Sinds september 2019 staan de eerste ‘dwaalfilmpjes‘ over de Wadden online. Ze zijn korte observaties die je meenemen in het steeds veranderende landschap van het Wad. Al scrollend door landschapspanorama’s vind je meer dan 60 filmpjes – mini-documentaires over het leven in en op het wad. Het zijn er nu al 60, maar de komende jaren zal Dwaalfilm Wadden doorgroeien tot een grote online Waddenfilm met 160 mini-documentaires in 40 verschillende landschappen.
Landschapspanorama’s en infoteksten met achtergrondverhalen wijzen je de weg.
Dwalen over en door het veranderlijke wad
Je kunt ‘Dwaalfilm Wadden‘ op verschillende manieren ervaren, beleven. Om het geografische overzicht te behouden kun je via kaarten het hele waddengebied verkennen. Je ziet zo precies waar de filmpjes en panorama’s zijn gemaakt. Je ontdekt op deze manier nieuwe gebieden en plekken die je anders misschien nooit gevonden zou hebben.
Via kaarten (nieuwe) gebieden van het waddengebied verkennen.
Als je wat gerichter wilt zoeken gebruik dan de onderwerpenlijst. Vind de filmpjes die je het meest interesseren zoals dieren, planten, landschappen of seizoenen. Je kunt je natuurlijk ook laten verrassen met notities van een wadvaarder eind 1800 of een bijzondere gebeurtenis in de winter van 1795. Je maakt via de onderwerpenlijst je eigen reis door het Waddengebied.
Handig zoeken met een uitgebreide onderwerpenlijst.
Het team achter ‘Dwaalfilm Wadden’
Het project ‘Dwaalfilm Wadden‘ dat al in 2016 startte, is een initiatief van Willem Overmars en Monique Moors, beide werkzaam voor Rombus Natuurfilms. Overmars is verantwoordelijk voor de inhoud en productie, Moors voor camera, script, montage en eindredactie. Ze kregen en krijgen inhoudelijke, technische- en productionele ondersteuning van een groot aantal deskundigen. Naast deze makers hebben veel organisaties en andere ter zake kundigen geholpen om Dwaalfilm Wadden tot stand te brengen. Dat zijn er er een heleboel. Klik maar eens op ‘colofon‘ op hun website (rechtsboven op de pagina).
Een belangrijke ondersteuner van het project is het Waddenfonds, dat aan (een groot aantal) verschillende projecten in het Waddengebied subsidie verstrekt. Dwaalfilm Wadden werd gehonoreerd omdat het aan een van de belangrijkste doelen van het fonds voldeed:
“Het versterken van de kennis over de uniciteit en de internationale betekenis van de natuur- en landschapswaarden van het waddengebied en het versterken van de beleefbaarheid daarvan. De Dwaalfilm wordt openbaar toegankelijk op een website en beoogt recreatie te stimuleren. Daarnaast zal de film gebruikt worden in bezoekerscentra, het onderwijs en in musea zodat veel mensen bereikt kunnen worden.”
(Bron: website Waddenfonds)
Dwaalfilm werd daarnaast gefinancierd door de Provincie Noord-Holland, Vogelbescherming Nederland, Natuurmonumenten en Het Groninger Landschap.
Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied
Dwaalfilm Wadden gaat ongetwijfeld ‘meedraaien’ in de multimediale campagne ‘Visit Wadden’, die in april van dit jaar van start ging in de Harmonie in Leeuwarden, en die het Waddenzee Werelderfgoed goed op de kaart moet zetten.
Dwaalfilm Wadden is klaar!
Op 13 oktober 2023 was er ’tijd voor koffie’: ‘Dwaalfilm Wadden was klaar!’, zo meldde Dwaalfilm op de Facebookpagina van Kunst en Landschap Noord Nederland.
‘Dwaalfilm Wadden’: sterk staaltje ‘Kunst en Landschap Noord Nederland’!
In een eerdere blogbijdrage (‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied‘) prees ik de samenwerking tussen de drie noordelijke provincies en het Waddenfonds. Ik lichtte daarin tevens een tipje van de sluier op van mijn plannen voor het multimediale platform ‘Kunst en Landschap Noord Nederland’, dat ik in 2021 – in het door NBTC-Holland Marketing gekozen themajaar ‘Ode aan het Nederlands landschap‘ – onder de aandacht hoop te kunnen brengen.
Initiatief ‘Kunst en Landschap’ kracht bijzetten?
Je kunt – om dit initiatief kracht bij te zetten – de Facebookpagina Kunst en Landschapliken. Je blijft dan tegelijkertijd goed op de hoogte van (actuele) wederwaardigheden en evenementen op het gebied van kunst, cultuur en (het veranderende) landschap in Noord Nederland.. Velen gingen je in korte tijd voor. Alvast dank.
Marriëtte de Visser, Wethouder van de gemeente Het Hogeland, onthulde op 27 september het beeld ‘Mij Dorst‘ van beeldend kunstenaar/muzikant Gert Sennema (Grijpskerk, 1962) in Groot Wetsinge. Het kreeg daarmee een permanente plek op de begraafplaats van het wierdendorp gelegen aan het Reitdiep in de provincie Groningen.
Onthulling ‘Mij Dorst’ van Gert Sennema door Mariëtte de Visser, Groot Wetsinge, 27 september 2019. Jaap Wolters, coördinator- Kunstvloed, neemt waar. Foto: Robert Rosendal.
‘Mij Dorst’ winnaar eerste editie Kunstvloed
Precies een jaar geleden, september 2018, werd Sennema’s ‘Mij Dorst‘ verkozen tot winnaar van de eerste editie van Kunstvloed, een kunstmanifestatie met binnen- en buitenkunst die tweejaarlijks in de dorpen Sauwerd en Wetsinge plaatsvindt. Doel: middels kunst aandacht vragen voor en onderstrepen van de landschappelijke schoonheid van het Reitdiepdal, gelegen in één van de oudste cultuurlandschappen van Europa. Tweede oogmerk is het creëren van een ‘Ommetje‘ door dit gebied, waarbij de bezoeker op markante plekken verrast wordt door kunst.
Ik was in het aanvangsjaar (2018) van dit evenement coördinator PR/Publiciteit en heb met veel plezier aan de organisatie van (dit onderdeel van) de manifestatie mijn medewerking verleend. Tot aan de zomer van 2019, toen ik me volledig ben gaan richten op mijn theateractiviteiten voor het muziektheaterspektakel ‘Mammoet‘ van stichting Het Pauperparadijs. Als je daarin geïnteresseerd bent kun je een kijkje nemen in de categorie Mammoet/Pauperparadijs.
‘Mij Dorst’, Gert Sennema. Foto: Kunstvloed.
Terug naar het beeld van Sennema. Mij Dorst was een van de vijf kunstwerken die de bezoekers van Kunstvloed-2018 op de beeldenroute – Sauwerd–Wetsinge in de publieke ruimte tegenkwamen. Bedoeling was om het eerste deel van het te realiseren ‘Ommetje’-‘Sauwerd/Wetsinge/Reitdiep’ (werktitel) te accentueren door er een kunstwerk achter te laten, lees het een permanente plek te geven. Deze procedure herhaalt zich iedere twee jaar totdat in 2026 het vijfde, het laatste kunstwerk geplaatst kan worden, en het cirkeltje, of zal ik zeggen Ommetje, rond is.
Mij Dorst heeft tot het najaar van 2018 stand(beeld)vast op zijn plek gestaan – daar waar het nu ook weer staat – en had gedurende die periode veel bekijks. Totdat seizoensinvloeden, weersomstandigheden, eigendomsrechtperikelen, en vergunningen- en verzekeringsaangelegenheden de kop opstaken.
Inwoners Sauwerd, Wetsinge, Adorp en belangstellenden tijdens onthulling ‘Mij Dorst’ van Gert Sennema, begraafplaats Groot Wetsinge.Foto: Robert Rosendal.
Dit gaf aanleiding om, in goed overleg met Sennema en verschillende instanties, tijd te nemen om een en ander af te stemmen en het kunstwerk daarnaast grondig te verduurzamen. Dat (tijdrovende) proces is nu achter de rug. Dat moest gevierd worden. Kunstvloed zocht – na opnieuw een hete zomer – naar een toepasselijke datum voor herplaatsing van Sennema’s werk en besloot dit feestelijke moment met de inwoners van Sauwerd, Wetsinge en aangrenzende dorpen en belangstellenden – en pers natuurlijk – te delen. Dit vond plaats op de vrijdagavond van 27 september 2019 aan de Karspelweg 2 in Groot Wetsinge.
Hogeland Nieuws was uiteraard ter plekke. Foto: Robert Rosendal.
Na onthulling ‘Mij Dorst’ gratis concert Westkantstad
Na de officiële onthulling van Mij Dorst toog het hele gezelschap van Groot Wetsinge – via het twee-steens-brede valgepad, de Valgeweg – naar het kerkje van Klein Wetsinge, waar Sennema met zijn band Westkantstad – hij is immers ook muzikant – een gratis concert gaf.
Gert Sennema en bandleden Westkantstad. Gratis concert t.g.v. permanente plek ‘Mij Dorst’, kerkje van Klein Wetsinge, 27 september 2019. Foto: via Mariëtte de Visser.
Op naar 2020, de tweede editie van Kunstvloed
Op de dag dat wereldwijd klimaatmarsen gelopen werden gaat ‘Mij Dorst‘ onverdroten, duurzaam geharnast, de strijd met de elementen aan. Op naar Kunstvloed 2020! Meer foto’s van deze heugelijke dag vind je op de Kunstvloed-Insta. Volgen mag!
Toast op permanente plek ‘Mij Dorst’. V.l.n.r.: Mariëtte de Visser, Gert Sennema, ‘Mij Dorst’ en Jaap Wolters. Foto: Robert Rosendal.
Kunstvloed: sterk staaltje ‘Kunst en Landschap Noord Nederland’
Dit blogbericht is tevens opgenomen in de categorie Kunst en Landschap, dat (actuele) berichten weergeeft op het gebied van kunst, cultuur, erfgoed en landschap in Noord Nederland. Ze maken deel uit van het nieuwe multimediale platform Kunst en Landschap Noord Nederland (in oprichting, werktitel) dat vanaf 2021 – in het door NBTC-Holland Marketing gekozen themajaar ‘Ode aan het Nederlands landschap‘ – online gaat.
Initiatief ‘Kunst en Landschap’ kracht bijzetten?
Je kunt – om dit initiatief kracht bij te zetten – de Facebookpagina Kunst en Landschap liken. Je blijft dan tegelijkertijd goed op de hoogte van actuele wetenswaardigheden op het gebied van kunst, cultuur, erfgoed en landschap in Noord Nederland. Velen – niet de eerste de beste – gingen je in korte tijd voor. Alvast dank.
Maandagmiddag 16 september toog ik naar Friesland om getuige te zijn van de installatie van ‘De Dunne Dame‘, beeld van de Drachtster kunstenaar Jan Ketelaar, op de dijk van het krimpdorpHolwerd in de gemeente Noardeast-Fryslân.
Wanneer je Jan Ketelaar zegt, zeg je Joop Mulder (RIP 10-01-’21, red.). Zeg je Joop Mulder, dan zeg je Oerol – hij was immers bedenker. oprichter en gangmaker van het Terschellinger landschapstheaterfestival. Na een aantal experimenten op en tijdens (zijn laatste periode van) dit (inter)nationale evenement – waar hij zo’n 35 jaar de scepter zwaaide – besloot Mulder nieuwe wegen in te slaan – Sense of Place was geboren! ‘Wachten op Hoog Water’ van Jan Ketelaar werd het eerste project van deze nieuwbakken organisatie.
Sense of Place – Teaser. Joop Mulder vertelt in vogelvlucht over de projecten van Sense of Place, Kunst en Landschap, 20 september 2019.
‘Holwerd aan Zee’ en ‘Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa 2018’
Dat ‘Wachten op Hoog Water’ gerealiseerd is in Holwerd is geen toeval. De innige verstrengeling van Ketelaar en Mulder reikt verder dan die met Sense of Place. Holwerd aan Zee en Leeuwarden-Friesland Culturele Hoofdstad van Europa 2018 (LF-2018) zijn nauw in de plannen van beide heren betrokken. Ik geef hieronder een korte impressie van beide projecten om je een indruk te geven van deze Friese organisaties die op hun beurt ook weer nauw met elkaar verbonden zijn.
In een later stadium – dat zal niet lang op zich laten wachten, zo schat ik in – bericht ik je er afzonderlijk over. LF-2018 heeft zijn (legacy-)pijlen inmiddels gericht op 2028, en voor Holwerd aan Zee bestaat grote (internationale) belangstelling. We gaan er zeker de komende jaren meer van horen.
Holwerd aan Zee
Holwerd aan Zee, Kunst en Landschap, 2 februari 2019.
Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa 2018
LF-2018 Aftermovie, Leeuwarden-Fryslân 2028, 25 november 2018.
LF2018 Animatie Resultaten NL, Leeuwarden-Fryslân 2028, 14 maart 2019.
Voorbereidingen en crowdfundingactie ‘Wachten op Hoog Water’
Al in 2010 begon Ketelaar aan zijn tijdrovende project: twee gelaste, metalen vrouwbeelden van vijf meter hoog. Eerst op eigen houtje, de laatste jaren in samenwerking met Sense of Place. ,,Tien jaar heb ik er aan gewerkt, waarvan de laatste zes fulltime”, vertelde Ketelaar eerder aan het Friesch Dagblad, waarin in aanloop naar de installatie een groot artikel over zijn loopbaan en projecten verscheen.
,,Vooral ’s nachts riepen de dames me steeds. Voor het eerst in heel lange tijd slaap ik nu weer uit.”
Jan Ketelaar
Sense of Place – Wachten op Hoog Water – Iets achterlaten, Kunst en Landschap, 23 september 2019.
GPTV: Uit de KUNST met Jan Ketelaar, wachten op hoogwater, GPTV, 24 september 2015.
GPTV: Jan Ketelaar over LWD2018, GPTV, 22 juli 2016.
December 2018: eerste beeld op dijk Holwerd geïnstalleerd
In de laatste maand van het Friese succesjaar 2018 (net op tijd dus, red.) werd in het kader van – in de eerste plaats Sense of Place, maar natuurlijk ook Holwerd aan Zee en LF-2018 – het eerste beeld, De Volle Dame, van Wachten op Hoog Water door het vakkundige Mannen van Staal geplaatst. Knap staaltje werk, zeg maar.
Omrop Fryslân was er bij die dag, 6 december 2018 – Simone Scheffer deed verslag in beeld en geluid. Voor een tweetal videoreportages en drie radiofragmenten met interviews met betrokkenen klik je hier.
Ook foto- en videograaf Maurice Hamming, die Ketelaar voor het eerst in 2011 ontmoette, was ter plekke. Zijn reportage(s) kun je hieronder bekijken.
[VLOG] Kunstwerk Jan Ketelaar geplaatst op dijk, Maurice Hamming, 7 december 2018.
Documentaire potzenmaker Jan Ketelaar (2011)
2018 was ook het jaar dat Hamming zijn studie BA-Communicatie aan de Hanzehogeschool in Groningen afrondde. Hij maakte voor een stageproject in 2011 – ik memoreerde dat zo-even, zeven jaar eerder dus – een documentaire over Ketelaar’s Wachten op Hoog Water. Neem er even de tijd voor, pak een kopje koffie, en geniet van bijna een half uur Ketelaar.
Jan Ketelaar – Wachten op Hoogwater (Documentaire, 2011), Maurice Hamming, 2 november 2016.
In deze documentaire legt Ketelaar o.a. uit waarom hij zichzelf ‘potzenmaker‘ noemt. Dat doet hij ook op zijn website: Potzenmakerij Ketelaar!
‘Wachten op Hoog Water’, ‘vrijheidsbeeld van Holwerd’ compleet!
Wachten op Hoog Water is na zo’n tien jaar ‘prutsen’, bedelen en lobbyen een feit, ze staan! Nee, het staat!
Gert Kracht postte in zijn serie ‘Above’ drone-videobeelden van Wachten op Hoog Water op Facebook en YouTube. Vooraf vroeg hij Ketelaar om toestemming en of hij een gedicht voor de dames had. Het antwoord laat zich raden – Kracht monteerde het in.
Hoog bezoek en een gedicht voor de Dames
ABOVE #36 – Hoog bezoek, Gert Kracht, 20 september 2019.
Reportage Leeuwarder Courant
Klik op de onderstaande foto van een triomferende Ketelaar voor een uitgebreide video-reportage van Asing Walthaus (Leeuwarder Courant) over de dag van installatie van De Dunne Dame.
Tweede dame van kunstwerk Jan Ketelaar geplaatst op dijk bij Holwerd, Aktief Plus, 18 september 2019.
Vrolijke aftermovie Sense of Place
Een paar dagen nadat De Dunne Dame naast haar volle vriendin werd geïnstalleerd kwam Sense of Place met een opgetogen aftermovie waar de vrolijkheid van afspatte. Uiteraard met glansrollen voor kunstenaar Jan Ketelaar en Sense of Place-oprichter Joop Mulder, de mannen die jarenlang onverstoorbaar hebben gewerkt aan het megaproject Wachten op Hoog Water. Ze zijn zichtbaar trots op het eindresultaat.
Advies van de maker van video, Jonathan Doornenbal: ,,Geluid aan voor instant vrolijkheid!”
Sense of Place – Plaatsing wachten op hoog water Jan ketelaar v3, Sense of Place, 23 september 2019.
Joop Mulder: “Zie je wel…, gewoon even door blijven zetten. Niet denken dat het niet lukt. Want dan kom je nergens.”
Keunstwurk fan Jan Ketelaar stiet te plak op de dyk by Holwert, Omrop Fryslân, 6 december 2018.
Waddenkunst, twee metalen vrouwen
Facebook-bericht Geert Pruiksma, 22 september 2025.
Kunsthistoricus Geert Pruiksma deed voor het KRO-NCRV-tv-programma BinnensteBuiten op 22 september 2025 Holwerd aan en maakte een reportage over ‘een hoog beeld van twee vrouwen die de zon aanbidden. Of reiken ze naar elkaars handen?’
Sinds medio 2023 gaat Rinke met zijn YouTubeprogramma ‘Met Rinke Op Pad‘ in gesprek ‘met bijzondere mensen met interessante verhalen’. In oktober 2025 bezoekt Rinke kunstenaar Jan Ketelaar. Uiteraard neem ik de video op zijn YouTube-kanaal op in de afspeellijst van Wachten op Hoog Water van het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap, maar, om de drijfveren van Rinke te achterhalen, plaats ik hieronder zijn Facebookbericht.
Afspeellijst ‘Wachten op Hoog Water’ op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap Noord Nederland
Wachten op Hoog Water van Jan Ketelaar is een van de eerste specials van Kunst en Landschap Noord Nederland. Het multimediale transitieplatform in oprichting, dat in 2019 van start ging, houdt op haar YouTube-kanaal (de voortgang van) dit soort prachtige (kunst)projecten in speciale afspeellijsten bij. Uiteraard verwelkomen we je graag als abonnee. Treed binnen in de afspeellijst: ‘Wachten op Hoog Water’ – Jan Ketelaar / Sense of Place.
Nawoord Sense of Place
“De voltooiing van Wachten op Hoog Water geeft Sense of Place veel energie en frisse moed voor de landschapsprojecten die nog op stapel staan. De komende tijd ligt de focus op het vervolg van ‘Bildtstars en Eigenheimers‘, de uitkijktoren ‘Camera Batavia‘ van Arjen Boerstra en het getijdenobject ‘De Streken‘ van Marc van Vliet.”
Op 6 december 2018 lanceerde het College van Rijksadviseurs‘Panorama Nederland’. Frieslandwas er in mei 2019 als de kippen bij, Drenthe oefent vanaf 24 september met de toekomst, maar wat doet Groningen?
De verbeelding aan zet, het verlangen als motor
Nederland staat op dit moment voor een aantal complexe vraagstukken. De klimaatverandering, de vergrijzende samenleving, de overstap naar hernieuwbare energie, het nijpende tekort aan woningen, de stikstofproblematiek en de harde grenzen in de landbouw waar we tegen aanlopen. Stuk voor stuk opgaven waarvan we allemaal de gevolgen zullen ervaren, in ons landschap en in onze levensstijl.
Panorama Drenthe, oefenen met de toekomst
Van donderdag 26 t/m vrijdag 27 september en van donderdag 10 t/m dinsdag 15 oktober komt Panorama Nederland naar respectievelijk Emmen en Assen. Onder de titel ‘Panorama Drenthe: oefenen met de toekomst‘ wordt rondom het Panorama Nederland een programma georganiseerd met excursies en gesprekken over de verschillende opgaven voor Drenthe.
Netwerkcafé Panorama Drenthe
Op 24 september vond de aftrap van Panorama Drenthe plaats in het Provinciehuis aan de Westerbrink 1 in Assen. Gedurende anderhalf uur werd aan de hand van vier thema’s de toekomst van Nederland besproken:
Panorama-thema’s
Water verbindt ons
Nieuwe Energie
Een Rijk Boerenland
Meer tijd voor elkaar
Ik was die middag verhinderd. Gelukkig was Serge Vinkenvleugel, reporter van RTV-Drenthe, wel ter plekke. Hij maakte een uitgebreide reportage van het openingsprogramma van Panorama Drenthe dat om 15.30 uur met RijksbouwmeesterFloris Alkemade van start ging.
Alkemade had aan het eind van de middag in het Provinciehuis in Assen één eis bij het vinden van oplossingen voor alle aan de orde gestelde problemen:
Doe het zo dat je het landschap niet verder verpest maar dat het juist aan kwaliteit wint!
Floris Alkemade
Natuur en Milieufederatie Drenthe nauw betrokken
Remco Mur van de Natuur en Milieufederatie is nauw betrokken bij de organisatie van Panorama Drenthe:
“De landelijke aanpak van de Rijksbouwmeesters met Panorama Nederland spreekt ons aan. De thema’s daarvan zijn ook voor onze provincie actueel en relevant. Bovendien staat niet alleen de efficiëntie van het gebruik van ruimte, maar ook de kwaliteit ervan voor inwoners centraal. Daar willen we mee verder, samen met inwoners, diverse organisaties en overheden. Daarom organiseren wij ook een aantal bijeenkomsten.”
NMF Drenthe
Met het (schilderij) ‘Panorama Mesdag’ als inspiratiebron, wordt in het Panorama Drenthe een toekomstig beeld van Nederland geschetst. Ben je benieuwd hoe Nederland – Drenthe in het bijzonder – eruit zou kunnen zien in de toekomst? Luister en praat dan mee op een van bovengenoemde data met een medewerker van het College van Rijksadviseurs, Tertius Hanekamp.
Wat doet Groningen?
Geen idee! Op de website van het College van Rijksadviseurs wordt vanaf het begin van dit jaar nauwkeurig bijgehouden welke plaatsen of evenementen zich bij hen voor het rondreizende project aangemeld hebben. Tot nu toe heb ik daar ‘Groningen’, in welke hoedanigheid dan ook, niet voorbij zien komen.
Uitgelezen kans voor Forum Groningen!
Forum Groningen opent 29 november haar deuren. Foto: Rick van der Velde.
Het Groninger Forum, dat zich onlangs omdoopte tot ‘Forum Groningen’, krijgt hiermee een uitgelezen kans om daar – het zou mooi zijn als ze daar dit jaar nog in slagen – verandering in aan te brengen. Bij deze roep ik hen daartoe op. Het zou fantastisch zijn wanneer dit voor 29 november, de dag dat Forum Groningen geopend wordt, gerealiseerd wordt.
Panorama Nederland en Kunst en Landschap Noord Nederland
In het aanvangsjaar van de stichting Kunstvloed (2018/2019) heb ik me als coördinator PR- en Publiciteit vooral beziggehouden met de communicatie van de manifestatie. Om het evenement met een enthousiaste groep mensen van de grond te tillen, ‘in de markt’ te zetten – het smoel te geven.
Omdat het een nieuw en tweejaarlijks evenement betreft, waarbij je rekening houdt met het (voornamelijk) ‘warm houden’ van een en ander, schreef ik een communicatieplan waarin de (potentiële) rol van alle bij de organisatie betrokkenen nauwkeurig omschreven staat. Ik legde de nadruk daarbij op het rekening houden met de verscheidenheid aan doelgroepen en leeftijden.
Ik werd actief bij Kunstvloed omdat ik de doelstellingen van de stichting van harte onderschrijf, zelf woonachtig en werkzaam ben in Groot Wetsinge, en – last but not least – omdat er directe raakvlakken zijn met mijn initiatief tot het in het leven roepen en oprichten van het multimediale Platform ‘Kunst en Landschap Noord Nederland‘ dat in 2021/2022 (Corona) van start gaat.
Beeld: Robert Rosendal in oermens-outfit-anno nu. (Mammoet)
Mede door drukke Kunst en Landschap-bezigheden en mijn theateractiviteiten voor Mammoet in de zomer van 2019 heb ik mijn publiciteitswerkzaamheden voor Kunstvloed met pijn in het hart moeten neerleggen.
Op zondag 25 augustus droeg Paul R. Kooij, een van de hoofdrolspelers van het muziektheaterspektakel Mammoet, zijn aanvoerdersstok over aan Wim Bouwens, die de laatste drie weken de rol van Urdward, spiritueel leider van een genootschap, gaat vertolken.
Urdward (Paul R. Kooij) en Freya (Gusta Geleijnse) verwikkeld in belastingperikelen. Foto: Ben van Duin.
Tijdens de maandenlange voorbereidingen en repetities heb ik Wim natuurlijk regelmatig aan zien schuiven, maar hij wist zich altijd ongemerkt, maar met volle aandacht en druk aantekeningen makend, schalks op de achtergrond te houden. Tot het moment dat het ook voor hem om het echie zou gaan.
Doorloop in de blakende zon
Voor de zaterdagmiddag, een dag voor zijn debuut – op het heetste moment van de dag – stond een dóórloop gepland. Het kwik was inmiddels gestegen tot boven dertig graden. Japanse trommeldreunen zwollen aan – roepklank voor de immer nieuwsgierige paarden en schapen, die zich ditmaal echter verscholen onder het loof van de imposante Buinerveldse eiken. Urdward startte zijn eerste preek. Het ijs was gebroken en de gesimuleerde voorstelling denderde voort (met halverwege een kleine drinkpauze) alsof zich geen wisseling van de wacht had voltrokken. Goede casting, uitstekende professionele voorbereiding en teamwork dat er mag zijn. Chapeau!
The show goes on!
Paul gaat na dertig voorstellingen genieten van een welverdiende vakantie om zich daarna op nieuwe projecten te storten. Wim kan zijn borst natmaken – letterlijk en figuurlijk als we Gerrit Hiemstra mogen geloven – voor de vijftien speeldagen die met ingang van 28 augustus nog op het programma staan. The show goes on! Mis het niet!
Na de eerste speelweek (16 t/m 21 juli) van Mammoet, het muziektheaterspektakel op het Buinerveld in Drenthe, besloot het productieteam twee extra speelweken aan het totale programma toe te voegen vanwege een spectaculaire kaartverkoop in aanloop naar de zomermarathonvoorstelling. Er waren in korte tijd meer dan 20.000 kaarten verkocht. De massale, bollen- en sterrenrijke media-aandacht na de try-outs en de première hebben daartoe ongetwijfeld bijgedragen. Zo maar wat reacties – van niet de eerste de besten:
Bankara, fatta, bankara
Inpakken en wegwezen
Na die week – ik speelde mee in alle zes voorstellingen – trok ik er met de Chevy Van-camper, mijn vriendin en twee (IJslandse) honden tweeënhalve week op uit voor een trekking- en wandelvakantie in ‘Allemansrecht‘-Noorwegen en -Zweden. Scandinavië heeft de laatste jaren mijn voorkeur als vakantiebestemming. Niet in de laatste plaats, omdat dit jaar de weersvoorspellingen uitwezen dat de thermometer in Groot Wetsinge op de dag van vertrek wel eens tot zo’n 40 graden zou kunnen uitslaan. Opnieuw werden we geconfronteerd met een (juli-)warmterecord voor het Noorden tijdens de Mammoet-periode. Inpakken en wegwezen dus.
Mammoetje mocht mee!
Na de intensieve, slopende montagedagen en zes voorstellingen kon de knop bij mij even om en betrad ik een kort, nagenoeg Mammoetloos tijdperk(je). Natuurlijk bleef ik – bij goede ontvangstmogelijkheden – in contact met het team via sociale media en Whatsapp en volgde de verrichtingen zo goed en kwaad als kon. Op een paar incidenten na – er waren een paar kneuzingen en andere ongemakken – denderde de Mammoettrein voort. Ook de (landelijke) pers bleef onverminderd positief. Mammoetje wilde na het spotten van rennende dieren echter zo snel mogelijk naar huis, i.e. het Buinerveld:
Een wereld van verschil
Op woensdag 14 augustus was ik – voor het eerst, de planning van duospelers liet niet anders toe – getuige van de gehele voorstelling in vol ornaat. Een wereld van verschil. Natuurlijk waren we er klaar voor de 16e juli, en gingen bij publiek en pers de duimen omhoog, maar toch. In minder dan drie weken tijd zag en beleefde ik een voorstelling die enorm gegroeid was – op alle fronten! De trein denderde dus niet voort, het was TGV-theaterspektakel dat over mij heen walste. Fijn, dat ik vanaf nu tot en met 15 september hieraan ook mijn bijdrage kan leveren.
Mijn speeldata: – wo 14 t/m zo 18 aug. – wo 21 t/m zo 25 aug. – wo 28 aug. t/m zo 1 sept. – do 5, za 7 en zo 8 sept. – wo 11, vr 13 en zo 15 sept.
Zo, de kop is er af! Op 16 juli verwelkomde Tom de Ket zo’n duizend bezoekers – waaronder veel genodigden uit het dorp Buinen, die gratis toegang hadden – op de eerste try-out in de immense arena van het muziektheaterspektakel Mammoet op het Buinerveld in Drenthe. Enerverende, zo niet slopende voorbereidingsweken gingen daaraan vooraf.
Nauwe afstemming regie, dramaturgie, choreografie, changementen en geluids- en lichttechniek. Foto: Robert Rosendal.
Mammoet, een ambitieus project!
Het muziektheaterspektakel Mammoet is een ambitieus project. In deze blogbijdrage ga ik in op het veelzijdige karakter van de voorstelling waar meer dan honderd mensen een bijdrage aan leveren. De verhaal-in-verhaal-structuur laat ik hier onbesproken. Je kunt er alles over lezen op de strak vormgegeven Mammoet-website. En natuurlijk via de landelijke- en regionale media die zich massaal en vol overgave op de première van 20 juli stortten met uitgebreide artikelen en reportages.
Persfotografen in line om gedurende vijf seconden elk hun plaatjes te schieten. Première Mammoet, Buinerveld, 20 juli 2019.Foto: Reyer Boxem.
‘Mammoet’ is een onvoorspelbaar bont spektakelstuk over neanderthalers
Elisabeth Oosterling, theaterrecensent-NRC en Theaterkrant, schreef een dag na de première een fantastische recensie die ik je niet wil onthouden. Mammoet werd maar liefst met vier bollen (sterren) bekroond. Dat van die Neanderthalers klopt natuurlijk niet, maar dat zij haar vergeven. Laten we het gewoon houden op ‘oermens’.
Dit koppel moet het samen op de planken doen
De professionele cast bestaat uit een zevental hoofdrolspelers en drie muzikanten. Die wordt bijgestaan door een 46-koppig ensemble dat – in wisselende bezetting – de voorstelling mede vormgeeft – letterlijk. Dit koppel moet het samen op de planken doen. Er is maandenlang onafhankelijk van elkaar geoefend en gerepeteerd. Teksten werden gestampt, partituren werden bestudeerd, zang- en koorlessen werden gevolgd en een ieder spande zich in tijdens spel-, dans- en bewegingsoefeningen. Tot het hele stel op 29 juni jl. bij elkaar kwam op de speellocatie-Buinerveld om een en ander samen te kneden tot de voorstelling ‘Mammoet’. Ik schreef erover in een vorige blogbijdrage. ‘Montagedagen‘ noemen ze dat in de theaterwereld.
Willekeurig moment tijdens montagedagen Mammoet, Buinerveld, juli 2019. Foto: Robert Rosendal.
Een batterij aan artistiekelingen
Tijdens deze montagedagen – twee weken lang, iedere dag van een uur ’s middags tot elf uur ’s avonds – passeren de artistieke- en technische (on)mogelijkheden de revue. En dat zijn er nogal wat! De Ket heeft daartoe een batterij aan artistiekelingen opgetrommeld die daar vanuit hun discipline nauwlettend op toezien. Spelers en het artistieke team werken in nauwe samenwerking naar een potentieel einddoel: een knetterende voorstelling waar de vonken van afvliegen. In het geval van Mammoet wil ik hierbij een groep medewerkers extra in het zonnetje zetten: de changeurs – zij, die er in de catacomben van de arena voor zorgen dat changementen vlekkeloos verlopen. Chapeau!
Afgepeigerd van start
Na twee intensieve weken – alle cues voor opkomen en afgaan vastgelegd en van buiten geleerd, wetend vanuit welk luik of vanaf welke ramp je dat doet, met gemiddeld vijf uur slaap per dag – dagelijkse beslommeringen gaan gewoon door – komt het moment van de waarheid: de eerste try-out met publiek. Knallen! En dat deden we, met succes. Alles viel op zijn plek. Weliswaar afgepeigerd stortte ik me vervolgens vol overgave in de daarop volgende probeersels, première en eerste voorstelling. Ik kijk er met een goed gevoel op terug. Ik draag vanaf vandaag het ensemblespeler-stokje (voorlopig) over aan mijn duo-speler Hidde Popma, die overigens heel goed is in het hanteren van stokjes, om het – na een welverdiende vakantie – vanaf medio augustus weer over te nemen tot aan – ja, ja – medio september!
10 extra voorstellingen Mammoet
Het productieteam van Mammoet heeft meteen na de eerste speeldag besloten tien voorstellingen toe te voegen aan het programma. Er waren op dat moment namelijk al meer dan 20.000 kaarten verkocht! Lonkt Carré?
Het complete Mammoetteam draait dus op volle toeren! Cast, artistiekelingen, productie-, marketing- en communicatiemedewerkers doen er alles aan om je een spectaculaire zomer te bezorgen.
Nieuwe trailer
Ik ga nu mijn kampeerspullen bij elkaar rapen en hoop je hier over een paar weekjes weer aan te treffen. Ik houd je dan op de hoogte van alle belangwekkende Mammoetverwikkelingen. O ja, nog even dit: de nieuwe trailer is opgeleverd – met daarin alle lovende sterrenrijke reacties van de pers naar aanleiding van de première. Mammoet, mis het niet!
Letterlijk en figuurlijk. Op 29 juni werd – voor de zevende keer dit jaar – een warmterecord gebroken, 31,3 graden Celsius. Eind juni dus. Onder tropische omstandigheden ontmoetten cast, artistiek team en alle ensemblespelers elkaar voor het eerst (na vele gescheiden repetities) op het Buinerveld in Drenthe, de speellocatie van het muziektheaterspektakelMammoet, dat op 20 juli aanstaande in première gaat.
Eerste gezamenlijke repetities cast, artistiek team en ensemblespelers op locatie Buinerveld, eind juni 2019. Foto: Robert Rosendal.
Gehuld in kleurrijke bermuda’s, zomerse jurkjes en luchtige trainingsbroeken werden alle hoeken van het immense – zeventig meter brede – podium door de spelers verkend. Zichtbare spanning en voelbare opluchting wisselden elkaar af, ‘oerkreten’ schalden over het Buinerveld. ‘Bankara, bankara, mammoet, mammoet‘ – om maar eens een oersimpele versie van het Drents – gemixt met straattaal – op poëtische wijze te illustreren. Vanaf dat moment ging het om het echie.
Start repetities Mammoet, reportage RTV Drenthe tijdens perspresentatie, JvE-Studio, Almere, 4 juni 2019.
Inmenging in natuur minimaal
De locatie en de inrichting ervan, speelt – evenals het tijdstip van aanvang overigens, zonsondergang – een belangrijke rol in de voorstelling Mammoet. In goed overleg met de gemeente Borger-Odoorn en Staatsbosbeheer is gekozen voor een invulling die de natuur – in al haar facetten – zo min mogelijk geweld aan doet. Jan Seton, burgemeester van bovengenoemde gemeente, speciaal uitgenodigd voor deze ontmoeting, twitterde het volgende bericht, vergezeld gaand van een drietal foto’s, op 25 juni bij de start van de repetities:
Op snikheet en wonderschoon Buinerveld kennis gemaakt met cast #mammoet. Aan acteurs, podium of locatie zal het niet liggen! #welkom @tomdeket
Twee meter tachtig hoog podium
Er wordt gespeeld vanaf een bijna drie meter verhoogd speelvlak waardoor de inmenging in de natuur minimaal is – één van de keuzes die Michiel Voet, decorontwerper van Mammoet, maakte. Tegelijkertijd biedt de daardoor ontstane ruimte onder ‘de vloer’ praktische en dramaturgische mogelijkheden. Kijk hieronder even naar de opbouw-video om een indruk te krijgen van de grootte van zijn plannen.
Impressie amfitheater/arena waarbij publiek (coulissenloos) uitkijkt op het Buinerveld. Dronebeelden: Stichting Het Pauperparadijs.
‘Lost Tango’ hoogtepunt Oerol-2019
Michiel Voet was ook verantwoordelijk voor het decorontwerp van Het Pauperparadijs en werd daar in 2019 voor beloond met een musicalaward. Hij is dus geen onbekende voor de makers van Mammoet. En niet alleen voor hen – Michiel heeft inmiddels een aardige staat van dienst opgebouwd met zijn projecten, waarbij ik het laatste, ‘Lost Tango’ van Via Berlin, het hoogtepunt van Oerol-2019, niet onvermeld kan laten, en waarvoor hij ook het decor ontwierp.
Lost Tango wordt na deze zomer vanwege het tienjarig lustrum van Via Berlin in diverse grote zalen – ook die van Groningen en Leeuwarden – in het land opgevoerd. Lees hier een recensie(Oerol) van Eric Nederkoorn (DvhN) over deze voorstelling.
Aardse verhalen uit catacomben van Mammoet-podium
Terug naar Mammoet! Er is gekozen voor een open concept met het Buinerveld als decor. Het publiek kijkt er vanaf een arenavormige tribune op uit, en wordt op deze wijze direct betrokken bij – en min of meer onderdeel van – de voorstelling. Er zijn geen coulissen. Niets of niemand kan zich dus aan het oog van de kijker onttrekken. Toevallig biddende valken en rondzwevende, naar prooi turende buizerds, kunnen tijdens het theaterspektakel worden waargenomen. Wel wordt er gebruik gemaakt van luiken in het speelvlak waar spelers en rekwisieten kunnen verdwijnen en (weer) verschijnen. Ook de changementen – die zijn er veelvuldig – maakt de toeschouwer van dichtbij mee. Dramaturgisch gezien een aardige vondst, omdat uit de goddelijke Mammoet-vloer verschillende aardse verhalen zullen worden opgediept. Gaia, gaia.
Artiestenimpressie Mammoet-podium – Michiel Voet.
Spelers letterlijk en figuurlijk de diepte in
Michiel Voet groef dieper in zijn geheugen toen hij een vraag van Mieke Kwak, verslaggeefster van het Dagblad van het Noorden, over zijn keuze van het bijna drie meter hoge podium, beantwoordde:
“De spelers zijn op zoek naar verdieping; naar de diepe krochten van de menselijke ziel. Ze willen begrijpen waar wij mensen vandaan komen en hoe wij zijn beland in de huidige tijd. Dat ze daarbij letterlijk de diepte in gaan, is een metafoor.”
Lees hier het hele artikel: ‘Buinerveld maakt zich op voor openluchtvoorstelling Mammoet en de ontvangst van duizenden bezoekers’
“Dat is het principe; volgens mij niet eerder vertoond.”
Persmeeting Mammoet, 4 juli 2019, Buinerveld, Drenthe. Foto: Marketing Drenthe
Tom de Ket, regisseur van Mammoet, legt in een video van het Dagblad van het Noorden, gemaakt tijdens een persmeeting op 4 juli jongstleden, het principe van de voorstelling uit:
“Alsof je de verhalen ophaalt uit de grond; overal zitten luiken waaruit acteurs en rekwisieten tevoorschijn komen om daarna even snel te verdwijnen, hele oerstammen en decorstukken komen van onder naar boven en keren terug in de aarde. Dat is het principe van Mammoet, en volgens mij is dat nog niet eerder vertoond.”
Dit artikel (plus video), van dezelfde verslaggeefster, tref je hier aan: ‘Cast en regisseur geven klein voorproefje Mammoet’.
Buizerds kijken mee
Aardige bijkomstigheid, de eerder gememoreerde buizerd vloog tijdens het interview over terwijl de vrouwelijke castleden Bulgaarse polyfonie ten gehore brachten. Voor RTV-Drenthe aanleiding om datgene wat zich afspeelt boven het podium ook vast te leggen. Bekijk de door hen gemaakte reportage, waarbij ook Michiel Voet en Tom de Ket aan het woord komen: ‘Bij theaterstuk Mammoet gaat alles van onder naar boven’.
Beste Mammoet-beentjes voor
Ik vertrouw erop dat – vanuit alle disciplines – in de nog resterende weken tot aan de try-out, de beste Mammoet-beentjes voorgezet zullen worden om je een spectaculair schouwspel in de openlucht bij zonsondergang te kunnen presenteren.
Tickets
Reserveren doe je – met een berekenend sapiensbrein – via de ticket service van VanPlan!
Op 4 juni j.l. vond in de JvE Studio in Almere, de voormalige studio van Paul de Leeuw, een perspresentatie plaats van het muziektheaterspektakel Mammoetdat deze zomer plaatsvindt op het Buinerveld in de oerprovincie Drenthe.
JvE Studio, Antennestraat 34, Almere; perspresentatie en repetitieruimte cast Mammoet.
Wegens wegwerkzaamheden aan de toegangswegen van de studio moest ik de koffie-met-gebak-ontvangst aan me voorbij laten gaan. Theatermaker en regisseur Tom de Ket had stipt om half elf het woord genomen toen ik – vijf minuten te laat – met verontschuldigende en ingehouden passen een plekje op de tribune van de immens grote studio probeerde te bemachtigen. Ik mengde me onder de aanwezigen – de voltallige cast, het artistieke team (met uitzondering van de bandleden en decorontwerper Michiel Voet, die Oerol-2019-verplichtingen had), de zakelijke leiding, een aantal ensemblespelers, pr- en marketingmedewerkers en natuurlijk de pers, waar het allemaal om te doen was. De keuze voor deze locatie was overigens een bewuste – de hoofdrolspelers hadden er een dag tevoren al kunnen wennen aan de proporties van het podium – die op het Buinerveld is namelijk van de buitencategorie: zeventig meter breed, drie meter hoog! Men repeteert er een aantal weken, tot 16 juli de eerste try out – bij zonsondergang – ter plaatse plaatsvindt.
Perspresentatie Mammoet groot succes
Julia Scepanovic, zangcoach van zowel cast als ensemblespelers, licht keuze Bulgaarse polyfonie voor Mammoet toe.
De makers van Mammoet toonden zich op hun website zeer verheugd over de oogst van deze eerste perspresentatie: uitgebreide artikelen in regionale- en landelijke media, gelardeerd met foto- en videoreportages. Veel aandacht ging daarbij uit naar de mammoeteuze arena waarin het muziektheaterspektakel plaats zal hebben – decorontwerper Michiel Voet was zoals gezegd afwezig maar een blankhouten maquette bood een fantastisch ‘inkijkje’ – Bulgaarse dia- en polyfonische klanken, gedemonstreerd door Julia Scepanovic, passeerden de revue, fragmenten van de speciaal voor Mammoet gecomponeerde muziek van Radek Fedyk werden ten gehore gebracht, en de uitbundige kostuums van gerecycled materiaal van kostuumontwerpster Arien de Vries zagen we – mondjesmaat, om niet te veel te verklappen – diagewijs voorbijtrekken.
Kostuumontwerpster Arien de Vries presenteert in een van de meer dan 500 kostuums die voor Mammoet gemaakt worden.
Oertaal in De Taalstaat
Het mediagenieke Mammoet is ook bij de redacteuren van het NPO1-radioprogrammaDe Taalstaat niet onopgemerkt gebleven. Op zaterdagochtend 8 juni 2019 mocht Tom de Ket in een tien minuten durend onderhoud Frits Spits vertellen hoe de oertaal die in de voorstelling gesproken wordt tot stand is gekomen. Beluister het fragment door op onderstaande foto te klikken.
Begin juni was er dus sprake van een heus mediaoffensief. De Bulgaarse zangkunsten van de hoofdrolspelers werden geëtaleerd. De mystieke wijze van belichting werd gepresenteerd – de spelers worden slechts bijgelicht door een kolossale met helium gevulde ballon. Uitgebalanceerde Balkan- en oer-soundscapes en serene celloklanken schalden door de ruimte. En, om een en ander kracht bij te zetten, werd de exuberante kostumering ten slotte door de kostuumontwerpster lijfelijk getoond.
Mammoet bedient journalisten op hun wenken
Niet alle kunst- en cultuurjournalisten staan te popelen om een eerste persmeeting bij te wonen voor een theatervoorstelling uit de regio. Eerder (ook landelijk) succes van de makers ervan en de keuze voor de locatie Almere ten spijt. Om deze beroepsgroep toch vooraf te bedienen hebben regisseur Tom de Ket en Suzanna Jansen, dramaturg en schrijfster van Het Pauperparadijs, een podcast samengesteld met daarin een meer dan een half uur durend gesprek over alle ins and outs van Mammoet. Deze is – natuurlijk ook door jou – via de Mammoet-website te beluisteren.
Voorbereidingen Buinerveld in volle gang
En, om je alvast een indruk te geven van het groteske schouwspel – in al haar facetten – krijg je hier een drone-impressie van de bouw van het amfitheater op het Buinerveld in Drenthe. Met Balkan-sound! See you there deze zomer!
De meteorologische zomer ging met Midzomerse temperaturen van start. Op zaterdag 1 juni 2019 mochten 46 ensembleleden – ik was een van de gelukkigen – na drie auditieronden aantreden voor hun eerste repetitie voor het muziektheaterspektakel Mammoet, die plaatsvond in en om het Aziëhuis van de voormalige Dierentuin Emmen, dat momenteel dienst doet als theaterschool en productiehuis, Loods 13.
De kop is eraf!
De kop is er dus af. In de blakende zon kregen we opwarmings (?), bewegings- en lichaamsoefeningen van Jochem Stavenuiter, artistiek leider van en speler bij Theatergroep Bambie, die momenteel toert met Frou Frou, een oog- en oorstrelende voorstelling waarin live muziek met het spel is verweven. Jochem studeerde corporeal mime aan de Hogeschool voor de Kunsten in Amsterdam.
Mammoet is een verhaal in een verhaal. Het gaat over een genootschap dat mensen weer in contact wil laten komen met de oermens in zichzelf. Door leerzame verhalen over die oertijd ‘te spelen’ en waarbij opoffering centraal staat. Het verhaal dat verteld wordt (in het toen) gaat over de heilige Mammoet.
‘Ik vertaal naar beweging’
Spelers moeten dus regelmatig van rol switchen. Het contrast tussen oermens en de mens anno nu wordt in Mammoet in al haar facetten tot uiting gebracht: lichaamshouding, voortbeweging, kostuums, decor, rekwisieten, spraak (Mammoet heeft een eigen taal, zelfs in gebaren), zang, muziek en dans. Jochem Stavenuiter zorgt voor de choreografie van de voorstelling, maar stelde in zijn openingspraatje uitdrukkelijk ‘dat hij geen danser is’.
‘Ik vertaal naar beweging. Ik maak stillevens en geef iedereen een beweging waardoor het een geheel wordt’.
Na een zaterdagochtendtraining kent elke ensemblespeler inmiddels het verschil in rughouding tussen die van een chimpansee en een silverback-gorilla. Daarnaast zijn ze allemaal doordrongen van een aantal choreografische basisprincipes zoals ‘kracht is kracht’, ‘less is more’ en ‘small is beautiful’! Die laatste twee openbaarden zich op fantastische wijze door vijf minuten bewegingsloos stil te ‘staan’ en middels korte opdrachtjes verschillende gemoedstoestanden uit te drukken met alleen (aanzwellende) mimiek, of kleine lichaamshoudingswijzigingen. Het middagprogramma was voornamelijk gericht op groepsdynamiek.
Ingewikkelde asymmetrische ritmes en melodieën
Mirjam van Wijk en Julia Scepanovic, selfie tijdens repetitie.
De zondagrepetities stonden voor de ensemblespelers in het teken van Bulgaarse zang. Theatermaker en regisseur Tom de Ket heeft zich voor Mammoet laten inspireren door deze zangvorm omdat hij appelleert aan oerklanken. Bulgaarse volksmuziek kent een complexe opbouw en bestaat uit ingewikkelde asymmetrische ritmes en melodieën die uit de pre-Slavische oudheid stammen. Daarnaast zorgt diafonie, de tweestemmige zang met een bijzonder ’trillend’ akoestisch effect, voor een geheel eigen klank.
Tom liet speciaal voor Mammoet Julia Scepanovic ‘invliegen’, die ons – samen met Mirjam van Wijk (zij begeleidde ook de zang voor Het Pauperparadijs) – op zeer enthousiaste wijze de eerste kneepjes van deze zangvorm bijbracht. Beide dames ontfermen zich overigens niet alleen over de ensemblespelers, ook de hoofdrolspelers van Mammoet hebben inmiddels al heel wat Bulgaarse toonladders achter (en voor!) de kiezen.
Presentation video for Julia (Djurdjica) Scepanovic, Filmed and edited by Marko Korac.
Om je een indruk te geven van wat diafonie (en polyfonie) behelst, en waar – in dit geval – de dames-hoofdrolspelers zich in zeer geringe tijd op hebben stukgebeten, neem ik hier een kort fragment op van een lied dat komende zomer – ondersteund door een uit meer dan twintig (ensemble)leden bestaand koor – over het Buinerveld zal schallen. Komt dat horen!
Fragment Bulgaarse diafonie. Dames-cast Mammoet gedirigeerd door Julia Scepanovic tijdens perspresentatie, 4 juni 2019, JvE Studio, Almere
23 mei 2019 was de officiële herdenking van 50 jaar Lauwersmeer.
Op 23 mei 1969 werd de Lauwerszee afgesloten en ontstond het Lauwersmeer. Inwoners van het dorp Zoutkamp ervoeren dit als een regelrechte ramp. Met de afsluiting verdwenen niet alleen het eb en het vloed, maar ook de vissersschepen en de bedrijvigheid uit het dorpsbeeld.
De Lauwerszee is dicht, YouTube-kanaal Waddenacademie, 22 november 2011.
Je kunt hem hier bekijken, of later op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap Noord Nederland, waar je honderden videoberichten verdeeld over een groot aantal afspeellijsten zult aantreffen. Abonneren mag!
50 jaar afsluiting Lauwerszee, De Verhalen van Groningen.
Jubilerend Lauwersmeer twee keer in beeld
Regisseur Thom Verheul maakte ter gelegenheid van dit jubileum voor Fryslân DOK een documentaire in twee delen over het gebied en de toekomst ervan.
De toekomst van het Lauwersmeer is belangrijk, want het gebied verandert door klimaatverandering, ecologische- en socio-economische factoren. De regio zelf heeft een plan bedacht voor een breed gedragen en duurzame toekomst van het gebied: het Manifest Lauwerskust. Met steun van Waddenvereniging en Programma naar een Rijke Waddenzee.
Toekomstvisie op de Lauwerskust voor 2050 en verder: het Manifest Lauwerskust.
In het eerste deel van de documentaire gaat het met name over de landbouw. Na de afsluiting van de Lauwerszee kwam de landbouw tot bloei in het Lauwersmeergebied. De pootaardappelen uit deze regio zijn wereldberoemd. Eén van de gevolgen van de klimaatverandering is een toename van de verzilting van het kustgebied. Daarom wordt in de toekomstvisie vanuit de regio ervoor gepleit om nu al te experimenteren met zilte en zouttolerante gewassen. Zo kan de regio haar positie als voorloper op het gebied van de landbouwproductie versterken.
Boer Marc van Rijsselberghe experimenteert op Texel al jaren met zouttolerante aardappelen
Op meer terreinen heeft klimaatverandering gevolgen voor het leven, wonen en werken in het Lauwerskustgebied. Ook dat komt aan bod in de documentaire. Vooral het tweede deel gaat over de overgang naar de waterstofeconomie en duurzaam toerisme. Maar er is een bedreiging: door het afsluiten van de Lauwerszee slibben de vaarwegen naar Lauwersoog en Schiermonnikoog dicht. Wat zal dat betekenen voor de economie en de manier van leven op het eiland?
In het gebied is al eeuwenlang sprake van een pioniersmentaliteit. De opstellers van de toekomstvisie geloven dan ook dat de vormgeving van de toekomst voor het gebied door en voor mensen uit het gebied moet gebeuren.
Documentaire ‘Een beeld van de tijd’ op NPO2 en Omrop Fryslân
Het eerste deel van de documentaire, Een beeld van de tijd, was vlak na de jubileumdag te zien op NPO2 en werd herhaald bij Omrop Fryslân (Dok). Het tweede deel – Vooruitgang & bedreiging – was te zien op NPO2 op zaterdag 1 juni om 15.30 uur en werd op de zondag erna herhaald op Omrop Fryslân (Dok). Beide delen vind je hieronder. Natuurlijk zijn ze ook opgenomen in het ‘Kunst en Landschap’-YouTube-kanaal. Je kunt ze daar – op het moment dat het jou uitkomt – terugzien in een van de vele afspeellijsten die het kanaal rijk is. Wel zo makkelijk. Zoals gezegd, abonneren mag.
Een beeld van de tijd, deel 1 documentaire Thom Verheul.
“Het muziektheaterspektakel Mammoet brengt de nooit eerder vertoonde Heilige Mammoetjacht en onthult geheimen uit de oertijd die wij nu hard nodig hebben. Want zijn wij mensen eigenlijk wel gemaakt voor het leven dat wij nu leiden?”, zo luidt de tekst op de website van Mammoet.
Dat theatermaken een dynamisch proces is dat tot aan de premiere – zelfs gaandeweg de voorstellingen – aan veranderingen onderhevig is blijkt ook bij deze voorstelling. Theatermaker, regisseur en scriptschrijverTom de Ket deed via Niels Verbeek, slagwerker van de Mammoet-muziektheaterproductie deze zomer, een beroep op een aantal ensemblespelers dat aangegeven had naast het op de planken staan ook wel eens achter de trommels te zitten, of dat hadden gedaan. Niels benaderde me – ik had voor de auditie ook een kruisje aangevinkt bij drummen – met de volgende mail:
Niels Verbeek – slagwerker muziektheaterspektakel Mammoet. Foto: Linda van den Broek.
Versterking slagwerk
Hoi slagwerkers, Ik ben Niels Verbeek, slagwerker bij Mammoet. Er zijn een aantal plekken waar ik wel wat versterking kan gebruiken. Tom de Ket heeft mij verteld dat jullie ook slagwerkers zijn. Helemaal te gek! Zouden jullie mij wat meer informatie willen sturen over jullie niveau? Speel je in een bandje, fahabra, alleen ongestemd, of ook mallets? Welke diploma’s heb je gehaald? Of misschien – nog beter – heb je een geluidsopname of filmpje waar je op speelt zodat ik een goed idee krijg van jullie niveau? Alvast bedankt. Groeten, Niels.
Esther van Til, ensemblebegeleider bij Mammoet, had ons natuurlijk van te voren gepolst omtrent en ingelicht over Tom’s plannen. We verwachtten dus een mailtje van de professioneel slagwerker. Hier mijn antwoord:
Slag in de rondte
Hallo Niels, hierbij mijn info over hoe ik me met jou deze zomer graag een slag in de rondte wil of kan werken:
Vanaf mijn vijftiende – ik ben net zestig geworden – heb ik tot aan de eeuwwisseling nagenoeg dagelijks de sticks in handen gehad. Mijn eerste – en vooralsnog laatste – Sonor-drumstel kocht ik medio jaren zeventig van mijn zuurverdiende vakantiewerkgeld. Via bevriende gitaristen uit Hengelo (O), verkreeg ik een zestigerjaren drum-set bestaande uit een bass- en snaredrum, een hangende en een staande tom, een hi-hat en een vooroorlogs ‘gietijzeren’ bekken. De bekleding van de toms bestond uit een coating die Freek de Jonge later ‘fluorescerende kankergezwellen’ ging noemen – daarmee refererend aan een psychedelisch hippietijdperk. Geen gezicht – omkatten en uitbreiding volgden.
De bassdrum was
voorzien van een varkensleren drumvel dat een warme sound had en waaraan ik
eeuwig trouw ben gebleven, ondanks dat de betreffende inch-maat niet meer standaard
geleverd werd. Knippen, snijden, buigen en plakken dus. De uitbreiding bestond
uit de aanschaf van drie kleine- en middelgrote toms, een extra floortom, plus
Paiste-hi-hat-bekkens- en een aantal crash- en ride-bekkens van dezelfde
fabrikant. De kleur(en) van de bekleding werd(en) vervangen door egaal matzwart
plakplastic.
Weggeschoven en vijftien jaar onaangeraakt
Vanwege een
grootscheepse verbouwing van mijn huis en zakelijke verplichtingen huisvest dit
setje momenteel – weggeschoven en vijftien jaar onaangeraakt – op de
logeerkamer, bedolven onder stof en spinnenweb. Ik moet dus goed in mijn
geheugen graven om je vragen te beantwoorden.
Eind jaren zeventig drumde en zong ik in een band die diverse speelgelegenheden in de contreien van het Overijsselse Hengelo aandeed. We waren toentertijd trots in het voorprogramma van Solution en Massada in de plaatselijke discotheek ‘Het Karrewiel’ te hebben gespeeld. Ons repertoire bestond in aanvang grotendeels uit symfonische rock, later meer uit funk-rock, waarbij we poogden ‘Albert-Heijn-funk’ te ontstijgen, c.q. te overstijgen. Pretentieus? Wellicht, we wilden ons nadrukkelijk onderscheiden van de toenmalige Top-40-radiohitjes.
Excerpt from Solution’s reunionconcert, 2006.
Ik was in die tijd ook dj bij deze (grote) discotheek en heb geijverd om dansbare ‘funk-van-de-bovenste-plank’ te pluggen, waarmee ik enige reputatie verwierf. Tot volle tevredenheid van de uitbater van de betreffende locatie – het legde hem immers voor wat betreft bezoekersaantallen (entree twee Hollandse florijnen) geen windeieren. Ik had als tiener overigens over de salariëring ook geen reden tot klagen en heb er – twee keer per week draaien – een aardige LP-collectie aan overgehouden. Daarna – tijdens- en na mijn studietijd in Groningen – maakte ik voornamelijk (muziek)theater, o.a. bij Theatergroep Marot.
Fahabra en abracadabra
Bovenstaande illustreert dat ik een ongestemd slagwerker ben. Ik durf te stellen dat ik aardig maat kan houden – het liefst met ongemarineerde drumsticks – en heb de bekkens zo af en toe (sfeerdrum muziektheater) met mallets of brushes beroerd. Fahabra is voor mij abracadabra. Sterker, ik weet bij God niet waar je het over hebt of waar je op doelt. Tenslotte, ik kan voor wat betreft het drummen of muziek maken geen diploma’s overleggen – ik kan zelfs geen noten lezen – en ben derhalve geheel aangewezen op mijn gevoel voor muziek en mijn gehoor. Ook beeld of geluid van mijn verrichtingen destijds kan ik je niet aanreiken.
Ik vertrouw erop je
hiermee enigszins te hebben geïnformeerd en zie met veel belangstelling en
leergierigheid uit naar een eventuele samenwerking met een professioneel
slagwerker tijdens de Mammoetvoorstelling deze zomer.
Vriendelijke groet, Robert Rosendal.
Podium Mammoet op het Buinerveld – KLIK op foto voor meer INFO
My lips are sealed
Ik ben natuurlijk zeer benieuwd naar Niels’ reactie en de plannen die gesmeed zijn om het muziektheaterspektakel met een uitbreiding van slagwerk nog meer cachet te geven. Ook in dit geval geldt: my lips are sealed. See you there on the Buinerveld!
Een verademing om te zien hoe drie noordelijke provincies en het Waddenfonds de handen ineen geslagen hebben om Waddenzee Werelderfgoed op de kaart te zetten. Op 4 april (2019) – mijn verjaardag – werd het startsein gegeven voor een multimediale campagne, met de lancering van de website ‘Visit Wadden’.
Op de Facebook-pagina van Waddenzee Werelderfgoed (‘Visit Wadden‘) ging mijn hart een beetje sneller kloppen, na de omschrijving van de pagina te hebben gelezen!
De Wadden is Waddenzee Werelderfgoed. Een dynamisch gebied dat met elk tij verandert. Waarin de eilanden wandelen en de nacht nog donker is. Een Werelderfgoed waarin al eeuwenlang mensen leven. Met en van de zee. De geboortegrond van het Nederlandse waterbeheer, met een uniek stelsel van terpen, dijken, watergangen, polders en gemalen. Waar creativiteit voor droge voeten zorgt, maar ook voor verrassende landart, duurzame festivals en nieuwe zilte smaken. Een gebied om te ontdekken!
Kunst en Landschap brengt Noord Nederlandse transities in beeld
Beeld: Hoofdpagina Kunst en Landschap Noord Nederland: De transities in beeld!
Het raakte in een versnelling, omdat het mij enorm sterkt in de gedachte het – nu in conceptfase verkerende – platform Kunst en Landschap in de nabije toekomst het licht te doen zien. Met alle transities die ons boven het hoofd hangen hoop ik een multimediaal (ook fysiek) platform te kunnen introduceren, waarbij tal van betrokken organisaties in gezamenlijkheid optrekken om het prachtige landschap van Noord Nederland – met inbegrip van Drenthe! – in al haar facetten en op ‘verbeeldende’ wijze onder de aandacht te brengen bij een groot (inter)nationaal publiek. Op een manier die ook toekomstige generaties aan zal spreken.
Zie je het voor je? Bij elke seizoenswisseling verschijnt een prachtig vormgegeven (online en offline) magazine dat, met actuele informatie en diepgravende populair wetenschappelijke achtergrondartikelen, het Noorden in het zonnetje zet. Dat een groot publiek – incluis binnen- en buitenlandse toeristen – informeert over (de ontstaansgeschiedenis van) het noordelijk landschap, bezienswaardigheden en actuele culturele activiteiten. Aan bondige samenvattingen in het Duits en Engels wordt natuurlijk gedacht.
Dat moet zo langzamerhand als we de cijfers van het Nederlandse Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) moeten geloven. Sterker, daar liggen prachtige kansen om vanuit een doelgericht en weloverwogen perspectief (geen massatoerisme) kunst, cultuur, erfgoed en het noordelijk landschap te promoten.
Blik op het Noorden vanuit het Groninger Forum – Artist Impression
Stimulering kunst- en landschapsbeleving
Stimulering van kunst- en landschapsbeleving onder de paraplu van het platform, gevoed door de deelnemende en meewerkende organisaties, en ondersteund met een gelikte website, apps, videokanalen, webinars, podcasts, virtual reality en AI, educatie- en onderwijsprogramma’s, gerichte regionale- en themagewijze journalistiek, (format-gestuurde) (eigen) radio- en tv-programma’s, documentaires en reportages.
En met jaarlijks – eventueel over de provincies roulerende – kunst- en landschapsevenementen, manifestaties, lezingen, kenniscafé’s en -festivals op ’toepasselijke’ locaties, met symposia, debatten en toekomstdroombijeenkomsten in de cultuurtempels, bibliotheken, kerken. dorpshuizen en huiskamers van Groningen, Friesland en Drenthe. Waarbij kunstenaars, IT-technici, musea, ERL (erfgoed, ruimte en leefomgeving)-beleids- en kwartiermakers, wetenschap, onderwijs, politici, media, marketeers, ondernemers en burgers – van jong tot oud – gezamenlijk de kar gaan trekken. Wellicht ben ik in alle opsommingen iets of iemand vergeten. Vergeef me, ik liet me even gaan. Ik zie het wel voor me.
Sense of Place
Ondanks een tijdsgewricht met hevige polarisatie ervaar ik ook een nadrukkelijke wens tot verbondenheid. En saamhorigheid, die van het op een positieve en innovatieve wijze er ‘samen de schouders onder willen zetten’ ter verbetering van hun directe leefomgeving. Zeker in het geplaagde Noorden.
Met het platform ‘Kunst en Landschap‘ krijgen we een interactief (multimediaal) medium om – via kunst- en cultuuruitingen – het noordelijk landschap en culturele erfgoed op de kaart te zetten, het te kunnen koesteren. Een uitgestoken hand! Sense of Place!
‘Waddenverbeelder’ Ruben Smit heeft komende zomer iets voor je in petto
Ik begon dit bericht met de overkoepelende en op samenwerking gebaseerde promotietrein die in gang is gezet om de Wadden goed (en verantwoord) bij het publiek in beeld te krijgen. Ik sluit deze bijdrage af door je nu al te wijzen op ‘Waddenverbeelder’ Ruben Smit, die komende zomer iets voor je in petto heeft. Daarna bericht ik over een trilaterale fietstocht, hét evenement van het verjaardagsprogramma van Waddenzee Werelderfgoed, dat ook deze zomer plaatsvindt en internationaal onder de aandacht wordt gebracht.
Ikzelf ga me in aanloop naar de zomer volledig storten op ‘Mammoet‘, een muziektheater-spektakel dat komende zomer plaatsvindt op een gigantisch podium midden in de eeuwenoude en ongeschonden natuur van het Buinerveld in Drenthe, waarvoor ik onlangs auditie deed. Daarna is Kunst en Landschap weer aan de beurt.
WAD-film gaat live!
Trailer – WAD, overleven op de grens van water en land
Voor wie hem gemist heeft: ‘WAD, overleven op de grens van water en land’, gaat in de zomer van 2019 op tour langs twintig theaters in een speciale muzikale hommage onder begeleiding van het Noordpool Orkest.
WAD livegaat in premiere op Noorderzon Festival in Groningen en speelt daarna door heel Nederland, van Carré tot TivoliVredenburg en De Meenthe. Ruben Smit, regisseur van WAD, begeleidt deze theatertour-WAD live als verteller.
Muziek, geluid en titelsong
Muziek en geluid in WADfilm zijn essentieel. Ze komen samen en nemen je letterlijk mee onder het ijs, in het zand en op het wad. Je hoort het geluid van het gras zoals het bergeendje dat ook hoort.
Titelsong van WAD-film; overleven op de grens van water en land. De film is een ode aan het waddengebied.
De muziek is speciaal – tijdens de montage – gecomponeerd voor de film door Martin Fondse. Daarbij is nauw samengewerkt met Nynke Laverman, Lavinia Meijer en Sytze Pruiksma. Meestal wordt de muziek gecomponeerd als de film al helemaal afgemonteerd is. Dat maakt het voor componisten soms best lastig omdat timing, de opbouw en de gewenste emotie hand in hand gaan met de edit van de filmscenes. Met deze co-creatie van muziek en film duikt de kijker nog meer de essentie van de film in.
Officiële trailer van WAD-Live
Op 24 april 2019 lanceerde Wad-Live haar officiële trailer voor de tour langs 20 theaters met het 42-koppige Noordpool Orkest en regisseur Ruben Smit als verteller.
Natuurjournalist en WADlive-verteller Rob Buiter deelt zijn ervaringen met deze unieke show.
‘WADlive’ is een spannende en avontuurlijke combinatie van de film WAD met orkestrale jazz van het Noordpoolorkes.
‘One Wadden Sea. Two wheels. Three countries.’
De door mij geprezen drie noordelijke provincies werken deze zomer niet alleen samen binnen de eigen landsgrenzen, ook Duitsland en Denemarken zijn betrokken bij de promotie van het waddengebied. Joop Mulders Sense of Place-gedachtegoed lijkt ook tot de ideeënwereld van de provinciale burelen doorgedrongen te zijn. Samen met Waddenzee Werelderfgoed organiseren ze van 19 tot en met 30 juni een trilaterale fietstocht, hét evenement van het verjaardagsprogramma van Waddenzee Werelderfgoed. Motto: ‘One Wadden Sea. Two wheels. Three countries’.
Fietstocht ‘One Wadden Sea. Two wheels. Three countries’, 19 t/m 30 juni 2019.
Een groep fietsers start in het Deense waddengebied, een andere groep in Nederland, op Vlieland. Beide eindigen in Willemshaven, Duitsland.
Iedereen kan aanhaken!
Tijdens de route zijn er diverse stops met lokale evenementen die allemaal in het teken staan van ‘10 jaar Werelderfgoed‘. Vanaf 19 juni kunnen fietsers, bezoekers en bedrijfsteams elke dag bij de fietsgroep aanhaken. Meedoen? Lees er alles over op ‘Visit Wadden!’.
Zingen voor de jarige Waddenzee
Speciaal voor haar verjaardag wordt er op zaterdag 29 juni gezongen voor de Waddenzee! Tijdens de Dag van het Wad zingt men de zee toe om het Waddenzee Werelderfgoed een stukje mooier én schoner te maken. De burgemeesters van het Waddengebied doen op deze dag een belofte aan de Waddenzee. Ook hier geldt: je leest er alles over op ‘Visit Wadden!’.
Volledige programma Dag van het Wad
Er wordt niet alleen gezongen. Het hele weekend van 29 en 30 juni staat bol van activiteiten. Door middel van uiteenlopende evenementen laat Waddenzee Werelderfgoed je kennis maken met de Waddenzee. Je kunt wadlopen op Terschelling, kano-varen richting Vlieland óf een bijzondere rondvaart langs de zeehonden bij Ameland maken. Er valt genoeg te beleven! Het volledige programma voor de Dag van het Wad 2019 vind je hier.
Visit Wadden onderdeel van internationale campagne
Medio mei 2019 ging – opnieuw in gezamenlijkheid – een internationale campagne van start onder de vlag van ‘Holland National Parks‘. Samen met Nationaal Park NLDelta en Nationaal Park Hollandse Duinen wordt UNESCO Waddenzee Werelderfgoed internationaal onder de aandacht gebracht! Deze campagne is een samenwerking (!) tussen het Nationale Parkenbureau en NBTC Holland Marketing. Klik op de foto hieronder voor meer info!
Drie natuurgebieden met internationale potentie, waaronder Waddenzee Werelderfgoed, worden in het buitenland onder de aandacht gebracht.
Op 23 mei 2019 is het precies 50 jaar geleden dat de Lauwerszee, in aanwezigheid van Koningin Juliana, werd afgesloten. De Lauwerszee werd Lauwersmeer, zout werd zoet. De visserij verplaatste zich naar Lauwersoog en de Lauwerszee veranderde in een ca 6000 ha groot zoetwater natuurgebied.
Het Lauwersmeer is sinds 2003 een Nationaal Park en heeft de Europese status van Natura2000. In 2016 heeft het Nationaal Park het internationale predicaat Dark Sky Park verkregen. Naast het Nationaal Park, de bedrijvige haven van Lauwersoog en de waddenregio’s Noordoost Fryslân en Noordwest Groningen, is het militaire oefenterrein de Marnewaard (circa 1.500 hectare) onderdeel van het Lauwersmeergebied.
De inschrijving voor het symposium startte op vrijdag 15 maart jl. Binnen een paar dagen zat men aan het maximale aantal deelnemers van 150. Inschrijven is dus niet meer mogelijk.
50 jaar Lauwersmeer
Gedurende het gehele jaar 2019 vinden er op verschillende plaatsen in en rondom het Lauwersmeer activiteiten plaats in het kader van 50 jaar Lauwersmeer. Voor een overzicht van deze activiteiten kun je terecht bij ‘De Verhalen van Groningen‘. Zie hun Activiteitenkalender,
Hou ook het aprilnummer ’19 ‘Polderkoorts aan de Lauwerskust’ van het tijdschrift Noorderbreedte in de gaten!
Expositie over 50 jaar afsluiting Lauwerszee
In het Visserijmuseum in Zoutkamp is een expositie geopend over de afsluiting van de Lauwerszee. Op 23 mei – de dag van de afsluiting – zullen vissers vanuit Lauwersoog naar Zoutkamp varen met de vlaggen halfstok. Eén van die vissers is Henk Buitjes. Hij herinnert zich die dag vijftig jaar geleden nog goed: ‘Dat zoute water ruik je niet meer.’ Interview met Henk op RTV-Noord.
Is Bob Dylan in 1995 voor zijn concert in de toenmalige Groninger Evenementenhal in Noordpolderzijl geweest, of niet? Al jarenlang doet het verhaal de ronde dat Dylan tijdens een fietstocht door Noord-Groningen even bij café ’t Zielhoes bij Noorderpolderzijl stopte voor een kop koffie.
Een van de mensen die Dylan daar herkent, is Groninger zanger en radiopresentator Henk Scholte. Ook onderwijzer Bert Rozinga claimt de Amerikaanse zanger op de fiets te hebben gezien. Toch klinken er ook kritische geluiden. Volgens artiestenbegeleider Jacob Bolhuis, die op een paar uur na de hele dag bij Dylan was, kan hij nooit zo’n eind de Groninger polder in zijn gefietst.
“Na het horen van ‘Mister Tambourine Man’ vervliegt die vraag eigenlijk in de wind van het weidse Groninger land dat Dylan zo scherp terugbracht naar de jaren van zijn jeugd.”
Rockumentary: Dylan in de Noordpolderzijl
Wat is waar? Is Dylan in die verloren uren inderdaad naar Noordpolderzijl gefietst? Of is het een hardnekkige fabel? Hoe dan ook, Dylan zijn komst naar Groningen heeft op enkele mensen een diepe indruk gemaakt. In ieder geval op de makers van de rockumentary‘Dylan in de Noordpolderzijl’, Thom Verheul (regie), Ismael Lotz (camera) en Menno Knevel (geluid).
Rockumentary: Dylan in de Noordpolderzijl, Groninger Archieven, 2018.
“D’r zit n gekke Amerikoan aan de bar kovvie te drinken.”
,,Toen ik hem interviewde voor mijn boek over het stadse literaire leven, vertelde Albert Hogeveen, destijds manager van boekhandel Scholtens Wristers (tegenwoordig selexyz scholtens), mij terloops een fantastisch verhaal…”, schrijft gastcolumnist bij 3voor12 groningenHerman Sandman op 7 september 2009.
,,Ik had geen reden om aan de woorden van Hogeveen te twijfelen, maar het klonk te mooi om waar te zijn. Tot ik enkele weken later met Douwe van der Bijl in café De Drie Uiltjes zat. Douwe toonde zich een Dylan‑fan en ik vertelde wat ik had gehoord. “Hm”, zei hij. Daarop kwam hij met een nog mooier verhaal.”:
,,Hij vond het Hogeland mooi. De streek, het landschap, deed hem denken aan het gebied waar hij vandaan kwam, Duluth, Minnesota.”
Herman Sandman
Zeven jaar later verwoorde Sandman de Bob Dylan-saga op hilarische wijze in het radio-programma Spijkers met Koppen.
Herman Sandman over Bob Dylan en Noordpolderzijl, Martijn Folkers, 30 oktober 2016.
Dylan Op De Fiets, een Ruimtereis-verhaal van Tom Tieman
,,Het fascineert ons hoe de mens zich verhoudt tot de veranderende leefomgeving. Zo gaan in elke ruimte kleine, ongeziene en onderbelichte verhalen schuil die grote maatschappelijke thema’s omvatten. Die verhalen verdienen het verteld en gehoord te worden.” Dat is de inleidende tekst van ruimtereis, een serie audiovoorstellingen op locatie, gemaakt door regisseur, journalist en artistiek leider Tom Tieman.
In opdracht van de provincie Groningen maakte Tieman de micro-podcast De Provincie: over kleine, alledaagse observaties in de provincie Groningen. In elke aflevering vertelt hij ‘een kort verhaal over bijzondere, maar toch onopvallende gebeurtenissen’. Dylan op de fiets kon daarbij natuurlijk niet achterwege blijven.
De Provincie S01E06 � Dylan Op De Fiets, Ruimtereis – audio op locatie, 5 oktober 2024.
“Welkom bij ’t Zielhoes, het meest noordelijke café van Nederland.”
Facebookpagina Het Mooiste van Nederland & omgeving, 17 juni 2025.
‘Meespelen in een groot theaterstuk, van de makers van het Pauperparadijs? Zo’n vijftig mensen trokken zaterdag de stoute schoenen aan en deden auditie voor het ensemble van Mammoet‘, schreef Marieke Kwak op 30 maart in het Dagblad van het Noorden. Ik deed dat ook, na zo’n vijftien jaar niet meer op de planken te hebben gestaan. Ook ik werd onderworpen aan de nauwlettende blikken van regisseur, theatermaker, en nu dus ook jurylid, Tom de Ket en zijn crew.
Nagelbijten, niet stil kunnen zitten en klamme handjes: veel mensen in Podium Zuidhage in Assen hadden daar vanmiddag last van. De reden? Ze doen auditie voor het muziektheater-spektakel Mammoet. (auditie, RTV-Drenthe, 30 maart 2019)
Marieke Kwak, DvhN, 30 maart 2019
Twee dagen lang zongen de ‘icke hakka hi kaka’s‘ na door mijn hoofd – en benen. Evenals het prachtige Lepi Juro – een Kroatische traditional die veelal vertolkt wordt met Bulgaarse meerstemmigheid – dat (na een korte introductie) tijdens de auditie gezongen moest worden en fungeerde als klankbarometer voor zangkwaliteit. Ook voor de geoefende stem voorwaar geen kattenpis. De maandagavond daarna bereikten me echter de ‘verlossende’ woorden:
,,Je bent geselecteerd voor het spelen in het ensemble van Mammoet, gefeliciteerd! We kijken er naar uit om deze zomer met je te werken en hopen dat we er samen een onvergetelijk mooi project van gaan maken.”
Klik op de illustratie en je belandt in het muziektheaterarchief van Tom de Ket.
Dat wordt dus een actief zomertje oer- en offergenieten in, om en op het Buinerveld in het fraaie Drentse landschap. Ik zie erg uit naar dit locatie-avontuur en laat me graag door de Ket, zijn medewerkers en andere spelers inspireren, om zo een bijdrage te leveren aan het succes van de voorstelling Mammoet.
Trailer-opnames op Buinerveld bij zonsondergang
Begin april werd een eerste beroep op me gedaan – of ik mee wilde werken aan traileropnames bij zonsondergang op het Buinerveld. Voor een aantal shots wilde de productie-leiding ook graag spelers uit het ensemble inzetten. Kon ‘allemaal wel even duren’, maar men stelde veel lol in het vooruitzicht.
Voorjaarsfris, maar toch met een heerlijk zonnetje stapte ik om drie uur ’s middags in de auto en toog naar de naastgelegen verzamelstek, het Hunebedcentrum in Borger, waar we om vier uur afspraken om opzet, tijdsaspecten en (technische) details door te nemen. Voor eten, drinken, kleding en visagie werd gezorgd. Tijdens deze rit kreeg ik een mailtje met het bericht dat mij tijdens deze sessie een speciale rol was toebedeeld: krijger met zwarte lenzen!
Ik bespaar je de details van het voor het eerst in je leven aanbrengen van diabolische schermpjes, nog maar te zwijgen over opruimende types die – ongeacht eventuele inhoud – ‘lege’ koffiekopjes afruimen en in de vaatwasmachine doen belanden. Gelukkig werd één lens onder in het apparaat aangetroffen, de andere verdween in het gootsteenputje. Ondanks een koude voorjaarsavond – ten tijde van zonsondergang, getooid in berenvel en prehistorisch ondergoed – kijk ik met plezier terug op dit traileravontuur. Half twee ’s nachts thuis. Dat dan weer wel, maar – in alle offeringsgezindheid – het resultaat mag er zijn!
Ik houd je tot aan de zestiende juli via deze blogpagina’s met enige regelmaat op de hoogte van ontwikkelingen omtrent Mammoet. Daarbij verklap ik natuurlijk niets. Wel geef ik hierbij Tom de Ket’s inspiratiebron prijs: ‘Sapiens, een kleine geschiedenis van de mensheid‘, van Yuval Noah Harari.
Samenvatting Sapiens
Honderdduizend jaar geleden waren er wel zes verschillende menssoorten. Nu is er maar één soort over, en dat zijn wij. Homo sapiens. Hoe komt het dat alleen wij zijn overgebleven? Hoe kwamen onze voorvaderen op het idee om steden en zelfs koninkrijken te stichten? Waarom gingen we in goden geloven, maar ook in natiestaten, en in bedrijven. Waarom vertrouwen we op geld, boeken en wetten? En hoe zal onze wereld er in de toekomst uitzien?
In Sapiens neemt Yuval Noah Harari ons mee op een fascinerende reis door de geschiedenis van de mensheid. Wie zijn we? Waar komen we vandaan? En hoe zijn we geworden wie we nu zijn? In zijn aanstekelijke relaas laat Harari ons kennismaken met een raadselachtig fenomeen: de mens.
‘Zeventigduizend jaar geleden was Homo sapiens nog een onbeduidende diersoort die zo’n beetje zijn eigen gangetje ging in een uithoek van Afrika. In de millennia daarna veranderde hij zichzelf in de absolute heerser van de planeet en de grootste nachtmerrie van het ecosysteem.’
Vanaf dinsdag 28 mei tot en met donderdag 6 juni (2019) staat Panorama Nederland in de Kanselarij in Leeuwarden. Het panorama verbeeldt hoe de grote maatschappelijke vraagstukken van nu, de komende decennia de sleutel kunnen zijn voor welkome, structurele verbeteringen van ons land.
Panorama Nederland bestaat uit een fysiek panorama, waarbij de bezoeker zelf een toekomstblik kan werpen op een schoner, hechter en rijker Nederland, en een publicatie waarin de keuzes en principes om daar te (kunnen) komen worden toegelicht.
Grote zaal – vooraanzicht de Kanselarij Leeuwarden
Panorama Nederland, dat een doorsnede heeft van acht meter, en wordt weergegeven in 360-graden, is dit jaar op verschillende plekken in Nederland (gratis) te bekijken. in januari werd het spits afgebeten in het stadhuis van Den Haag.
Rondom de presentatie van Panorama Nederland in Leeuwarden organiseert Leeuwarden Fryslân 2028 een verdiepend programma. Binnen het Panorama Nederland-perspectief kijkt ‘LF2028‘ naar het onderdeel voedsellandschap. Immers dat is waar een groot deel van het Friese landschap zijn functie aan ontleent.
,,Voor welke opgaven staat dat landschap de komende tien jaar? Hoe verandert het? Hoe gaan we ermee om en welke betekenis geven we het?”
LF 2028
Het programma wordt gebracht binnen het kader van LF2028, in de geest van het eveneens in de Kanselarij gepresenteerde LF2018-programma Places of Hope dat Friesland (en bezoekers) liet nadenken over de toekomst van Nederland en daaraan gelieerde programma’s als Sense of Place en Kening fan ‘e Greide.
Rijksbouwmeester Floris Alkemade opent op 28 mei om 15.00 uur Panorama Nederland-Leeuwarden. Je kunt je hier alvast aanmelden voor het openingsprogramma.
Er hebben mij nog geen berichten bereikt over wanneer het Panorama Groningen en/ofDrenthe aandoet. Zodra dat het geval is hoor je van me.
De video hieronder postte ik op de Facebook-pagina van ‘Kunst en Landschap‘. Dat leverde een aantal reacties op waarvan ik er een uitlicht, die van Joop Mulder, die het bericht met commentaar deelde op zijn eigen pagina:
“Ik zou zeggen kijk even naar dit filmpje, het duurt niet zo lang maar laat wel zien hoe bijzonder de Wadden zijn. Sense of Place werkt samen met Het Groninger Landschap, It Fryske Gea en iedereen die de Wadden koestert, en werkt vanuit een nieuw standpunt. Laat het zien, laten we het beleven! Dan snappen mensen beter dat we het moeten beschermen. Nieuwe standpunten stuiten vaak op weerstand omdat het anders is. Sense of Place heeft tijd nodig, maar ik bemerk steeds meer medestand door anders durven zien. Sense of Place, de naam zegt het al; wij willen de plek koesteren maar ook deelgenoot maken van ons respect voor de natuur. Het is toch waanzinnig dat de politiek in den Haag nog steeds denkt dat ons unieke noorden geschikt is voor zoutwinning, gaswinning, windmolens en andere narigheid. Kijk even naar dit filmpje. En denk vooral zelf na. Ik heb daar eigenlijk niets aan toe te voegen.”
Jarenlang streed hij voor het behoud van de Hunzezone, het land rond zijn boerderij aan de rand van de stad Groningen. Thies Dijkhuis, de laatste boer van Euvelgunne, overleed op dinsdag 19 maart 2019 op bijna 73-jarige leeftijd.
“Het werk van de laatste boer van Euvelgunne voortzetten”, RTV OOG, 25 maart 2019.
Thies Dijkhuis woonde en werkte zijn leven lang op Euvelgunnerheem, aan de oostkant van de stad Groningen. Deze stad breidt steeds verder uit en komt in de expansiedrift dorpen en alleenstaande boerderijen tegen. Zo ook de plek waar Thies, zijn ouders en voorouders boerden. Dijkhuis is altijd vrijgezel geweest. Ook zijn broer en zus kregen geen kinderen. Hij wilde het levenswerk van hem en zijn voorouders laten voortbestaan. Hij streed ervoor dat het land om zijn boerderij land bleef, en dat het groen niet werd ingenomen door de stad.
Behoud Hunzezone
De oude Euvelgunne, YouTube-kanaal provincie Groningen, 7 september 2018.
In 1996 verkocht hij het grootste deel van zijn landerijen aan de gemeente Groningen waarbij hij bedong dat het bewaard zou blijven als natuurgebied de Hunzezone, in beheer bij Het Groninger Landschap. Marco Glastra, directeur van Het Groninger Landschap prees Dijkhuis (‘een goeie kerel’) vaak voor zijn ‘standvastigheid’:
,,Hij heeft zoveel bereikt. Zonder hem was de stad er gewoon overheen gedenderd. Samen met zijn broer, die jurist was, heeft hij het voor elkaar gekregen om de Hunzezone te redden. Hij had zich makkelijk kunnen laten uitkopen met een grote zak geld, want het was heel dure grond, maar daar ging het hem niet om. Het ging hem echt om die boerderij, die plek en de Hunze.“
Marco Glastra
“Groen kost ons geld en rood brengt ons geld op”, OOG Groningen. 16 januari 2017.
Trailer, documentaire en interview met regisseur Tom Tieman
Laatste boer Euvelgunne op film, RTV OOG, 5 januari 2017.
Over die strijd maakte Tom Tieman een prijswinnend portret. De documentaire werd op 5 januari 2017 uitgezonden door de VPRO/2Doc Makers van Morgen. Korte tijd daarna werd ‘De laatste boer van Euvelgunne’ vertoond in het Forum Groningen in het kader van De Verhalen van Groningen.
Trailer De Laatste Boer van Euvelgunne, YouTube-kanaal Tom Tieman, 22 april 2015.
Klik hieronder naar de meer dan een half uur durende documentaire over Thies en zijn Hunzezone. Stefan Kruszel interviewde regisseur Tom Tieman en maakte een prachtig beeldverslag.
“Hij vond alles eigenlijk wel best. Ik denk dat hij het stiekem wel mooi vond dat iemand een film wilde maken over zijn verhaal”
Tom Tieman
Documentaire van Tom Tieman (plus interview met Tom door Stefan Kruszel)
Over de oprukkende Stad – Beno Hofman over Bedrijvenpark Zuidoost en de geschiedenis van Groningse bedrijventerreinen
Beno Hofman (RIP, Workum, 16 juli 1954 – Groningen, 28 december 2023), de bekende Stadshistoricus en helaas veel te vroeg overleden (regionale) televisiepresentator en -verteller, deelde in zijn (serie) ‘Beno’s Stad‘ meer dan 400 verhalen over de geschiedenis van Groningen met de kijkers van Omroeporganisatie Groningen (OOG-TV). Talloze mensen, gebouwen en historische ontwikkelingen zijn door hem geduid.
Over de ‘afronding’ van de revitalisering van het grootste bedrijvenpark van Noord Nederland, Groningen Zuidoost, waar de door Thies beschermde Hunzezone inmiddels deel van uitmaakt, en waarover hij uitgebreid aan het woord komt, maakte Beno een film die op 25 november 2014 werd vertoond in de Wolff Bioscoop in de Euroborg en de daaropvolgende dag op OOG-TV te zien was. Dat was voor Hofman destijds een goede aanleiding om de geschiedenis van de Groningse bedrijventerreinen nader te belichten.
Bedrijvenpark Zuidoost. Jeendevosproducties, 25 november 2014.
Thies Dijkhuis vereeuwigd met beeld(je)
Thies Dijkhuis, de ‘laatste boer van Euvelgunnne’, zal worden vereeuwigd met een beeld. Dat besloot Bedrijvenvereniging Zuidoost tijdens een algemene ledenvergadering op 13 mei 2019. Volgens de vereniging, waar Thies zelf ook lid van was, verdient hij een standbeeld omdat hij zich jarenlang voor het bedrijventerrein in het zuid-oosten van Groningen heeft ingezet.
Met gepaste trots werd het proefbeeldje van Thies, vervaardigd door Cindy Sprokel, de beoogde maker van een tachtig centimeter hoog beeld, door voorzitter van de bedrijvenvereniging, Harry Marissen, gepresenteerd. Men vond een beeld voor Thies meer dan op zijn plaats.
.
,,Dan geven we het een mooi plekje, en dan kun je er straks langs fietsen met een glimlach.”
Harry Marissen
Broer en zus Thies Dijkhuis schenken eigendomsdeel aan Het Groninger Landschap
Thies liet zijn aandeel in de boerderij Euvelgunnerheem na aan Het Groninger Landschap. Teun en Fré Dijkhuis, broer en zus van Thies, hebben in december 2019 besloten om ook hun deel in het eigendom van de boerderij aan Het Groninger Landschap te schenken. Het was onder de indruk van het gebaar van de familie Dijkhuis en het vertrouwen in hun stichting.
,,We zullen ons inspannen om het levenswerk van de familie voort te zetten. Ook in de toekomst zal de Hunzezone beweid worden met Groninger blaarkoppen. Voor de boerderij zal een passende bestemming gezocht worden, waarbij er zo weinig mogelijk verandert aan de huidige uitstraling.”
Het Groninger Landschap
Thies Dijkhuisfonds
Ter nagedachtenis aan Thies Dijkhuis (1946-2019) en om zijn levenswerk voort te zetten, heeft Het Groninger Landschap besloten om een Thies Dijkhuisfonds in het leven te roepen. Alle bijdragen aan dit fonds zullen volledig gebruikt worden voor de instandhouding van de boerderij, het beheer van de Hunzezone en het verdere herstel van de Hunze in de stad Groningen. Je kunt hier rechtstreeks doneren!
Veilingactie Groninger Landschap ter ondersteuning van het Thies Dijkhuisfonds
In januari 2020 besloot Het Groninger Landschap tot een veilingactie om het fonds te spekken. Schrijver en schilder Annemarie van der Hoeven uit Ter Apel bood de stichting een door haar gemaakt schilderij om niet ter veiling aan.
.
,,De sfeer die de foto opriep, de grijstinten, de boer die echt ‘boer’ is en dan met die blaarkop in het echte Groninger licht…dat raakte me zo!”
Annemarie van der Hoeven
Reinder van der Veen hoogste bieder!
Thies Dijkhuis met Blaarkop
De hoogste bieder dong mee naar het schilderij, een portret gemaakt op basis van een foto van Corné Sparidaens, die namens het DvhN een fotoreportage van Dijkhuis maakte. Er kon tot en met 31 januari 2020, twaalf uur, geboden worden. De hoogste bieder was Reinder van der Veen. Zijn bod op het schilderij leverde het Thies Dijkhuisfonds maar liefst €1525 op. De volledige opbrengst komt ten goede aan de Hunzezone.
De overhandiging
De overhandiging van het schilderij door beheerder Jan Beekman aan de nieuwe eigenaar Reinder van der Veen vond plaats op 5 februari 2020.
Standbeeld Thies Dijkhuis onthuld
Standbeeld Thies Dijkhuis onthuld bij boerderij in Euvelgunne, OOG Groningen, 6 maart 2020.
Op 5 maart 2020, veertien dagen voor zijn eerste sterfjaardag, werd het standbeeld in de tuin van de Euvelgunnerheem onthuld door de Bedrijvenvereniging Zuidoost en het Groninger Landschap in het bijzijn van broer en zus Teun en Fré Dijkhuis.
,,Voor ons wordt er nu weer een tijdperk afgesloten. Wij gaan weg, maar Thies blijft hier. Mensen hebben Thies meegemaakt dat hij hier zat en iedereen groette. Nu staat hij hier. Hij wilde graag aandacht voor de Hunzezone en dat komt er nu door zijn beeld.”
Boerderij Euvelgunnerheem – van wijlen Thies Dijkhuis – ouder dan gedacht
Gewapend met stok, met een hand in de zak, waakt Thies nu over het erfgoed aan de bedding van de Hunzezone, waarvan een paar weken na zijn installatie bleek dat het ouder was dan vermoed. De nieuwe eigenaar, Het Groninger Landschap, liet voorafgaand aan de restauratie onderzoek doen naar de constructie van de boerderij. Daaruit bleek dat de achterste schuur opgetrokken is uit gebinten die afkomstig zijn uit Scandinavië – grenenhout als grove den gekapt in Zuid-Zweden in 1666. Lees hierover in een bijdrage van de Groninger Internet Courant van 24 april 2020: ‘Boerderij Euvelgunnerheem – van wijlen Thies Dijkhuis – ouder dan gedacht‘.
Fietstour du Klimaatboer: Een groene oase in Euvelgunne
Al enige jaren komt de Natuur en Milieufederatie Groningen onder de vlag ‘Tour du Boer’ over de vloer bij de boer, zo ook bij Thies in 2020. ,,Om pioniers in de spotlights te zetten, om met hen in gesprek gaan en om te kijken hoe zij werken aan natuurinclusieve landbouw en hoe ze omgaan met extreme weersomstandigheden door klimaatverandering: (korte) periodes met extreme neerslag (‘waterbommen’), of (lange) periodes van droogte. Met de Fietstour du Klimaatboer wordt dit in beeld gebracht.
Fietstour du Klimaatboer: Een groene oase in Euvelgunne, Natuur en Milieufederatie Groningen, 22 oktober 2020.
Eline Brontsema maakt houtsnedes van ‘Euvelgunnerheem’
Thies en de geschiedenis van de Euvel-gunnerheem spreekt letterlijk tot de verbeelding, ook tot een jongere generatie kunstenaars. Dit keer inspireerden ze de Groningse Eline Brontsema, die in 2020 kersvers afstudeerde aan de Klassieke Academie voor Beeldende Kunst in Groningen. Brontsema specialiseert zich in het maken van reductiehoutsnedes en schilderijen. Ditmaal stortte zij zich op zowel het in- als exterieur van de boer-derij waar Thies Dijkhuis zijn leven ‘sleet’.
,,Alles is daar heel mooi groen. En dat midden op een industrie-terrein. Dat contrast is zoiets geks eigenlijk. Ik zag de documentaire over Thies Dijkhuis en dacht: dit stamt uit een andere tijd, dit moet ik vastleggen.”
Eline Brontsema
Eline was op 9 september 2020 te gast in de televisiestudio van RTV Noord waar ze kon vertellen over een eindexamenexpositie, waar haar werk en dat van andere eindexamenstudenten van de Academie binnenkort te zien is. De tentoonstelling vindt plaats van 9 september tot en met 18 oktober (2020) in galerie Kunstlievend Genootschap Pictura te Groningen.
Beeld: Screenshot interview Eline Brontsema, RTV Noord, 9 september 2020.
De volgende dag was het raak in het Dagblad van het Noorden:
,,1.5 pagina in het Dagblad van het Noorden vandaag! Wat een leuk geschreven stuk, en zoveel plaatjes! Ik bof… Interview door Marijke Brouwer. Dank Marijke!”
Eline Brontsema (bijschrift bij artikel, Facebook)
‘Euvelgunnerheem uit hout gesneden’, interview Eline Brontsema, Marijke Brouwer, Dagblad van het Noorden, 10 september 2020 (compilatie Het Groninger Landschap).
‘Euvelgunnerheem’ te zien bij galerie Bonnard in Nuenen
Galerie Bonnard vertegenwoordigt sinds 2021 kunstenares Eline Brontsema. Al ruim 33 jaar is ‘Bonnard‘ een begrip in de Nederlandse kunstwereld, een trouw publiek, druk bezochte exposities. Al jaren een adres waar kunst en kwaliteit hand in hand gaan. De galeriehouders René Renders en David van der Linden organiseren iedere maand een nieuwe expositie.
Van 24 april tot en met 22 mei 2022 maakt werk van Brontsema deel uit van de tentoon-stelling ‘Grafiek‘, waaraan ook gerenommeerde kunstenaars als – haar leermeester – Siemen Dijkstra (die ook sfeervolle houtsnedes maakt, vooral van landschappen die verloren dreigen te gaan), Charles Donker, Grietje Postma en Reinder Homan bijdragen. Mooi dat de galerie-bezoeker in Nuenen, waar Galerie Bonnard gevestigd is, een groot aantal Euvelgunnerheem-houtsnedes kan bewonderen.
Eline Brontsema bij Galerie Bonnard, Galerie Bonnard, 14 mei 2022.
Door het Museumtijdschrift (nummer 7, 2020) werd aan Henk Helmantel gevraagd welk jong talent ‘we’ in de gaten moeten houden. Helmantel: ,,Ik weet al wie ik voordraag; Eline Brontsema, de manier waarop Brontsema de houtsnede aanpakt is fris en abstraherend. Ze heeft uitstekend les gehad van dé grootheid op dit gebied, Siemen Dijkstra (1968).
Galerie Bonnard Expositie Grafiek, Galerie Bonnard, 11 mei 2022.
‘Parel aan de Hunze’ – straks het afvalputje van Groningen?
Als we niet oppassen dreigt de omgeving van Roodehaan het karakter te krijgen van het afvalputje van Groningen. Dat stelt Marco Glastra in een opiniebijdrage in de GIC, de Groninger Internet Courant, als reactie op plannen van de gemeente Groningen om er zes windmolens te plaatsen. Van de zes windmolens is er eentje gepland in de Hunzezone.
Roodehaan ligt aan de rand van het Hunzedal, een Natura2000-gebied waar zich het gehele jaar grote concentraties vogels bevinden, en waarvan Thies Dijkhuis zijn levenswerk – de Hunze binnen de stad Groningen zichtbaar te houden – had gemaakt. Het Groninger Landschap heeft dit stokje als erfgenaam van Thies overgenomen en spant zich uiteraard in om de gemeenteplannen een andere wending te geven.
,,Een enorme molen aan de oever van de oude Hunze lijkt ons geen goed idee en Thies was het daar ongetwijfeld mee eens geweest.”
Zoals dat zo vaak het geval is, is nergens op de sokkel te lezen wie het beeld heeft gemaakt. Het bordje op de achterkant van de sokkel vermeldt alleen de naam van Thies Dijkhuis en die van de schenker/opdrachtgever, zegt schrijver, schilder en journalist Eric Bos op zijn Facebookpagina. Om dat enigszins goed te maken, en als eerbetoon aan Thies en de maker van het beeld(je), Cindy Sprokel, neem ik zijn Facebook-tekst (en de bijbehorende foto natuurlijk) integraal op in deze Kunst en Landschap-special. We hebben het hier immers en nadrukkelijk over kunst én landschap.
Op het pad langs de oude bedding van de Hunze in een groen gebied dat Euvelgunne heet – pal naast het industrieterrein Eemspoort in Groningen – komen we een bronzen beeldje tegen van een boer op een hoge sokkel. De boer heet Thies Dijkhuis en was bewoner van de aanpalende, 350 jaar oude boerderij. Hij overleed in 2019 op 72-jarige leeftijd. Boer Dijkhuis was de laatste boer in dat gebied en heeft er, samen met zijn broer Teun en zijn zus Fré, lange tijd, met succes, alles aan gedaan om dat oude stukje land te beschermen tegen de oprukkende bedrijven en de verstening van het historische landschap. Van gemeentes hoef je dat niet te verwachten.
.
De beeldhouwer van dit goed gelijkende beeldje is Cindy Sprokel (Maastricht, 1961) die nog tijdens haar beeldhouwopleiding in Groningen de werkopdracht kreeg om een beeldje van boer Dijkhuis te maken. Teun Dijkhuis vond het mooi en wilde dat als verjaardagscadeau aan zijn broer Thies schenken. Toen deze echter overleed, besloot de Bedrijvenvereniging Zuidoost om een standbeeld van Thies Dijkhuis te plaatsen ter herinnering aan zijn inspanningen voor het natuurgebied Hunzezone, dat wordt beheerd door de Stichting Groninger Landschap aan wie Dijkhuis ook zijn boerderij had verkocht. Cindy Sprokel werd gevraagd om haar beeldje uit te vergroten tot de 80 centimeter hoogte die het nu heeft. Vlak voordat de coronapandemie roet in het eten gooide, kon het worden onthuld. Zoals dat zo vaak het geval is, is nergens op de sokkel te lezen wie het beeld heeft gemaakt. Het bordje op de achterkant van de sokkel vermeldt alleen de naam van Thies Dijkhuis en die van de schenker/opdrachtgever.
Het beeldhouwwerk van Cindy Sprokel wordt in het algemeen gekenmerkt door een combinatie van mens en vogel. Ze begint met een menselijke vorm waaraan ze vervolgens allerlei dierlijke elementen toevoegt. Ook werkt ze met geprepareerde vogeldelen, hoofdzakelijk schedels, vleugels en poten.
‘Beelden in Groningen – Cindy Sprokel’
Cindy Sprokel: ‘Thies Dijkhuis‘ (2019) brons (ca 80cm hoog). Sokkel van natuursteen: 120 cm hoog. Tekst en foto via Facebookpagina Eric Bos: schrijver, schilder, journalist. Runt met Liesbeth HondersOnderneming Op Kunstgebied.
Wat doet die boerderij daar, tussen bedrijven, groothandels en allerlei wegen? En waarom valt ie bijna uit elkaar van ellende?
,,Kozijnen bladeren af, de achterste muur van de schuur staat gevaarlijk scheef, alle ramen zijn afgeschermd met luiken of dikke gordijnen om pottenkijkers het zicht te ontnemen en de sleutelgaten zijn afgeplakt met zwart tape. Hugo Dokter en Jan Harm Eppinga van Het Groninger Landschap proberen de deur te openen zodat we binnen een kijkje kunnen nemen. Maar dat gaat niet zonder slag of stoot”, stelt journalist Carleen de Jong in zowel Sikkom als het Dagblad van het Noorden:
Ruimtereis maakt micro-podcast over Euvelgunnerheem
‘De Provincie‘ is een micro-podcast over kleine, alledaagse observaties in de provincie Groningen. In elke aflevering vertelt ‘Ruimtereis‘-maker Tom Tieman een kort verhaal over bijzondere, maar toch onopvallende gebeurtenissen. Uiteraard ook over de Euvelgunnerheem-perikelen en over ‘het veranderende imago van de stugge en dwarsliggende boer naar een gevierde held van de groene oase in het Oosten van de stad’.
,,Het fascineert ons hoe de mens zich verhoudt tot de veranderende leefomgeving. Zo gaan in elke ruimte kleine, ongeziene en onderbelichte verhalen schuil die grote maatschappelijke thema’s omvatten. Die verhalen verdienen het verteld en gehoord te worden.”
Ruimtereis
De Provincie S01E02 � Euvelgunne, Ruimtereis – audio op locatie, 5 oktober 2024.
‘Ouder dan gedacht’ – Casco-restauratie Euvelgunnerheem begin 2025 van start
De boerderij en het land eromheen zijn nagelaten aan Het Groninger Landschap. Bouw-historisch onderzoek heeft aangetoond dat boerderij Euvelgunnerheem meer dan 350 jaar oud is. Dat is veel ouder dan in de eerste instantie werd vermoed. Bewijs voor de leeftijd is gevonden in de gebinten die bestaan uit 17e eeuws grenenhout uit Scandinavië. Euvelgun-nerheem wordt in 2025 gerestaureerd en krijgt in de toekomst een nieuwe bestemming.
Facebookbericht (radio-interview), Het Groninger Landschap, 11 december 2024.
Restauratie Euvelgunnerheem begonnen: ‘Over drie jaar klaar, met kantoor’
Broer en zus, Fré en Teun Dijkhuis, schenkers, provincie en restaurateurs zijn op 21 januari 2025 bij elkaar gekomen om met elkaar vooruit te kijken naar het aankomende restauratieproces van boerderij Euvelgunnerheem. Er is veel werk nodig om de boerderij weer in zijn kracht te zetten. Zo heeft het gebouw last van verzakkingen en is er restauratie nodig aan zowel het dak als de muur-constructies.
Het beeld van Thies werd uit voorzorg en als openingshandeling veilig opgeborgen. ‘Het is altijd heerlijk als we kunnen beginnen’, zegt directeur van Het Groninger LandschapMarco Glastra trots.
Het Groninger Landschap: ‘Wij zijn van de Hunze’
‘Het wordt een kantoor, dat past op deze plek aan de Hunze. En wij zijn van de Hunze, dus er is een kans dat wij hier zelf gaan zitten met ons kantoor. Maar dat gaan we de komende tijd verkennen.’ Niet het hele pand gaat op de schop, maakt Glastra duidelijk:
,,Het moet wel zijn uitstraling behouden, het moet echt de plek van Thies Dijkhuis blijven. Alsof hij de deur achter zich dicht heeft getrokken en de koeien er zo weer in kunnen.”
Facebookbericht Het Groninger Landschap. 5 februari 2025
Stuk historie van Stad in ere hersteld; herbestemming nog ongewis
In het voorjaar van 2026 moet de restauratie klaar zijn. „Dan is de buitenkant van de boerderij hersteld in zijn oude pracht en praal”, blikt Jan Harm Eppinga, projectleider erfgoed van Het Groninger Landschap vooruit in een gesprek met journalisten Wouter Hoving en Willem Groeneveld voor het Dagblad van het Noorden op 25 februari 2025. „Vervolgens gaan we bekijken welke invulling de boerderij krijgt.”
Dat kan nog alle kanten op. „Vermoedelijk wordt het een kantoorbestemming”, denkt Harm Jan hardop. „Maar hoe en wat precies, is onbekend. We denken ook na of Het Groninger Landschap hier een kantoor kan openen. De boerderij zou een geschikt startpunt zijn voor excursies in de Hunzezone. Maar dat moeten we overleggen met provincie Groningen.”
Ook Omroeporganisatie Groningen (Oog-TV) neemt een kijkje achter de schermen
‘Het is alsof de koeien er hier vanochtend zijn uitgehaald’, wordt de kop van een video-reportage van Oog-TV-verslaggever Johannes Rienks, die eind april 2025 samen met cameraman Lars Faber bij de restauratie-ontwikkelingen in en om boerderij Euvelgunner-heem poolshoogte komt nemen.
Ook zij worden door projectleider erfgoed bij Het Groninger LandschapJan Harm Eppinga rondgeleid. ‘Vooral de hoofdschuur heeft de meeste aandacht nodig’, zegt Eppinga. ‘Een complete demontage van het dak is nodig, omdat de grootste horizontale draagbalk aan vervanging toe is. Die is heel erg slecht’.
Boerderij Euvelgunnerheem ondergaat grote restauratie. OOG Groningen, 29 april 2025.
Het Groninger Landschap verhuist naar ‘een oase in de stad’ – ‘een droom die uitkomt’
De vooruitziende blik van projectleider Jan Harm Eppinga wordt in de herfst van 2025 bewaarheid: Het Groninger Landschap laat haar vertrouwde villa in Haren achter en maakt via Omroep Oog melding van verhuizing naar de Euvelgunnerheem. Uiteraard wanneer de restauratiewerkzaamheden voltooid zijn, zo vertelt Petra van der Meer, die verwacht dat ze over zo’n twee à drie jaar aan de oever van de Hunze hun intrek kunnen nemen. ‘Een droom die uitkomt’, aldus Marco Glastra, directeur Het Groninger Landschap.
Het Groninger Landschap verkoopt villa de Vennen, Oog Groningen, 15 oktober 2025.
Het Groninger Landschap verlaat Villa de Vennen in Haren
Facebookbericht Het Groninger Landschap, 23 oktober 2025.
Drone-vlucht boven en door boerderij Euvelgunnerheem
Het Groninger Landschap heeft in 2019 de Euvelgunnerheem in slechte staat overgedragen gekregen. De fundering is verzakt, er zitten scheuren in de muren en het dak van de schuren is in slechte conditie. Het pand moet dus eerst casco-gerestaureerd worden. De werkzaamheden daartoe zijn inmiddels in volle gang. Ze geeft je – terwijl het stormseizoen zijn intrede heeft gedaan – met video’s van ‘De Vliegende Cameraman’ een in- en bovenkijkje in de voortgang ervan:
Boerderij Euvelgunnerheem in stad Groningen, Het Groninger Landschap, 22 oktober 2025.
Boerderij Euvelgunnerheem Flythrough HD, Het Groninger Landschap, 22 oktober 2025.
Restauratiewerkzaamheden Euvelgunnerheem (flythrough), Kunst en Landschap Noord Nederland, 14 maart 2026.
Restauratiewerkzaamheden Euvelgunnerheem (deel 2), Kunst en Landschap Noord Nederland, 14 maart 2026.
‘De Hunze zoek je er tevergeefs. Toch kan ik het iedereen aanraden’
In het najaar van 2025 kijkt ‘wandelprofessor’ Zef Hemel ‘naar de documentaire die Tom Tieman in 2017 van ‘de laatste boer van Euvelgunne’ maakte’. ‘Eindelijk begrijp ik het’, schrijft hij in zijn blog, 16 oktober dat jaar:
‘Tieman maakte het portret van Thies Dijkhuis nadat hij op de veehouder was gestuit tijdens interviews met omwonenden van de nieuwe ringweg. De man bleek wars van vernieuwing. Slim was hij wel. In de strijd tegen de oprukkende stad wist hij als enige dapper stand te houden’. Hemel besluit zijn blog: ‘Vanaf station Groningen Europapark kun je naar het behouden gebied wandelen. De Hunze zoek je er tevergeefs. Toch kan ik het iedereen aanraden’.
Hoe de Hunze het aflegde tegen een boerenerf
‘Op een enkele plek niet meer dan honderd meter breed, en nog geen vier kilometer lang, liggen nog enkele meanders van de rivier de Hunze’, schrijft Paul Noort in het tijdschrift Noorderbreedte op 6 januari 2026. ‘Wie een topografische kaart van deze Hunzezone goed bekijkt, ontdekt echter vlak achter boerderij Euvelgunnerheem een paar vreemde, vrijwel haakse bochten in de vroegere rivier. Dat kunnen geen natuurlijke meanders zijn…’
‘De restauratie van boerderij Euvelgunnerheem aan de rand van de stad is afgerond’, meldt RTV Noord, 8 mei 2026. “De basis van het karakteristieke gebouw is hersteld en gaat in de toekomst functioneren als nieuw kantoor voor stichting Het Groninger Landschap, die zich ook inzet voor het behoud van de Hunzezone waar de boerderij staat.” ‘Twintig jaar geleden hadden we dit totaal niet kunnen verwachten’, zegt Teun Dijkhuis, de broer van Thies, in een videoreportage van de omroep.
“Ik voel me gezegend dat m’n zus en ik dit mogen meemaken. Dat de boerderij niet plat is gegooid, maar een nieuwe bestemming krijgt.”
Teun Dijkhuis, RTV Noord, 8 mei 2026.
Casco-restauratie afgerond! Beeld Thies Dijkhuis opnieuw onthuld
De afronding van de casco-restauratie van de Euvelgunnerheem werd die dag (8 mei 2026) opgeluisterd met het opnieuw onthullen van het beeld van Thies door zijn broer Teun en zus Fré. ‘Een bijzonder moment’, volgens Stichting Het Groninger Landschap, die er nog dezelfde dag glunderend via Facebook melding van maakte:
Facebookbericht, Het Groninger Landschap, 8 mei 2026.
Speciale afspeellijst voor Euvelgunnerheem op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap Noord Nederland
Alle in deze ‘special’ opgenomen video’s over Thies Dijkhuis, de Euvelgunnerheem en de restauratiewerkzaamheden door Het Groninger Landschap, vind je terug in een speciale afspeellijst op het YouTube-kanaal (abonneren mag) van Kunst en Landschap Noord Nederland: ‘Thies Dijkhuis, de laatste boer van Euvelgunne (Euvelgunnerheem)’. Have fun.
Flyer eerste editie van de kunstmanifestatie Kunstvloed: première 2018.
In de (warme) zomer van 2018 bood ik mijn vrijwillige en onbezoldigde diensten aan aan de stichting Kunstvloed. Zij organiseerde in september van dat jaar voor de eerste keer de manifestatie Kunstvloed. Via de linker menuknop lees je er alles over.
Ik kwam in juni van 2018 ‘in beeld’ bij Nicolaas Geenen, (mede)oprichter, secretaris en organisator van deze stichting, en uitbater van het Kerkje van Klein Wetsinge – één van de podia waar in en om allerhande kunstzinnige activiteiten zouden plaatsvinden. Dat is niet zo raar omdat ik sinds 2001 naar volle tevredenheid inwoner van Groot Wetsinge ben, en we elkaar met enige regelmaat tegen het lijf lopen. We kwamen overeen – Nicolaas is op de hoogte van mijn expertise op het gebied van evenementenorganisatie en publiciteit – gezamenlijk de publiciteitskar voor Kunstvloed-2018 te gaan trekken.
Publiciteit Kunstvloed 2018
Achterkant flyer Kunstvloed 2018
Een en ander resulteerde voor die jaargang in aardig wat publicaties – voor, tijdens en na het evenement – in plaatselijke- en regionale media: de Ommelander, de Wiekslag en de Noorderkrant. Ook RTV Noord liet zich niet onbetuigd en reed – tot twee keer toe – naar Wetsinge om via radio-interviews – ter plekke – bij Jaap Wolters, coördinator van de stichting. poolshoogte te nemen. Cees van de Meent van Hogeland Nieuws interviewde – voor aanvang van het evenement – de eerder genoemde Nicolaas Geenen en Hannes Companjen, voorzitter van de stichting Kunstvloed, in een meer dan elf minuten durende video-reportage vanaf de begraafplaats van Groot Wetsinge – de plek waar uiteindelijk het ‘winnendebeeld‘, van Gert Sennema, een permanente plek zou krijgen. Vanwege het grote aantal ‘overige activiteiten’ in de regio moest het Dagblad van het Noorden verstek laten gaan, ondanks een uitnodiging voor de pers van de organisatie. Het heeft zich hiervoor nadien ‘verontschuldigd’ en beloofde bij een volgende editie ‘beterschap’.
Impressie landschap omgeving Kerkje Klein Wetsinge
Drone-opname Klein Wetsinge, Ander Beeld, Mark Schuurman, Sauwerd, 2019.
Coördinator PR/Publiciteit
Na evaluatie van de eerste editie van Kunstvloed heeft het bestuur van de organiserende stichting besloten om mij voor de volgende – als eerste die van september 2020 dus – manifestaties aan te stellen als ‘Coördinator PR en Publiciteit’.
Ik kijk uit naar de komende ‘Kunstvloed-2020’, die naar alle waarschijnlijkheid gehouden gaat worden in de tweede week van september, en ga er met veel plezier alles aan doen om deze kunstmanifestatie bij een grote groep kunst- en (wierden)landschapsliefhebbers onder de aandacht te brengen. Hoe? Dat vertel ik je in een volgend bericht. Plannen genoeg!
Succesvolle Kunstvloed 2018
Op 17 september 2018 kwam Winsum Nieuws met een korte nabeschouwing.
Foto: Gerta Boonstra. In het huidige landschap zijn op veel plaatsen de oeroude beddingen van de Hunze nog zichtbaar. De geschiedenis van dit in cultuur gebrachte land gaat terug tot de zesde eeuw voor Christus.
In het begin van de warme zomer van 2018 werd me gevraagd om op enigerlei wijze ‘mee te doen’ met Kunstvloed. Nagenoeg iedereen kent elkaar in de kleine dorpsgemeenschappen van Sauwerd en Wetsinge, de tam tam draait er normaliter op volle toeren, maar dit klaarblijkelijk grootse evenement hing nog niet aan de grote klok.
Met uitbundig enthousiasme werden zaken uit de doeken gedaan en werd mijn theater’verleden’ herhaaldelijk gememoreerd. Als ik me om welke reden dan ook zou willen verontschuldigen, moest ik me in wel heel rare bochten wringen. Ik moest en zou meedoen – wen d’r maar an.
Ik had zo’n vier weken de tijd om iets te bedenken en consulteerde mijn buurman, paukenist bij diverse concertorkesten en ‘soundscaper’, waar ik later op de avond langsging om het hele verhaal voor te leggen.
Zittend in een prachtige avondzon onder het genot van koele drank, turend over de graslanden van boer van Dorp en met blik op de molen van Garnwerd, filosofeerden we over onze eventuele bijdrage.
“Jij was toch drummer? En je hebt een stem die het geluid van een misthoorn kan doen wegebben. Wacht… ik moet even naar mijn kraantje, dat loopt nog steeds, en dat ben ik – althans het water dat er uitstroomt – aan het opnemen. Projectje!. Het geluid van water! Jongen, je moest eens weten wat je daar allemaal mee kan doen. En… morgen, of – in ieder geval – over twee dagen komt de zonnecel binnen. Ik weet alleen niet of ik de juiste afmetingen heb besteld, en of die toereikend zijn.”
Fragment cover ‘De Wadden’, Mathijs Deen. Foto: Tzum’, literair blog.
Rare jongens, die paukenisten… Ik ken Steef al een tijdje, en had hem al een paar dagen achter zijn huis zien klooien met – voor mij – raadselachtige attributen, wist dat hij op iets broedde, maar de essentie van zijn verrichtingen ontgingen me. Ik vroeg hem na een poos of hij ‘De Wadden‘ van Mathijs Deen gelezen had, waarin hij het Waddengebied beschrijft als Nederlands meest onberekenbare landstreek. Ik had die middag – ter voorbereiding op ons gesprek – een recensie van Guus Bauer gelezen in ‘Tzum’, een literair weblog. Die vindt dat Mathijs je aan zijn verhaal weet te binden door een romaneske, lyrische stijl. Dat triggerde me en maakte een en ander in mijn bovenkamer los.
Het geluid van water,… een dorre droge blik op het veranderende Wetsingerwierdenlandschap waar blaarkoppen geduldig meanderend tussen schapen struinen, en berustend de volgende dag tegemoet herkauwen.
‘Romaneske en lyrische’ contemplatie leiddend tot mijmeringen over Plinius de Oudere, Albinovanus en Seneca. Mens en dier, kletterend water en gortdroge sloten, transformerend land. Genoeg ingrediënten voor het maken van een gezamenlijk kunstwerk dat er – vooralsnog – niet zou komen.
Het College van Rijksadviseurs heeft op 6 december 2018 ‘Panorama Nederland’ gelanceerd: een toekomstperspectief voor de ruimtelijke inrichting van Nederland. Met Panorama Nederland laat het College zien dat de grote maatschappelijke vraagstukken van nu juist de sleutel zijn voor welkome en structurele verbeteringen van ons land.
Programma-directeur-generaal Omgevingswet, Erik Jan van Kempen van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties nam de publicatie Panorama Nederland in ontvangst. Foto: Bas Kijzers
Nederland staat op dit moment voor een aantal complexe vraagstukken. De klimaatverandering, de vergrijzende samenleving, de overstap naar hernieuwbare energie, het nijpende tekort aan woningen en de harde grenzen in de landbouw waar we tegen aanlopen. Stuk voor stuk opgaven waarvan we allemaal de gevolgen zullen ervaren, in ons landschap en in onze levensstijl.
Volgens Rijksbouwmeester Floris Alkemade is dit allerminst reden voor pessimisme: “Hetzelfde optimisme van de naoorlogse jaren is opnieuw gerechtvaardigd. Het kan op gang gebracht worden als er een gemeenschappelijk, herkenbaar en positief toekomstbeeld ontstaat. De lancering van Panorama Nederland is daarin een eerste stap.”
Een optimistisch en aantrekkelijk toekomstbeeld
Een Nederland, dat voor iedereen uiterst herkenbaar blijft, maar dat toch op allerlei terreinen fundamenteel anders en beter werkt: de manier waarop we reizen, de manier waarop we voedsel produceren, de manier waarop we bouwen en de manier waarop we energie opwekken. Panorama Nederland bevat hiervoor een aantal leidende principes voor bestuurders.
Daan Zandbelt: ”Geen enkele opgave staat op zichzelf. In de regio komen ze samen en worden ze concreet. Werk daarom op dit schaalniveau als Rijk met provincies en gemeenten aan deze opgaven. Door opgaven te combineren kunnen we meer rendement halen uit maatschappelijke investeringen. Kies daarbij voor kwaliteit en je zal zien dat dit zowel op de lange als de korte termijn meerwaarde geeft. Het Rijk vervult in dit proces zowel een essentiële als actieve rol.”
Nationale omgevingsvisie
Minister Ollongren benadrukt in een reactie de meerwaarde van Panorama Nederland: “We leven in Nederland met veel mensen in een relatief klein land. Het is daarom belangrijk dat we goed nadenken over hoe we ons land in de toekomst inrichten. Dat levert vragen op waar we nu een antwoord op moeten vinden. Ik werk hier aan in de Nationale Omgevingsvisie. Panorama Nederland is daarvoor een belangrijk hulpmiddel.”
Volgens het College van Rijksadviseurs is de lancering van Panorama Nederland slechts het begin: “Alleen als we de grote transitieopgaven in samenhang met elkaar aanpakken, kunnen we bouwen aan een aantrekkelijk Nederland. Dat is wel ingewikkeld, maar met behulp van Panorama Nederland willen we hier graag het gesprek over voeren”, aldus Rijksadviseur Berno Strootman.
Panorama Nederland
Panorama Nederland, dat een doorsnede heeft van acht meter, en wordt weergegeven in een 360-graden, is daarom het komende jaar op verschillende plekken in Nederland te bekijken. Vanaf januari 2019 staat het opgesteld in het stadhuis van Den Haag en is gratis toegankelijk.
