Bewoners van het in de provincie Groningen gelegen Reitdiepgebied en Middag-Humsterland maken zich zorgen over het landschap. Nieuwe (380 kV-) hoogspannings-masten, het verdwijnen van kleine dijkjes en sloten, een intensiverende landbouw, achteruithollende natuur en biodiversiteitsverlies: de (leef)omgeving tussen de stad Groningen en het Lauwersmeer verandert (sluimerend) zienderogen. Tegelijk kentert het klimaat, zijn er vaker periodes van zware regen, maar in zomers kan het ook zomaar wekenlang droog zijn. De zeespiegel stijgt en het zoute water perst zich het land in tot ver achter de dijken.
Willen we de omgeving van het Reitdiep en Middag-Humsterland een fijne plek houden om te leven, te werken en te boeren, dan moeten er volgens de bewoners dingen veranderen. Maar wat precies? En hoe dan? Daar hopen ze de komende tijd – met ingang van het najaar 2024 – achter te komen. Ze worden hierbij geholpen door een team van experts van De Landschapswerkplaats en de landschapsarchitecten van Landscape Collected.
Wat is en doet De Landschapswerkplaats
Over de Landschapswerkplaats, De Landschapswerkplaats, 25 november 2024.
Toukomstproject: Landschapswerkplaats, Nationaal Programma Groningen, 14 november 2023.
Werken aan een klimaatrobuust cultuurlandschap: voor meer biodiversiteit, rendabele landbouw, water(berging) en toerisme
Het cultuurlandschap rondom het Reitdiep behoort tot het oudste van West-Europa en verbindt de mooiste plekken van Groningen. Dit willen de bewoners behouden én toekomstbestendig maken. Samen willen ze zoeken naar vernieuwende manieren om het landschap nog mooier te maken, met aandacht voor rendabele en duurzame vormen van landgebruik, behoud van erfgoed, biodiversiteit, toerisme, water en klimaat. Het gebied van ’t Wad tot Stad loopt langs de oude getijdenrivier het Reitdiep, die het Werelderfgoed de Waddenzee via Nationaal Park Lauwersmeer en Nationaal Landschap Middag-Humsterland met de stad Groningen verbindt.
Dit Groninger landschap van ’t Wad tot Stad is altijd mee veranderd door de invloeden van eb en vloed, overstromingen en aanleg van dijken en sluizen. In de recente geschiedenis heeft het gebied een ontwikkeling doorgemaakt die ten koste is gegaan van de ruimtelijke kwaliteit. Denk hierbij aan de gevolgen van schaal-vergroting en specialisatie in de landbouw, de energietransitie (380 kV-verbindingen in het TenneT-netwerk) en verlies van biodiversiteit.
Ook de inzichten over een goede waterbeheersing zijn veranderd: waar we voorheen zo snel mogelijk al het water naar zee lieten stromen, willen we nu juist het water vasthouden om het in te zetten tegen verdroging en voor verbetering van de waterkwaliteit en ecologische waarden. Ook de huidige klimaat-verandering leidt tot veranderingen in het landschap. ,,Laten we deze veranderingen op een cultuurhistorisch, ecologisch en economisch verantwoorde manier aanpakken”, valt te lezen in een door Strootman Landschaps-architecten opgesteld ‘ambitiedocument‘ in de zomer van 2023 in opdracht van het Nationaal Programma Groningen (NPG).
Op basis van dit ambitiedocument wil De Landschapswerkplaats samen met boeren, bewoners, studenten, natuurbeheerders en (regionale) overheden werken aan een plan voor het gebied – resulterend in een ‘Landschapsvisie‘ – waar landschapsverbetering, toegankelijkheid, beleving en bedrijvigheid in terugkomen. Daarbij kun je bijvoorbeeld denken aan:
natuurlijke oevers zodat er een bredere en meer gevarieerde begroeiing en biodiversiteit ontstaat;
waterberging door de oude waterlopen te herstellen;
de contouren van de voormalige eilanden van het Middag-Humsterland weer zichtbaar maken;
natuurinclusieve landbouw stimuleren en innovatieve landbouwmethoden ontwikkelen die geschikt zijn voor dit cultuurlandschap;
toegankelijkheid verbeteren door de aanleg van wandel- en fietspaden naar en langs het Reitdiep, met aandacht voor de verhalen over het gebied;
kleinschalige bedrijvigheid creëren, zoals bed & breakfasts, streekproducten en gidsen, ter bevordering van duurzaam toerisme.
’t Wad tot Stad: op zoek naar een nieuw evenwicht tussen mens en omgeving en tussen boer en landschap
Aan ‘’t Wad tot Stad’ ligt een heuse wetenschappelijke, rijk geïllustreerde en toegankelijk geschreven ‘landschapsbiografie‘ ten grondslag. ,,De opgave is helder maar uitdagend: Welke stappen kunnen we in de komende jaren zetten om in het Reitdiepgebied ruimte te bieden voor zowel innovatieve duurzame landbouw, biodiversiteit, cultuurhistorie, recreatie en klimaat-adaptatie”, stellen masterstudent Landschaps-geschiedenis Gerard Westerhuis, landschapshistoricus Theo Spek (Kenniscentrum Landschap, Rijksuniversiteit Groningen) en ‘Herontdekkingsreiziger‘ Jeroen Wiersma zichzelf de vraag in de inleiding van hun ‘Landschapsbiografie van het Reitdiepgebied‘ (januari 2023).
,,Binnen deze opgave”, zo vervolgt het drietal, ”zal gezocht moeten worden naar een nieuw evenwicht tussen mens en omgeving en tussen boer en landschap. Het historisch gevormde landschap en het gebiedseigen karakter van de streek vormt daarbij een belangrijke inspiratiebron.”
‘Boeiende verhalen voor het oprapen’
,,In het glooiende landschap langs het Reitdiep liggen tal van boeiende verhalen voor het oprapen. Het landschap ligt er op het eerste gezicht zwijgend bij, maar voor wie met de juiste landschappelijke blik kijkt zal merken dat de rivier en het omliggende landschap een stem heeft die gehoord wil worden.”
(Tekst uit: Inleiding landschapsbiografie van het Reitdiepgebied)
Het glooiende landschap langs het Reitdiep vertelt volgens de biografen ,,over het prille begin, toen ze als getijdenrivier dwars door een uitgestrekt kwelderlandschap sneed. Ze zag hoe de eerste mensen zo’n 2500 jaar terug wierden opwierpen bovenop haar natuurlijke oevers. Na de wierden volgden de dijken, de kerken en de kloosters. Ook zag ze hoe haar bewoners het land bewerkten en hun handelswaar over haar zoute water vervoerden naar de stad Groningen.
Haar sierlijke meanders werden afgesneden, en het buitendijkse kwelderland veranderde polder na polder in een vruchtbaar walhalla voor pionierende akkerbouwers. Uiteindelijk werd haar zoute water zoet, toen de mensen bij Zoutkamp in het jaar 1877 een dijk trokken door de kwelders met daarin een gemaal, zodat ze werd gescheiden van de Lauwerszee. Door de reeks van inpolderingen kwam de stad Groningen steeds verder van het wad af te liggen. Ondanks de afsluiting bij Zoutkamp voelt het Reitdiep nog altijd als een poort naar de wadden; een zachte overgang van stadse drukte naar weidse rust.”
De Landschapswerkplaats trapt ’t Wad tot Stad af met vier kennisavonden
„Deze landschapsvisie gaat niet in een la verdwijnen. Wij hebben een goed idee, enthousiaste mensen en via Toukomst het benodigde geld.”
Jens Enemark
“Het viertal is bij elkaar gezet om één goed plan te maken”, stelt Wouter Hoving op 14 oktober 2024 in een uitgebreide reportage in Dagblad van het Noorden. “Want je kunt – zoals Jori Wolf het stelt – de centen van Toukomst als strooigoed gebruiken. Een bankje hier, een bruggetje daar. „Maar met kleine dingetjes, boek je goedkope succesjes. Wij denken dat het Reitdiepdal en Middag-Humsterland zulke uitzonderlijke kwaliteiten hebben dat ze ook meer aandacht verdienen.””
Kennisavonden om liefde voor gebied te krijgen
De initiatiefnemers vinden het van belang dat bewoners en bezoekers het gebied beter leren kennen en waarderen. „Dit gebied heeft internationale betekenis. Dit cultuurlandschap met wierdedorpen heb je nergens op de wereld. Het vertelt een 3000 jaar oud verhaal”, stelt Jens Enemark.
Landschapsarchitect Lieke Jildou de Jong (Landscape Collected) opende die dag de eerste (uit een serie van vier) publieke kennisavond voor een uitverkocht huis in de Kerk Klein Wetsinge. Doel: om met een gelijke kennisbasis over het gebied te beginnen en om samen uitgangspunten te formuleren voor deze landschaps-visie. Uiteraard was ik er als bewoner van het gebied (Groot Wetsinge), maar zeker ook als initiatiefnemer van Kunst en Landschap Noord Nederland, die avond bij.
Kunst en Landschap Noord Nederland maakt uitgebreide special over ’t Wad tot Stad
Sterker, voor het multimediale transitieplatform in oprichting volgde ik ze in november alle vier om daarna met een uitgebreide special – daar lees je nu in! – over ‘’t Wad tot Stad‘ te komen. De komende tijd gaat Kunst en Landschap jou en medebewoners van het Reitdiep-gebied en Middag-Humsterland dus via dit platform en al haar (social media-) kanalen breedvoerig informeren, zodat jij en zoveel mogelijk andere belanghebbenden kennis kunnen nemen van – en actief deelnemers kunnen worden binnen – dit prachtige project.
Integrale videoregistraties van de kennisavonden
Benieuwd naar hoe de kennisavonden eruitzagen en wat er gedeeld en besproken is? Je kunt ze alle vier terugkijken – er zijn integrale videoregistraties gemaakt – en een samenvatting van de avond lezen in creatieve gecomprimeerde ‘pamfletten’ van de hand van schrijver-filosoof (en Landscape Collected-‘expert‘) Tjesse Riemersma. Klik hier, of op de illustratie hieronder om je aan de hand van een viertal thema’s helemaal bij te laten praten.
‘Wad tot Stad-afspeellijst op YouTube-kanaal Kunst en Landschap Noord Nederland
Deze (en vele andere) video’s later (nog eens) terugkijken? Dat Kan! Je vindt ze in een speciaal aangemaakte afspeellijst-‘’t Wad tot Stad’op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap Noord Nederland (abonneren mag).
In- en output kennisavonden wordt gebundeld tijdens ‘conclusie-avond’
De in- en output die de Landschapswerkplaats tijdens de avonden verzamelt vormt het begin van de zogenoemde landschapsvisie. Om van alle opgehaalde en gedeelde kennis gemeenschappelijke uitgangspunten voor deze landschapsvisie te formuleren organiseert de Landschapswerkplaats een zogeheten conclusie-avond.
Ze nodigt je hiervoor nu al graag uit: op woensdagavond 26 februari 2025 (aanmelden voor 19 februari 2025) van 18:00 uur tot 22:30 uur op de eeuwenoude wierde in de onlangs gerestaureerde en herbestemde monumentale boerderij Enne Jans Heerd, bij Mayke en Gijs in Op Maarhuizen(Maarhuizen 3, 9951 TB Winsum).
Metamorfose Enne Jans Heerd 2021 2023, Mayke Zandstra, 10 augustus 2023.
Op deze conclusie-avond wil de organisator ,,met zoveel mogelijk bewoners, ondernemers en overheden gezamenlijk de uitgangspunten voor de landschapsvisie opstellen”. Coördinator Landscape Collected stelt op het moment van schrijven het definitieve programma voor de avond samen. Kunst en Landschap Noord Nederland bericht je hierover (via haar socials) zodra het (volledige) programma gereed is.
Kunst en Landschap Noord Nederland gaat de komende maanden stug door met het verzamelen van verdiepende achtergrondinformatie voor een gedegen landschapsvisie, zodat je je goed (ook op deze conclusieavond) kunt voorbereiden. Houd deze pagina (bookmarken mag) en onze social media-kanalen goed in de gaten, en spread the word (ook onder mede-bewoners van het Reitdiepgebied en Middag-Humsterland)!
Social Media-kanalen Kunst en Landschap Noord Nederland
Dagelijks zijn we te vinden op onze socials. Abonneer je, ‘vind ons leuk’, of volg ons op een van onze kanalen. Tot snel.
Op 26 februari 2025 was het zover: de Landschaps-werkplaats organiseerde samen met landschaps-architectenbureau Landscape Collected de conclusie-avond voor het initiatief ’t Wad tot Stad. De ruim tachtig aanwezigen, en tevens bewoners, konden die avond meepraten over de ‘opgaven/waarden‘ en ‘opdrachten‘ voor het gebied. Dit is een belangrijk onderdeel in het volledige proces; zo stellen de organisatoren: ‘deze opdrachten dienen namelijk als basis voor de landschapsvisie‘.
.
Ze blikken in dit artikel terug op wat ze tot dan toe hebben gedaan, gaan in op de inhoud van de conclusie-avond én je leest meer over de nog te nemen vervolgstappen.
Landscape Collected gaat, met alle ‘conclusies’ op zak, hard aan de slag met het verder schrijven aan de landschapsvisie en hoopt voor de zomervakantie in enigerlei vorm bij de bewoners terug te komen. De complete landschapsvisie wordt naar verwachting eind 2025 opgeleverd.
Heb je de conclusie-avond niet bij kunnen wonen? Geen nood, kijk hieronder naar een (bewerkte, integrale) registratie van de avond:
Conclusie-avond ’t Wad tot Stad, Landschapswerkplaats, 19 maart 2025.
‘Van Stad tot Wad, van Groningen naar Schiermonnikoog’
,,90 paardenkrachten Kromhout moteren ons in een regelmatig tempo door de stad richting Reitdiep”, blogt schrijver verhalende non-fictie Henk Tameling op 6 augustus 2025 op de Facebookpaginavan Kunst en Landschap Noord Nederland.
,,De rivier meandert traag door het Groninger landschap langs de zijlen oftewel sluizen van Aduarderzijl, Garnwerd, Schouwerzijl en Electra. In de verte zien we de wierden, de oeverwallen en de binnendijken als slapers of dromers en de stoere kop-hals-romp boerderijen en de typisch Groninger borgen. Molens markeren de einder. Voor mijn gevoel hebben we er een dag opzitten als we de contouren van de haven- en vissersplaats Zoutkamp ontwaren. Wij hoeven gelukkig niet in de rij te staan om bootkaarten voor de Brakzand te bemachtigen, wij varen gewoon gestaag door met een beurtschipper op de eeuwen oude Lauwerszee.”
Landschapswerkplaats-team Landscape Collected versterkt de volgende fase in
Na een verhuizing en personele wisselingen bij ’t Wad tot Stad-coördinator Landscape Collected, is het Landschapswerkplaats-team na de zomer van 2025 versterkt met een drietal landschapsspecialisten: Leo Dijkstra (directeur DTPL Landschapspecialisten), landschapsarchitect Donald Marskamp (Studio Mars) en ontwerper, schrijver, curator en onderzoeker Lenneke Slangen (Landscape Collected / Archined). Met de nieuwe specialisten aan boord lonkt in de volgende fase van ’t Wad tot Stad een nog mooier toekomstperspectief voor het Reitdieplandschap. Maar wel: ‘het liefst samen. Kleine stappen, van groot naar klein, gestaag en met aandacht. Zoals het landschap zelf ook is ontstaan: door tijd, toewijding en mensenhanden’.
Film over Reitdiepgebied: ‘De Stem van het Landschap’
Landscape Collected sprak in de zomermaanden met veel mensen uit het gebied om antwoorden te vinden op de vergaarde opdrachten van de conclusie-avond en om te zorgen dat verschillende perspectieven goed terugkomen in de landschapsvisie. Maar naast het werk aan de visie werden er ook voorbereidingen getroffen voor het maken van een heuse film over het Reitdiepgebied. De film laat zien ‘wat het landschap in en rond het Reitdiep zo bijzonder maakt en hoe mensen hier wonen, werken en betrokken zijn bij de toekomst ervan. Geen droge documentaire maar een film over wat er in het gebied allemaal wél kan. Over kansen voor natuur, landbouw en erfgoed. En over het landschap dat we willen doorgeven aan de volgende generaties’.
Regisseur Pascalle Bonnier volgt in de film onder andere boerin Jantina in Fransum, die het oude reliëf van haar land koestert, ook al vraagt dat offers. Je vaart mee met garnalenvisser Johan uit Zoutkamp, die nadenkt over wat de visserij vraagt van bodem en toekomst. En je kijkt mee met NRC-journalist en recreant Bas van Putten, die in de stilte van het noorden leert vertragen. Tussen de scènes door krijgt het landschap zelf een stem: een poëtische voice-over die met begrip vertelt over de mensen en hun band met het land. Bekijk hier alvast wat sfeerbeelden:
‘Ontdek de verborgen cultuurhistorie van het Middag-Humsterland en Reitdiepgebied’, zo prijst het jaarlijkse festival over de toekomst van Groningen Let’s Gro de première van De Stem van het Landschap aan. En jij kunt die meemaken: op 9 november 2025 van 14:00 tot 15:30 uur in Camera 5 van Forum Groningen.
Regisseur Pascalle Bonnier en enkele van de hoofdpersonen zijn bij deze première aanwezig. De toegang is gratis, maar kom op tijd, want vol is vol (175 plaatsen).
.
,,Door de ogen van de boer, de visser, de recreant, de ondernemer en de kunstenaar in het Middag-Humsterland en het Reitdiep-gebied zien we in de documentaire De Stem van het Landschap een landschap dat rijk is aan verborgen cultuurhistorie. Welke uitdagingen liggen er voor het gebied, wat schenkt het land ons, en wat vraagt het van ons terug? Hoe dromen we samen de toekomst, en hoe werken we samen aan die toekomst?”
En vol was het. Afgeladen vol. Een mooi bewijs dat er onder bewoners, ondernemers en boeren veel belangstelling bestaat voor het oudste cultuurlandschap van Groningen. Dat ze het waarderen en de cultuurhistorische en landschappelijke kwaliteiten ervan in stand willen houden, voor nu én in de toekomst.
,,Echt prachtig gedaan, ontroerend. De tranen stonden in mijn ogen.”
Bezoeker na afloop
Kon je er niet bij zijn? Niet getreurd. De film gaat met ingang van het nieuwe jaar op meerdere momenten en op verschillende plekken in reprise. Je hebt dus nog tal van kansen om De Stem van het Landschap te bekijken. Spoiler: mis hem niet, het is een waar document!
Het startschot voor de filmvertoning van De Stem van het Landschap wordt op 9 april 2026 gegeven. Bekijk hier de trailer:
Trailer De Stem van het Landschap, Landschapwerkplaats, 9 april 2026.
Ik was er altijd al, lang voordat jij me zag. Lang voordat je vergat dat ik bestond.
Ik ademde eb en vloed en slibte jaar na jaar mijn eigen huid aan.
Ik was zee, ik werd land.
Ik droeg boeren op mijn rug. Al bijna 7000 jaar zet jij mijn land naar jouw hand.
Je bouwde wierden van mijn vlees waar je kinderen veilig sliepen.
Je kende mijn aderen, mijn heupen, mijn adem.
We werkten samen, maar jij wilde meer, verder, sneller en efficiënter. Je legt de rechte lijn over mijn kromme botten.
Wat je vroeg gaf ik, maar hoe lang kan ik nog geven?
Eerste schetsen landschapsvisie aangescherpt, aangevuld en omgedoopt tot landschapsgids
De gehoopte deadline om bewoners en initiatiefnemers nog voor de zomervakantie bijeen te roepen werd (ongetwijfeld mede door de verhuizing en zomerhectiek) niet gehaald. Wel kwamen de begeleidingsgroep, samen met de initiatiefnemers en experts van Landscape Collected, op 8 juli 2025 bij elkaar om de eerste schetsen van de landschapsvisie te bespreken. Daarbij werden de werkdocumenten aangescherpt en aangevuld. Daarnaast besloot men de landschapsvisie om te dopen tot landschapsgids.
Met de landschapsgids begeleidt het team van de Landschapswerkplaats bewoners, ondernemers en overheden richting de toekomst: in een gezamenlijke verkenningstocht naar ‘hoe het landschap de komende dertig jaar kan meegroeien met klimaatverandering, ruimte kan bieden aan landbouw en natuur, aantrekkelijk blijft om in te wonen en te recreëren en waarbij het erfgoed zichtbaar en beleefbaar blijft’.
Uitnodiging: ‘Neem een inkijkje in de landschapsgids’ en denk mee!
Op dinsdag 9 december 2025 (19:00-21:30 uur) wordt de eerste versie van de landschapsgids gepresenteerd bij Op Maarhuizen in Winsum. De Landschapswerkplaats nodigt je van harte uit voor een inkijkje. In de gids zie je per thema (er zijn er zes; je krijgt voor elk thema een korte toelichting) wat het Reitdiepgebied sterk maakt, welke kansen er zijn om dat te behouden en hoe toekomstige ontwikkelingen goed kunnen worden ingepast.
Uiteraard is men ook benieuwd naar jouw ideeën. Ook jouw inbreng helpt de gids aan te scherpen richting een definitieve versie. ‘Neem gerust een nieuwsgierige buur, kennis of collega mee’. Je vindt hier het programma (plus een aanmeldingsformulier) voor deze landschapsgids-‘inkijkavond’.
‘Rijk verleden, Rijke toekomst – Ons Perspectief voor het Reitdieplandschap’
‘Het Reitdieplandschap zit vol erfgoed. Niet al het erfgoed is even goed zichtbaar of beschermd’, lees je in de uitgebreide folder, waarvan door een massale opkomst – er waren op 9 december 2025 maar liefst 140 inwoners en belangstellenden naar Op Maarhuizen getogen – niet iedereen een gedrukt exemplaar meegegeven kon worden. ‘Tegenwoordig wordt dit erfgoed vaak minder gebruikt en zijn de onderhouds-kosten bovendien hoog’, vervolgt de tekst. ‘Daardoor verdwijnen deze eeuwenoude structuren langzaam uit het landschap. Door het erfgoed weer een functie te geven binnen hedendaagse opgaven, kunnen we het landschap herstellen en tegelijkertijd toekomst-bestendig maken’.
‘Ik gaf wat je vroeg, maar hoe lang kan ik nog geven?’
Kunnen we dat? Wat maakt het ‘Rijke verleden’ van het Reitdieplandschap zo sterk, dat we dat ‘mooi, leefbaar en toekomstbestendig’ kunnen houden en welke ideeën en keuzes zijn nodig voor een ‘Rijke toekomst’? Die vragen stonden op 9 december centraal tijdens de presentatie van ‘Rijk verleden, Rijke toekomst – Ons Perspectief voor het Reitdieplandschap‘, waarbij duidelijk wordt dat de termen ‘landschapsvisie‘ en ‘landschapsgids‘ zijn ingewisseld voor ‘perspectief op en voor het (Reitdiep)landschap‘.
“Ik gaf wat je vroeg, maar hoe lang kan ik nog geven?”, de hoofdvraag uit de hierboven beschreven film De Stem van het Landschap, waarin de hoofdrolspelers naar de toekomst van het Reitdieplandschap kijken, is volgens ’t Wad tot Stad-coördinator Lieke Jildou de Jong precies de reden waarom we nu samen een perspectief maken. Uiteraard werd de avond geopend met het bekijken van de trailer van de film. Zo gauw hij online komt, nemen we die in deze special (en in de ’t Wad tot Stad-afspeellijst op het Kunst en Landschap Noord-Nederland-YouTube-kanaal; abonneren mag) op. In 2026 vertoont de Landschapswerkplaats de volledige film op verschillende plekken in het Reitdieplandschap. Meer informatie daarover volgt in het nieuwe jaar. We houden je op de hoogte.
Gemeente Het Hogeland laat Reitdiepgebied en Waddenkust bloeien
Beeld: screenshot deel pagina gemeente Het Hogeland, K&L
Er liggen ‘schitterende plannen’ klaar voor het Reitdiepgebied en de Waddenkust, meldt De Ommelander-journalist Hielko Merkus op 20 november 2025. ‘Een gebied waar landbouw, visserij en toerisme samenkomen én waar het mede door de rust en ruimte prettig wonen is. De gemeente Het Hogeland zet in op een gebied met toekomst, trots en perspectief en poetst deze parel verder op’, waarmee hij verwijst naar het Nij Begun-Ambitiedocument van de gemeente: ‘Eén ketting, vele parels, één verhaal‘, dat 10 dagen eerder het licht zag. ’t Wad tot Stad-project beschouwen de wethouders Arjen Nolles en Stefan van Keijzerswaard als één van die parels. Ze vertellen er enthousiast over:
Het Verhaal van Het Hogeland – Van parels naar een snoer van kansen
‘De Waddenkust en het Reitdiepgebied zijn niet alleen prachtig om te zien – ze vormen de ziel van Het Hogeland’, zo beschrijft de gemeente haar ’t Wad tot Stad-parel. ‘Hier komen natuur, cultuur en economie samen. Hier voelen we wat ons Hogeland maakt: eigen, herkenbaar en vol karakter. Wij geloven in een Hogeland waar jongeren toekomst zien, waar dorpen bruisen en waar de natuur niet tegenover de mens staat, maar met haar meegroeit’. Ronkende teksten, maar het is een ‘ambitiedocument’, dus dan mag het.
De gemeente wil gaan ‘bouwen aan een regio die haar verleden koestert, maar met beide voeten in de toekomst staat’. “We bouwen aan een landschap dat werkt én leeft. Aan dorpen met toekomst, aan natuur die floreert, aan een cultuur van samen doen. Niet vanachter het bureau, maar met de voeten in de klei, samen met inwoners, ondernemers en partners. Want alleen zo kunnen we groeien – duurzaam, gedragen en in verbinding.” Ook deze wervende tekst kent inmiddels zijn uitwerking, want op 18 december 2025 meldt de gemeente Het Hogeland: ‘Het is officieel, vanaf 1 januari 2026 gaan we ‘vol energie aan de slag met het programma Waddenkust & Reitdiep!‘
Programmacontract Reitdiep en Waddenkust, gemeente Het Hogeland, 16 december 2025.
Groen licht voor plannen Waddenkust en Reitdiepgebied
‘Waan je in de Middeleeuwen en zet schreden over de flanken van Nationaal Landschap Middag-Humsterland’
Na tal van zomeractiviteiten bestond het ‘grote genieten’ bij jubilaris ‘Visit Wadden‘ (campagneslogan van het UNESCO Werelderfgoed Waddenzee in de herfst van 2019!) uit het beleven van een wandeltocht langs de boorden van het Reitdiepen zijn voormalige, nog in het landschap zichtbare meanders.
,,Waan je in de Middeleeuwen en zet schreden over de flanken van Nationaal Landschap Middag-Humsterland“, viel te lezen in een van de eerste specials (11 oktober 2019) van Kunst en Landschap Noord Nederland, met daarin uiteraard aandacht voor wandelen in en door het Reitdiepgebied en Middag-Humsterland, maar ook aan de ‘spreekwoordelijk wandelende encyclopedie’ van het gebied: Ben Westerink. En aan zijn (prijswinnende) boek ‘Wierdenlandschap‘, dat op 12 oktober 2022 verscheen bij uitgeverij Noordboek. Klik op de illustratie hieronder om daar van alles over te weten te komen:
Beeld: screenshot (mini-)special Kunst en Landschap Noord Nederland: ‘WANDELEN door 26 eeuwen bewoningsgeschiedenis in het Nationaal Landschap MIDDAG-HUMSTERLAND‘
Briljante maar vergeten pionier Johan van Veen krijgt tweede leven in de Eemshaven in muziektheatervoorstelling HAIM
In het hart van de zeehaven, met zeecontainers, havenkranen en windmolens als decor, speelt PEERD Theater van 8 tot en met 19 september ‘HAIM’: muziektheater in en over de Eemshaven, een gebied waar gedurende één mensenleven alles veranderde. De bedenker van de grootscheepse anker-plaats was Johan van Veen: vader van het Deltaplan, de Europoort en: de Eemshaven.
Aan de hand van interviews, videoprojecties, live-muziek en in de tijd gestapelde scènes, neemt de theatergroep je – samen met een 16-koppig koor-ensemble – mee langs het turbulente verhaal van en over het Eemshavengebied. Een verhaal over thuisgevoel – ’haim’ is Gronings voor ’erf’, ’laand’, wie hoort de grond toe?, maar laat zich ook vertalen als ‘je thuis voelen’ – verandering, acceptatie, desillusie, maar ook over hoop.
HAIM: muziektheater in en over de Eemshaven, Peerd Theater, 17 juni 2021.
De tiende van PEERD Theater, dus dat mocht groot worden
HAIM komt uit de koker van artistiek leider Theo de Groot, die met de megavoorstelling in 2021 (eigenlijk 2020, maar ja, Corona) stevig wil uitpakken. Het is immers de tiende productie van ’zijn’ PEERD Theater in twaalf jaar, met Groningen als kader en titels als Groot Hunzeland, Herstel van de Toekomst, Timber Town Follies en Hoes en Heerd.
HAIM moest groot(s) worden. Samen met scenarioschrijver Jan Veldman (Boven Wotter, Uut de Hoogte, Aardappelwestern Hände Hoch), die is aangetrokken als co-auteur en Groningen als zijn broekzak kent, moest dat gaan lukken.
Dagblad van het Noorden blikt vooruit op HAIM
Ruig, industrieel. Vormgever Harm Naaijer hoefde geen seconde na te denken toen De Groot hem benaderde voor een speel- en publiekslocatie op deze plek, schrijft cultuurjournalist Eric Nederkoorn op 31 augustus in een paginagroot artikel over HAIM in Dagblad van het Noorden. Containers. Die gingen het basisframe van HAIM bepalen. De fraaie (vooraankondigings-) reportage van Nederkoorn heb ik hieronder (ook voor niet-abonnees op de krant) integraal opgenomen.
,,Ik wist ‘t direct. Ik heb vaker met containers gewerkt. Ik vind dat fantastisch.”
Harm Naaijer, (decor)ontwerper
De zeecontainers fungeren tegelijkertijd als windschermen voor de spelers en het publiek op de tribune. Naaijer, die blijkens zijn website iets heeft met ’mobile architecture’, gaat in het ontwerp ook in de slag met grote aardappelkisten. De relatie met (verloren gegane) landbouwgrond is daarmee gelegd, ze komen zogezegd niet uit de lucht vallen!
HAIM 🟠 Theater in opbouw, PEERD Theater, 23 augustus 2021.
’Je moet hier echt een keer geweest zijn om te voelen wat het is. Alleen de reis hier naartoe is al prachtig.’
Eerder ontwierp Harm Naaijer het decor voor meerdere producties van hetNNT, voor staatstheaters o.a. in Oldenburg, Marburg en Potsdam en voor De Stormruiter, een van de grootste theaterproducties ooit in Friesland. Dit is toch wel een bijzonder project voor hem, zo meldt de Eemskrant op 27 augustus. Naaijer: ,,De Eemshaven is een gekke locatie voor een theater. Dat vind ik mooi. Normaal gesproken kom je hier niet. Je mag hier niet eens komen.”
,,Je moet hier echt een keer geweest zijn om te voelen wat het is. Alleen de reis hier naartoe is al prachtig. Vanuit de stad wordt het steeds leger. We zijn omringd door windmolens, en sleepboten. Het theater smelt samen met de haven.’’
Harm Naaijer
,,Het is een geweldige vondst om niet via opgesmukt groen en coniferen te concurreren met andere openluchtspelen. De locatie is rauw en open…’’
Jacques d’Ancona, journalist
HAIM 🟠 Bekijk het theater, PEERD Theater, 24 augustus 2021.
PEERD Theater en ‘De Verhalen van Groningen’ halen verhalen op met twee ‘Verhalencafé’s’
De Eemshaven was een lelijk eendje dat na veel opstartproblemen uitgroeide tot een mooie zwaan. Maar begint de mooie zwaan inmiddels niet te veranderen in een Icarus, de hoogvlieger die genadeloos ten val kwam? Die vraag stelt Els Zwerver zich naar aanleiding van de bijeenkomst in restaurant Eemshaven. Ze tekent de verhalen op van zo’n dertig geïnteresseerden die aanwezig zijn bij het eerste Verhalencafé over de haven aan de noord-oostelijke rand van Nederland in: ‘Eemshaven van lelijk eendje tot Icarus?‘. Resultaat: een prachtige bundeling van verhalen met diverse links naar artikelen over de Eemshaven en zijn grondlegger, Johan van Veen.
,,Er is veel platgewalst voor industrie, denk aan de dorpen bij Delfzijl. In discussies kwam steeds weer naar voren dat we dit moesten doen om de teloorgang van de landbouw op te vangen. Er verschenen dikke nota’s: de Eemshavennota, de Beleidsnota Ruimtelijke Ordening Groningen, enzovoort. Die gingen allemaal uit van uitbreiding.”
Jan Köller (1946), jarenlang raadslid (PvdA) en betrokken bij het waterschap
’Dit was dé kans om een theater te bouwen, hier op deze plek, er zit hier zoveel emotie’
Zoals veel meer producties kende HAIM door Corona een lange, lastige aanloop. ,,De helft van de tijd ging zitten in de locatiekeuze”, zegt De Groot. ,,We zouden eerst in en om de vertrekterminal van de Borkumlijn spelen, een prachtplek, maar dat lukte niet door allerlei veiligheidsvoorwaarden.” Later gaat het aanvankelijke idee: spelen in een spiegeltent, ook overboord.
Algehele malaise: spelers krijgen vanwege al het uitstel andere verplichtingen, ook potentiële regisseurs haken af. Maar, uiteindelijk kwam het goed. In juli (2021, red.) werd alsnog via de voorzitter van PEERD Theater (Ids Postma) een regisseur gevonden: Kees Scholten van het Amsterdamse Volksoperahuis. Hij gaat vol enthousiasme en op alle fronten meedenken, over vorm, inhoud en – Scholten is ook muziektheaterman – met de componist.
Het accent van de voorstelling lijkt door Scholten’s komst te verschuiven van het Eemshavengebied naar de geestelijk vader ervan. In de trein op weg naar een vergadering over de Eemshaven (!) overlijdt Johan van Veen, in 1959. Twee engelen begeleiden hem naar de ‘andere kant’, laten hem de toekomst zien, een toekomst die hijzelf nooit heeft meegemaakt. Alles trekt aan zijn geestesoog voorbij, zodat hij met rust… kan gaan.
Beeld: De Telegraaf, 10 december 1959. (Bron: Hans Middendorp, Historiek, 13 oktober 2020).
Making off “Haim”, muziektheatervoorstelling, Kroon Videowerk, 16 juli 2021.
Kees Scholten in gesprek met Astrid de Jong over HAIM in Volgspot-podcast (Radio 5)
Kees Scholten was op 31 augustus (op afstand) ‘te gast‘ in een Radio 5-podcast van Volgspot. Presentator Astrid de Jong schakelde vanuit Hilversum voor een rechtstreekse verbinding met Scholten, die, net na een doorloop met de spelers, onderuit hangt in een bouwkeet, midden op het Eemshaventerrein tussen de Emma– en Julianahaven.
Kees Scholten over Haim, theater in de Eemshaven, Volgspot (podcast Radio 5), 31 augustus 2021.
Eric Nederkoorn: ’Briljante pionier krijgt tweede leven’
Verslaggevers Petra Agricola, Dick Stoppels en cameraman Willem Kroon trokken er voor Omroep Het Hogeland een paar keer op uit om alle voorbereidingen van HAIM op de voet te volgen en vast te leggen. Ze presenteren: Johan van Veen en HAIM – Wat was het, wat is het, wat moet het worden? .
Uiteraard komen de drie hoofdrolspelers aan het woord: Max Sietsema, die het een eer vindt om Johan van Veen te spelen, Janneke Jager, die voor het eerst in het Gronings zingt (haar moeder zal trots zijn) en Roger Goudsmit, die door HAIM regelmatig overmand wordt door saudade-gevoelens. De zee, de haven… schippersmensen, dat is een gevoel, dat kan ik niet uitleggen, zegt productie-assistente Andrea Nieboer.
Making off “Haim” , muziektheatervoorstelling Eemshaven, Kroon Videowerk, 1 september 2021.
HAIM-afspeellijst op YouTube-kanaal Kunst en Landschap: ’HAIM: muziektheater in en over de Eemshaven’
Om alle video’s van en over HAIM goed te kunnen volgen is er een speciale afspeellijst aangemaakt op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap: ’HAIM: muziektheater in en over de Eemshaven’. Ik probeer hem zo up to date mogelijk te houden. Voor videosuggesties voor opname in de lijst hou ik me uiteraard aanbevolen.
Verleden, heden en toekomst van de Eemshaven muzikaal vervlochten
‘Hier past een koor‘, concludeerde regisseur Kees Scholten toen hij de sfeer proefde voor een theater opgebouwd uit zeecontainers aan de kade van een grote haven, tussen windmolens en (zware) industrie. Hij kan beschikken over een 16-koppig koor-ensemble, een batterij aan getalenteerde muzikanten en een sterk zingende hoofdrolspeelster, Janneke Jager.
Aan de gerenommeerde muzikaal leider Lubertus Leutscher de opdracht om een ander aaneen te smeden, op elkaar af te stemmen. Daarin wordt hij gesteund door arrangeur Boudewijn Ruigrok en repetitor Cas Straatman. Plus een volgens Leutscher ‘mooie compositie‘, neigend naar ‘lichte muziek‘, soms met een ‘vleugje Debussy‘. De mooie en ‘effectieve muziek‘ is gecomponeerd door (zoon van Max) Remco Sietsema, die ook verantwoordelijk is voor de HAIM–titelsong – rijp voor de (noordelijke) hitlijsten. Die kun je hieronder (ook) beluisteren.
Theo de Groot op bezoek bij Anja Poelma in omroepstudio Het Hogeland voor ’Het Cultuurtje’
Op 2 september 2021 is de artistiek leider van PEERD Theater (en docent Groninger taal- en letterkunde), Theo de Groot, te gast bij presentator Anja Poelma in ’Het Cultuurtje’, een wekelijks kunst- en cultuurprogramma van Omroep Het Hogeland. Zoals de naam van het programma doet vermoeden, kun je nu koffie of thee gaan zetten of halen om er eens lekker voor te gaan zitten, maar ik kan je geruststellen: de uitzending is ingekort in verband met omroeprechten. De ’liedjes’ zijn eruit geknipt. Luister naar een 36 minuten durende leuke en onderhoudende conversatie. Koffie of thee erbij mag natuurlijk.
Het Cultuurtje met Theo de Groot, artistiek leider Peerd theater, docent Groninger taal-letterkunde, Het Cultuurtje, 2 september 2021.
10 september 2021: première en aftermovie muziektheatervoorstelling HAIM
Of de ’ommezwaai’ in het concept van HAIM goed uitpakt, moet je zelf beoordelen. Hieronder een korte impressie van de première-voorstelling van 10 september plus een aftermovie met korte reacties, waaronder die van van Jacques d’Ancona. Het is te hopen dat je beter weer treft dan ik, de première werd vanwege het slechte weer een half uur uitgesteld. Gelukkig had ik een pluutje mee, al was die tijdens de voorstelling (na de plensbuien) niet meer nodig, Mocht natuurlijk ook niet. Uitgedeelde poncho’s moesten soelaas bieden.
Premiere Muziektheatervoorstelling HAIM, Kroon Videowerk, 11 september 2021.
HAIM 🟠 De première-aftermovie!, PEERD Theater, 12 september 2021.
De voorstelling aan de Borkumweg 2 is tot en met 19 september te zien. HAIM is alleen met de auto of eventueel per fiets te bereiken. De eindtijd van de voorstelling is te laat om met het openbaar vervoer terug te reizen. Als je een kaartje hebt weten te bemachtigen: heel veel plezier bij HAIM!
HAIM en Kunst en Landschap Noord Nederland
PEERD Theater wil met de voorstelling HAIM de verborgen schoonheid van de haven naar de oppervlakte brengen en de spanningsvelden tussen natuur en industrie, oud en nieuw, oorspronkelijke bewoners en nieuwkomers laten zien, zo valt te lezen in een bericht van het Waddenfonds, een van de subsidiegevers van HAIM. ,,Want de Eemshaven heeft veel van de oorspronkelijke pracht en praal van de natuur vernietigd, maar heeft ook nieuwe mensen, bedrijven en werkgelegenheid gebracht naar een gebied dat werd geteisterd door werkloosheid’’, aldus Stichting Peerd.
In dat spanningsveld van tegengestelde belangen vond HAIM zijn oorsprong. Daar moeten wij als PEERDTheater als het ware een beetje tussendoor balanceren, zegt Theo de Groot.
,,Wij willen het niet opnemen voor een van beide ’partijen’. HAIM is geen activistische voorstelling. We proberen er een gulden middenweg in te vinden.“
Theo de Groot, artistiek leider PEERD Theater
Making off `Haim`, muziektheatervoorstelling, Kroon Videowerk, 3 juli 2021.
De Groot wil met HAIM nadrukkelijk voor dialoog pleiten. Of hij die met deze ‘verhalende’ voorstelling entameert, kracht bijzet, laat ik, zoals gezegd, aan je eigen beoordeling over. In ieder geval raken zijn drijfveren, bezieling en enthousiasme aan een van de hoofdpijlers van Kunst en Landschap:
,,In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering(sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor ‘verbeelding’ van een hoopvolle toekomst.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Oostpolder moet plaatsmaken voor uitbreiding Eemshaven
Kunst en Landschap volgt de ontwikkelingen in het Eemshaven- en Waddengebied op de voet. Er staat nogal wat te gebeuren de komende jaren als het aan de (master)plannen van de provincie Groningen, de gemeente Het Hogeland en Groningen Seaports ligt.
Veel van die plannen schreeuwen om een (bottom-up), gebiedsgerichte en integrale oplossingsstrategie, waar tot op heden weinig goeds van te merken is. Helemaal niet voor de bewoners grenzend aan of in de nabijheid van de Oostpolder, waar plannen zijn voor uitbreiding van een (600 hectare) ‘groen‘ industrieel bedrijventerrein (met o.a. datacenters en windmolens). Ze voelen zich niet, op zijn minst te laat, gehoord.
Oostpolder moet plaatsmaken voor uitbreiding Eemshaven, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag), 23 april 2021.
Multimediaal platform Kunst en Landschap Noord Nederland brengt de transities in beeld
Deze blog – ik heb hem inmiddels ‘blogboek’ gedoopt – start met de crossmediale campagne ‘Het water komt’ van Correspondent-journalist Rutger Bregman en reacties daarop. Hij vervolgt met een uitgebreide beschrijving van de Vader van het Deltaplan, bedenker van Europoort en de Eemshaven.
Johan van Veen bij het afscheid van Rijks-waterstaat in 1958
,,Als er nu één verhaal verteld moet worden, dan is dat het verhaal van Johan van Veen. Een van de grootste Nederlanders aller tijden. Hij was de vader van de Deltawerken, en zijn verhaal laat zien: we kunnen de strijd tegen het water opnieuw winnen.”
Rutger Bregman
De special zit inmiddels boordevol informatie en – in breed perspectief besproken – opiniestukken op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing.
Rutger Bregman: Het water komt, De Correspondent, 29 januari 2020.
Special Kunst en Landschap: ‘Het water komt, zorgen om de stijging van de zeespiegel en klimaatverandering‘
Special Kunst en Landschap: ‘Stappen naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw, hoe daartoe te komen?‘
De strijd om de ruimte is in alle hevigheid losgebarsten. In de noordelijke kleigebieden in Groningen vormt de teelt van pootaardappelen de spil van het akkerbouwsysteem. Het inruilen van (uiterst vruchtbare) landbouwgrond ten behoeve van bijvoorbeeld een bedrijventerrein in de Oostpolder levert natuurlijk spanningen op. Daarnaast vraagt de maatschappij steeds meer van de boer, met name op het gebied van verduurzaming en circulariteit. Toverwoord daarbij is: kringlooplandbouw.
De sector staat onder grote druk: regelgeving vanuit de overheid, klimaatverandering (in het geval van de kleiboeren: het grondwater wordt zouter door de stijgende zeespiegel en een tekort aan zoet regenwater) een uitgeputte bodem (kunstmest, gewasbeschermings-middelen), verzilting (door verzilting neemt het chloridegehalte in de bodem toe wat er voor zorgt dat veel gewassen niet meer goed kunnen groeien), dierenwelzijn en te lage prijzen.
,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale, gebiedsgebonden landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
20 afleveringen documentaire tv over de Eemshaven! YouTube-kanaal Kunst en Landschap: ‘Mensen maken de Eemshaven’
De Eemshaven is volop in ontwikkeling, meldt (de noordelijk) mediaspecialist Pro-Time (onderdeel NDC Mediagroep) op haar website ter promotie van een van haar bijzondere producties: de tv-serie ‘Mensen maken de Eemshaven’. In de serie, die in 5 afleveringen werd uitgezonden op RTV Noord en RTL-Z in 2012 (!), laten ‘mensen uit de omgeving van de haven zien wat dit betekent voor de economie, de werkgelegenheid en de natuur‘.
Mensen Maken de Eemshaven, promo RTL Z, Pro-Time Broadcast BV, 3 september 2012.
Een serie van 15 afleveringen met dezelfde titel, ‘Mensen maken de Eemshaven’ (dus zónder de toevoeging ‘RTLZ‘) werd een jaar eerder door RTV Drenthe uitgezonden. Je kunt beide series via de afspeellijst ‘Mensen maken de Eemshaven (docu-TV-serie)‘ op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap bekijken. Abonneren mag.
Promo Mensen Maken de Eemshaven, eemshavenserie, 15 september 2011.
‘MANSHOLT’ in reprise! Toneelgroep Jan Vos opent tentdeuren in EELDE: 3 t/m 14 augustus 2021
Vanaf 3 augustus 2021 is het Noorden aan de beurt. Toneelgroep Jan Vos opent dan haar (tent)deuren voor de reprise-voorstelling ‘MANSHOLT‘. Van 3 tot en met 14 augustus is het theatergezelschap met het hele team aanwezig op een prachtige (boeren)locatie: Kijkboerderij ’t Hoogeveld, bij het biologisch vleesveebedrijf van Sytze en Alma van der Goot aan de Helmerdijk 71 in Eelde.
MANSHOLT was de eerste (locatie)voorstelling van Toneelgroep Jan Vos. Ze speelden het stuk in de zomers van 2014 en 2015 op tal van boerenerven en in boerenschuren, als onderdeel van het Nederlands Theater Festival on Tour. De voorstelling ging in juni 2014 in première op landschapstheaterfestival Oerol op Terschelling. Het stuk werd door pers en publiek bejubeld en door het Nederlands Theater Festival (NTF) geselecteerd als een van de beste voorstellingen van 2015.
,,Documentair theater: goed geschreven, sterk geregisseerd en gespeeld. Maar bovenal een intrigerende inhoud. IJzersterk gespeeld door Helmert Woudenberg.”
Officiële Juryselectie 2015 (NTF)
Vier ervan waren in de provincie Groningen te zien. Ikzelf bezocht die bij 2Bunders in Ellerhuizen(Bedum) – een wel heel prettige kennismaking met een nieuwe theatergroep, om meer dan een reden. De voorstelling trok in totaal zo’n 25.000 bezoekers.
Mansholt komt naar Groningen, RTV Noord, 3 juni 2014.
‘We waren eigenlijk helemaal niet van plan een toneelgroep te beginnen’
MANSHOLT was onze eerste voorstelling en we waren toen we die gingen maken eigenlijk helemaal niet van plan om een groep te beginnen, zegt regisseur en oprichter van de ‘stichting Jan Vos‘ Jeroen van den Berg in de gloednieuwe podcastserie (maker: Bente Janssen) van het gezelschap: ‘On the Road to Mansholt‘.
,,MANSHOLT was bedoeld als een eenmalige samenwerking, maar het beviel ons zo goed om op boerderijen te spelen – we trokken veel publiek, kregen veel enthousiaste reacties – we vonden het zelf ook eigenlijk allemaal leuk om op die manier toneel te maken.”
.
De theaters en schouwburgen ‘ontvluchtend’ besloten ze na MANSHOLT met elkaar verder te gaan (toeren): als groep. ‘On the Road’.
On the Road to Mansholt, Toneelgroep Jan Vos, 30 juli 2021.
Help Jan Vos vooruit: een grotere tent voor een groter bereik
Toneelgroep Jan Vos was geboren. Zaken werden voortaan wel grootser aangepakt. Niet meer (alleen) spelen in boerenschuren, maar op het erf of in het land van de boerderijen – in een heuse eigen tent. Een aantal ook nieuwe voorstellingen werden er in opgevoerd. Hieronder een impressie van de tent op locatie Hofboerderij ‘Erve Kagelink‘ te Markvelde (Diepenheim) voor een MANSHOLT-voorstelling in 2015.
Voor de (uitgestelde) editie MANSHOLT-2021 – corona was ook voor hen letterlijk en figuurlijk spelbreker – startte de toneelgroep in december 2020 een succesvolle ‘Voor-de-Kunst’-crowdfundingscampagne ‘voor een grotere tent en voor een groter bereik’.
Filmpje Voor de Kunst crowdfunding campagne dec 2020/jan 2021, Toneelgroep Jan Vos, 28 december 2020.
De speeltent, gemaakt van hout met een bruin, semi-transparant zeil, is ontworpen door Ellen Klever, vaste decor- en kostuumontwerper bij Toneelgroep Jan Vos. Zowel de oude als de nieuwe tent zijn door haar vormgegeven. De grotere tent biedt vanwege zijn open karakter fraai uitzicht op het (omliggende) landschap. Hij kan zo, de schuren en dichte tent verlatend, nog beter dienst doen de ‘boerenproblematiek’ bij een groter publiek voor het voetlicht te brengen. En dat lijkt (hard) nodig. De bouw van de nieuwe tent, een mobiel theater met een tribune die plek biedt aan 280 personen, was in handen van tenten- en tribunebouwer Karel Kolkman. Groot voordeel: hij staat in een mum van tijd!
Opbouw tent Toneelgroep Jan Vos, bericht Facebookpagina Toneelgroep Jan Vos, 28 juni 2021.
‘Er is in die zes jaar tussen de voorstelling MANSHOLT toen en nu heel veel gebeurd’
Er is in die zes jaar tussen de voorstelling MANSHOLT toen en nu heel veel gebeurd, zegt Van de Berg. Inhoudelijk verschillen ze niet zo zeer, maar omdat de tijdsgeest heel erg verandert – er is heel veel gebeurd in de wereld – zijn zaken als bijvoorbeeld klimaatverandering, maar zeker ook de landbouw(hervormingen) meer pregnant, prangender en meer breed gedragen maatschappelijke issues geworden. Het verhaal dat Sicco Mansholt in 1972 hield, is in die zin meer urgent geworden. Bovendien: actueler dan ooit!
Trailer Mansholt, Toneelgroep Jan Vos, 21 mei 2021.
MANSHOLT, het verhaal. ‘Verandering vergt moed!’
De voorstelling MANSHOLT beschrijft de persoonlijke en politieke crisis waarin Mansholt terechtkwam aan het begin van de zeventiger jaren van de vorige eeuw. Nu zo’n vijftig jaar later, confronteert het stuk je met dezelfde vragen die Mansholt in zijn tijd al stelde: heb (ook) jij de moed om je leven te veranderen? En hebben wij, als maatschappij, het elan om een nieuwe koers te gaan varen?
Het is 1972. De Apollo 16 reist naar de maan en de Vietnamoorlog is in volle gang. Ard Schenk wint 3 gouden medailles tijdens de Olympische Winterspelen. Euro-commissaris van Landbouw Sicco Mansholt staat aan de vooravond van zijn pensioen, zijn werk zit erop.
Dan komt de Club van Rome met het alarmerende rapport Grenzen aan de groei. Als Mansholt ziet wat de gevolgen zijn van het beleid van schaalvergroting, waarvoor hij zich zijn leven lang heeft ingezet, slaat de schrik hem om het hart. Hij breekt radicaal met zijn oude overtuigingen. En tot afgrijzen van de mensen om hem heen wordt hij een van de eerste pleitbezorgers van een kringloop-economie.
Als hij daarnaast ook nog eens verliefd wordt op zijn 40 jaar jongere stagiaire Petra Kelly, de latere oprichtster van Die Grünen in Duitsland, ontpopt hij zich tot Profeet van de Nulgroei en is de chaos compleet. Voor het eerst in zijn leven kan Sicco niet kiezen. Moet hij met zijn vrouw na zijn pensioen in Drenthe gaan wonen? Of is het nog geen tijd om zich terug te trekken en gaat hij samen met Petra de wereld in om zijn nieuwe politieke boodschap te verkondigen?
Parallel aan het verhaal van Mansholt loopt de geschiedenis van Wietje Nanninga, boerin, die samen met haar vader een onrendabele boerderij in Drenthe runt. Mede door het beleid van Mansholt zijn ze gedwongen hun bedrijf te verkopen. Als een potentiële koper Mansholt blijkt te zijn, die er na zijn pensioen samen met zijn vrouw wil gaan wonen, komt vader Tjerk in opstand en besluit hij zich te verzetten tegen het onontkoombare.
Mansholt is aangrijpend toneel over de moed die het kost om te veranderen.
Zonder Mansholt had Toneelgroep Jan Vos niet eens bestaan, zegt de schrijver van het stuk, Tjeerd Bischoff tegen Frank Mulder, die hem in Haastrecht na de eerste voorstelling van MANSHOLT voor De Groene Amsterdammer interviewt.
,,Toen ik in 2013 een eerste versie had geschreven, liet ik het lezen aan regisseur Jeroen van den Berg, en hij wilde het meteen regisseren. Als het maar wel zou worden opgevoerd op boerderijen. Zo is onze toneelgroep begonnen.”
.
Bischoff was op Mansholt gestuit door het boek ‘De graanrepubliek‘ van Frank Westerman, over Oost-Groningen:
,,Ook de familie-Mansholt speelt daar een rol in. Daar las ik voor het eerst over de crisis waar de eurocommissaris in terechtkomt vlak voor zijn pensionering. Dat maakte Mansholt meteen al een fascinerende man.”
Tjeerd Bischoff
100 jaar Sicco Mansholt geëerd met onthulling standbeeld en symposium
Nu we met Westerman’s De graanrepubliek toch in Groningen zijn beland: op 13 september 2008 organiseerde de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen een symposium over Sicco Mansholt. Het was dan 100 jaar geleden dat de bekende landbouwer, minister en Euro-commissaris geboren werd. Om dat te gedenken waren er die dag verschillende festiviteiten, gecoördineerd door de Stichting 100 jaar Sicco Mansholt. Naast het symposium waren er ook andere activiteiten. Zo maakte kunstenaar Marten Grupstra een beeld van Mansholt, dat een plaats kreeg in de Blauwe Stad.
Symposium 100 jaar Mansholt, Rijksuniversiteit Groningen, 24 juni 2011.
De moed om te veranderen, of juist niet
Op de tribune zit geen typisch schouwburgpubliek. Het zijn vooral boeren en dorpelingen die zijn afgekomen op de voorstelling Mansholt, schrijft Frank Mulder in zijn inleiding van een prachtige recensie over MANSHOLT in De Groene Amsterdammer. Een must read!
‘Als we zo door blijven groeien stort binnenkort onze beschaving in’
In de jaren zeventig van de vorige eeuw voorspelde het Massachusetts Institute of Technology (MIT) dat onze samenleving deze eeuw in zou storten. En we lijken keurig op schema te liggen, zo blijkt uit een nieuw empirisch onderzoek. Dat schrijft Nafeez Ahmed voor Vice Nederland op 11 augustus 2021.
Met het systeemdynamisch model van de Club van Rome – dat (ook) de ‘ommekeer’ van Sicco Mansholt bewerkstelligde – keken ze waar precies ‘de grenzen aan de groei’ lagen. Hun voorspelling: de industriële beschaving was hard op weg om ergens in de 21e eeuw in te storten, als gevolg van de overexploitatie van de grondstoffen op aarde.
Gezien het ‘onaantrekkelijke vooruitzicht’ van de ineenstorting van onze (industriële) beschaving was Gaya Herrington, hoofd van de afdeling Duurzaamheid en dynamische systeemanalyse bij KPMG in de Verenigde Staten, die het onderzoeksproject op persoonlijke titel heeft uitgevoerd, benieuwd welke scenario’s het meest overeenkwamen met de empirische gegevens van nu. Het is de eerste keer dat een topanalist bij een groot internationaal bedrijf het ‘Grenzen aan de groei’-model serieus neemt. Uitkomst?
Ik werd gewezen op dit artikel door een bericht op de Facebookpagina van Toneelgroep Jan Vos. Ik neem het hieronder integraal op:
‘We hoeven het niet als zwaktebod te zien als we onze maatschappelijke prioriteiten aanpassen aan de grimmige werkelijkheid’
Facebookbericht Toneelgroep Jan Vos, 19 augustus 2021.
50 jaar op de planken! Helmert Woudenberg gelauwerd in de Orde van Oranje-Nassau
Behalve dat de geschiedenis waarop de voorstelling MANSHOLT gebaseerd is, zich vijftig jaar afspeelde, is het ook vijftig jaar geleden dat Helmert Woudenberg, zijn eerste schreden op het podium zette. Woudenberg was één van de oprichters en gezichtsbepalende acteurs van Het Werktheater. Een roemrucht gezelschap – opgericht in 1970 – dat van grote invloed zou worden op het Nederlandse toneel. Het heeft een plaats gekregen in de ‘Canon van het Theater in Nederland‘.
Dankzij ondersteuning van TIN/ Universiteit van Amsterdam Bijzondere Collecties, enthousiaste en geheel belangeloze medewerking van vele rechthebbenden, is er met behulp van een geslaagde crowdfundingsactie (ook via voordekunst.nl) een prachtige, goed gedocumenteerde website over dit legendarische theatergezelschap tot stand gekomen.
Na zijn vertrek bij Het Werktheater in 1982, bleef Helmert Woudenberg de geest van dit gezelschap trouw. Als regisseur, docent, toneelschrijver en acteur werkte hij onverdroten voort in alle geledingen van de maatschappij. Voor Toneelgroep Jan Vos zijn Het Werktheater en Woudenberg altijd inspirerende voorbeelden geweest, het ‘vervult het gezelschap dan ook met trots en blijdschap dat Helmert op zijn vijftig-jarig jubileum opnieuw bij hen op de planken staat’, zo lees ik in de prachtige MANSHOLT-Courant die ik bij binnenkomst aangereikt kreeg.
Op 24 juli, na afloop van ‘een week MANSHOLT-optredens’ in Haastrecht, werd Helmert Woudenberg, ‘als klap op de vuurpijl‘ bij de laatste voorstelling aldaar, benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Burgemeester Roel Cazemier van de gemeente Krimpenerwaard kwam naar voren, sprak eerst wat lovende woorden over de voorstelling, maar roemde daarna omstandig de acteur en diens glansrijke carrière.
Hein Janssen was erbij en schreef voor de Volkskrant een dag later een prachtige recensie. Ook Pim Siegers van het Dagblad van het Noorden stond stil bij Woudenberg’s ‘versierselen’ en blikte op die dag vooruit op de voorstellingen in Eelde.
,,Helmert Woudenberg liet weer eens zien dat hij een geheel eigen soort van acteren heeft ontwikkeld: flegmatiek, bijna nadenkend tijdens het spelen, nooit ijdel, altijd ten dienste van het stuk en zijn medespelers.”
Acteur, regisseur en schrijver Helmert Woudenberg (78) overleden
,,Mede voor zijn werk als docent en zijn spelmethode werd Woudenberg in 2021 benoemd tot Ridder in de orde van Oranje Nassau”, schrijft Joke Beeckmans in de Theaterkrant op 24 november 2023 naar aanleiding van het onverwachtte overlijden van Helmert Woudenberg een dag daarvoor. ,,Het gaf hem veel voldoening dat het een onderscheiding was die verder ging dan alleen een waardering voor goed acteren. ‘Zo’n ridderorde krijg je als je wat voor het land en de samenleving betekend hebt. Ik probeer, onder meer in mijn solo’s, altijd werk met maatschappelijke relevantie te maken. Mijn voorstellingen sluiten altijd aan op hoe de wereld er op dat moment voorstaat.’”
De acteur, regisseur en schrijver die vele spraakmakende monologen maakte, overleed aan een hartaanval, middenin de tournee van de voorstelling Blind, die dat jaar op 21 oktober in première ging bij Matzer Theaterproducties. Woudenberg speelde er een oude vader wiens halsstarrigheid finaal botste met het al even hardnekkige idealisme van zijn dochter (José Kuijpers). De voorstelling zou nog tot en met 15 december door Nederland toeren.
‘Afscheidsnieuwsbrief’ van Toneelgroep Jan Vos
,,’s Middags ging hij nog even naar de bioscoop en daar is hij omgevallen. In de ambulance konden ze hem niet meer reanimeren. Voor iemand als Helmert, die altijd verklaarde dat hij leefde om te kunnen spelen, is het fijn dat hij in het harnas is gestorven. Maar voor ons als groep is het een groot verlies”.
In DE MANSHOLT-Courant vind je uitgebreide beschrijvingen van en over de voorstelling(en), de makers, de cast en het (artistieke) team, de locaties en de tentoonstelling ‘Boeren in Beweging‘ (plus prachtige interviews en reportages). Ik beperk me hieronder tot een korte beschrijving van de toneelgroep en de acteurs.
Ik kon helaas geen digitale versie van deze Courant vinden, wel komt er eventueel een rechtenvrij interview van Trouw-journalist Eric Brassem beschikbaar. Hij heeft de makers, regisseur Jeroen van de Berg en schrijver van en acteur bij MANSHOLT, Tjeerd Bischoff, geïnterviewd over de voorstelling. Onderaan deze blogbijdrage tref je een selectie uit de media aan… Oeps, wat komt daar nu via Twitter binnen? Klik op de ‘MANSHOLT-Courant hiernaast om hem via Issuu te bekijken/downloaden.
Voorstellingen op locatie over mensen die zich staande proberen te houden in een sterk veranderende wereld
Toneelgroep Jan Vos maakt voorstellingen op locatie over mensen die zich staande proberen te houden in een sterk veranderende wereld. Ze tonen ‘de complexe werkelijkheid van individuele mensen die schuilgaat achter statistieken, rapporten, beleidsvoornemens en krantenkoppen’.
Hun stukken ontstaan niet op de beruchte zolderkamertjes – ze trekken er op uit, vinden inspiratie in de wereld om hen heen en gaan het gesprek aan met maatschappelijke organisaties, denkers, specialisten en ervaringsdeskundigen. Samen met hen brengen ze de krachten in kaart die er rondom een bepaald thema spelen en vertalen die naar persoonlijke verhalen.
De voorstellingen worden gespeeld op locaties die passen bij de gekozen thematiek. Ze plaatsen hun verhalen midden in de realiteit en bereiken daarmee de mensen waar het in hun werk om draait. Zo speelden ze ‘Koning van het Grasland‘ en MANSHOLT op boerderijen, voor een publiek van boeren en andere plattelandsbewoners. Met ‘GAS‘ stonden ze in het centrum van het Groningse aardbevingsgebied en gingen ze het land in, naar o.a. Den Haag, de stad waar er over de gaswinning wordt beslist.
De acteurs
Helmert WoudenbergTrudi KleverJosé KuijpersStefanie van LeersumBart KleverTjeerd Bischoff
Margriet Brandsma en Helmert Woudenberg in ‘Spraakmakers’ over MANSHOLT
Op 23 juli zijn ‘De Toekomst‘-talkshowhost voor MANSHOLT Margriet Brandsma en acteur Helmert Woudenberg te gast bij Ghislaine Plag in de NPO Radio 1-radiotalkshow ‘Spraakmakers‘, een dag voor de laatste voorstelling bij boerderij De Twee Hoeven in Haastrecht, waar de eerste zeven voorstellingen van de 2021-editie van MANSHOLT plaatsvonden. De try-outs werden daar ook gespeeld, op 16, 17 en 18 juli.
Plag blikt met haar gasten terug op het landbouwbeleid en idealisme van Sicco Mansholt, dat volgens haar nog steeds opvallend actueel is.
Margriet Brandsma en Helmert Woudenberg in ‘Spraakmakers’ over ‘MANSHOLT’, Kunst en Landschap (Bron: NPO1-Spraakmakers 23 juli 2021), 2 augustus 2021.
Randprogramma MANSHOLT: een reizende expositie, soep met brood én ‘Talkshow De Toekomst’
Rondom de voorstelling MANSHOLT biedt Toneelgroep Jan Vos de bezoekers naast een reizende expositie en de mogelijkheid om voorafgaand aan de voorstelling een eenvoudige maaltijd (soep met ‘slordig’ belegd broodje) te nuttigen ook een wekelijkse talkshow aan. (In Eelde vinden er daarom twee plaats, op 7 en 14 augustus.)
MANSHOLT: Talkshow de Toekomst, Toneelgroep Jan Vos, 8 juli 2021.
Hoe kunnen we als maatschappij een nieuwe koers varen? Met die vraag gaan ze aan de slag tijdens Talkshow De Toekomst. Onder leiding van journalist Margriet Brandsma laten ze mensen aan het woord die met creatieve oplossingen en onverwachte invalshoeken komen. Maar ook mensen die in de praktijk ervaren hoe lastig het is de bakens te verzetten. Boeren, bestuurders en wetenschappers. Zanger Jan Veldman zorgt voor de muzikale omlijsting. De talkshow is gratis te bezoeken – wel even van tevoren reserveren.
De eerste aflevering, die in Haastrecht op 24 juli, staat al online: met Harm Evert Waalkens (agrariër en politicus), bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling (en voormalig veehouder) Martijn van der Heijden en melkveehouder.Aad Straathof. Je kunt hem hieronder beluisteren. Zodra de andere afleveringen gereed zijn, kun je ze terugluisteren via de speciaal voor Kunst en Landschap aangemaakte MANSHOLT-podcast-afspeellijst.
Het lag in de bedoeling om de Talkshow af te trappen met demissionair minister van landbouw Carola Schouten, zij moest helaas om ‘agenda-technische’ redenen verstek laten gaan. Hopelijk ‘zet ze dat nog recht’ voor de laatste Talkshow De Toekomst in het Utrechtse Haarzuilens.
Talkshow De Toekomst, 24 juli in Haastrecht, Toneelgroep Jan Vos, 1 augustus 2021.
Twee keer een talkshow ‘De Toekomst’ in Eelde met prominente gasten
Op zaterdag 7 en 14 augustus – ik heb voor de 14e een plekje in de nieuwe tent gereserveerd – vind de talkshow ‘De Toekomst‘ in Eelde plaats met prominente Noord Nederlandse gasten:
Zaterdag 7 augustus, Eelde, 18:30 uur:
Harm Evert Waalkens had ooit samen met een groep andere boeren één van de grootste melkveebedrijven van Nederland. Dit in navolging van de ideeën van Mansholt. Later werd hij biologisch en nog weer later ging hij in navolging van Mansholt de politiek in, waar hij voor de PvdA in de Tweede Kamer kwam en woordvoerder werd op het gebied van landbouw.
Wat is zijn kijk op agrarische sector van dit moment? Waar staan we? Wat is de stip aan de horizon waar we wat hem betreft naar toe moeten? En wat vindt hij van het gedrag van de consument?
Dirk Strijker bekleedde van 2005 tot 2020 de Mansholt-leerstoel voor Plattelands-ontwikkeling. Hij publiceert onder meer over de economische aspecten van landbouw en landbouwpolitiek, niet alleen voor andere wetenschappers, maar ook als columnist van het Dagblad van het Noorden (tot 2009) en De Boerderij (sinds 2010) Strijker is de zoon van een boerengezin in Drenthe, waar ze meer op hadden met Boer Koekoek dan met Mansholt. Dirk Strijker heeft veel oog voor wat beleidsvoornemens in de praktijk betekenen.
Wordt er bij de verduurzaming van de landbouw voldoende rekening gehouden met de belangen van de boer? Zijn de verwachtingen van de maatschappij richting de agrarische sector realistisch?
Jan Reinier de Jong: Akkerbouwbedrijf de Jong is niet biologisch, maar doet wel aan agrarisch natuurbeheer en is lid van Agrarische Natuur Drenthe. Daarnaast levert het bedrijf zonne-energie aan zestig huishoudens en weet die energie ook op te slaan. En het bedrijf specialiseert zich in precisie-landbouw. Met hoogwaardige technologie wordt er voor gezorgd dat het verbouwen van gewassen zo efficiënt mogelijk verloopt. In 2019 was deze boerderij de ‘Winnaar publieksprijs Duurzaamste bedrijf Drenthe‘.
Wat kunnen we leren van Jan Reinier de Jong? En welke rol speelt technologie bij zijn streven naar duurzaamheid?
Voorstelling MANSHOLT van zaterdag 7 augustus (Eelde) vroegtijdig afgebroken vanwege onveilige weersomstandigheden
,,Helaas is de voorstelling MANSHOLT van zaterdag 7 augustus vroegtijdig afgebroken vanwege onveilige weersomstandighe-den. Hoe spijtig dat ook is: uw veiligheid gaat boven alles. Uiteraard willen we u wel graag de kans bieden om de afgelaste voorstelling in te halen. Daarom spelen we op 14 augustus om 13.00 uur een inhaalvoorstelling.”
Theunis Piersma is hoogleraar Trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en als waddenbioloog verbonden aan het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ). Met een internationaal onderzoeksteam onderzoekt hij hoe klimaat, voedsel, roofvijanden, ziektekiemen en historisch-genetische achtergrond wad- en weidevogels beïnvloeden, met name de kanoet en de grutto. Hij won hiermee nationale en internationale prijzen, waaronder de Spinozapremie.
Piersma was één van de initiatiefnemers van Kening fan e Greide, een burgerinitiatief dat zich inzette voor het behoud het weidelandschap en de daar levende dieren en planten.
Hoe is het gesteld met de biodiversiteit op het platteland en wat zou er moeten gebeuren om daar verandering in te brengen?
Peter Oosterhof Al vijf generaties lang is de boerderij van Peter Oosterhof, in Foxwolde (noord Drenthe) in zijn familie. Sinds een aantal jaar is Peter anders gaan boeren, met grote aandacht voor de bodem. Het gebruik van kunstmest en veel krachtvoer gingen hem tegenstaan. Hierdoor heeft hij het roer omgegooid waardoor hij nu biologisch boert en natuurlijke processen volgt. Dit resulteert in minder melk, maar zijn koeien zijn nu veel gezonder en hij heeft minder uitgaven.
Wat is het geheim van zijn succes en wat houdt andere boeren tegen om op deze manier hun bedrijf te voeren?
Louise Vet is emeritus hoogleraar ecologie aan de Universiteit van Wageningen en ex-directeur van het Nioo, het Nederlands Instituut voor Ecologie. In 2019 nam ze het initiatief voor het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarin ze met zowel bedrijven als particulieren tot een biodiversere wereld wil komen. Tegelijkertijd werkte ze als lid van de Commissie-Remkes aan het Eindadvies van het Adviescollege Stikstofproblematiek (‘Niet Alles kan Overal‘) over een structurele aanpak van stikstof op lange termijn. Ze ziet een opeenstapeling van bewijzen dat het bergafwaarts gaat met de leefbaarheid van de wereld.
Wat moet er volgens haar gebeuren om tot een betere een duurzamere wereld te komen?
In Eelde gaan publiek, politici en boeren met elkaar in gesprek
Laatste speeldag Eelde 14 augustus: extra capaciteit!
,,Wees er wel snel bij, want de kaarten gaan hard”, zo luidt het bericht op de Facebookpagina van de toneelgroep op 3 augustus. Goed dat de capaciteit vanaf de 14e augustus wordt opgeschroefd, want alle voorstellingen zijn tot die dag volgens de toenmalige RIVM-voorwaarden uitverkocht. Snelle beslissers kunnen voor de 14e nog reserveren, andere belangstellenden zijn aangewezen op een dagje Deventer, Zaandam of Haarzuilens – ook leuk.
Ik had voor de laatste MANSHOLT-dag in Eelde gelukkig vroegtijdig een kaartje bemachtigd. Hieronder een compilatie van mijn bezoek op en om het erf van de Kijkboerderij; uiteraard geen foto’s van de voorstelling zelf.
Met nog 16 voorstellingen te gaan is MANSHOLT uitverkocht!
Met nog 16 voorstellingen in respectievelijk Deventer, Zaandam en Haarzuilens maakt Toneelgroep Jan Vos op 23 augustus 2021 via Twitter bekend dat alle voorstellingen zijn volgeboekt. Een plaatsje op de wachtlijst is dan nog je enige hoop om van het stuk te kunnen genieten.
‘Dit stuk zouden veel meer jonge agrariërs moeten zien’
Ik parkeerde mijn camper tijdens een weekje vakantie in eigen land bij een natuurboerderij, ergens in de buurt van Deventer langs de Terwoldse Wetering, kwam in gesprek met een boerin, tevens beheerder van de camperplaats. Ze was net klaar met de laatste schud van het te hooien gras. De Deventer-voorstellingenreeks van MANSHOLT kwam op enig moment ter sprake. Ik beloofde haar (en haar man Albert) er een mailtje over te sturen. Ik kreeg antwoord:
,,Hopelijk ‘zet ze dat nog recht’ voor de laatste Talkshow De Toekomst in het Utrechtse Haarzuilens”, schreef ik eerder in dit blog naar aanleiding van het moeten afzeggen voor de eerste talkshow van demissionair minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Carola Schouten. En dat deed ze!
Op 9 september sprak de immer goed voorbereide talkshowhost MargrietBrandsma met Schouten, boer en filosoof Jan Huijgen, directeur Agrarische bedrijven (ABN-AMRO) Pierre Berntsen, directeur Duurzaamheid (Rabobank) Bas Rüter en melkveehouder, raadslid (CDA Woerden) en Agraaf-columniste Toos Soest. Hoe kunnen we als maatschappij een nieuwe (landbouw)koers varen?
Talkshow De Toekomst, Haarzuilens, 9 september, Toneelgroep Jan Vos, 20 september 2021.
Het einde van een geslaagde tournee, een terugblik op MANSHOLT door schrijver Tjeerd Bischoff
Hoe was het voor ons, de medewerkers, om aan deze voorstelling mee te doen? Dat vraagt Tjeerd Bischoff aan zichzelf in een afscheidsbrief aan het publiek.
,,Ikzelf speelde twee kleine rolletjes, die weinig van mij vergden. Daardoor was het een ontspannen tijd. Maar dat gold eigenlijk voor alle acteurs. Het was soms ook vermoeiend, vooral voor de crew, maar zoals José Kuijpers, één van de actrices, het uitdrukte: we werden gedragen door het publiek. We ervoeren dat we iets brachten waar de mensen op hadden zitten wachten.”
MANSHOLT revisited – De oogst van talkshow De Toekomst
De afgelopen zomer hebben we bij de voorstelling MANSHOLT acht keer een talkshow gehouden waarin tal van gasten zich uitspraken over de problemen in de agrarische sector, zegt opnieuw Tjeerd Bischoff, ditmaal bijna een jaar na de voorstelling MANSHOLT en op het moment dat boerenprotesten oplaaiden naar aanleiding van de stikstofcrisis: 6 juli 2022.
Onder leiding van Margriet Brandsma gaven boeren, politici, wetenschappers, vertegen-woordigers van de retail en van de banken hun visie over wat er aan de hand is en wat er gedaan moet worden, schrijft Bischoff in zijn inleiding en stelt zichzelf vragen: ,,Wat kunnen we leren van deze bijeenkomsten? Welke conclusies laten zich trekken? Als schrijver van het toneelstuk MANSHOLT heb ik de opnames van de talkshows nog eens beluisterd. Hieronder heb ik geprobeerd een samenvatting te geven van de vele betogen en verhalen en de gedachtes die ik daarbij kreeg. Dit alles ondersteund met wat cijfers. Extra interessant misschien, nu de stikstofcrisis op scherp staat.”
MANSHOLT in de zomer van 2021 gemist? Geen nood, vanaf april 2022 stream je hem vanuit huis!
Cultuurticket.nl is een nieuw streamingplatform voor de culturele sector. Ze zijn vanaf 2022 hard bezig om een zo divers en verrassend mogelijk aanbod samen te stellen. Cultuurticket.nl wil cultuur toegankelijk maken ‘voor iedereen, overal en altijd’.
Sinds april dat jaar biedt het nieuwe platform dat cultuur en publiek wil samenbrengen ook de voorstelling MANSHOLT aan. Voor nog geen vier Euro bekijk je de 114 minuten durende voorstelling vanuit je luie stoel. Klik op de illustratie om MANSHOLT via Cultuurticket.nl te bekijken.
Klik op de illustratie om MANSHOLT via Cultuurticket.nl te bekijken.
Gasten Talkshow De Toekomst geen onbekenden voor Kunst en Landschap
Nagenoeg alle gasten van de talkshow De Toekomst zijn bekende namen voor Kunst en Landschap. Ik maak(te) voor het multimediale platform voor ‘verbeelding van (en reflectie op) verandering‘ (in het Noorden) een aantal specials.
In één geval zelfs een special geheel gewijd aan een gast (en zijn onderzoek) zelf: trekvogelecoloog Theunis Piersma (en zijn team). Over de teloorgang van de grutto in relatie tot de verarming van het Nederlandse boerenland. Uiteraard kom je veel van de andere talkshowdeelnemers tegen in de specials over (natuur- en landschapsinclusieve) landbouw of in die over de ruilverkaveling in Drenthe. Je kunt bij alle vier even een kijkje nemen:
In 1972, vijftig jaar geleden, brengt de Club van Rome het rapport ‘De grenzen aan de groei‘ uit. In het rapport wordt voorspeld – voor het eerst op grond van computer-modellen – dat de grondstofvoorraden binnen enkele decennia zullen zijn uitgeput. Het woord doemdenken bestaat nog niet. Dat woord komt pas in de jaren ’80 in de Dikke Van Dale met dank aan Van Kooten en De Bie. Maar het zijn wel degelijk doemdenkers, en de toon van het rapport is buitengewoon somber. Wat opmerkelijk is: de Club van Rome is geen actiegroep, het zijn politici, managers uit het bedrijfsleven en wetenschappers.
Toch komt het rapport niet uit de lucht vallen. Want wat ook opvalt, is het ontwakend milieubewustzijn van die jaren. Milieu wordt begin jaren ’70 van de vorige eeuw, misschien wel voor het eerst, een hot item. Er zijn zorgen over giftige afvalbergen, tonnen plastic in de zee en bedreigde walvissen. De introductie van plastic vuilniszakken, de eindeloze vuilnisbelten en ongekend smerige rivieren leiden tot veel discussies, waaronder kernenergie..
Voor Kunst en Landschap dook ik in archiefmateriaal over de strijd voor een beter milieu door de jaren heen en maakte een selectie. Te beginnen, uiteraard in deze MANSHOLT-special, met Sicco Mansholt, daarna: met terugblikkende reportages op 50 jaar na De grenzen aan de groei en bespiegelingen op de toekomst.
Vroege Vogels in gesprek met Mansholt-biograaf Johan van Merriënboer: hoe zou Mansholt de stikstofcrisis hebben opgelost?
In de tijd dat RTV Noord het zichzelf nog permitteerde meer dan een half uur durende documentaires te maken, inmiddels 11 jaar geleden, kwam de regionale zender met een prachtig portret van Sicco Mansholt. Ik neem hieronder hun beschrijving van de video integraal op:
,,Mansholt is een van de wegbereiders van de Europese Unie. Als verzetsheld wordt hij na de Tweede Wereldoorlog minister van Landbouw en Voedselvoorziening en zorgt hij ervoor dat de Nederlanders genoeg te eten hebben. Mansholt stuwt de welvaart op met gegarandeerde graanprijzen. Een soortgelijk beleid voert hij als landbouwcommissaris van de EG. Hij wordt daarbij ook geconfronteerd met de schaduwkant van zo’n politiek: overschotten, boterbergen en melkplassen. Mansholt hoort thuis in het rijtje van mannen met macht, zoals John F. Kennedy en Charles de Gaulle.”
Sicco’, RTV Noord
Sicco, RTV Noord, 18 oktober 2010.
VPRO Tegenlicht duikt (in 2003) met tweeluik ‘Gesubsidieerde Aarde’ in de wereld van de Europese boer
14 januari 1965 is waarschijnlijk de duurste dag in het bestaan van de Europese Unie tot nu toe, schrijft VPRO Tegenlicht op 25 mei 2003. Op die dag werd in Brussel een akkoord gesloten tussen de zes toenmalige lidstaten over de toekomst van het Europese landbouwbeleid. De basis was gelegd voor het ingewikkelde systeem van regels en subsidies waarmee de Europese boeren sindsdien te maken hebben.
De ‘Methode Mansholt‘ is het tweede deel van het tweeluik ‘Gesubsidieerde Aarde‘, dat VPRO Tegenlicht op 25 mei 2003 uitzond. Zowel het eerste deel, ‘Berekenende Boeren‘, dat een week eerder op ‘hét future affairs-platform van Nederland’ werd uitgezonden, als dit tweede deel kunnen niet meer worden afgespeeld via hun website. De reden daarvan is mij niet bekend, wel heb ik na enig zoeken de Methode Mansholt voor je weten te achterhalen. Daarmee zijn we André van Hout van ‘De Aanpak‘ veel dank verschuldigd. Hij zette hem – weliswaar afgeschermd – op Vimeo.
Tegenlicht dook met deze twee uitzendingen in de wereld van de Europese boer. In Berekenende Boeren geven ze een beeld van de ingewikkelde afwegingen die boeren moeten maken om zich staande te houden binnen het Europese landbouwbeleid. In het tweede deel, dat je hieronder (dus wel, red.) kunt bekijken, doken ze in de geschiedenis van het gezamenlijke Europese beleid voor de agrarische sector. Daarin staat Sicco Mansholt, de belangrijkste man achter de gezamenlijke Europese aanpak, centraal.
Sicco Mansholt wordt de architect van de grootschaligheid
,,Sinds de lancering van het Europese landbeleid, ingevoerd door Eurocommissaris Sicco Mansholt in de jaren ’60, is er geen boer meer in Europa die op de een of andere manier niet te maken heeft met superheffingen, melkquota, het afhankelijk zijn van subsidies of de concurrentie van nieuwe Oost-Europese lidstaten.” Dat is de puntige samenvatting van Beeld en Geluid-Wiki. Pracht fly on the wall documentaire!
METHODE MANSHOLT, DE AANPAK, 10 oktober 2019. (Bron: Gesubsidieerde aarde (deel 2) – Methode Mansholt, VPRO Tegenlicht, 25 mei 2003. Beeld: K&L.
Tentoonstelling ‘Mansholt, Landschap in Perspectief’
De tentoonstelling ‘Mansholt, Landschap in Perspectief‘ van het platform voor architectuur en design Bureau Europa gaf (van 18 januari t/m 20 april 2014) een beeld van de wijze waarop landbouw de inrichting en vormgeving van het Nederlandse landschap na 1945 heeft bepaald – tegen de achtergrond van de toenmalige hervorming van het Europees Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Leidraad van de tentoonstelling was het werk van voormalig landbouwminister Sicco Mansholt.
Aan de hand van een aantal fases werd de ontwikkeling van de Nederlandse landbouw getoond plus de wijze waarop deze zich verhoudt tot het landschap. Onder andere: het herstel van geïnundeerd landschap na WO II; de Zuiderzeepolders als ideaal landbouwgebied; de modernisering van het platteland door middel van ruilverkavelingen en technologische innovatie; de toenemende invloed van recreatie en natuurbeheer, en ten slotte de hedendaagse opdeling in verbrede en industriële landbouw.
De tentoonstelling bood met het vele audiovisuele materiaal, een overzicht van de wijze waarop de landbouw in de loop der tijd is gerepresenteerd en tevens een interactieve kaart die is ontstaan vanuit een samenwerking tussen Bureau Europa en de Waag Society.
Deze tentoonstelling was de eerste inhoudelijke uiting van de samenwerking tussen Bureau Europa en Het Nieuwe Instituut. Het onderzoek en de tentoonstelling kregen een vervolg in het najaar van 2014 in Het Nieuwe Instituut.
Tentoonstelling ‘Sicco Mansholt. Een goede Europeaan’
,,Sicco Mansholt was een boer en sociaaldemocraat die een invloedrijke Nederlandse naoorlogse landbouwminister werd. Na 14 jaar minister werd Mansholt de eerste landbouwcommissaris van de EEG. In die rol fungeerde hij als een van de architecten van de huidige Europese Unie. Het beleid van Mansholt had een krachtige invloed op de economische positie van boeren, de eenwording van Europa en de inrichting van het Nederlandse landschap. De installatie voor de tentoonstelling, zoals ontworpen door Studio PolyLester, volgt de opkomst, ondergang en radicale verandering van hart van deze emblematische figuur van de Europese landbouwpolitiek.”
Het Nieuwe Instituut
Sicco Mansholt. Over de tentoonstelling, Het Nieuwe Instituut, 2014.
Sicco Mansholt. Een act in vijf delen, Het Nieuwe Instituut, 2014.
Sicco Mansholt. Boer en Landschap, Het Nieuwe Instituut, 2014.
Televisiedebat tussen Sicco Mansholt en Constant Boon over het ‘Plan Mansholt’
Het speuren naar achtergrondinformatie over Mansholt – vaak via omwegen – bracht me onlangs bij het Centrum Agrarische Geschiedenis (Leuven, België). Ik stuitte op een televisiedebat, waarin Mansholt en Constant Boon het ‘Plan Mansholt’ bediscussiëren tijdens een Panorama-uitzending op 18 december 1968. Het werd gemodereerd door Guido Naets. Daarnaast kwam een tweetal erg leuke artikelen ‘boven water’, een over het Plan Mansholt zelf: ‘Sicco Mansholt, baanbreker of boerenbreker?‘ en een over de boerenbetoging van 23 maart 1971: ‘Geen boer op het veld! De boerenbetoging van 23 maart 1971‘.
In opdracht van It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie, Staatsbosbeheer en Natuur-monumenten is een integrale denkwijze geschetst, gebaseerd op de unieke bodemopbouw van Fryslân en een weerbaar, toekomstbestendig watersysteem. De visie is geen blauwdruk, wel een uitnodiging om met elkaar in gesprek te gaan over de vraag hoe de provincie Fryslân zich de komende decennia zou kunnen ontwikkelen in het licht van de grote maatschappelijke opgaven.
Vier Friese bestuurders krijgen na een introductie van Peter de Ruyter en Eddy Wymenga de toekomstvisie Natuerlik Fryslân 2050 tijdens het webinar, dat ik hieronder integraal voor je opgenomen heb, officieel overhandigd. De gelukkigen zijn gedeputeerden van de provincie FryslânAvine Fokkens en Douwe Hoogland, dijkgraaf Luzette Kroon van Wetterskip Fryslân en burgemeester Jannewietske de Vries van de gemeente Súdwest-Fryslân. Ook gaat het gezelschap in gesprek met de directeuren van de natuurorganisaties. Hoe zal Friesland er in 2050 uitzien?
,,Vergezichten over een vogelrijke Waddenzee. Uitgestrekte en kleurrijke graslanden waar weidevogels de toon zetten. Waterrijke overstromingslandschappen met rietlanden, vis en otters. En traag stromende beken door een kleinschalig cultuurlandschap met natuurrijke bossen. Wat een aantrekkelijk vooruitzicht om in 2050 door Fryslân te wandelen, te fietsen of om er te wonen! Rijk aan natuur en met een landschap dat bloeit en zoemt van de insecten. Waar een schone bodem aan de basis staat van gezonde producten uit onze eigen omgeving. Klimaatbestendig, veilig en aantrekkelijk. We kijken uit naar een groene toekomst voor komende generaties.”
Inleiding ‘Natuerlik Fryslân 2050‘
Natuerlik Fryslân 2050. Natuur en Landschap als basis voor onze toekomst, Groenlunch, 2 juni 2021.
Deelnemers aan het webinar konden vragen stellen; niet alle vragen konden tijdens de uitzending worden beantwoord. Op de website van de Friese Milieufederatie zijn alle vragen (geanonimiseerd) en antwoorden vanaf 8 juni in te zien en te downloaden.
Kunst en Landschap gaat ontwikkelingen ‘Natuerlik Fryslân 2050’ op de voet volgen
Abstract ‘Natuerlik Fryslân 2050’, Peter de Ruyter, 2 juni 2021 (zie: LinkedIn, klik voor vergroting).
In de zoektocht naar oplossingen voor de grote maatschappelijke opgaven waar (ook) de provincie Friesland de komende decennia voor staat, staan in Natuerlik Fryslân 2050natuur en landschap centraal. De visie propageert daarbij een integrale en gebiedsgerichte aanpak. Ook op rijksniveau is volgens velen een integrale, ruimtelijke visie nodig voor de lange termijn, zeg 20 tot 30 jaar.
‘Het huidige beleid is te gefragmenteerd. Ministeries werken vooral sectoraal en bovendien is er veel gedecentraliseerd naar de provincies en de gemeenten, zegt voormalig Rijksadviseur Berno Strootmanin het meinummer (2021, red.) van het open magazine van Publiek Denken. ‘Voor veel opgaven leek rijksverantwoordelijkheid niet nodig. De tijd heeft ons daarin ongelijk gegeven’. Strootman pleit in dit opinieartikel (nogmaals en nadrukkelijk) voor een Minister van Ruimte – een nieuwe bewindspersoon met een eigen mandaat en budget.
,,Doordat centrale regie ontbreekt, maar ook door het ontbreken van een integrale langetermijnvisie en politieke wil, struikelen we van crisis naar crisis. […] Integraal beleid maken is ingewikkelder, maar leidt tot betere kwaliteit en is uiteindelijk goedkoper.”
Berno Strootman
Het multimediale platform in oprichting Kunst en Landschap Noord Nederland volgt de (landelijke) ontwikkeling(en) – uiteraard incluis die van Friesland – op dit gebied reeds geruime tijd op de voet. En dat blijft het doen, in de hoop aan het einde van dit jaar of in 2022, een bijdrage te (kunnen) leveren aan versnelling van de transities in het Noorden door in te zetten op noordelijke krachtenbundeling. Middels een expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform voor verbeelding van (en reflectie op) verandering, gaat Kunst en Landschap tot ‘de verbeelding’ spreken door coöperatie op meerdere fronten!
Eerste reacties op ‘Natuerlik Fryslân 2050’
Ik houd, in aanloop naar de lancering van het platform, voor Kunst en Landschap een aantal (door mij) zogenoemde ‘blogboeken‘ bij. Met dit Natuerlik Fryslân 2050-blogboek krijg je er eentje bij. Je vindt ze overigens (de ‘KL-SPECIALS‘) onder de rechter menu-knop. Ik ga je – op hoofdlijnen, het hele jaar door en de jaren daarna – op de hoogte houden van de ontwikkelingen rond Natuerlik Fryslân 2050. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.
Hieronder alvast de eerste reacties op deze prachtige Visie, vol van wenkende perspectieven voor een veerkrachtige en hoopvolle toekomst voor de provincie Fryslân. (Nog) niet alle thema’s zijn verweven, maar de basis – de bodem en het ‘sturende’ water – voor ‘een goed gesprek’ ligt er. Ik blijf met Kunst en Landschap hard werken aan ‘implementatie’ van (al) die andere veranderopgaven, waarbij ik kunst en cultuur – als motor voor verandering(sgezindheid) – een voorname rol toebedeel bij de ontwikkeling en innovatie van Noord Nederland.
,,Monumentaal eerbetoon aan de oude Oeroegoeroe Joop Mulder, een kinetisch houten platform in de Waddenzee bij Oosterend.”
Begin juni 2023 staat ie er weer!
Om problemen – met het stormseizoen op komst – te voorkomen werd in september 2022 het getijdenkunstwerk ‘De Streken‘ van Marc van Vliet gedemonteerd. Juni volgend jaar staat ie er weer. Ook voor Joop! – op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.
De Streken worden weer afgebroken. (eerbetoon aan Joop Mulder), Gromet, 14 september 2022.
De Streken, Isabelle Renate la Poutre, 25 september 2024.
De contracten zijn getekend! Met ingang van 2021 kunnen de boeren van Schier als Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog van start
Het gaat lukken! Het project dat landbouw en natuur op Schiermonnikoog voor eens en, als het goed is, voor altijd moet verenigen, komt van de grond. Dat schreef Anne Roel van der Meer op 14 november 2020 in een uitgebreide reportage over de ‘Schierboeren’ in ‘De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat‘ – in zowel het Dagblad van het Noorden als de Leeuwarder Courant. De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de zuivel-coöperatie Schiermonnikoog met ‘Van Schier‘ officieel van start!
Voor het project van de Schiermonnikoger zuivelboeren hoopte men ergens in januari 2021 een ‘bestuurlijk moment’ te vinden om alle intenties vast te leggen met onder anderen (toenmalig, red.) landbouwminister Carola Schouten. Het zal dan onder auspiciën van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland als pilot van het Gemeenschap-pelijk Landbouw Beleid (GLB) officieel voor vijf jaar worden vastgelegd.
Met de eigen stroom mee Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant (Open Publicatie), 14 november 2020 (geen foto’s ingesloten, enigszins gemankeerde tekst)
Kunst en Landschap gaat GLB-pilot ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog‘ van de boeren van Schier op de voet volgen
Vanaf januari 2021 gaat het dus om het echie. Alle ogen zullen de komende vijf jaar gericht zijn op de inspanningen van de ‘Boeren op Schier’ – op de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog, die later zuivelcoöperatie Zuivelhoeve gaat heten. Met veel belangstelling gaat Kunst en Landschap ‘meekijken’ om belangstellenden te informeren, maar zeker ook te enthousiasmeren om dit mooie voorbeeld te (kunnen) volgen. Via deze pagina houd ik je op de hoogte van alle ontwikkelingen en wederwaardigheden rond deze prachtige noordelijke (GLB)-pilot, Biodivers boeren op Schiermonnikoog, die overigens niet zonder slag of stoot tot stand kwam.
Om je alvast een indruk te geven van het tot dan toe behaalde resultaat van dit project – ik heb het over het najaar van 2023 – neem ik hieronder een met veel trots gepresenteerde (eerste) video van ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog‘ op van hun eigen YouTube-kanaal. Uiteraard is deze video ook opgenomen in een speciale afspeellijst over deze successtory op het het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Ik vervolg deze special over de Schierboeren met de voorgeschiedenis in een notendop:
Biodivers boeren op Schiermonnikoog, Biodivers boeren op Schiermonnikoog, 3 september 2023.
Zeven ‘Boeren op Schier’ bouwen gezamenlijk aan een nieuwe toekomst en kiezen eendrachtig voor extensivering
Vanaf 2014, het moment dat de provincie Friesland alerteerde voor een te hoge stikstofuitstoot op het Nationaal Park Schiermonnikoog (Schier is een schakel in het Natura 2000-netwerk), zijn (alle) zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog (noodgedwongen) meer en meer met elkaar gaan samenwerken. Er moest op instigatie van landelijke wetgeving een buffer van zo’n 30 hectare gecreëerd worden tussen polder en natuurgebied.
Schiermonnikoog heeft probleem met stikstof, Reformatorisch Dagblad, 19 juni 2019.
‘Tom Poes, bedenk een list’, want de mogelijkheid kon bestaan dat één van de zeven boeren het veld moest ruimen. Toenmalig directeur van het Louis Bolk Instituut, Jan Willem Erisman, sinds september 2020 hoogleraar Milieu en Duurzaamheid bij CML aan de Universiteit Leiden, werd ‘ingevlogen’. Hij legt je eerst uit waarom (heel) Nederland een stikstofprobleem heeft. Daarna kun je een video bekijken over de consequenties daarvan voor de boeren op Schier.
Waarom heeft Nederland een stikstofprobleem?, Universiteit van Nederland, 18 september 2019 .
Boeren Schiermonnikoog gaan samenwerken, Omrop Fryslân, 6 juli 2016.
Gaandeweg ontwikkelde zich het idee om gezamenlijk een zuivelonderneming op te zetten, die ervoor moest zorgen dat er een ‘boerentoekomst’ blijft voor de zeven melkveehouders op het eiland. Melkveehouder Ludie van der Bijl laat zijn licht over zo’n coöperatieve opzet schijnen.
Zuivelonderneming moet toekomst melkveehouders Schiermonnikoog veiligstellen, Nieuwe Oogst, 28 mei 2018.
Op een andere manier boeren: meer ruimte voor vee, kringlooplandbouw en geen bestrijdingsmiddelen
Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden, schrijft Vroege Vogels in het voorjaar van 2020. ,,Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega-boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen. Het zevental wil op een andere manier boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, en geen gebruik maken van bestrijdingsmiddelen.” In een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma (28 februari 2020) komen twee van hen aan het woord.
(Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages, waarvan de eerste over de Friese boeren gaat. Ook de andere vier reportages zijn de moeite waard – ze gaan (ook) over ’toekomstboeren’.)
Boeren van de toekomst: Annechien ten Have Mellema, Piet Hermus, Erik Visser en Martin Hagen, Klaas de Lange en Annette Harberink, uit: Vroege Vogels, 28 februari 2020.
Intensieve samenwerking bij uniek biodiversiteitsproject
De eilanderboeren zijn al ruim 80 jaar verenigd in de Vereniging Boerenbelang Schiermonnikoog, maar nog nooit werkten zij zó breed en intensief samen als tijdens dit unieke biodiversiteitsproject. Allen delen zij de passie voor het eiland, de schone lucht, het vee, de bodem en zijn zij blij met de gezelligheid die de toeristen op het eiland met zich meebrengt.
Alle Schiermonnikoger boeren zijn tevens recreatieondernemer. Ieder op zijn eigen manier, en met een grote verscheidenheid. Zo ook Peter Visser van de Duinhoeve. Op een eiland boeren is toch net even wat anders dan aan de vaste wal: Omrop Fryslân maakte op 26 november 2019 voor de serie ‘De Oertocht‘ (de Overtocht) een beeldverslag van Visser’s oversteek naar het vasteland. Wat hij daar gaat doen, zie je in deze uitzending.
DE OERTOCHT: Boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 26 november 2019.
De ‘boeren op Schier’ hebben eigen oplossing stikstofprobleem, maar Brussel gooit roet in het eten
De boeren rekenen erop dat ze ter overbrugging gebruik kunnen maken van de 2 miljoen euro die de provincie normaal gesproken beschikbaar stelt aan een boer die vanwege de stikstofproblematiek moet worden uitgekocht. ,,Dat geld ligt op de plank bij de provincie”, zegt Ludie Van der Bijl in onderstaande videoreportage van EenVandaag. ,,Er hoeft nu geen boer te worden uitgekocht, want wij gaan gezamenlijk minder dieren houden. Maar die 2 miljoen hebben we samen nodig om de eerste 5 jaar te overbruggen.”
De boeren gaan ervan uit dat hun kaasfabriek na 5 jaar rendabel is. Voordat de boeren verder kunnen hebben ze het geld van de provincie nodig. Volgens de provincie kan de 2 miljoen euro niet beschikbaar worden gesteld omdat Brussel dit ziet als staatssteun. En dat is verboden. ,,We zijn al 3 jaar bezig en wachten al die tijd op groen licht voor die 2 miljoen euro. Dit is een voorbeeldproject voor de rest van Nederland. Als je ziet hoe lang het hier duurt voordat de kringlooplandbouw van de grond komt, wat betekent dat dan wel niet voor andere boeren in het land die willen overschakelen? Dat gaat in mijn ogen heel lang duren”, zegt Van der Bijl.
De provincie is blij met het kringloopinitiatief van de boeren en zegt er alles voor over te hebben dat het op Schiermonnikoog gaat slagen. Maar het is volgens gedeputeerde Johannes Kramer uitgesloten dat de omschakeling van de boeren in zijn geheel door de Nederlandse belastingbetaler wordt betaald. ,,Nog los van het feit dat die 2 miljoen als staatssteun wordt gezien, is landbouw gewoon een economische activiteit en geen gesubsidieerde hobby”, zegt Kramer. Hij wil dat zuivelbedrijf FrieslandCampina, met wie de boeren een contract hebben, en de Rabobank ook een bijdrage gaan leveren aan de duurzame landbouw op het eiland. Van der Bijl ziet dat niet gebeuren. Hij rekent op de 2 miljoen euro die boeren ook elders krijgen als ze stoppen met hun bedrijf. Als dat geld niet komt is het snel gedaan met het initiatief op Schiermonnikoog, dan gaat de stekker er volgens hem uit.
De toenmalige directeur van het Louis BolkinstituutJan Willem Erisman die de boeren op Schiermonnikoog bijstaat in hun overschakeling naar duurzame landbouw: ,,Als het project op Schier slaagt, biedt het perspectief voor heel veel boeren.” Als het niet slaagt vreest hij dat er drie of vier boeren op het eiland overblijven die juist intensiever gaan boeren. ,,Voor de boeren is het de vraag: hoe kan ik rondkomen als ik aan productievermindering moet gaan doen? De minister ziet dat als een kans, maar op Schier krijgen we het nog niet eens geregeld. De tijd begint wel te dringen”, zegt Erisman.
De ‘boeren op Schier’ hebben eigen oplossing stikstofprobleem, maar Brussel gooit roet in het eten, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag, 17 oktober 2019), 23 juni 2022.
Project ‘Duurzaam boeren op Schiermonnikoog’ loopt achter op schema
,,De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met zo’n 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema”, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.
Dat goede moed en doorzettingsvermogen zijn vruchten af kan werpen, lees je in: ‘Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog‘, een nieuwsbericht van de Provincie Friesland, dat ‘grutsk’ prijkt op de website van de zuivelcoöperatie, en in Tienke Wouda’s ‘Boeren Schier kiezen locatie zuivelboerderij‘ (Nieuwe Oogst, 21 april 2020). Gedeputeerde Klaas Fokkinga is blij met de plannen van de eilander boeren. Volgens hem is het een voorbeeld voor de toekomstige landbouw in Friesland:
,,Sa as de plannen oppakt wurde op Skiermûntseach is foar my in moai foarbyld foar de takomstige lânbou yn Fryslân. In lânbou yn balâns mei de natuer mei in oanpak dy’t betocht is troch de eilanners sels.”
Klaas Fokkinga, Gedeputeerde Provinsje Fryslân
Omschakeling boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 7 november 2019.
‘Tweehonderd koeien minder op Schiermonnikoog, als voorbeeld voor aanpak stikstofreductie in Fryslân’
Januari wordt niet gehaald, maar op vrijdag 5 maart 2021 gaat tijdens een digitaal gesprek – het coronavirus waart inmiddels meer dan een jaar rond – tussen minister Carola Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV, ChristenUnie) en de Fryske Nasjonale Partij (FNP) de kogel door de kerk. Er wordt een (nieuwe) deal gesloten voor de boeren van Schier: ze stoten samen dik tweehonderd van hun ruim zeshonderd koeien af. De inzet is om dat dit jaar al te doen. Daarvoor krijgen zij twee jaar lang twee miljoen euro rijkssubsidie. Het geld wordt betaald uit het fonds voor proefprojecten van het toekomstige ‘Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB)’ van het Rijk. Dat zegt Michiel Sybesma, projectleider bij de provincie Fryslân.
,,De komende drie maanden wordt duidelijk of de pilot wordt gehonoreerd door het ministerie van LNV. Dat is een formaliteit, we hebben goede hoop.”
Michiel Sybesma, projectleider provincie Fryslân
Daarmee zal het aantal koeien op Schiermonnikoog eind dit jaar met 35 procent zijn verkleind. De plannen om de stikstofuitstoot op het eiland stevig terug te brengen kunnen dus doorgaan. Voor de kaasmakerij – de boeren willen zo’n 50 procent van de eigen melk verwerken – zullen de boeren binnenkort een aanvraag bij de provincie doen (1 miljoen). Bovendien zal er na de ’toegekende’ twee jaar rijkssubsidie, nog drie jaar lang een bedrag van vier ton nodig zijn (in totaal 1,2 miljoen) voor de boeren. Dat bedrag hoopt de provincie ook met GLB-rijkssubsidie – het nieuwe GLB gaat (volgens planning) met ingang van januari 2023 van start – uit te keren, maar Fryslân staat garant als dat niet lukt.
De overgang naar duurzame landbouw heeft veel voeten in de aarde en er zijn veel partijen bij betrokken: overheden en organisaties zoals het Ministerie van LNV, provincie Fryslân, gemeente Schiermonnikoog, Wetterskip Fryslân, Louis Bolk Instituut, D&U Advies, Rabobank, Natuurmonumenten, Vogelbescherming Nederland en FrieslandCampina. Het project maakt onderdeel uit van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland.
Wing, een organisatie die toeziet op processen die bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving, begeleidt het project. Als projectleider organiseert Wing het overleg tussen de boeren en de betrokken partijen en bereidt het afspraken voor. Zo ook de feestelijke bekrachtiging met veel melk en kaas op Schier, waarbij alle partijen: de minister, de boeren, overheden en organisaties hun afspraken vast zouden leggen in een overeenkomst over de uitvoering van de plannen, ergens in februari 2021. Corona verhinderde dat – de reden dat er op 5 maart een digitaal gesprek plaatsvond.
Vanaf april pakken de Schierboeren hun zuivelplannen volop op
Naast de overeenstemming over de GLB-pilot, zijn er door de boeren ook onderling afspraken gemaakt over het leveren van melk aan de toekomstige zuivelhoeve. Omdat er eerst duidelijkheid moest komen over de landbouwkeuzes, zijn de zuivelplannen noodgedwongen wat naar de achtergrond verdwenen, maar vanaf 25 april 2021, de officiële indieningsdatum van de landbouwpilot, wordt dit (weer) volop opgepakt. Er is nog altijd veel enthousiasme op en buiten het eiland om hiermee aan de slag te gaan. De boeren zien er naar uit om een eigen kaasmakerij op het eiland te realiseren.
Met ‘Van Schier’ rollen nog in 2021 verschillende kaasproducten van de (kaas)plank!
Beeld: screenshot coverbeeld website ‘Van Schier’, K&L, 17 juni 2021.
Door zelf kaas te maken en te verkopen kunnen de boeren meer waarde uit hun melk halen, waardoor het mogelijk is de bedrijfsvoering te extensiveren en bij te dragen aan een meer natuurvriendelijk inrichting van de Bankspolder. Het één kan niet zonder het ander, en dat maakt dit project zo enorm mooi en bijzonder. De boeren zijn dan ook trots een zuivelboer ‘Van Schier’ te mogen zijn! Interesse in (al) hun kaasplannen, die ze nog dit jaar hopen te realiseren? Kijk dan gauw op de ‘Van Schier-website‘.
Deze wil ik je niet onthouden: een Twitterbericht (van 17 juni 2021) van de eerder genoemde hoogleraar Jan Willen Erisman, die vanaf het begin bij het Schierboerenproject betrokken is geweest. Ze hebben de vaart er nu goed inzitten, zo lijkt het.
Na 8 jaar ups en downs werken aan de #stikstof oplossing voor de #natuur op Schiermonnikoog als voorbeeld voor Nederland de eerste volle tankwagen de boot op: zuivelproducten https://t.co/GCcasjrz8m Complimenten aan de boeren en iedereen die heeft bijgedragen pic.twitter.com/dWibgv3ace
Op de ramen van het oude VVV-kantoor, verderop in het centrum, hangen grote ‘te huur’-posters. ‘Het oude pand gaat in de verhuur. Maar dat is een proces dat nog loopt. Daar moet natuurlijk weer een andere prachtige aanvulling op het eiland komen’, zegt Joke Eijer, coördinator namens de VVV-Schiermonnikoog tegen Jeroen Berkenbosch, verslaggever voor RTV Noord op 13 augustus 2021.
De VVV op Schiermonnikoog betrok, op 1 mei 2021, samen met Natuurmonumenten, een nieuw onderkomen: in informatiecentrum ‘Het Baken’. De bouw van een nieuw centrum was al jaren een wens van verschillende partijen. Het oude VVV-gebouw en het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten waren sterk verouderd. Om de nauwere samenwerking tussen de toerist- en natuurinformanten te verbeteren, was een nieuwe, centrale locatie volgens velen onmisbaar.
Nieuw informatiecentrum op Schiermonnikoog opent komende zaterdag, RTVNOF, 26 april 2021.
Een mooi moment voor de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog!
Die ‘andere prachtige aanvulling’ op het eiland werd (al snel) gevonden: op 2 september ondertekent ‘Van Schier‘ het huurcontract voor het oude VVV-pand in het dorpscentrum. De boeren gaan keihard aan de slag en hopen binnen een maand de deuren van de eigen zuivelwinkel ‘Van Schier‘ op deze voor hen prachtlocatie te openen. Proost!
Eerste kazen van eigen merk Van Schier worden alvast op de vaste wal gemaakt
De zeven boeren wilden in eerste instantie een eigen zuivelfabriek op het eiland realiseren. Dat is en blijft het grote doel, zegt projectleider Arjan Schoemaker namens de boeren tegen verslaggever Dirk van der Meulen, die hem interviewt voor het Dagblad van het Noorden. ‘Maar dit plan heeft de nodige vertraging opgelopen vanwege de onduidelijkheid over mogelijke staatssteun en de stikstofwetgeving. Een nadeel van een eigen fabriek is bovendien de grote hoeveelheid wei die er bij vrijkomt. Met hogeschool Van Hall Larenstein onderzoeken we de mogelijkheden voor afzet en verwerking’.
Om toch alvast te werken aan de naamsbekendheid van Van Schier is besloten om de kazen in eerste instantie op de vaste wal te laten maken. Als alles een beetje meezit gaan over circa een maand de eerste stukken en plakken Monnikenwerk, Vrije Vogels en Wildpluk over de toonbank van de eigen winkel in het dorp.
Demissionair minister Schouten naar Schier voor (New) Deal met de zeven boeren van Schier
Demissionair minister Carola Schouten van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) ondertekent zaterdag 25 september 2021 met de zeven boeren van Schiermonnikoog, gedeputeerden Klaas Fokkinga en Douwe Hoogland van de provincie Fryslân en de agrarische natuurvereniging Collectief Waddenvogels de overeenkomst ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog’.
In de overeenkomst, die veel langer op zich liet wachten dan de bedoeling was, zijn afspraken vastgelegd over financiering, stikstofreducerende maatregelen en de inzet van rijk en provincie, meldt Anne Roel van der Meer in de Leeuwarder Courantop 23 september 2021.
Zoals je in onderstaand bericht, ook van Anne Roel van der Meer, kunt lezen, roemde de toen nog missionaire minister het initiatief van de Schierboeren in de Rede fan Fryslân. Ze hield haar toespraak vanwege Corona vanuit Den Haag, op 8 oktober 2020. De Rede fan Fryslân wordt ieder jaar door de provincie Fryslân georganiseerd en ging dat jaar over de toekomst van de Friese landbouw.
Boeren op Schier kunnen van 25 september 2021 officieel los met hun nieuwe bedrijfsmodel
Ik neem voor de niet-abonnees van de Leeuwarder Courant hieronder de digitale versie van het artikel van Anne Roel van der Meer vaan 25 september 2021 integraal op. Te belangrijk nieuws om te missen. Met dank aan een Twitterbericht van landschapsarchitect Peter de Ruyter. Twee keer klikken voor het best(e) (leesbare) resultaat.
Anders denken en doen levert resultaat: tot een oplossing komen waarmee landbouw en natuur gezamenlijk kunnen voortbestaan in een prachtig Nederlands gebied
,,De komende drie maanden wordt duidelijk of de pilot wordt gehonoreerd door het ministerie van LNV. Dat is een formaliteit, we hebben goede hoop”, zegt projectleider bij de provincie FryslânMichiel Sybesmain een interview met Wouter Hoving in het Friesch Dagblad op 8 maart 2021. Dat werden er uiteindelijk zes, maar dat mag niet deren, het project heeft hem in ieder geval ‘geleerd dat er een manier is om via een gebiedsproces, totaal anders opgezet, een oplossing te creëren waarmee landbouw en natuur gezamenlijk kunnen voortbestaan in een prachtig Nederlands gebied’, zo stelt hij op 26 september 2021 op LinkedIn – ,,Felicitaties aan alle betrokkenen en op naar de volgende stap.”
25 september 2021: Carola Schouten snijdt samen met (namens de boeren) Peter Visser eerste stuk ‘Vrije Vogels’ aan
Op 25 september 2021 is het dan zover: de allereerste Van Schier-kaas wordt aangesneden! Samen met minister Carola Schouten, en na ondertekening van de overeenkomst die leidt tot verregaande natuurbevorderende maatregelen op Schiermonnikoog, snijdt Peter Visser een eerste stuk ‘Vrije Vogels‘ aan. Een feestelijke, grote stap richting biodiverse landbouw!, melden de bioboeren op de Facebookpagina van ‘Van Schier‘.
,,Het plan van ‘de boeren op Schier’ zorgt met minder vee voor minder stikstofuitstoot op het eiland. Het zelf produceren van kaas + beheren van natuur zorgt voor een nieuw verdienmodel. Samen met de boeren ondertekende minister Schouten de overeenkomst en sneed de eerste kaas aan.“
De boeren van Schier besloten niet alleen hun veestapel met meer dan een derde te verkleinen, zodat er minder stikstof wordt uitgestoten en er een gezondere bodem ontstaat. Door zelf kaas te maken en te verkopen kunnen ze ook meer waarde uit hun melk halen. Zo zijn ze in hoge mate zelfvoorzienend en kunnen ze met minder vee toch boer blijven. Die kaas moet natuurlijk wel aan de man gebracht worden. Als we de berichten op hun onlangs aangemaakte Instagram-account moeten geloven, gaat dat helemaal goedkomen. Als je op onderstaande foto klikt, beland je rechtstreeks op hun Instagrampagina. Volgen mag natuurlijk.
,,Een kleine “sneak preview” van de winkel. Wordt het niet prachtig?! De boeren (en boerinnen!) trekken volop de kluskleren aan en de opening komt in zicht…“
Jan Willem Erisman: ,,Het proces kan overal hetzelfde zijn, begin bij de boeren“
Jan Willem Erisman, zoals gezegd een van de geestelijk vaders van het landschapsinclusieve kringlooplandbouwproject op Schiermonnikoog, blikt samen met Ida Hylkema, journalist voor het boerenvakblad Nieuwe Oogst, uitgebreid terug op het succes van de boeren.
,,Een reductie van de emissie met ruim 30 procent is een mooi succes en ook de realisatie van een ander verdienmodel ziet er goed uit. Het was een lang proces waarbij veel hobbels moesten worden genomen.“
Jan Willem Erisman
Erisman denkt echter niet dat iedereen, waar ook in Nederland, dit concept zomaar kan overnemen, wél dat het proces overal hetzelfde kan zijn.
,,Je moet beginnen bij de boeren, zij moeten de wil hebben om samen te werken en hun bedrijfsvoering te veranderen. Het verdienmodel hoeft niet overal hetzelfde te zijn, maar moet passen in de regio.“
Jan Willem Erisman
Landelijk zijn al meer vergelijkbare processen aan de gang. ‘Het ontbreekt niet aan wil’, stelt hij. ‘Wat nodig is, zijn concrete doelen per regio en een transitiefonds om de veranderingen te kunnen bekostigen.’ Je leest hier het Nieuwe Oogst-achtergrondartikel van Ida Hylkema:
Is ‘Biodivers Boeren op Schier’ goed voorbeeld voor hoofdpijndossier nieuwe minister ‘Natuur en Stikstof’?
Nadat ze op maandag 10 januari 2022 geïnstalleerd zijn, kan het grote inwerken voor de ministers en staatssecretarissen van het kabinet Rutte IV beginnen. Eén van de hoofdpijndossiers kreeg een eigen minister: een minister voor ‘Natuur en Stikstof‘. Christianne van der Wal (VVD) mag de grote problemen in dit dossier proberen op te lossen.
In het radioprogramma ‘Villa VdB‘ praat Jurgen van den Berg op 11 januari over de stikstofproblematiek met hoogleraar Jan Willem Erisman en melkveehouder in het Groningse Briltil, Alex Datema, voorzitter van BoerenNatuur, die het project mede begeleidde.
Vanaf 2014, het moment dat de provincie Friesland alerteerde voor een te hoge stikstofuitstoot op het Nationaal Park Schiermonnikoog (Schier is een schakel in het Natura 2000-netwerk), zijn de zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog noodgedwongen meer en meer met elkaar gaan samenwerken, schreef ik aan het begin van deze special. Er moest op instigatie van landelijke wetgeving een buffer van zo’n 30 hectare gecreëerd worden tussen polder en natuurgebied. De mogelijkheid kon bestaan dat één van de zeven boeren het veld moest ruimen. ‘Stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman werd ‘ingevlogen’. De rest van het verhaal ken je.
In deze video hoor je Erisman en Datema over het succes van het project ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog‘. Het was acht jaar aanpoten, maar de boeren Van Schier hebben laten zien dat je door samenwerking met een gemeenschappelijk (stikstof)doel voor ogen heel wat kunt bereiken. En dat het voor wat betreft de aanpak kan dienen als voorbeeld voor Nederland.
‘Biodivers Boeren op Schier’ voorbeeld voor hoofdpijndossier nieuwe minister ‘Natuur en Stikstof’?, Kunst en Landschap (Bron: Omroep MAX, ‘Villa VdB’), 11 januari 2022.
‘Geef boeren meer keuzevrijheid in aanpak vermindering stikstof’
Op 14 januari 2022 houdt Jan Willem Erisman zijn oratie aan de Universiteit Leiden met de titel: ‘In vrijheid, maar niet vrijblijvend – hoe gebiedsgericht en multidisciplinair de opgaven voor het landelijk gebied aan te pakken‘. Onder de live aanwezigen: slechts een aantal formeel afgevaardigden en een beperkt aantal familieleden en vrienden. De rest van de belangstellenden, in een paar dagen meer dan zeshonderd, waaronder ikzelf natuurlijk, kunnen de oratie – de reden daarvoor veronderstel ik als bekend – online volgen.
De keuze om de oratie, ondanks bovengenoemde ‘setting’, toch op 14 januari plaats te laten vinden, is een bewuste, en heeft volgens Erisman alles te maken met de actualiteit: het bedenken van een oplossingsstrategie voor de urgente en langjarige stikstofproblematiek in ons land (en daarbuiten). De oratie vindt dan ook, vier dagen nadat een ‘nieuw’ kabinet aantreedt, plaats.
Nadat ze op maandag 10 januari 2022 geïnstalleerd zijn, kan het grote inwerken voor de ministers en staatssecretarissen van het kabinet Rutte IV dus beginnen. Eén van de hoofdpijndossiers – stikstof! – kreeg zowaar een eigen minister: een minister vóor ‘Natuur en Stikstof‘. Christianne van der Wal (VVD) mag de grote problemen in dit dossier proberen op te lossen. Het is te hopen dat Van der Wal zich onder de zeshonderd belangstellenden schaarde. Zo niet, dan raad ik haar aan van onderstaande video kennis te nemen.
Oratie 14 01 2022, Jan Willem Erisman, 15 januari 2022.
Wat is de rol van de wetenschap in de landbouwtransitie?
Op maandag 3 oktober 2022 – twee dagen voordat Johan Remkes rapporteert over de ‘stikstofgesprekken’ met boeren- en natuurorganisaties, banken en ketenpartijen – is Jan Willem Erisman, een van de ‘vijf kopstukken uit de wereld van het stikstofprobleem’, te gast bij Paul van Liempt in de BNR-Big Five-studio om te praten over de voorbeeldfunctie van de boeren van Schier. Ook de rol die hij als wetenschapper bij ‘promotie’ van het project op Schiermonnikoog vervult, komt nadrukkelijk aan de orde.
Van Liempt spreekt later die week nog met – hoe bedenk je het – Henk Bleker, voormalig staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie in het kabinet-Rutte-I, Andy Palmen, directeur van Greenpeace Nederland, melkveehouder Heleen Lansink en Sjaak van der Tak, voorzitter van LTO Nederland. Kijk hieronder naar een fragment uit het eerste gesprek dat Van Liempt had met Erisman, daar weer onder kun je via Spotify het hele gesprek beluisteren.
(De gesprekken die Paul van Liempt voerde met de andere (vier) genodigden kun je bekijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap door op hun (groen oplichtende, gelinkte) naam te klikken.)
In de stikstofcrisis moeten wetenschappers geen activisten zijn volgens stikstofexpert, BNR-Big Five, 3 oktober 2022.
‘Vijf kopstukken uit de wereld van het stikstofprobleem’ te gast bij Paul van Liempt’s ‘BNR-Big Five’
Hoe een nieuwe manier van denken een voorbeeld voor heel Nederland kan zijn
De afgelopen periode van acht jaar bracht bij de boeren veel emoties teweeg, schrijft Irene van der Linde voor De Groene Amsterdammer op 13 oktober 2021. Van der Linde sprak voor haar (uitgebreide) reportage met veel van de betrokkenen, ter plaatse, on line en per telefoon.
‘Alleen al de discussie: wie levert koeien in en hoeveel? Ook haalde het oude vetes naar boven, zoals die tussen de drie boeren aan de rand van de duinen en Natura 2000-gebied – die om die reden al langer veel minder koeien mogen houden – en de vier grotere boeren verderop in de Banckspolder‘. ‘De geschiedenis herhaalde zich’, zegt Peter Visser van boerderij De Duinhoeve na afloop van de ondertekening. ‘We voerden weer dezelfde discussies als de generatie voor ons.’
Beeld: cover Boeren op Schier-monnikoog door de eeuwen heen
‘Er is altijd wel wrijving tussen de boeren’, relativeert Jan Holwerda (85) – wiens grootvader in 1908 op boerderij Florida (waar Ludie van der Bijl momenteel de scepter zwaait, red.) begon als pachter – telefonisch. Samen met zijn jongste broer nam hij het bedrijf van hun vader over.
In zijn boek ‘Boeren op Schiermonnikoog‘ beschrijft hij hoe de huidige ‘polderboeren’ naar het eiland kwamen nadat in 1860 de zeedijk was aangelegd en er een polder ontstond. En ook hoe al ten tijde van het middeleeuwse uithof van het klooster van de cisterciënzer-monniken, met de grijze, oftewel ‘schiere’ pijen waar het eiland naar is vernoemd, kleine boeren op het eiland met hooguit een paar koeien en daarnaast andere inkomsten zoals strandjutten, de eilandbewoners van melk voorzagen. Hoe er later een zuivelfabriek op het eiland kwam die leverde aan de dorpsbewoners en het groeiende aantal badgasten.
‘Alle melk bleef op het eiland vroeger’, vervolgt Holwerda, die thuis duizenden oude foto’s heeft liggen, honderden documenten, zelfs nog wikkels van de boter die de polderboeren maakten. Na de Tweede Wereldoorlog nam het aantal koeien van de polderboeren snel toe en verdwenen de laatste ‘dorpsboeren’. Het paste in het landelijk beleid van uitbreiding, intensivering en schaalvergroting.
,,Boeren werden daarmee steeds afhankelijker van derden, zoals de grote melkfabrieken op de wal. Het is goed dat ze weer eigen producten gaan maken. Het roer moet om, het is de tijd ervoor.“
Het boek Boeren op Schiermonnikoog besteedt veel aandacht aan de vetes tussen dorps- en polderboeren, zo meldt het Tijdschrift van Cultuur Historische Vereniging ’t Heer en Feer Schiermonnikoog (2005). Na de omdijking van het eiland in 1860 komen agrariërs van de vaste wal naar het eiland. Ze stichten hun bedrijven buiten het dorp.
Als de concurrentie van de vaste wal na de oorlog toeneemt en de inkomsten teruglopen, lijkt de oprichting van een eigen zuivelfabriek uitkomst te bieden. De polderboeren zijn vóór, de dorpsboeren zijn bang dat ze hun zelfstandigheid en monopoliepositie kwijtraken en bovendien een lagere melkprijs zullen krijgen. Als de polderboeren dreigen hun melk onder de prijs in het dorp te verkopen, gaan de dorpsboeren akkoord.
De fabriek wordt in 1925 gebouwd. Als het economisch klimaat na de oorlog verandert (concentratie, grootschaligheid, sluiting en afzetproblemen – de boterberg), is sluiting echter onvermijdelijk. De directie weet het einde nog een tijd uit te stellen, maar op 1 maart 1973 is het zover. Voor de dorpsboeren was er geen bestaan meer, zij verdwenen.
De bereiding van melk en boter in een zuivelfabriek
Om een indruk te krijgen hoe het er in die tijd aan toeging bij de bereiding van melk en boter in een zuivelfabriek kun je kijken naar onderstaande video. Het filmpje toont het hele proces dat de melk en boter ondergaat voordat het geschikt is voor consumptie.
Aan de orde komt: het handmatige productieproces en het gemechaniseerd productieproces, het vervoer van melkbussen met paard en wagen naar de coöperatieve zuivelfabriek, controle van de melk (per boer), laboratorium van de fabriek alwaar het vetgehalte wordt bepaald, het scheiden van room en melk in de centrifuge, het pasteuriseren van room, roomtanks, het machinaal karnen van zure room en kneden van boter, het uitscheppen van boter en machinaal verpakken, het keuren van de boter, het vullen van flessen met melk op de lopende band.
Boter en Melk (1972), Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, 17 april 2014.
Boeren op Schiermonnikoog schetst ook een beeld van de situatie van de overgebleven boeren. Om het hoofd boven water te houden, zijn nevenactiviteiten voor hen belangrijk. Na WO II kwam het toerisme op gang, een ontwikkeling waar ze zoals je hebt kunt lezen nog steeds dankbaar gebruik van maken. Veel veehouderijen hebben een kampeerboerderij en ‘Agrarisch natuurbeheer’ biedt de boeren nieuwe uitdagingen.
In het boek wordt ook de ontwikkeling van een ‘waddenproduct’ besproken, dat samen met agrariërs van andere eilanden vervaardigd moet worden. Dat is (in 2005, red.) nog niet gelukt, maar een van de boeren op Schiermonnikoog is wel al een eigen kaasmakerij annex zuivelwinkel begonnen. De schrijvers van het boek zien dit als bewijs van een goede slagingskans van speciale producten. Ook andere boeren zouden daarmee hun voordeel kunnen doen. Een vooruitziende blik?
Boeren op Schiermonnikoog door de eeuwen heen. Tijdschrift van Cultuur Historische Vereniging ’t Heer en Feer Schiermonnikoog (2005). Redactie Eddie Bakker, Erik Jansen, Arend J. Maris en Hilbert G. de Vries. (Met dank aan: Evelien Hofman (DvhN))
Documentaire ‘Boeren op Schiermonnikoog’
De stichting Beheer Historisch Erfgoed ’t Heer en Feer Schiermonnikoog heeft in datzelfde jaar (2005) een documentaire gemaakt. In de film (38’03 min.) zijn de mechanisatie en technologische ontwikkelingen binnen de landbouw en veeteelt en de invloed van het toerisme op het boerenbedrijf prachtig weergeven. Ook het oprichten van de zuivelfabriek met bijbehorende vraagstukken, komt erin aan bod. De docu wordt afgesloten met verdere modernisering van de agrarische sector waarbij de melkrobot en het agrarisch natuurbeheer centraal staan.
Stikstofaanpak – zeven redenen waarom het op Schier wel lukt
Maatschappelijke vraagstukken helpen oplossen waarbij veel partijen betrokken zijn, daar heeft Irene van Dorp veel ervaring in. Door een sfeer te creëren waarin alle partijen de ruimte voelen om hun belangen in te brengen, open het gesprek te voeren en door te pakken, bereikt ze haar doelen, zo beschrijft de website van partner in ruimte en ontwikkeling Wing haar procesbegeleider. Anderhalf jaar is ze intensief betrokken geweest bij het project Biodivers boeren op Schiermonnikoog.
We zijn er nog niet, schrijft ze op 28 maart 2022. ,,Papieren afspraken moeten worden omgezet in beleid, betalingsregelingen en vergunningen. Maar het begin is er: eind 2021 is de melkveestapel verkleind, is de eerste kaas geproduceerd en wordt deze grif verkocht in de winkel op het eiland en aan de vaste wal. Het is niet realistisch om zo’n intensief proces in tijd en geld voor elk gebied in Nederland op te zetten. Maar er zijn zeker lessen uit dit project te trekken voor de gebiedsgerichte aanpak van de stikstofproblematiek in Nederland”:
‘De Melkveerevolutie‘ is een leerzaam en verhelderend voorbeeld voor de transitie naar een duurzame landbouw, lees ik op de achterflap van het op 25 mei 2022 te verschijnen boek van Jan Willem Erisman en Koen van Wijk, freelance journalist, gespecialiseerd in de land- en tuinbouwsector – voor alle boeren, ondernemers in de agrobusiness, landschapsspecialisten, bestuurders, beleidsontwikkelaars in heel Nederland.
1 miljoen euro voor zuivelcoöperatie ‘Zuivelhoeve’ op Schiermonnikoog
Dik een jaar na de aanvraag in 2021 van subsidie bij de provincie Fryslân voor de ontwikkeling van een eigen kaasmakerij op het eiland gaat de kogel door de kerk. Het verzoek wordt juni 2022 gehonoreerd: de provincie verleent een subsidie van 1 miljoen euro aan de nieuwe zuivelcoöperatieZuivelhoeve op Schiermonnikoog. De bijdrage aan de boeren komt uit een overeenkomst die het Rijk en de provincie Fryslân op 25 september vorig jaar met de melkveehouders op Schiermonnikoog hebben gesloten.
‘Eerlijke Kaas’ direct in je brievenbus, een initiatief met perspectief
Sinds de ‘stikstof-zomer’ van 2022 is het mogelijk om Van Schier-kaas via je brievenbus te bemachtigen. Initiatiefnemer en sociaal ondernemer Johannes Regelink start met Eerlijke Kaas, een overname van het dan al drie jaar experimenterende De Firma Kaas, een concept waarbij consumenten natuurvriendelijke boeren steunen door periodiek ‘eerlijke’ kaas af te nemen. De boeren van Schier haken hierbij aan.
Eerlijke Kaas werkt met boeren die duurzaam veehouden of in transitie zijn, waarvan de kaas ambachtelijk wordt bereid, van melk die ze voor een eerlijke prijs kopen. Op hun beurt bezorgt Eerlijke Kaas de kaas direct aan je deur: door de brievenbus. Ook jij kunt vanaf nu hier je Van Schier-kaas bestellen.
,,Minder stikstof is goed voor natuurgrond én landbouwgrond. En dus gezond voor mens en dier. Maar het overheidsplan om stikstof te verminderen mist perspectief. Met Eerlijke Kaas willen wij dat perspectief bieden. Met de kaasabonnementen kunnen wij onze boeren een eerlijke prijs bieden en kunnen zij verduurzamen.”
Johannes Regelink, initiatiefnemer Eerlijke Kaas
Ga mee naar Schiermonnikoog met ‘Toer de Boer’!
Om dit initiatief te vieren laten Eerlijke Kaas en Van Schier je graag het eiland zien, kun je kennismaken met de boeren en natuurlijk de kaas proeven. Kom loeren bij onze boeren, luidt het affiche voor een fietstocht op zaterdag 1 oktober 2022: ,,Tijdens een fietstocht door bossen en langs duinen van Schiermonnikoog geniet je van de prachtige natuur, neem je een kijkje bij bijzondere boerderijen, proef je de Van Schier-kazen en ontmoet je de boeren.” Klik op onderstaande illustratie voor het volledige programma. Deelname is gratis!
De natuur versterken en tegelijk investeren in toekomstbestendige landbouw. Dat is de opdracht van minister Christianne van der Wal van Natuur en Stikstof. Het is ook het levenswerk van de Leidse hoogleraar Jan Willem Erisman. Hij doet al zijn hele carrière onderzoek naar stikstof en laat zien dat het kan, natuur én landbouw. Op 9 juni 2022, een dag voordat het kabinet Rutte IV ingrijpende regionale maatregelen om de stikstof-uitstoot naar de lucht te verminderen afkondigde, bood hij zijn boek ‘De melkveerevolutie. De lessen van de landbouwtransitie op Schier-monnikoog‘ aan de minister aan. De minister kende het voorbeeld van Schiermonnikoog al. Ze vindt het inspirerend en hoopvol. Blij met het boek is ze ook: .
,,Dit gaat mij helpen. ‘Het is een steun in de rug voor mijn beleid.”
Christianne van der Wal, minister Natuur en Stikstof
Recensie ‘De melkveerevolutie’: ‘Boek laat zien dat transitie geen jubelverhaal is’
Wat valt er te leren van de landbouwtransitie op Schiermonnikoog? Auteurs Jan Willem Erisman en Koen van Wijk snijden in ‘De melkveerevolutie, de lessen van de landbouw-transitie op Schiermonnikoog‘ een interessant en actueel thema aan, stelt Tienke Wouda in een recensie in boerenvakblad Nieuwe Oogst – ‘zeker nu de sector aan de vooravond staat van een gebiedsgerichte aanpak’. Het boek geeft volgens Wouda een heldere inkijk in de transitie naar duurzame landbouw.
,,Het is een must-read voor iedereen die betrokken is bij een gebiedsproces. Om te lezen hoe het kan, maar ook vooral hoe het niet moet.”
Tienke Wouda, coördinerend redacteur Regio Nieuwe Oogst
‘Onontkoombare transitie naar een vitaal landelijk gebied’
Ons land staat voor ingrijpende opgaven als het gaat om het verbeteren van onze natuur, klimaat en waterkwaliteit. De indicatieve stikstofreductiedoelen vragen per gebied zo snel mogelijk actie van de sectoren industrie, bouw, mobiliteit en landbouw. Met name de opgave voor de landbouw is groot. Hiervoor is nodig dat agrarisch ondernemers versneld de transitie doormaken naar kringlooplandbouw in 2030. We willen de land- en tuinbouw gericht ondersteunen om deze noodzakelijke verandering door te maken en daar sterker uit te komen. Dat schrijven ministers Staghouwer van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Van der Wal voor Natuur en Stikstof op 10 juni 2022 in twee brieven aan de Tweede Kamer.
Zeer ingrijpende stikstofplannen kabinet gepresenteerd via de ‘Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied’ (NPLG)
Vergezeld van de brief van minister Van der Wal (Stikstof en Natuur) gaat haar ‘Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied’ die ze dezelfde dag aanbiedt aan de Tweede Kamer. Ze deed dit mede namens de minister van Infrastructuur en Waterstaat en de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Duidelijk is dat dit enorme offers zal vragen van de agrarische sector, met grote verschillen tussen de regio’s in Nederland, meldt het Nederlands Centrum Mestverwaarding (NCM), dat in 2018 van start is gegaan. Het NCM wil voor Nederland een centraal aanspreekpunt zijn voor het bedrijfsleven, overheden, de wetenschap en anderen op het thema mestverwaarding.
.
Blijvende oplossingen voor opgaves als natuur (waaronder stikstof), waterkwaliteit en klimaat. Dat is de opdracht van het kabinet en het doel van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG). Door in een gebiedsgerichte aanpak maatregelen voor natuur, klimaat, bodem en water slim te combineren, herstelt de natuur en komt er meer ruimte voor vergunningverlening.
Niet alles kan meer overal. Ondernemers en projecten – of het nu gaat om industrie, bouw, mobiliteit of landbouw – moeten bij hun activiteiten voldoen aan de draagkracht van het gebied. Met het Nationaal Programma Landelijk Gebied wordt gewerkt aan een vitaal landelijk gebied met een gezonde natuur. Met perspectief voor ondernemers en economie. Het Rijk legt in het NPLG de structurerende, richtinggevende keuzes en regionale doelen vast, zodat de landelijke doelen onontkoombaar worden gehaald. Dit vormt de basis voor de uitwerking van integrale gebiedsprogramma’s onder regie van de provincies, die hiermee een grote opgave moeten invullen.
De minister heeft een kaart van Nederland laten maken met een ruimtelijke weergave van de benodigde reductie van de emissie (uitstoot) van stikstof. Hierin is te zien dat er grote verschillen zijn binnen Nederland: in delen van Nederland is het doel 12 procent reductie, maar in 131 Natura2000-gebieden moet de emissie met meer dan 95 procent dalen en in een ring eromheen van circa 2 kilometer met 70 procent. Deze kaart is richtinggevend en een doorvertaling van de landelijke doelstelling om in 2030 74 procent van het areaal stikstofgevoelige natuur onder de zogenaamde kritische depositiewaarde (KDW) te brengen.
Het kabinet bevestigt hiermee dat ze kiezen voor een gebiedsgerichte aanpak in plaats van een generieke aanpak ten aanzien van ammoniak (NH3)-emissie uit de landbouw. Met andere woorden: hoe dichter bij een voor stikstof gevoelig natuurgebied, hoe groter de opgave. De minister spreekt over de pijnlijke constatering dat niet alle agrariërs door kunnen met hun bedrijf. Voor NOx (stikstofoxide) kiest het kabinet wel voor een generiek beleid, echter de richtinggevende doelen worden pas in begin 2023 bekendgemaakt.
‘Stikstofwappies’ – Van gidseiland naar nachtmerrie in negen maanden tijd
Vorige zomer was Schiermonnikoog nog ons beloofde land. Daar dankten de boeren vrijwillig de helft van hun koeien af, begonnen ze de natuur te vertroetelen – alles biologisch en lokaal, compleet met schaapskudde en rustiek kaaswinkeltje. Nu vrezen diezelfde boeren voor hun voortbestaan, klagen ze over onduidelijk-heid, en keren ze zich tegen de overheid, stelt Christiaan Weijts in het opiniestuk ‘Stikstof-wappies‘ een week na de twee ‘ministersbrieven’ in NRC.
,,Van gidseiland naar nachtmerrie in negen maanden tijd. Hoe krijg je het voor elkaar om zoveel bereidwilligheid te verklungelen? Door een stikstofplan te presenteren?”
Christiaan Weijts, columnist NRC
Eilandboeren vertwijfeld: ’Ze gaan met de bezem door de porseleinkast’
Wat is er aan de hand? In de stikstofplannen van het kabinet kunnen de boeren op Schiermonnikoog reduceren wat ze willen, ze gaan nooit de beoogde ’emissiereductie-doelstellingen’ voor het eiland – tot wel 95 procent – halen, schrijft Wierd Duk in De Telegraaf. Ludie van der Bijl: „Dat betekent voor ons einde verhaal.” Precies dit begreep Ludie’s dochter Arianne, ze is 22 en wil later heel graag het bedrijf overnemen, toen ze vroeg: ’Wat moet ik nu?’
Is er nog toekomst voor boeren op een Fries Waddeneiland? Dat is aan de provincie, zegt minister Christianne van der Wal: ‘Die kaart is richtgevend’
Beeld: Leeuwarder Courant
Of boeren in de toekomst nog mogelijk is op een Fries Waddeneiland, is aan de provincie. ,,De stikstofkaart is een richtinggevende kaart. Ja, het is een vertrekpunt.” Dat zei minister Christianne van der Wal voor Natuur en Stikstof op maandag 20 juni 2022 desgevraagd, na afloop van het Waddencongres, ‘De Toogdag voor de Wadden‘, in Delfzijl met als thema Kusten voor de toekomst.
De kaart met emissiereductiedoelstellingen die Van der Wal vrijdag 10 juni naar buiten bracht zorgde voor schertsende reacties als het om de Waddeneilanden ging, tekent Goos Bies op in Leeuwarder Courant op 20 juni 2022. Zo moet volgens de stikstofkaart vrijwel heel Vlieland de stikstofuitstoot met 95 procent terugdringen, terwijl het eiland geen enkele boer huisvest. Ook op grote delen van Terschelling, Schiermonnikoog en Ameland is die opgave zo groot. ,,Het is een totaal, een optelsom. Er is ruimte om te schuiven met die percentages”, legde Van der Wal uit.
,,Iedere provincie kan in overleg met gemeenten, boeren, natuurbeschermers en anderen de uitvoering wijzigen. Als daar een goede onderbouwing voor is. We moeten het met elkaar doen.”
Christianne van der Wal, Minister voor Natuur en Stikstof
Gedeputeerde provincie Fryslân, Klaas Fokkinga, verkiest z’n eigen stikstofplannen boven die van het kabinet
De ‘kleurplaat van het kabinet’, zoals gedeputeerde Klaas Fokkinga de overzichtskaart met stikstofdoelen per gebied van minister Van der Wal noemt, viel bij de provincie Fryslân helemaal slecht. Gedeputeerde Staten en Provinciale Staten van Friesland werden het in mei 2022 – een maand dus, voordat de landelijke stikstofdoelstellingen en -middelen bekend gemaakt werden – juist eens over de Friese stikstofaanpak.
,,Sinds afgelopen vrijdag (10 juni, red.) is het weer het oude liedje: boze boeren, onbegrip, onvrede, polarisatie, de-politiek-heeft-het-gedaan-meningen. Ik ha noch tsjin it ministearje sein: wês no hiel foarsichtich mei kaartsjes dy’t je de doar út dogge. It begjint in eigen libben te lieden. En toch ha se it dien…’’
Klaas Fokkinga, gedeputeerde provincie Fryslân
In heel Friesland moet volgens die aanpak de uitstoot met een kwart worden verminderd; in de Zuidoosthoek, bij de natuurgebieden met de helft. De provincie denkt dat het zonder verplichte uitkoop van boeren kan, maar met bedrijfsverplaatsing, nieuwe bedrijfsvormen en vrijwillige uitkoop. Volgens Gedeputeerde Fokkinga voldoet de provincie Fryslân aan de nu geldende stikstofwet. ,,Het kabinet gaat nu verder dan de wet met de stikstofbrief waarin het rept over reducties tot 97 procent van de gemeten uitstoot.”
Voor Friese begrippen zit de provincie hard in de wedstrijd, schrijft Ton van der Laan in Leeuwarder Courant van 14 juni. Gedeputeerde Staten kiezen eigen beleid boven dat van het rijk, terwijl dat betaalt – en bepaalt. Wat de tegengerichtheid vergroot, is dat de provincie tot de beruchte vrijdag niet wist dat het veenweidegebied, het zuidwesten van de provincie en de Waddeneilanden op de ‘kleurplaat van het kabinet’ zouden staan. Fokkinga was er ,,fernuvere’’ (verrast, red.) over, ,,en eins bin ik it noch hieltyd’’.
De Friese aanpak stikstof, Provincie Fryslân, 26 oktober 2021.
Komt er met de ‘Startnotitie voor het Nationaal Programma Landelijk Gebied’ een omslag in de Nederlandse landbouw?
Bestuurskundige Hens Runhaar moet het nog zien. Of de landbouw, in het bijzonder de veehouderij, een omslag gaat maken nu minister Van der Wal (Natuur en Stikstof, VVD) bekend heeft gemaakt hoe drastisch de uitstoot van stikstof terug moet – afhankelijk van het gebied varieert dat van 12 tot 70 procent, schrijft Marcel Aan de Brugh op 17 juni 2022in NRC. .
Runhaar bestudeert waarom duurzame initiatieven in de landbouw wel of niet aanslaan. Hij is universitair hoofddocent aan de Universiteit Utrecht en gasthoogleraar aan de Wageningen Universiteit & Research. Eerder dit jaar publiceerde hij met collega’s een artikel in Agricultural Systems waarin ze de mechanismen blootleggen die de omslag naar een duurzamere melkveehouderij blokkeren. Vorig jaar somde hij in een ander artikel de vier kritieke voorwaarden op voor een zogeheten agro-ecologische omslag in de Europese landbouw.
„Er is vaker door de politiek aangekondigd dat het roer om moet, maar dan liep het daarna toch vast, en ging de sector gewoon op dezelfde voet door. Ik hou mijn hart nu vast.”
Stikstofprofessor Erisman: ,,De boeren zijn de dupe van het systeem. Het hele systeem moet om!”
Jan Willem Erisman mist in de verhitte discussie over stikstofreductie een duidelijk perspectief voor de boeren ‘én voor de hele keten van bedrijven die ‘achter’ de boer zaken doen’, zegt hij tegen interviewer Annet van Aarsen, die verslag doet in de weekendbijlage van Noord Hollands Dagblad op 18 juni 2022. Hij pleit nadrukkelijk voor systeemverandering. Ik neem, omdat dit interview achter de betaalmuur zit, het artikel hieronder integraal op:
Gelderse Vallei-dorp Stroe maakt zich op voor een groot boeren-(stikstof)protest – ,,We keren Den Haag de rug toe!”
Het dorp Stroe in Gelderland maakt zich op voor een grote demonstratie. Op 22 juni 2022 worden tienduizenden mensen verwacht in de plaats met slechts 1.670 inwoners. ,,Het kan wel eens vier tot vijf keer groter worden dan we eerder hebben gezien”, zegt Jeroen van Maanen, lid van de Nederlandse Melkveehoudersvakbond – hij treedt op als woordvoerder van de actievoerders. ,,Het wordt een positieve demonstratie, met de rug naar Den Haag.”
Sinds minister Christianne van der Wal voor Natuur en Stikstof op 10 juni de doelen presenteerde om de stikstofcrisis met Nederland het hoofd te bieden, rommelt het. Na tientallen jaren is de kogel door de kerk en zijn de doelen van de regerende partijen bekendgemaakt. De achterbannen van coalitiepartijen VVD en CDA roeren zich en de boeren zoeken elkaar weer op. Op woensdag 22 juni, de dag dat de Tweede Kamer met stikstof-minister Van der Wal debatteert in Den Haag, keren de boeren vanuit de Veluwe de rug naar de politici.
,,We willen met alle landbouworganisaties een statement maken. En dat gaat gebeuren in het kleine Stroe. Zoals bekend strijden we al sinds 2019 tegen het stikstofverhaal. Nu daar onlangs de bizarre brieven en plannen van Van der Wal bijkwamen, werd het weer tijd voor een demonstratie.”
Jeroen van Maanen, Nederlandse Melkveehoudersvakbond, woordvoerder actievoerders
De organisatie verwacht veel mensen en ‘houdt vast aan de positieve toon’. Hoewel de leider van Farmers Defense Forcein De Volkskrant nog grootschalige acties suggereert, ziet Jeroen van Maanen de demonstratie vooral als een samenzijn. ,,We krijgen goede sprekers en blijven positief in de samenkomst, maar daarbinnen zit wel een keiharde boodschap.” Marja Sol doet voor EenVandaag verslag
Gelderse dorp Stroe maakt zich op voor een groot boeren(stikstof)protest, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag, 18 juni 2022), 19 juni 2022.
Woensdag 22 juni 2022: ‘D-Day – Wij trekken hier een streep!’
Woensdag 22 juni: D-day, Agractie Nederland, 18 juni 2022.
Stroe zet zich schrap voor massaal boerenprotest
Stroe zet zich schrap voor massaal boerenprotest, Omroep Gelderland, 21 juni 2022.
Jan Willem Erisman over de stikstofcrisis: ‘Het meetmodel werkt, maar de minister haalt er te hoge reductiedoelen uit’
Het kabinet wil dus ingrijpende regionale en gebiedsgerichte maatregelen nemen om de stikstofuitstoot naar de lucht te verminderen. Een vraag die tegenstanders opwerpen, is of er wel voldoende kennis is om zulke rigoureuze maatregelen te treffen. En kan dat wel met alleen modellen? Het gesprek zou volgens Jan Willem Erisman moeten gaan over de keuzes die we nu moeten maken op basis van de toepassing van het (gevalideerde) model.
We weten hoeveel stikstof waar wordt uitgestoten en ook hoeveel reductie er nodig is in natuurgebieden. Wat het model en de wet níét voorschrijven, zegt Erisman, is hoe je de nodige afname in die natuurgebieden bereikt. Er zijn verschillende mogelijkheden: geef je iedereen de (generieke) opdracht om de helft minder stikstof uit te stoten, zoals in het regeerakkoord staat? Of neem je verschillende (bij voorkeur integrale) maatregelen voor landbouw en andere sectoren?
,,Het verschil in uitkomst is namelijk veel groter dan de onzeker-heid in de modellen. Laten we vanaf nu discussiëren over hoeveel en waar we de stikstofuitstoot moeten reduceren om de natuur te beschermen.”
Jan Willem Erisman, hoogleraar Milieu en Duurzaamheid, Centrum voor Milieuwetenschappen Leiden (CML)
‘Meer stikstofreductie dan nodig in kabinetsplannen, zegt stikstofprofessor Jan Willem Erisman’
Doe niet meer dan nodig is, zegt Erisman, de volgende dag in het Leids Dagblad. De natuur gaat hem aan het hart maar de stikstofreducties die minister Christianne van der Wal de boeren wil opleggen, zijn onnodig hoog. Als adviseur zat Jan Willem Erisman in het voorjaar van 2022 regelmatig aan tafel op het ministerie. Op 17 juni vertelt hij openhartig welke adviezen niet zijn overgenomen. Erisman is tégen de uiterst gedetailleerde kaart die de stikstofminister op 10 juni bij haar startnotitie voor het Nationaal Programma Landelijk Gebied presenteerde.
‘Even tot hier’: ,,We sidderen met zijn allen nog een beetje na van alle gedoe rond… stikstof!”
,,We sidderen met zijn allen nog een beetje na van alle gedoe rond… stikstof!”, opent Niels van der Laan de laatste uitzending van het seizoen (18 juni 2022) van het cabareteske nieuwsprogramma ‘Even tot hier‘. Van der Laan en zijn collega Jeroen Woe maken iedere week létterlijk een voorstelling van de week: met live-publiek, de muzikale gast, scherpe grappen en een simpel liedje over een best wel ingewikkeld onderwerp.
Riemen vast om op razend tempo al het nieuws de revue te laten passeren. Eerste item in deze uitzending, zoals gezegd: stikstof! Klik op de illustratie hieronder om de zeer goed bekeken aflevering (ook) te bekijken. Sterk staaltje Kunst en Landschap.
,,Het is een CT-scan van patiënt Nederland in een nog weer iets hogere resolutie, maar voor het behandelplan verwijst men door naar de provincie. Als je zo’n verpletterende tijding geeft, mag je daar wel íets van compensatieplan bij leveren, of een begeleidings- en omscholingstraject. Nu laten we alleen de bom inslaan en zuchten daarna gut gut, wat zijn die boertjes weer boos.”
Christiaan Weijts, columnist NRC
Een van die boertjes is Peter Oosterhof, biologisch boer in Foxwolde, in natuurgebied De Onlanden, bij Peize, op de Drents-Groningse grens. Hij is behoorlijk boos over de plannen, die ook hem waarschijnlijk dwingen flink in te gaan krimpen.Oosterhof ruilde in 2007 een deel van zijn land met stichting Het Drents Landschap en Staatsbosbeheer om De Onlanden mogelijk te maken. Nu zorgt datzelfde natuurgebied ervoor dat hij met een kleinere veestapel moet boeren. Als tenminste de stikstofplannen die minister Christianne van der Wal presenteerde, doorgaan.
,,Ze moeten me hier dood wegdragen. Ik ga niet verplaatsen. Ik ben hier geboren en als ik hier niet niet op deze manier kan boeren dan stop ik ermee.”
Peter Oosterhof, biologisch boer in Foxwolde
Deze boer ruilde zijn land voor de Onlanden, en ziet nu zijn bedrijf in gevaar komen, DVHN, 20 juni 2022.
Peter Oosterhof, geen onbekende voor Kunst en Landschap – hij komt uitgebreid ‘in beeld’ in de kringlooplandbouwspecial van het multimediale platform in oprichting – is op 20 juni 2022 te gast in de ‘Live‘-studio van Leeuwarder Courant en Dagblad van het Noorden, samen met Han Olff, hoogleraar ecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze zijn beide boos. ,,We zitten nu in de penari, doordat er bewust een transitie is gesaboteerd.
DVHN Live: Waarom is stikstof zo bedreigend en hoe zit het in andere landen?, DVHN, 20 juni 2022.
Op de dag dat de openbare orde verstoord wordt door boeren in grote trekkers die opnieuw bruggen, wegen en ditmaal ook distributiecentra blokkeren, spreekt Peter Oosterhof zijn onvrede uit over het stikstofbeleid van (de overigens navrant afwezige) Rutte IV. Hij ziet niets in de plannen van minister Christianne van der Wal van Natuur en Stikstof en minister Henk Staghouwer van Landbouw voor de aanpak van het stikstofprobleem en de toekomst van de landbouwsector. Dat zegt hij in een documentaire die op zondag 3 juli 2022 werd uitgezonden bij Omrop Fryslân in het programma Buro de Vries.
Melkfeehâlder Peter Oosterhof út it Drintse Foxwolde sjocht neat yn de plannen. Oosterhof wurket sûnt 2015 op in regenerative wize. Dat betsjut dat natuerlike helpboarnen fersterke wurde yn stee fan útput. Hy brûkt gjin keunstdong en bestridingsmiddels. ▶️ https://t.co/WTsOVzE8ycpic.twitter.com/7TjcbEtkP4
Als de afgelopen zeven jaar voor de boeren op Schier ergens het toonbeeld van zijn, dan is het van hoe tijdrovend, complex en moeizaam een omslag in de landbouw teweegbrengen is, schrijft het duo – dat de Schier-boeren al volgt vanaf het prille begin – zelfs op zo’n kleine schaal. De onzekerheid was permanent aanwezig. De tegenslagen waren talrijk, de onderlinge achterdocht en het gebrek aan steun uit de sector groot. De keren dat melkveehouder en kartrekker van het project Ludie van der Bijl dacht het zou mislukken, zijn niet op de vingers van twee handen te tellen. Hij is er duidelijk over:
,,Als wij er met zeven boeren al zeven jaar over doen, dan is het een illusie dat alle boeren in Nederland in 2030 de helft minder stikstof kunnen uitstoten.”
Ludie van der Bijl
Toch wordt er met meer dan gemiddelde belangstelling naar hun project gekeken. De zeven boeren op het Waddeneiland werden in de Tweede Kamer onlangs nog als voorbeeld gesteld door Stikstofminister Christianne van der Wal, schrijven Van den Berg en Smit in een prachtige compilatie van en over het moeizame veranderproces van de Schier-boeren. Maar die bewondering is niet bepaald wederzijds. Haar kaartje met streefnormen voor stikstofreductie per gebied is ook op het eiland slecht gevallen.
Op naar een natuur- en landschapsinclusieve Noord Nederlandse samenleving in 2050
Het project Biodivers boeren op Schiermonnikoog verliep weliswaar moeizaam, het is wel een toonbeeld van daadkracht op weg naar natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw. En dat worden er (ongetwijfeld ook in Noord Nederland) steeds meer! Goed voorbeeld, doet volgen, zeg maar.
Voor Kunst en Landschap volg ik de noordelijke vooroplopers al een tijdje en dat ga ik met de (vernieuwde) kabinetsplannen de komende tijd intensiveren. Dat zal leiden tot een nieuwe Kunst en landschap-special, waarin de landbouwproblematiek en de inrichting van het (noordelijk) landelijk gebied integraal belicht gaat worden.
Volg onderwijl de socials! Op naar een duurzame, veerkrachtige en circulaire toekomst voor het Noorden! Op naar een ‘Natuurinclusieve (Noord Nederlandse) samenleving in 2050. Specifieke informatie over het voortgangsproces van de boeren van Schier volg je uiteraard gewoon via deze pagina.
Opnieuw hoog bezoek: koningspaar komt langs bij boeren op Schiermonnikoog
Koning Willem-Alexander en koningin Máxima hebben woensdag 10 mei 2023 een bezoek gebracht aan de boeren op Schiermonnikoog. In de stal van melkveehouder Ludie van der Bijl werd het koningspaar bijgepraat over actuele zaken. ‘We hebben het met alle boeren hier over de landbouw gehad, de problemen die hier spelen en de initiatieven die we hebben genomen’, zegt Van der Bijl.
Koningspaar brengt bezoek aan boeren op Schiermonnikoog, Nieuwe Oogst, 11 mei 2023.
Koningspaar op Schier: ‘Het is een eer dat ze interesse tonen in de boeren’
De stal van boer Ludie van der Bijl op Schiermonnikoog is die dag extra goed schoongemaakt voor het koninklijke bezoek. ‘Normaal ziet het er hier ook netjes uit, maar nu extra.’ Voor een bezoek van koning Willem-Alexander en koningin Máxima moet alles er natuurlijk goed uit zien. Maar – belangrijk – ‘we hebben goed ons verhaal kunnen doen’.
,,Het is echt een eer dat het koningspaar interesse toont in ons zodat we ons verhaal kunnen vertellen. Dit maken we natuurlijk nooit meer mee.”
Ludie van der Bijl, boer
Peter Visser vult zijn collega-boer aan. ‘Hier op Schiermonnikoog steken we toch een beetje onze hoofden boven het maaiveld uit. Het is mooi dat we daar nu door dit bezoek een aai over de bol voor krijgen.’
BBB verbaasd over meetgegevens Schiermonnikoog: helpt snijden in veestapel wel?
Na de eclatante Provinciale Staten-winst op 15 maart 2023, het klappen van het ‘Landbouwakkoord‘ en de val van het kabinet Rutte-IV in de zomer dat jaar, worden de partijpolitieke messen natuurlijk geslepen. De BoerBurgerBeweging (BBB) heeft in juli naar aanleiding van meetgegevens op het eiland Schiermonnikoog grote twijfels of het snijden in de veestapel helpt om de stikstofemissie en -neerslag te verminderen. Het aantal koeien is daar volgens de kersverse partij met 40 procent teruggebracht, terwijl in 2022 een hogere ammoniakconcentratie werd gemeten dan het jaar ervoor, meldt Nieuwe Oogst op 13 juli. De partij stelt op basis van de nieuwe MAN-gegevens (het ‘Meetnet Ammoniak Nederland’ van het RIVM) dat een stikstofreductie niet zichtbaar is, terwijl je dit wel zou verwachten.
De BBB-conclusie is vooral ,,té kort door de bocht’’, verklaart RIVM-woordvoerder Ronald Kooren diezelfde dag in Dagblad van Noorden. ,,Als je vandaag een koe weg haalt, betekent het niet dat de uitstoot morgen uit de lucht is. Zo eenvoudig gedraagt stikstof zich niet.’’ Het is, zegt Kooren, complexe materie. Ammoniak hangt in de lucht, blijft hangen, komt aanwaaien, waait weg. ,,Het is bovendien heel weersafhankelijk.’’ Het ‘meten’ zelf is ook complex, zo vervolgt hij op een groot aantal vragen van redacteur Ton van der Laan: “Meten is de splijtzwam in de stikstofdiscussie.” Of de vragen van Caroline van de Plas aan (de dan inmiddels demissionaire) minister Christianne van der Wal een gevalletje verkiezingsretoriek van BBB is, zal blijken uit de antwoorden van de minister, aldus Kooren.
“Het is wel een proces van de lange adem, legde ook boswachter ecologie van natuurbeheerder Natuurmonumenten een maand eerder al uit bij Omrop Fryslân. En dat is niet het enige probleem: “er is ook nog achtergronddepositie. Dat is stikstof die wordt uitgestoten door industrie, verkeer en scheepvaart. Niet zozeer op het eiland maar er omheen en op het vasteland. Daarnaast zit er al voor tientallen jaren aan stikstof in de bodem dat ook nog steeds aan het werk is.”
Hoe zit het nu echt met de stikstofuitstoot op Schiermonnikoog?
Het is ‘zwaar teleurstellend’ wanneer je deze recente metingen van het RIVM ziet, waaruit het lijkt dat er eerder een stijging van de stikstofuitstoot heeft plaatsgevonden, zegt hoogleraar en adviseur bij het Schier-project Jan Willem Erisman in een reactie op aanvraag van de Joop-redactie van BNNVARA. Hij legt daarin ‘graag uit waarom deze metingen niet geschikt zijn om het effect van het verkleinen van de veestapel op Schiermonnikoog in kaart te brengen’.
Het raadsel van Schiermonnikoog: veel minder koeien en toch meer ammoniak
Ook landbouwjournalist van Trouw, Lukas van der Storm, legde de vraag diezelfde dag aan de stikstofprofessor voor: hoe kan het, dat, ondanks dat ‘de zeven melkveehouders op Schiermonnikoog een dikke derde van hun ruim 600 koeien wegdeden, de metingen op het eiland toch een stikstoftoename lieten zien:
Erisman: “Geen cent gereserveerd voor wetenschappelijke inbreng en begeleiding, laat staan voor monitoring van de bereikte resultaten”
Het ontbreken van een goede nulmeting, een meetnet dat niet toereikend is om lokale veranderingen te volgen en geen correcties voor allerlei externe factoren: volgens Erisman laat de huidige meetmethode veel te wensen over, meldt de Universiteit van Leiden, waaraan de hoogleraar Environmental Sustainability verbonden is, op 4 augustus 2023. ‘En daarom kunnen we volgens hem dan ook nog niet concluderen dat het verkleinen van de veestapel niet doelmatig is’.
,,Het verbaast mij steeds weer dat het kabinet veel geld heeft gereserveerd voor stikstofmaatregelen, bijna 25 miljard, maar dat er geen cent in gereserveerd voor wetenschappelijke inbreng en begeleiding hiervan, laat staan voor monitoring van de bereikte resultaten.”
Jan Willem Erisman, Universiteit Leiden
RIVM-metingen niet geschikt om effect gekrompen veestapel te beoordelen
Onder de ietwat tendentieuze titel ‘Ammoniakmetingen Schiermonnikoog zeggen niet zoveel’, liet Martijn van Rossum een maand later, 10 augustus 2023, voor agrovakblad Nieuwe Oogst de stikstofhoogleraar Erisman opnieuw aan het woord – Erisman reageerde in het artikel onder meer op Kamervragen die BoerBurgerBeweging (BBB) eerder stelde. Erisman: “De huidige RIVM-metingen betreffen concentratiemetingen in Natura 2000-gebied, maar zeggen eigenlijk niets over de bron van de uitstoot.” Het door TNO ontwikkelde Lotos-Euros-verspreidingsmodel zou volgens Erisman meer inzicht in de reductie van de uitstoot op Schiermonnikoog bieden.
De verwarring die is ontstaan, zo lijkt het, bij deze (politieke) stikstofdiscussie, niet in de laatste plaats vanwege de vermeende ‘voorbeeldfunctie’ van Schiermonnikoog, komt niet alleen door vragen als wát, waar en hóe meet je stikstofconcentraties, ook andere (lokale of generieke) relevante facetten die met stikstofuitstoot- en depositie te maken hebben, zouden volgens Erisman betrokken moeten worden bij de zoektocht naar (integrale) oplossingen. Erisman: “Wij geven adviezen, het is daarna aan de politiek om keuzes te maken.”
Van der Wal: ‘Weersomstandigheden reden uitblijven stikstofafname Schiermonnikoog’
Weersomstandigheden zijn mogelijk de reden dat de stikstofdepositie op Schiermonnikoog vooralsnog niet is afgenomen. Dat stelt stikstofminister Christianne van der Wal in antwoord op Kamervragen van Caroline van der Plas (BBB), is de enigszins suggestieve kop van een kort artikel in boerenvakblad Nieuwe Oogst van 6 september 2023; naast het weer heeft het vasteland ook invloed op de gemeten cijfers op Schier, zo stelt ze in haar beantwoording. Ze laat tevens weten dat het effect van de afname in melkvee nu nog niet waargenomen kan worden. Daar zijn volgens de minister metingen over een langere periode voor nodig.
‘Wildpluk’-kaas wint op prestigieuze World Cheese Awards in Trondheim zilveren medaille
Facebookbericht @VanSchier, 3 november 2023.
‘Eisenga Kaas en Van Schier: Waar vakmanschap en natuur samenkomen’
ZakeNN ‘is een online platform waarop informatie, tips en advies over een breed scala aan onderwerpen wordt gedeeld. Van het laatste nieuws en trends op het gebied van technologie en media, tot aan persoonlijke groei en ontwikkeling’, zo lees ik naar aanleiding van een door Van Schier gedeeld bericht op Facebook op het platform op 24 april 2026. In een advertorial aandoend verhaal beschrijft het de intensieve samenwerking tussen Eisinga Kaas en Van Schier:
“In het hart van de Nederlandse agri- en foodsector groeit een samenwerking die laat zien hoe traditie, duurzaamheid en smaak elkaar kunnen versterken. Eisenga Kaas, een Fries familiebedrijf met een rijke historie, werkt al jaren intensief samen met de zuivelboeren van het Waddeneiland Schiermonnikoog. Samen brengen zij bijzondere kazen voort die niet alleen uitblinken in kwaliteit, maar ook een verhaal vertellen dat geworteld is in landschap, natuur en toewijding.”
Panorama Nederland: een toekomstperspectief voor de ruimtelijke inrichting van Nederland
Op 29 september 2020 vindt om vier uur ’s middags de publieke opening plaats van Panorama Nederland in Forum Groningen. Het Panorama laat zien hoe de grote maatschappelijke vraagstukken van nu de sleutel kunnen zijn voor welkome, structurele verbeteringen in de toekomst. Panorama Nederland is een initiatief van het College van Rijksadviseurs. Een van de leden daarvan, Daan Zandbelt, is door het platform GRAS uitgenodigd om bij de reizende tentoonstelling tekst en uitleg te geven. De expositie is van 29 september tot 13 oktober te bezichtigen in Forum Groningen.
Beeld: @College van Rijksadviseurs
Een optimistisch en aantrekkelijk toekomstbeeld
Nederland staat voor een aantal complexe vraagstukken. De klimaatverandering, de vergrijzende samenleving, de overstap naar hernieuwbare energie, het nijpende tekort aan woningen en de verduurzaming van de landbouw. Stuk voor stuk opgaven waarvan we allemaal de gevolgen zullen ervaren, in ons landschap en in onze levensstijl.
Het College van Rijksadviseurs schetst met Panorama Nederland een optimistisch en aantrekkelijk toekomstbeeld. Een Nederland dat voor iedereen uiterst herkenbaar blijft, maar dat toch op allerlei terreinen fundamenteel anders werkt. De verbeelding aan zet, het verlangen als motor.
Panorama Nederland On Tour
Panorama Nederland (On Tour) reist al een tijdje door het land, het werd op 6 december 2018 gelanceerd. Het deed talloze locaties, dorpen, steden en provincies aan in Nederland, waaronder de (noordelijke) provincies Friesland, die er in mei 2019 als de kippen bij was, en Drenthe, die in september van dat jaar met de toekomst oefende. Groningen is – Covid-19 was vanaf maart dit jaar spelbreker: Panorama Nederland On Tour zou van 20 april tot en met 4 mei al in Forum Groningen staan – is nu dus ‘echt’ aan de beurt, opnieuw onder (aangescherpte) restricties.
De toekomst van Groningen? De Linkse Mannen lossen het op
Beeld: Studio Anne-Marijn
Na de opening door gedeputeerde Mirjam Wulfse staat een speciale (podcast)uitzending van ‘De Linkse Mannen Lossen Het Op‘ op het programma: ‘De toekomst (van Groningen)‘.
De toekomst van Groningen?Echt iets voor Bram Douwes en Wilbert van de Kamp om eens stevig het fileermes in te zetten. Ze gaan op zoek naar de vertaling van de Panorama-gedachte naar Groningen, stad en provincie. Ze spreken met Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving Daan Zandbelt, directeur van Het Groninger Landschap, Marco Glastra, en gedeputeerden Mirjam Wulfse (VVD) en Henk Staghouwer (CU).
Beluister hier de (Spotify)-podcast ‘De Toekomst (van Groningen)‘ van De Linkse Mannen lossen het op.
Impressie opening Panorama Nederland en ‘De toekomst’ van De Linkse Mannen lossen het op
Compilatie opening Panorama Nederland en De Linkse Mannen Lossen Het Op, Forum Groningen, 29 september 2020. Beeld: Robert Rosendal.
Platform GRAS organiseert verdiepend randprogramma: vier lezingen in Forum Groningen
Samen met het Provinciaal Bouwheerschap en Forum Groningen organiseert GRAS, platform voor Groningen, Architectuur en Stedenbouw, een gespreks- en lezingenserie in de periode dat Panorama Nederland te bezichtigen is. Het gaat daarmee dieper in op de thematiek die de tentoonstelling agendeert. GRAS heeft een viertal lezingen voor je in petto. Ze vinden alle plaats in het Forum, op 6, 8, 14 en 15 oktober.
Panorama Nederland en Kunst en Landschap Noord Nederland
De start van Panorama Nederland was voor mij (mede) aanleiding om mijn (en die van anderen) hersenspinsels over Kunst en Landschap Noord Nederland aan het ‘papier’ en het net toe te vertrouwen, lees op een transparante wijze te reageren en te communiceren op en over de complexe veranderopgaven die voor ons liggen. Ik hield – en houd – daartoe een aantal blogboeken bij. Panorama Nederland was en is daarom een belangrijke inspiratiebron voor Kunst en Landschap, waarbij ik zoveel als mogelijk getracht heb wetenswaardigheden, feiten, reacties en opinies op een rijtje te zetten en toe spitsen op Noord Nederland.
,,Stimulering van kunst-, cultuur- en landschapsbeleving – vanuit een doelgericht en weloverwogen toeristisch promotieperspectief – kan mijns inziens bijdragen aan het besef van de ‘noodzaak’ ons landschap, onze directe leefomgeving, te koesteren. Om een eventuele bedreiging, c.q. teloorgang ervan tegen te gaan, het hoofd te bieden, of – om in metaforen te spreken – het (breed maatschappelijk) tij te doen keren.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Panorama Nederland in de praktijk
Terug naar het Panorama. Op 24 september 2020 hoopten de Rijksadviseurs op het Marineterrein in Amsterdam ‘Panorama Nederland in de praktijk‘ te organiseren als afsluiting van Panorama On Tour. Na dik anderhalf jaar toeren door het land vonden ze dat het tijd werd om gezamenlijk inspiratie op te doen, om met elkaar na te denken over de toekomst van ons land.
,,Nu is het tijd voor de volgende stap: van een optimistische toekomstvisie naar de realistische en soms weerbarstige praktijk.”
College van Rijksadviseurs
Panorama Nederland in de praktijk, YouTube-kanaal Kunst en Landschap, 12 juli 2020.
Panorama Nederland sluit af met online event: ‘Panorama4Daagse’: 21 t/m 24 september 2020
Het Coronavirus gooide echter ook hier roet in het eten, men besluit online te gaan met een ‘Panorama4Daagse‘. Over ‘verandering‘ gesproken: ,,Als er een ding is wat we van de Coronacrisis kunnen leren, is het wel dat we heel goed in staat zijn om snel, en radicaal veel te veranderen”, zegt Rijksbouwmeester Floris Alkemade tijdens zijn ‘Brainwash Talk‘ op 4 augustus. Dat geldt hen dus ook; ze sluiten De Tour af met een vierdaags online event dat van 21 tot en met 24 september 2020 plaatsvindt.
Alleen verbeelding kan ons redden – Rijksbouwmeester Floris Alkemade, Brainwash, 4 augustus 2020.
Panorama On Tour met…
Vanaf de 21e publiceert het College van Rijksadviseurs rond lunchtijd een aflevering in de serie ‘Panorama On Tour met…‘ waarbij ze de Rijksadviseurs Floris Alkemade, Berno Strootman en Daan Zandbelt ergens in Nederland opzoeken. Op donderdag 24 september is er ’s middags een (tweedelige) ‘Panorama talkshow‘, waarin onder meer de winnaars van Panorama Lokaal bekend gemaakt worden.
Teaser Panorama4daagse, College van Rijksadviseurs, 7 september 2020.
Alle afleveringen van de ‘Panorama4Daagse’ op een rij; ‘Panorama On Tour’ langs wegen van verlangen naar verandering
In de eerste aflevering van de serie ‘Panorama On Tour met…‘ gaat presentator Liesbeth Staats in gesprek met Rijksbouwmeester Floris Alkemade. In de kloostertuin van de Zusters Franciscanessen in Veghel hebben zij het over de toekomst van de congregatie, over het belang van verbeeldingskracht en de rol van solidariteit in ontwerp.
Aflevering 1 – Floris Alkemade: ‘Hoe kan ontwerp bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken?’
Panorama on tour met Floris Alkemade: Hoe kan ontwerp bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken?, College van Rijksadviseurs, 21 september 2020.
Aflevering 2 – Berno Strootman: ‘Hoe kan ontwerp bijdragen aan de kwaliteit van ons landschap?’
Op dag twee neemt Rijksadviseur voor het Landschap Berno Strootman je mee naar het Diemerpark in Amsterdam. Hij vertelt over het belang van groen in de directe leefomgeving, over hoe het Nederlandse landschap onder druk staat en hoe we weer toe moeten naar een rijk boerenland.
Panorama On Tour met Berno Strootman: Hoe kan ontwerp bijdragen aan de kwaliteit van ons landschap?, College van Rijksadviseurs, 22 september 2020.
Aflevering 3 – Daan Zandbelt: ‘Hoe kan ontwerp bijdragen aan meer kansengelijkheid in de stad?
Daan Zandbelt, Rijksadviseur voor de stad, was op woensdag 23 september te gast in het wijkpaleis in Rotterdam West, waar hij in gesprek ging over de kracht van een gemengde wijk. Hij vertelt onder andere over hoe je met ruimtelijke ingrepen gelijke kansen kan creëren voor bewoners.
Panorama On Tour met Daan Zandbelt: Hoe kan ontwerp bijdragen aan meer kansengelijkheid in de stad?, College van Rijksadviseurs, 23 september 2020.
Aflevering 4 – : Live prijsuitreiking Panorama Lokaal
Op donderdag 24 september werden vanaf 12.00 uur (live) de winnaars bekend gemaakt (21 inzendingen) van de prijsvraag ‘Panorama Lokaal‘, een ontwerpprijs om de randen van de stad een nieuwe impuls te geven.
Online Prijsuitreiking Panorama Lokaal, College van Rijksadviseurs, 24 september 2020.
Uiteraard feliciteerde Kunst en Landschap het team ‘Gevonden Landschap‘ met het winnen van de Panorama Lokaal-prijs voor hun inzending voor de Bargeres in Emmen, de enige noordelijke wijk die deelnam aan dit prachtige project.
Emmen Bargeres – Gevonden Landschap, College van Rijksadviseurs, 23 september 2020.
Aflevering 5 – : Live talkshow Panorama Nederland in de praktijk
De Panorama4daagse werd afgesloten met een live talkshow, waarin het College van Rijksadviseurs terugblikt op de tour van Panorama Nederland. De tentoonstelling van Panorama Nederland bezocht meer dan 50 locaties. Duizenden mensen stapten – met ‘gepaste’ buiging – in het Panorama om in gesprek te gaan over de toekomst van hun dorp, stad of provincie.
Live talkshow: Panorama in de praktijk, College van Rijksadviseurs, 24 september 2020.
Wordt het tijd voor een minister van ruimte?
Die vraag wierp het College op tijdens deze live talkshow. Daarmee wil het vooruit kijken. Ze gaan daartoe in deze zeer informatieve uitzending in gesprek met een drietal gasten over hoe de overheid het best gehoor kan geven aan de roep om meer regie op het ruimtelijk domein. Klik op op de foto hieronder voor verrassende antwoorden.
,,De roep om meer regie op het ruimtelijk domein neemt toe.”
College van Rijksadviseurs
Presentator Liesbeth Staats in gesprek met Lot van Hooijdonk, Hans Leeflang en Esther Turnhout, 24 september 2020. Beeld: Arenda Oomen.
Handen en voeten geven aan de roep om meer samenhang en regie
Het College van Rijksadviseurs wil vanuit zijn ervaring van de afgelopen vier jaar graag handen en voeten geven aan de roep om meer samenhang en regie. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) nodigde het College hiertoe uit. Een advies hierover verschijnt eind november (2020). Ik houd je via Kunst en Landschap vanzelfsprekend op de hoogte.
Op verzoek van staatssecretaris Knops en bewindspersonen van datzelfde ministerie is Rijksbouwmeester Floris Alkemade gevraagd om langer aan te blijven (tot 1 september 2021) vanwege een aantal projecten waarbij de continuïteit van belang is, zoals een aantal studies naar woningbouw en verdere concretisering van projecten als Panorama Nederland, Groningen (!) en de renovatie van het Binnenhof.
De Rijksadviseurs voor de fysieke leefomgeving Berno Strootman en Daan Zandbelt voltooien hun termijn per 1 december 2020. De procedure voor het benoemen van hun opvolgers is inmiddels in gang gezet. Ik ben benieuwd waar, en of – na Groningen – Panorama Nederland ergens in Nederland nog zal opduiken. Belangstellenden kunnen zich daartoe hier melden.
Complexiteit van het begrip ‘ruimtelijke ordening’ extra duidelijk door ontregelende bijdrage van Tommy Wieringa
Stedenbouwkundige en architect Matthijs de Boer van het Rotterdamse bureau ‘mdbs‘ is na het bekijken van de talkshow Panorama in de Praktijk niet bijster enthousiast over de bijdrage van Tommy Wieringa – Wieringa droeg tijdens het programma een column voor – vond het ‘een gemiste kans’ om een ‘welbespraakte auteur’ als Tommy Wieringa uit te nodigen ‘om de talkshow van de Panorama4daagse op te leuken’, terwijl die – volgens hem – vervalt in ‘HET uitgekauwde cliché over de Nederlandse planologie, namelijk: Nederland = gepland = rechtlijnig = saai = lelijk’.
Wat in de uitzending wel duidelijk wordt, en daarmee is de verdienste van de talkshow volgens Matthijs de Boer benoemd, is de behoefte aan (meer) regie op rijksniveau, te meer, gezien de complexiteit van het begrip ruimtelijke ordening. Lees hieronder de Boers blog in het digitaal magazine de Architect van 1 oktober 2020.
Een oproep om ons dagelijks leven opnieuw uit te vinden
Als aanloop naar Panorama On Tour zette Rijksbouwmeester Floris Alkemade op 3 maart het eerste nummer van het magazine ‘Panorama Nederland in de praktijk‘ online. Hij doet daarmee een ‘oproep om ons dagelijks leven opnieuw uit te vinden’ en licht toe waarom het belangrijk is om het sociale en ruimtelijke domein vanuit solidariteitsprincipes te bekijken.
Klik op de illustratie hieronder om het in te zien. Klik in het menu op ‘kiosk‘ om ook de overige – zeer lezenswaardige – tot dan toe verschenen nummers te bekijken. Leuk is dat je in dit eerste nummer van de Rijksadviseurs een uitgebreid interview met Klaas Sietse Spoelstra aan zult treffen. Spoelstra haalde Panorama Nederland in mei 2019 naar Leeuwarden en kreeg inspiratie voor een Fries vergezicht.
,,Met Panorama 2028 creëren we maatschappelijke ruimte om de discussie over rurale nationale thema’s op gang te krijgen.”
,,Bij zonsopgang in de Leonserpolder vertelden Peter Oosterhof, Drentse boer op Friese grond en Welmoed Deinum, boerin uit Sondel, over het magisch spel dat zich onder onze voeten afspeelt.” Zo opent de website van Kening bij de ‘verbeeldende’ aankondiging van hun ‘Grondrede‘, waarin ze het belang van de grond, ‘de bodem van ons bestaan’ onderstrepen en kracht bijzetten: ‘Kening sprak op 15 september 2020 de Grondrede uit‘.
,,Het is een prachtig organisme. Maar we gaan er te ruig mee om.” Daarna sprak en bewoog de aarde zelf, begeleid door trompet en didgeridoo.”
Kening
Grûnrede Kening, YouTube-kanaal Hatog Krøller, 15 september 2020.
,,Af! De registratie van die magische Prinsjesdag-ochtend waarop Kening de Grondrede uitsprak. Start van hopelijk een nieuwe traditie.”
Kening, 17 september 2020
Grondrede Kening 15 september 2020, YouTube-kanaal Hatog Krøller, 17 september 2020.
Brief aan de koning: leer van de grutto en de rode regenworm
Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening) stuurden een brief aan de Koning; deze werd op 17 september 2020, twee dagen na Prinsjesdag, op Twitter gepubliceerd. Ik heb hem hieronder integraal voor je opgenomen. Twee keer klikken voor het beste (lees)resultaat.
,,We spelen een gevaarlijk spel met de grond, de bodem van ons bestaan. Laten we leren van de grutto en de rode regenworm en anders gaan boeren en leven.”
Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening)
Grondrede, Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening)
Ook het Friesch Dagblad gaf Peter en Welmoed (Kening) op 16 september een podium door voor de Grondrede een volle (Opinie)pagina in te ruimen. Ook hier geldt: twee keer klikken!
Opiniepagina Friesch Dagblad, 16 september 2020. .
In de laatste week van augustus 2020 hebben ‘gewone’ bewoners van Friese en Groningse straten, stegen, streekjes en hofjes, pleinen, kades en oeverstroken een ongewone vergadering: ze doen mee met ‘Het Grote Straatberaad‘. Friesland bijt het spits af op zondag 23 augustus. Precies een week later, op 30 augustus, praten burgers uit Groningse steden, buurtschappen en dorpen over de toekomst van het klimaat.
We Are Warming Up, YouTube-kanaal We Are Warming Up, 14 juli 2020.
Grootschalige klimaatvolksraadpleging moet leiden tot een landelijke klimaatverklaring (#THEFUTUREWEWANT)
De organisatie van deze grootschalige noordelijke klimaatvolksraadpleging, die overigens ook in de weken erna plaatsvindt in Amsterdam, Den Haag, Nijmegen en Rotterdam en culmineert in een (bottom-up)-Klimaatverklaring tijdens het Warming Up Festival, is in handen van Warming Up.
Warming Up is een groep kunst- en cultuurmakers die (in samenwerking met een groot aantal partners) door kunst en cultuur aan het klimaatvraagstuk te verbinden, klimaatverandering op een verbeeldende wijze zichtbaar en bespreekbaar wil maken. Zij gaat er daarbij van uit dat de cultuursector dat als geen ander kan, of misschien wel moet, doen – ze bereiken immers jaarlijks zo’n negentig procent van alle Nederlanders.
Doel van de Straatberaad-estafette is om via (gecoördineerd) spel en opdrachten de bevolking meer bij het klimaatvraagstuk te betrekken. Alle ‘input’ tijdens de Straatberaaddagen wordt door de organisatie verzameld en moet uitmonden in een (landelijke) Klimaatverklaring die – zoals het nu lijkt – op 6 november in Den Haag aan het Kabinet wordt aangeboden.
Warming Up maakt – samen met jou – van de straat een podium voor interactief klimaatberaad
Warming Up heeft deze Straatberaad(mid)dagen al ver voor de zomervakantie tot in de puntjes voorbereid. Voor het welslagen van het evenement echter hebben ze hulp nodig – misschien wel jouw hulp. Voor de provincies Friesland en Groningen – Noord Nederland is vertrekpunt van de eerste edities van Het Grote Straatberaad – worden ‘aanjagers‘ gezocht! Het maakt niet uit of je veel of weinig van het klimaatvraagstuk af weet, of je jong of oud, meer een doener of een prater bent: dit beraad is er volgens hen voor iedereen!
Straatcoaches en -omroepers gezocht!
Als je meedoet, maak je deel uit van en ben je schakel in een cultureel, inhoudelijk en interactief programma met live-optredens van artiesten, inspirerende hulplijnen en video’s, live streams en een interactief klimaatberaad. Wat er van je verwacht wordt kun je lezen in Warming Up’s ‘Oproep Straatcoaches en -omroepers‘.
Aanmelden voor Het Grote Straatberaad
Beeld: Matthea de Jong
Enthousiast geworden om als straatcoach of -omroeper in jouw ‘straat’ aan de gang te gaan? Je kunt je hier opgeven:
Twijfel je nog of je deze rol voor één dag op je wilt nemen, of heb je nog vragen? Stuur dan even een mailtje naar Warming Up: info@wearewarmingup.nl.
(Inschrijven kan tot een dag voor aanvang van het evenement.)
.
Het coronavirus maakt het lastig om met veel mensen tegelijk samen te komen en met elkaar over het klimaat (en andere urgente thema(’s) te kunnen praten. Daarom maakt Warming Up van de straat (geheel coronaproof) een speels podium. Ja, je leest het goed, ‘speels’, het wordt geen ‘saaie bedoening’. Integendeel: er gaat – onder deskundige begeleiding – zelfs gespeeld worden! En kijk niet raar op wanneer er ineens een pratende auto bij je straat, buurt, camping, vriendenclub of sportschool voor komt rijden,
Niet omdat het anders moet, maar of het (ook) anders kan
Het Grote Straatberaad is ontwikkeld door theater- en educatiemaker Karlijn Benthem, die, samen met Anouk Rutten, eigenaar is en deel uitmaakt van Gebied-B, een bureau voor kunsteducatie. Hun werkgebied ligt in de ruimte tussen kunst, publiek en actualiteit. Karlijn nodigt haar publiek graag uit om onbevangen hardop over dingen na te denken en zich daar comfortabel bij te voelen. Ze wil samen met haar publiek, zoals zij dat noemt, ‘mogelijkheidszin‘ creëren om te bedenken, je af te vragen hoe, en óf ‘dingen’ (ook) anders kunnen. Niet omdat het moet, maar of het zóu kunnen.
Karlijn Benthem, YouTube-kanaal Jeugdtheater Hofplein, 29 februari 2019.
Warming Up is een initiatief van de Stichting Impact Makers en is een vervolg op de ‘Artistieke Klimaattop‘ die op 13 oktober 2018 plaatsvond als onderdeel van Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa. Een groep kunstenaars deed destijds een oproep aan de politiek om zitting te kunnen nemen aan de zogeheten ‘Klimaattafels‘. Ze schreven daartoe een brief aan Ed Nijpels, toenmalig Voorzitter van die Klimaattafels. Het is dan ook geen toeval dat het eerste Grote Straatberaad in Friesland van start gaat.
Video van Iepen UP – Artistieke Klimaattop, Leeuwarden-Fryslân 2028, 17 oktober 2018.
Warming Up wil mensen samenbrengen en in het hart raken met muziek, verhalen en beelden
Zo’n negen maanden geleden ging het Warming Up-team ‘de straat op’ – in dit geval de Kanaalstraat in Utrecht – om willekeurige mensen aan te spreken en ze te vragen hoe zij vinden dat het met het klimaat gaat:
Warming Up wil mensen samenbrengen en in het hart raken met muziek, verhalen en beelden – om zo het publiek in beweging te brengen. Ze mobiliseert aansprekende film-, theater- en reclamemakers, ontwerpers, vormgevers, wetenschappers en artiesten uit heel Nederland om steeds meer mensen actief te betrekken bij de vragen en veranderopgaven (transities) waar we in de (nabije) toekomst met zijn allen voor staan. De ambitie van het kunst- en cultuurcollectief is om een permanent platform te creëren rondom kunst, klimaat en democratie.
Matthea de Jong bij ‘Spraakmakers’: ‘meningvorming zou meer centraal moeten staan in plaats van meninguiting’
Op vrijdagochtend 7 augustus waren directeur Tolhuistuin en initiatiefnemer-Warming UpMatthea de Jong en cabaretier Patrick Nederkoorn te gast bij Niels Heithuis, presentator van het NPO Radio 1– programma ‘Spraakmakers‘ (KRO/NCRV). De gespreksleider vindt, tijdens zijn introductie van Het Grote Straatberaad van de ‘artistiek maatschappelijke organisatie’ Warming Up, dat het allemaal wel ‘knap ingewikkeld klinkt’, maar gelukkig kan Matthea haarfijn uit de doeken doen wat het culturele collectief allemaal op stapel heeft staan. Patrick, die overigens zelf ook zal bijdragen aan het Warming Up-festival (12 t/m 22 oktober, Tolhuistuin, Amsterdam) door zijn nieuwste voorstelling ‘Hoogtij’ over de stijgende zeespiegel te presenteren, valt haar bij. Kijk en luister hieronder naar de uitzending. ‘Patrick Nederkoorn en Matthea de Jong over de kunst en de klimaatcrisis‘.
Eerste Warming Up-Festival: Tolhuistuin: 12 t/m 22 oktober
Kunst en Landschap Noord Nederland brengt Grote Straatberaaddagen van Fryslân en Groningen in beeld
Kunst en Landschap Noord Nederland gaat beide noordelijke Grote Straatberaaddagen op de voet volgen. In twee aparte blogs brengt het multimediale platform in oprichting alles wat je wilt weten over de voorbereidingen, het verloop en bijzondere momenten van beide dagen, en de ruimschootse media-aandacht (voor, tijdens en na) die dit bijzondere evenement ongetwijfeld zal opleveren.
Klik hieronder op jouw provincie en zie wat er allemaal gebeurt en gebeurde in jouw straat, dorp of stad, of bij dat van de ‘buren’ natuurlijk. Have fun. Maar eerst nog even dit!
Special ‘Kunst en Landschap’ over zeespiegelstijging en klimaatverandering
Kunst en Landschap Noord Nederland, het nieuwe multimediale platform voor verbeelding van (en reflectie op) verandering, gaat – als alles een beetje meezit volgend jaar van start, maar ik ben – als voorproefje, op een bescheiden website – toch alvast maar begonnen. Want de nood is hoog; we are warming up! En het water komt!
HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING
Op 29 januari (2020), vlak voor de jaarlijkse herdenking van de Watersnoodramp van 1953 (1 februari), één van de grootste overstromingen uit de geschiedenis van Nederland, kwam Correspondent-journalist en auteur Rutger Bregman met een boodschap aan alle Nederlanders:
,,Beste landgenoot, laat ik de dreiging wat duidelijker beschrijven. Het voortbestaan van Nederland staat op het spel.
Er is een kans dat onze kinderen afscheid moeten nemen van steden als Den Haag en Delft, Rotterdam en Amsterdam, Leiden en Haarlem. Dat zeg ik niet, dat zeggen tal van Nederlandse wetenschappers.“
Rutger Bregman
Rutger Bregman, ‘Het water komt’, YouTube-kanaal De Correspondent, 28 januari 2020.
Het bericht en de videoboodschap luidde een gezamenlijke crossmediale campagne in van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij ter promotie van Bregman’sboek ‘Het water komt‘.
Rutger Bregman’s ‘Het water komt‘ was voor mij aanleiding om voor Kunst en Landschap alvast van start te gaan. Ik volgde vanaf dat moment de media en verzamelde reacties, discussie- en opiniestukken en video’s op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing. En dat blijf ik doen, het hele jaar door!
Daar kun jij (nu, ook) de vruchten van plukken! Gebruik de ‘stortvloed’ aan informatie van Kunst en Landschap. Doe er je voordeel mee. Maar bovenal: veel plezier tijdens Het Grote Straatberaad in Friesland en Groningen!
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap Noord Nederland
Website Oerol.nl een week lang toegangspoort tot ‘Het Imaginaire Eiland’
Jaarlijks verandert het eiland Terschelling in juni tien dagen lang in één groot podium voor theater, dans, pop-up performances, spoken word, beeldende kunst, wetenschap, onderzoek en live-muziek: het Oerol-landschapstheaterfestival. ,,De Oerol-2020-editie zal er geen worden zoals je gewend bent”, meldt de festivalorganisatie op haar website, die dit jaar een week lang dienst doet als toegangspoort tot ‘Het Imaginaire Eiland‘.
Waar de makers vorig jaar vergezichten, ‘kantelende perspectieven’, maar ook zorgen en hoop voor de toekomst lieten zien, zullen ze dit jaar alles uit de kast moeten trekken om de versmelting tussen landschap en theater virtueel tot uitdrukking te brengen. Corona eist zijn tol, maar biedt ook (nieuwe) kansen, zegt festivaldirecteur Siart Smit. Oerol-2020 gaat met Het Imaginaire Eiland – letterlijk – tot de verbeelding spreken; vanaf maandag 15 juni zijn ze vijf dagen lang in de lucht.
In zes weken tijd een geheel nieuw vijfdaags virtueel programma
Samen met makers, vrijwilligers, vrienden-van-Oerol en anderszins betrokkenen is in pakweg zes weken tijd door het Oerol-team een geheel nieuw en actueel programma samengesteld dat grotendeels virtueel plaatsvindt. Het vijfdaagse programma bestaat uit interactieve voorstellingen, live events, live workshops en typische Oerol-podcasts.
Dat ging niet van een leien dakje. Luister maar eens naar een tweetal radio-interviews met Oerol-directeur Siart Smit. Het eerste in het programma ‘Nieuws en Co‘, het tweede in ‘Spraakmakers‘, beide op Radio 1, respectievelijk op 3 april, de dag dat Oerol formeel werd afgeblazen, en 10 juni, het expliciete aankondigingsmoment van Het Imaginaire Eiland.
Interview Siart Smit, Nieuws en Co, Radio 1, 3 april 2020.Interview Siart Smit, Spraakmakers, Radio 1, 10 juni 2020.
Welkom op Het Imaginaire Eiland!
Dat maakt natuurlijk nieuwsgierig. Meteen bij binnenkomst op Het Imaginaire Eiland kom je (rechtsonder in beeld) de ‘captains‘ tegen: Jennifer en Dionne. Ze zijn vijf dagen lang je Oerol-host en wijzen je de weg op het virtuele eiland. Een voorproefje:
Ook Cornald Maas komt in ‘Opium Op Oerol’ met een alternatief programma
In een alternatief ‘Opium Op Oerol‘-(AVRO/TROS-programma) ontmoet Cornald Maas tijdens Het Imaginaire Eiland elke aflevering een theatermaker of podiumkunstenaar met een Oerol-verbintenis, onder wie rapper Typhoon, cabaretière Paulien Cornelisse, zangeres en performer Wende, cabaretduo Yentl en De Boer en singer-songwriter Jeangu Macrooy.
Daarnaast zijn er drie gezichten dagelijks te zien: cabaretier Harrie Jekkers bezingt het leven vanaf een mooie plek op het eiland, programmamaker en schrijver Splinter Chabot gaat op zoek naar Terschellingers met een groot Oerol-hart en fotograaf en natuurliefhebber Ruben Terlou legt z’n favoriete vogel vast. Ruben was samenmet Cornald op 9 juni te gast bij het televisieprogramma Op1.
Proost! Op het Imaginaire Eiland
Op zaterdag 13 juni werd er aan de vooravond van het evenement ‘even gebeld’ met Cornald Maas die diezelfde dag, samen met (de gemondkapt zingende) Harrie Jekkers de boot vanaf Harlingen genomen had, door Roos Moggré en Splinter Chabot om hem te interviewen voor het NPO Radio 1-programma ‘Proost‘. Luister hieronder naar zijn eerste belevenissen naar en vanaf Het Imaginaire Eiland:
Cornald Maas en Harrie Jekkers.Foto: AVRO/TROS-kunst, team-‘Opium Op Oerol’ .
Terugkijken afleveringen ‘Opium Op Oerol’
Elke dag, de hele Oerolweek van 15 tot en met 19 juni, rond de klok van zeven uur ’s avonds, ontmoet Cornald Maas dus een bekende podiumkunstenaar met een verbintenis met het landschapstheaterfestival:
In de eerste aflevering is rapper Typhoonte gast. Hoe beleeft hij deze tijd zonder festivaloptredens? En welke band heeft hij met het Oerolfestival? Even janken mag.
Cornald Maas en Typhoon, maandag 15 juni.Foto: AVRO/TROS-kunst, ‘Opium Op Oerol’
Welke band heeft Paulien Cornelisse met het Oerolfestival? En ziet zij zichzelf optreden in een coronaproof theater? Of is dat awkward, of aerosol?
Cornald Maas en Paulien Cornelisse, dinsdag 16 juni.Foto: AVRO/TROS-kunst, ‘Opium Op Oerol’
Zangeres en performer Wende is de derde gast. Ze moest haar optredens in onder meer Londen annuleren vanwege het coronavirus. Ziet zij zichzelf binnenkort weer optreden? En wat heeft zij met Oerol? Cornald Maas en Wende, woensdag 17 juni.Foto: AVRO/TROS-kunst, ‘Opium Op Oerol’
Het cabaretduo Yentl en De Boer stelde hun theatertournee uit omdat beiden moeder werden. Welke band hebben zij met het Oerolfestival. En wanneer denken ze weer aan optreden?
Cornald Maas en Yentl en De Boer, donderdag 18 juni.Foto: AVRO/TROS-kunst, ‘Opium Op Oerol’
Jeanguzou ons land vertegenwoordigen op het Songfestival, maar het liep allemaal anders. Wat is zijn band met Oerol? En heeft hij nieuwe plannen?
Cornald Maas en Jeangu, vrijdag 19 juni.Foto: AVRO/TROS-kunst, ‘Opium Op Oerol’
Naar de uitzendingen: ‘Opium Op Oerol’ (NPO-2)
Kunst en Landschap heeft alle (vijf) afleveringen (dagelijks) voor je bijgehouden. Klik hieronder om ze terug te kijken.
Muzikale hoogtepunten: 10 jaar Opium op Oerol
Opium Op Oerol neemt je tijdens Het Imaginaire Eiland in vijf afleveringen ook mee naar de mooiste muzikale hoogtepunten van Tien Jaar Opium Op Oerol. In de eerste aflevering zie je optredens van Douwe Bob, Danny Vera, Yentl & de Boer, De Kik en Wende. Omdat Douwe Bob de eerste festivaldag niet op het strand mocht zingen hier alvast een voorproefje van deze eerste aflevering.
Douwe Bob – Out on the road, Opium Op OeroL, AVRO/TROS, 21 juni 2019.
Voor vier afleveringen ‘10 Jaar Muzikale Hoogtepunten‘ die Opium op Oerol voor je heeft verzameld klik je op de illustratie hieronder:
‘Toekomstbouwers’, ‘Blikverruimers’ en ‘No Man is an Island’
Het Oerol-festivalspeelt zich dit jaar met Het Imaginaire Eiland dus grotendeels online af. Passend bij een dagelijks wisselend thema, zoals Toekomstbouwers, Blikverruimers en No Man is an Island, zijn er live voorstellingen, interactieve projecten, podcasts en zoommeetingen, maar ook programmaonderdelen die je op een zelfgekozen moment kunt kijken. Een aantal artiesten, onder wie Laura van Dolron, Dionne Verwey en Karlijn Kistemaker, maakt nieuw werk vanaf Terschelling.
Alle ins and outs van Het Imaginaire Eiland
Klik op onderstaande illustraties om je goed voor te bereiden op een vijfdaagse uitgebreide virtuele theaterslentertocht over en langs Het Imaginaire Eiland.
Het Imaginaire Eiland is voor iedereen toegankelijk. Maar cultuur is natuurlijk niet gratis. Dus vraagt Oerol ook jou om de makers van Het Imaginaire Eiland te steunen als je portemonnee dat toelaat.
De ongelooflijke maar waargebeurde avonturen van de onbevangen Kasper op het anders zo zinderende eiland
Op zondag 14 juni beet Kasper (Peters; voormalig stadsdichter van Groningen) het spits af door zich alvast op eigen wijze te installeren op Het Imaginaire Eiland. Hij gaat de hele week als ‘de onbevangen Kasper’ dagelijks over het eiland dwalen. Schijnbaar doelloos.
,,Zoveel bezoekers, makers en vrijwilligers missen het eiland. Iedereen kent de paden en de wegen, de verschillende locaties. In afwisselende clipjes neemt Kasper je mee naar al die plekken. Op het eerste gezicht oogt alles absurdistisch, vervreemdend en dromerig, maar blijf terugkeren en je zal zien dat zich langzaam een prachtig verhaal ontvouwt.”
Marc van Vliet
In korte vlogs probeert Marc van Vliet een glimp van het festivalgevoel bij de mensen thuis over te brengen, vanuit het perspectief van een ‘typische Oerolvrijwilliger’.
„We binden een camera op de hoofdpersoon, en we volgen hem vanaf zijn aankomst bij de boot, via de camping, een week lang op het eiland. Het zijn beelden die elke Oerolganger kent. Ik wil een gevoel van weemoed overbrengen, ik heb heel sterk het gevoel dat daar nu behoefte aan is.”
Marc van Vliet
Vanaf maandag 15 juni zet theatermaker Van Vliet elke dag een nieuwe aflevering voor je klaar in een speciaal voor dit project aangemaakte afspeellijst (met die lange naam). Je belandt dan op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Ook zo benieuwd naar de avonturen van Kasper? En waar deze uiteindelijk toe leiden?
Nadat weken lang al haar opdrachten werden afgezegd werd Isabelle Renate la Poutré eind mei gebeld door Marc van Vliet. Ehh, JA! Of ze hem wilde helpen met een project op Oerol. In onderstaande vlog neemt ze je mee op haar avontuur tijdens het maken van ‘De ongelofelijke maar waargebeurde avonturen van de onbevangen Kasper op het anders zo zinderende eiland‘ op het prachtige Terschelling.
#11 Werken op Oerol 2020, Isabelle Renate la Poutre, 7 juli 2020.
Zo, nu ben je er helemaal klaar voor. Hop on in! Heel veel plezier!
Het Imaginaire Eiland: live van 15 t/m 19 juni op oerol.nl
Het Imaginaire Eiland
Media-overzicht en compilatie ‘noodeditie’ Oerol-2020: ‘Het Imaginaire Eiland’
Bezoekers konden dagelijks terugkomen op Kunst en Landschap voor actueel nieuws met van alles van en over Het Imaginaire Eiland in het ‘Media-overzicht‘. Dat vind je hieronder.
,,In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering (sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor ‘verbeelding’ van een hoopvolle toekomst.”
Kunst en Landschap Noord Nederland
Kunst en Landschap Noord Nederland volgde het imaginaire Terschelling de hele week zowel voor als achter de ‘schermen’. Bezoekers genoten na en moesten nadien vooral niet vergeten de enquête in te vullen. Dat kon hier!
Media-overzicht en compilatie Oerol-2020
Audiodescriptie | Dit was Oerol 2020: Het Imaginaire Eiland, Oerol, 6 juli 2020.
Alles over de online Oerol-editie-2020, vanaf het moment van afblazen van de reguliere versie in april tot aan nu, vind je hier:
In Friesland beraadt men zich op een toekomst na het Covid-19-virus. Initiatiefnemers uit groepen van al langer en vaker met elkaar samenwerkende partners – vanuit verschillende disciplines – organiseren op 14 en 15 mei aanstaande hun eerste ‘Vonketon‘.
Ze zijn ervan overtuigd dat in tijden van crisis ook innovaties en kansen (kunnen) ontstaan. Tegelijkertijd vragen ze zich af hoe ze die ook na de crisis om kunnen zetten in daadkracht – ‘vast kunnen houden’.
Toekomstpanorama voor een Ministerie van de Toekomst
Vonketon-mentorenoverleg online, 4 mei 2020. Beeld: Klaas Sytse Spoelstra
.
De Vonketon is onderdeel van een proces waar via verschillende activiteiten een beweging op gang wordt gebracht om samen tot een Toekomstpanorama voor de regio te komen – voor na de ‘crisis’: de Blue Delta. Ze zien deze als de noordelijke schil van Nederland. Met de resultaten van de Vonketon proberen ze concrete ‘spin-offs’ te realiseren, samen met maatschappelijke partners uit de regio en daarbuiten. De verbeeldende resultaten van het Toekomstpanorama worden nadien aangeboden aan een ‘Ministerie van de Toekomst‘.
,,Wij willen vonkjes verspreiden in de wereld”, vertelt Wini Weidenaar, een van de initiatiefnemers van Vonketon. Luister hier naar een interview dat Omrop Fryslân met haar had op 5 mei jongstleden: ‘Tweedaagse brainstorm over de toekomst na de coronacrisis‘.
Vonketon richt zich dus nadrukkelijk op het Noorden, maar deelnemers en mentoren uit het hele land met hart voor de Bleu Delta kunnen zich via de site aanmelden. Kunst en Landschap doet natuurlijk mee met deze eerste Vonketon, ook vanuit journalistiek oogpunt. In de hoop dat de vonken er meteen al met de editie-2020 vanaf zullen springen. Doe je ook mee? Klik op de illustratie hieronder en hop on in!
Ondanks alle inspanningen in de afgelopen dertig jaar om de Nederlandse weidevogels te beschermen, gaat het bijzonder slecht met de broedvogels van het agrarische gebied. De belangrijkste oorzaken hiervan zijn verstedelijking en intensivering van de landbouw. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is de populatie grutto’s met bijna 70 procent afgenomen.
In het spoor van de grutto, Koning van de Weide,YouTube-kanaal De Visdief. 25 oktober 2016.
Veel geschikt habitat is verdwenen en er worden te weinig kuikens ‘vliegvlug‘ om de jaarlijkse sterfte te compenseren. ,,Om daar iets aan te kunnen doen, moet je eerst begrijpen wáár het, en wát er precies mis gaat”, zegt Theunis Piersma, hoogleraar Trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen.
Piersma is (ook) verbonden aan het NIOZ, het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee op Texel, waar hij (wereldwijd) onderzoek doet aan trekvogels – voornamelijk die van het open weide- en waddenlandschap – met een ruime blik, vanuit Noord Nederland. Zijn verbondenheid – van jongs af aan – met de grutto steekt hij daarbij niet onder stoelen of banken. Hij is mede-initiator van het in 2012 opgerichte burgerinitiatief Kening fan ‘e Greide, Fries voor ‘Koning van de Weide‘ – de grutto.
Wat doet Kening fan ‘e Greide, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 5 december 2017.
Diepgaand populatieonderzoek over een langere periode op een grote ruimtelijke schaal
,,Ontstaat het probleem tijdens het broedseizoen door bijvoorbeeld lage nestoverleving, hoge kuikensterfte, of door bijvoorbeeld een slechte conditie van volwassen vogels? Of juist in een andere fase van de levenscyclus, door sterfte in het eerste jaar, of door problemen tijdens trek en overwintering? Dergelijke veelomvattende vragen vereisen diepgaand populatieonderzoek over een langere periode op een grote ruimtelijke schaal.”
Theunis Piersma, Conservation Ecology Group RuG
Dat onderzoek ging hij aan. In 2004 is Piersma bij de Groninger universiteit een langjarig internationaal Grutto-onderzoek gestart in Zuidwest Fryslân, waar – tot nu toe – plaatselijk (nog) veel grutto’s voorkomen:
Dat leverde hem tien jaar later de jaarlijks door de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)uit te reiken Spinozapremie op, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland, in de volksmond: de ‘Nederlandse Nobelprijs’. Hij stelt zich zelf aan je voor:
,,De grutto is de afgelopen twintig jaar (2014, red.) van een heel algemene vogel naar een hele zeldzame vogel gegaan; en dat geldt eigenlijk voor alle vogels van het boerenland.”
Theunis Piersma
Theunis Piersma, NWO-Spinozalaureaat 2014, YouTube-kanaal NWO, 9 september 2014.
,,Wat we al eerder ontdekt hebben is dat die vogels enorm flexibel zijn; misschien niet de geesten, maar in ieder geval hun lijven die voortdurend aan verandering onderhevig zijn, omdat ze iets moeten, of omdat de omgeving verandert. Die verandering, dat is een soort algemene fascinatie van me.”
Theunis Piersma
Historisch moment: ‘We kunnen kleine vogels hun leven lang volgen!’
NWO Spinozapremie voor Theunis Piersma, YouTube-kanaal RuG, 6 juni 2014.
De Spinozapremie maakte het voor Piersma mogelijk om verder onderzoek te doen naar de rol van omgevingsfactoren tijdens de groeifase van trekvogels. Niet alleen het zeer welkome onderzoekssubsidiebedrag, twee en een half miljoen euro, gaf reden tot vreugde en optimisme, ook de voortschrijdende techniek droeg bij aan onderzoeksmogelijkheden en -innovatie.
Voor het eerst in de geschiedenis konden Piersma en zijn team kleine vogels hun leven lang volgen – niet alleen door ze te zenderen en (voornamelijk demografische en genetische) gegevens te registreren, maar ook – wat volgens Piersma onderschat is – door de metingen te gebruiken voor onderzoek naar omgevingsinvloeden. Daar waar het onderzoek van biologen en ecologen voorheen een ‘wat beta-achtig’ karakter had, koos Theunis Piersma voor een (‘beetje een groezelige‘) holistische benaderingswijze, die er – simpel gezegd – van uitgaat dat alles (in de natuur) met elkaar verbonden is.
Wat dieren elkaar over onze wereld vertellen
In mei 2012 presenteerde het tijdschrift De Groene Amsterdammer de tien grootste doorbraken in de wetenschap van dat moment. 89 bèta-wetenschappers beantwoordden op hun verzoek vragen over de belangrijkste ontwikkelingen in hun vakgebied, de doorbraken die ze verwachtten, en de waarde van hun wetenschap voor de samenleving. Theunis Piersma was daar een van. Zijn antwoorden toentertijd lees je in: ‘Wat dieren elkaar over onze wereld vertellen‘.
,,Ons werk aan trekvogels kan de vensters openen naar universums van communicatie en wereldwijde connectiviteit waar we ons nu nog geen idee van kunnen vormen.” (2012, red.)
Theunis Piersma
Theunis Piersma en SiegfriedWoldhek bij ‘De Wereld Draait Door’
Op 10 maart 2020 mochten Piersma en Siegfried Woldhek, bekend tekenaar, maar ook oud-directeur van de Vogelbescherming en het Wereld Natuur Fonds, aanschuiven bij Matthijs van Nieuwkerk bij het populaire tv-programma De Wereld Draait Door, dat op 27 maart van dat jaar na 15 jaar zijn laatste uitzending beleefde.
Met het voorjaar in aantocht en daarmee het ‘huiswaarts’ keren van de grutto, plus de actie ‘Grutto’s JA! Vliegveld NEE!‘ van Nederlandse en Portugese vogelbeschermers tegen plannen voor aanleg van een nieuw vliegveld in Portugal, kreeg het duo (in allerijl) een uitgelezen moment om een aantal nijpende kwesties rond de vogeltrek van de ‘DWDD-Vogel van het Jaar-2019‘ voor een groot publiek onder de aandacht te brengen.
Trekvogels weer terug naar Nederland?, YouTube-kanaal DWDD, 10 maart 2020.
Global Flyway Network
Met een minitieuze voorbereiding wist van Nieuwkerk zijn kijkers op zijn minst te enthousiasmeren voor het werk dat Theunis Piermsma ‘zijn hele leven’ – inmiddels zo’n veertig jaar – doet: vogels kijken en bestuderen. De meeste aandacht van Matthijs ging uit naar de website van het Global Flyway Network, de internationale duiding van het Team Piersma, waar bezoekers de gang van de trekvogels live kunnen volgen. Zo ook die van de grutto’s, die elk jaar van het West-Afrikaanse Senegal en Guinee naar Nederland vliegen. Wil je weten waar ze nu – as we speak – zitten? Klik dan hieronder:
De grutto maakt – ondanks zijn ’topsportersconditie’ – graag een ‘pitstop’ in het Portugese plas-drasland van het Reserva Natural do Estuário do Tejo, één van de belangrijkste natuurgebieden voor trekvogels in Europa. De bouw van een nieuw vliegveld echter kan daar met ingang van 2023 verandering in brengen. Samen met Portugese vogelbeschermers kwam (en komt) Vogelbescherming Nederland in actie tegen deze plannen met de petitie Grutto’s JA! Vliegveld NEE!
NRC-journalist Koen Greven maakte een uitgebreide reportage over dit onheilspellende plan en sluit, na een gang naar de Portugese rechter, verder verzet bij de Europese Commissie niet uit:
Op 4 juni 2020 werd uit een bericht van Vogelbescherming Nederland duidelijk dat het die kant opgaat. Advocaten van ClientEarth en de Portugese vogelbescherming, SPEA, spannen een rechtszaak aan om het nieuwe vliegveld in de monding van de Taag te voorkomen. SPEA is partner van de wereldwijde natuurbeschermingsorganisatie BirdLife International waar ook Vogelbescherming onderdeel van is.
Friese natuurgedeputeerde Douwe Hoogland neemt het op voor de grutto, maar blijft realistisch
Eigenlijk had de Friese natuurgedeputeerde Douwe Hoogland in april zelf naar Portugal zullen vliegen om op te komen voor de grutto. Er was een gesprek voorzien met een minister en directeur Fred Wouters van Vogelbescherming Nederland zou een petitie met bijna 40.000 handtekeningen meebrengen tegen de bouw van vliegveld Montijo. Vanwege de coronacrisis werd de ceremonie geschrapt, dus werd het een brief. Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer interviewde Hoogland en polste de kansen van het protest.
Trouw en NOS-Nieuws pikten de steunbetuiging van Vogelbescherming Nederland en Friesland aan SPEA op, evenals Omrop Fryslân, die er een uitgebreide (video)reportage aan wijdde:
Groot internationaal verzet tegen nieuw vliegveld aan de Taag
Op 8 juni beleefde het verzet tegen de geplande luchthaven aan de Taag in Portugal zijn hoogtepunt: zo’n 40.000 handtekeningen van bezorgde burgers uit Nederland en vele andere landen werden aangeboden aan de president van Portugal, Marcelo Rebelo de Sousa én de Portugese regering. Ze gingen vergezeld van veertien brieven van belangrijke natuurbeschermingsorganisaties en een videoboodschap. Klik op Mouhamadou Aliouh Bah, directeur van de Senegalese natuurbeschermingsorganisatie NCD, om de video te bekijken.
Je kunt ook zelf in actie komen door de Portugese verantwoordelijke minister een e-mail te sturen. Dat kan hier.
Portugese grutto-onderzoekers luiden noodklok in Science
Het voor grutto’s rampzalige plan om bij Lissabon een vliegveld te bouwen, druist rechtstreeks in tegen Europese milieuafspraken, schrijft Marscha van der Vlies in de Leeuwarder Courant op 17 september 2020. Portugese onderzoekers luiden de noodklok. Ecoloog en vogelonderzoeker Jose A. Alves roept alle Europese landen op tegen de plannen in verweer te komen.
,,De aanleg van het vliegveld gaat recht in tegen de klimaatafspraken van de Europese Green Deal.’’
Het Portugese plas-drasland van het ‘Reserva Natural do Estuário do Tejo’
Onderzoeksleider Jos Hooijmeijer en Ruth Howison van het Team Piersma kwamen op 4 februari 2017 een enorme groep van 35.000 zwartstaart-grutto’s tegen in de Giganta-rijstvelden van de Tejo Estuary in Portugal. De gemengde groep Nederlandse en IJslandse vogels foerageerde of rustte, totdat een grote vrouwelijke slechtvalk ervoor zorgde dat ze vluchtten. De rijst geoogst uit die velden wordt gebruikt bij de productie van babyvoeding, er worden derhalve geen pesticiden of herbiciden gebruikt.
,,Waarschijnlijk verhoogt dit de beschikbaarheid van ongewervelde dieren voor foerageren, naast overgebleven rijstpitten.”
Jos Hooijmeijer en Ruth Howison
In 2017 stelden de twee onderzoekers vast dat dit gebied ‘onlangs uitgegroeid was tot een zeer favoriet ensceneringsgebied voor zwartstaart-grutto’s’.
Large group of godwits in the Tejo Estuary, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 16 februari 2017.
,,Onze grutto’s worden gruwelijk bedreigd. Wat voor zin heeft het om de grutto’s in Nederland, onze nationale vogel, te beschermen als deze trekvogels in Portugal ernstig verzwakken of zelfs sterven?”
Vogelbescherming Nederland
Teken de petitie!
Teken hier de petitie!
De grutto houdt de aanleg van een vliegveld bij Lissabon tegen; of ‘onze’ grutto’s daar iets mee opschieten is echter de vraag
Op 3 maart 2021 – de eerste grutto’s zijn weer in ons land gesignaleerd – komt Onno Havermans, schrijvend voor Trouw, met heuglijk nieuws: het wordt, zo lijkt het, VLIEGVELD NEE!. De aanleg van een nieuw vliegveld bij Lissabon krijgt geen steun van de Portugese luchtvaartautoriteit. Deze luchtvaartautoriteit (Anac) heeft de bouwaanvraag een dag voor Havermans‘ bericht afgewezen, omdat de buurgemeenten Moita en Seixal bezwaar maakten wegens de gevolgen voor de natuur. Veel trekvogels, waaronder de grutto, foerageren in de natte delta van de rivier, waar het vliegveld is gepland. Ook Chris Koenis (NRC), Cor de Boer (LC), Anna Sofia From (FD) en Omrop Fryslân klommen in de pen.
Grutto-lobby wint vooral tijd in slag om Portugees vliegveld
,,Het ziet er naar uit dat we alleen wat tijd winnen’’, concludeert vogelwetenschapper José Alves van de universiteit van Aveiro. Hij is het Portugese boegbeeld van de internationale natuurlobby tegen het toeristenvliegveld Montijo. Alves’ onderzoekgroep doet er alles aan om voor de zitting harde gegevens te leveren over het belang van het Taag-estuarium voor honderdduizenden trekvogels. In dit onderzoek is ook een prominente rol weggelegd voor het team Piersma.
,,Het ziet er naar uit dat we alleen wat tijd winnen’’
José Alves, vogelwetenschapper uniiversiteit van Aveiro
Het gevaar is nog niet geweken. De Portugese regering laat weten de plannen te willen doorzetten
,,Het gevaar is nog niet geweken. De regering laat weten de plannen te willen doorzetten. In ieder geval is het ze nu een stuk moeilijker gemaakt.” Dat zegt persvoorlichter bij Vogelbescherming NederlandMarieke Dijksman een dag later tegen Anna Sofia From van het Friesch Dagblad. De Portugese regering wil nu gaan onderzoeken of ze de betreffende wetgeving kunnen wijzigen. Ook kijkt ze of er andere oplossingen mogelijk zijn, waaronder een andere bouwlocatie. Ik houd je op de hoogte.
Duizenden grutto’s halverwege februari in de rijstvelden van de Taag-monding (VIDEO), Omrop Fryslân, 3 maart 2021 (Uit: ‘Aanleg Portugees vliegveld in ‘gruttogebied’ loopt maanden vertraging op’)
Jaarlijkse vogeltrek – een gevaarlijke reis door veranderend landschap
Trekvogels moeten zich door wisselende (klimatologische) omstandigheden in steeds veranderend landschap aanpassen om de jaarlijkse migratietocht te kunnen doorstaan, lees overleven. Op de veelal duizenden kilometers lange tochten zijn ’tussenstoppen’ wenselijk, zo niet noodzakelijk – zo’n vijftig procent van de vogels redt het zonder deze niet. Alyssa Klavans bracht dat feit in 2013 in een award-winnende Ted Ed-animatie prachtig in beeld – daarmee de rol en het belang van (kunst- en ‘groen’) onderwijs onderstrepend.
Vogeltrek – een gevaarlijke reis, Alyssa Klavans, YouTube-kanaal Ted Ed, 17 september 2013.
Rusten, en vooral eten; op de Wadden kan dat
,,Ze vertrokken mee, met de de zuid-westelijke Sahara-winden, stegen tot wel vijf-en-een-halve kilometer hoogte, en dan, in drie dagen – zonder pauze – naar hier. Hoe krijgen ze dat nou voor elkaar? Zo luidt de introductie van een (korte) ‘Dwaalfilm‘.
terschelling striep rosse grutto aankomst voorjaar, Dwaalfilm, 28 april 2020.
Rosse grutto verpulvert het wereldrecord ver vliegen
De enorme afstanden die vogels non-stop kunnen afleggen, blijven de wetenschappers keer op keer verbazen. Dat schrijft Rob Buiter op 10 oktober 2020 in Trouw. Aanleiding is het aanscherpen van het record ‘non-stop langeafstandsvliegen voor vogels’ door een rosse grutto: bijna dertienduizend kilometer aan één stuk over de Stille Oceaan. Hoe doen ze dat?!
‘Grutto’s gaan ‘naar school”: dubbelpromotie Groningse weidevogelonderzoekers
Jonge grutto’s leren ook van elkaar. Beeld: Jan van de Kam
Ze kunnen dus grote afstanden (achter elkaar) afleggen, maar hoe ‘weten’ ze nu waarlangs ze moeten vliegen? Wat bepaalt hun trekroute, en welke condities zijn daarop van invloed? Om te ontdekken hoe jonge grutto’s hun trekroute bepalen, lieten Jelle Loonstra en Mo Verhoeven, beiden onderzoekers aan de Rijksuniversiteit Groningen en teamleden van de Piersma-groep, een groep Friese grutto’s in gevangenschap uit het ei komen en opgroeien. Een deel van die vogels lieten zij aan het begin van het trekseizoen los in het gebied waar hun eieren waren gelegd, een ander deel brachten ze naar Polen, waar ook grutto’s broeden. Eén van de conclusies van dit promotie-onderzoek: grutto’s leren de trekroute waarschijnlijk van soortgenoten en andere trekvogels.
Loonstra en Verhoeven verdedigden – gezamenlijk!, en in verband met verscherpte Coronamaatregelen online – op 18 december 2020 hun proefschrift ‘On the behaviour and ecology of the Black-tailed Godwit‘ aan de Rijksuniversiteit Groningen. Als je het leuk vindt om eens een promotie ‘mee te maken’, klik je op de onderstaande illustratie. Je komt dan – Jelle Loonstra valt meteen met de deur in huis – op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag. De prachtige slotrede van promotor Theunis Piersma is niet te missen.
Buluitreiking Rijksuniversiteit Groningen A.H.J. Loonstra, Dr, 18 december 2020.
Jelle Loonstra en Mo Verhoeven te gast bij radioprogramma ‘Vroege Vogels’
Jonge grutto’s die voor het eerst op trek gaan naar het zuiden, leren de route dus van soortgenoten, of misschien zelfs van andere vogels in de omgeving. ,,Ze gaan als het ware naar school.” Kersverse doctoren Jelle Loonstra en Mo Verhoeven leggen, twee dagen na hun promotie, aan interviewer Rob Buiter in ‘Vroege Vogels‘ uit, wat ze daar mee bedoelen.
Jelle Loonstra en Mo Verhoeven in het veld, screenshot interview Radio 1- Vroege Vogels. 20 december 2020.
Vanwege zijn ervaring met het in gevangenschap grootbrengen van grutto’s, werkt Mo Verhoeven inmiddels voor een project van de Engelse Vogelbescherming (RSPB). Ook daar worden grutto’s in gevangenschap grootgebracht en vervolgens uitgezet in gebieden waar de grutto is verdwenen.
,,Het lijkt me niet dat dit een oplossing is voor de problemen die de grutto heeft in ons land. Je kunt grutto’s opfokken wat je wilt, maar als het landschap niet in orde is, blijft dat dweilen met de kraan open.”
Mo Verhoeven
‘Gruttoleven’: Fryslân DOK-documentaire over veldonderzoek naar trekgedrag grutto’s
Filmer Herman Zeilstra kreeg de kans om tijdens het promotieonderzoek van Jelle Loonstra en Mo Verhoeven de jonge grutto’s, van ei tot uitvliegen en de terugkeer, van zeer dichtbij te filmen. Dat resulteerde in de documentaire ‘Gruttoleven‘, die werd uitgezonden op 13 maart (2021) bij NPO2 (15:30 uur) en op 14 maart bij Omrop Fryslân (17:00 uur; herhaling ieder uur). Uiteraard kun je hem (hieronder) meteen in deze Kunst en Landschap-special bekijken. Later terugkijken kan ook via ons YouTube-kanaal. Abonneren mag.
In de wetenschap gaat men ervan uit dat het gedrag van trekvogels in de genen zit. Maar is dat wel zo? Welke rol speelt de omgeving eigenlijk? En speelt die niet een veel grotere rol dan iedereen denkt? Kijk hier naar ‘Gruttoleven‘:
,,Het algemene verhaal vanuit de grutto is, dat we er weer eens op worden gewezen hoe groot de capaciteit van leren en meegaan van veranderingen is. En dat slaat waarschijnlijk ook op onszelf.”
Theunis Piersma
FRYSLAN DOK: Gruttoleven, Omrop Fryslân, 14 maart 2021.
De grutto’s ‘vertellen’ de Portugezen: ‘Doe dat nou niet op die plek!’
Theunis sprak in het DWDD-interview hierboven even namens de grutto’s: ,,Doe dat nou niet op die plek!”, daarmee de essentie van ‘zijn’ onderzoek onderstrepend. ,,De grutto’s vertellen ons namelijk iets over die plek! Het is een plek waar ze rijst voor kindervoeding verbouwen, waar geen agro-chemicaliën, geen gifstoffen worden gebruikt.” Jammer dat van Nieuwkerk het gesprek op dat moment onderbrak met ‘Zou het helpen, die petitie?’
,,Schieten we daar ook iets mee op, kunnen we er iets mee doen, gaan we anders naar vogels kijken? Het is natuurlijk fascinerend, maar…”
Matthijs van Nieuwkerk
De goede verstaander Siegfried Woldhek kwam gaandeweg het gesprek, nadat het publiek getrakteerd was op een aantal fascinerende onafgebroken trektochten van zo’n duizend kilometer per etmaal via de website van het Global Flyway Network, terug op het belang van omgevings-, landschaps- en bodemkwesties, die een verklarende, soms ook voorspellende waarde (kunnen) hebben voor trek, gedrag, dna, voedingspatroon en aanpassingsvermogen van de grutto.
,,Op basis van de plekken waar ze zitten weet je hoe het daar gesteld is. Ze vormen een soort netwerk van reizende verslaggevers. Ik ben tien jaar directeur van het Wereld Natuur Fonds geweest; ik wou dat ik dit netwerk in die tijd tot mijn beschikking had gehad.
Siefried Woldhek
Wat de grutto ons vertelt
‘Wat de grutto ons vertelt‘ is een tweedelige Fryslân-dok-documentaire, gemaakt door film- en televisiemaker Thom Verheul, die onlangs – naar eigen zeggen – alleen nog maar films wil maken die ‘gaan’ over biodiversiteit. Ik kom daar hieronder bij je op terug.
Wat de grutto ons vertelt is een project van Kening fan ‘e Greide, het Friese burgerinitiatief dat al jaren ijvert voor meer aandacht voor biodiversiteit in het (Europese) boerenland. Want ‘verlies van biodiversiteit is verlies van culturele verscheidenheid’. De grutto staat symbool voor deze ongewenste verandering.
Theunis Piersma reisde in 2015, samen met ThomVerheul en componist, geluidsartiest en vogelaar Sytze Pruiksma, langs de trekroutes van de grutto’s om in Spanje, Portugal en Frankrijk medestanders te vinden. De documentaire biedt je een prachtig kijkje achter de schermen.
Wat de grutto ons vertelt, Deel 1, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 30 september 2015.
Wat de grutto ons vertelt, Deel 2, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 1 oktober 2015.
Meest ambitieuze programma ‘Culturele Hoofdstad Leeuwarden-2018
Wat de grutto ons vertelt was als ‘De koning van het weidelandschap‘ (‘King of the Meadows‘) een van de meest ambitieuze programma’s van het megaproject ‘Culturele Hoofdstad Leeuwarden-2018‘. Reden voor het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels om daar in een drie uur durende uitzending speciale aandacht voor te vragen – in breed perspectief.
Op zondag 25 maart 2018 stonden het Friese landschap, natuur- en boerenlandherstel en natuurlijk de grutto, centraal. Zo was er een gesprek met Jelle de Boer, de oud Natuurmonumenten-beheerder van Skrok en Skrins, kwam Jeroen Wiersma te spreken over zijn boek ‘De Greidhoeke‘, en mocht Gijs van Reeuwijk vertellen over de cultuurhistorische waarde van windmotoren voor het landschap. Ook de ontwikkeling van natuurinclusieve landbouw in Fryslân, met Wiebren van Stralen en boer Auke Stremler (die boert in de Greidhoeke), kwam aan bod. En hoe was het in dat jaar met Piersma’s grutto Amalia gesteld? Die broedde toch altijd in dit gebied?
Vanzelfsprekend ook een gesprek met een van de initiatiefnemers van Kening fan’e Greide en gangmaker-organisator van het Europese hoofdstad-project: Klaas Sietse Spoelstra. Luister naar een twaalftal (!) interviews met alle ‘betrokkenen’. Ook een gesprek met theatermaker Jos Thie over ‘De Stormruiter‘, het spectaculaire Friese paardenmuziektheaterspektakelstuk maakt daar deel van uit. Klik op de illustraties hieronder voor heel wat minuten interessante radio.
Conference Of The Birds
Een jaar lang bruiste het in de culturele hoofdstad, Leeuwarden zette zich met dit ‘reusachtige’ project op de Europese kaart. Ik ga er in dit verband – hoewel ik dat graag zou doen – niet verder op in. Ik focus me in deze bijdrage op onze nationale vogel en de kunstzinnige wijze waarop de eerder vermelde Kening fan ‘e Greide’s muzikant-componist Sytze Pruiksma en trompettist Eric Vloeimans op 7 juli van dat jaar in recreatiegebied De Groene Ster in Leeuwarden aandacht vroegen voor zijn netelige positie in het Nederlands cultuur- en boerenlandschap, met ‘Conference of Birds‘.
,,Het verhaal van grutto’s, kieviten en andere weidevogels wordt ons al vijftig jaar via de kranten, vogelwachten en boeren verteld en we waren niet in staat het tij te keren, Dan is het nodig anders te leren kijken. Beter te luisteren. Zo werd de grutto een metafoor, die verder strekt dan de weilanden.” Dat schrijft Klaas Sietse Spoelstra, initiatiefnemer van Kening fan ’e Greide, op 10 oktober 2018, terugblikkend op een internationale conferentie over wad- en weidevogels, in Workum. De conferentie stond in het teken van Friese cultuur en landbouwinnovatie.
Een nazomers weekend lang was Workum gaststad voor zo’n 250 internationale experts op het gebied van steltlopervogels uit zo’n dertig landen. Ze confereerden in Kultuerhús Klameare en genoten (met boeren, burgers en buitenlui) van een uitgebreid en ’tot de verbeelding’ sprekend randprogramma. Spoelstra besloot zijn artikel met een veelzeggende vraag:
,,Dat afgelopen weekend in Workum had zo veel lagen. Van herinnering, van durven dromen en van anders durven doen. Is dat niet wat de legacy van LF2018 zou moeten zijn?”
Op weg naar drinkbare rivieren, voor ecosystemen in balans
Wat de symboliek van de grutto is voor Klaas Sietse Spoelstra, is een ‘drinkbare rivier’ voor collega-ecoloog Li An Phoa. Thom Verheul – ja , de filmmaker die zich beperkt tot het maken van films over biodiversiteit – maakte onlangs voor KRO/NCRV de driedelige documentaire ‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie‘.
,,Mijn hele denken is richting biodiversiteit gegaan. Ik maak uitsluitend daarover nog films.”
Thom Verheul
Dit documentaire-drieluik plus een portret van Li An Phoa vind je hieronder in een eerdere bijdrage van Kunst en Landschap. Het interview in het Friesch Dagblad met Verheul’s ontboezemingen over zijn twee maanden lange wandeltocht met Phoa (ruim duizend kilometer in zestig dagen), wil ik je niet onthouden:
Op deze dag namelijk kwam de gepassioneerd ecoloog, fotograaf en filmregisseur van natuurfilms, met de ’trotse’ aankondiging van de start van een nieuwe productie: de natuurdocumentaire ‘Grutto! De vlucht van een iconische weidevogel‘.
Smit en zijn team hopen in het najaar van 2021 – het jaar overigens, dat ook Kunst en Landschap van start gaat – in première te gaan. Ik ga het op de voet volgen en houd je van de ontwikkelingen via een aparte blogbijdrage op de hoogte. Hieronder alvast de eerste teaser.
,,De grutto is de ideale verhalenverteller van hoe de natuur ervoor staat in ons agrarische land en hoe onze nationale natuur verbonden is met die van elders in de wereld.”
Ruben Smit
Teaser Grutto! De vlucht van een iconische weidevogel, YouTube-kanaal RSP Nature, 20 april 2020.
Natuurdocumentaire ‘Grutto!’ bij online opening academisch jaar Wageningen University & Research
Een klein voorproefje kan ik je alvast wel geven: medio juli 2020 kwam mij namelijk een twitterbericht onder ogen van cameraman bij het team van Ruben Smit Productions, Melchert Meijer zu Schlochtern, die trots als een pauw melding maakte van het feit dat de ‘film’ ‘Grutto‘ als verrassende invulling van het thema ‘Natuur en Landbouw, een voortdurende balanceeract’ was gekozen bij de opening van het academisch jaar van Wageningen University & Research. Hij mocht tijdens die sessie (die op 31 augustus 2020 plaatsvond) alvast een tipje van de sluier oplichten. Ook de WUR-organisatie leek daarmee zeer in zijn nopjes:
Kunst en Landschap besteedde in april 2019 uitgebreid aandacht aan de lancering van de promotiecampagne en gelijknamige website ‘Visit Wadden‘. Ruben Smit’s ‘Wadfilm‘ maakte daar onderdeel van uit. De veelgeprezen film ging in de zomer van dat jaar op tour langs twintig theaters en festivals in een speciale muzikale hommage onder begeleiding van het Noordpool Orkest.
Smit en zijn team brachten in de maand mei van 2020 overigens opnieuw een ode aan de wadden. In vier afleveringen van elk bijna een uur werd ‘HET WAD‘ op tv uitgezonden met daarin veel niet eerder vertoonde beelden: vanaf 6 mei elke woensdagavond om 20:40 uur bij BNN/VARA op NPO1. Je kunt ze hieronder alle vier (terug)zien, evenals een trailer om alvast in de stemming te komen.
‘Wadfilm’- camera- en geluidsmannen op bezoek bij Op1
Om je een beetje een idee te geven wat het is (en wat erbij komt kijken) om onderdeel uit te (kunnen) maken van het Ruben Smit-team, kun je kijken naar een interview met cameraman Ruurd Jelle van der Leij en geluidsman Olivier Nijs bij Op1 – de ‘echte’ mannen achter de successerie ‘Het Wad’.
Ruurd Jelle van der Leij en Olivier Nijs over natuurserie ‘Het Wad’ | Op1, YouTube-kanaal Op1, 25 mei 2020.
,,De tv-serie laat de oneindige en magische rijkdom van het Waddengebied zien, van de allerkleinste algen onder water tot de razendsnelle slechtvalk in de lucht.”
Ruben Smit
TRAILER – WAD, overleven op de grens van water en land, YouTube-kanaal RSP Nature, 10 september 2018.
Expeditie Waddenkust van start
Op 23 november 2020 ging ‘Expeditie Waddenkust‘ van start. Expeditie Waddenkust is een samenwerking tussen Rijkswaterstaat, provincie Groningen, provincie Fryslân, Investeringskader Waddengebied (IKW), waterschap Noorderzijlvest, Eems-Dollard 2050, Klimaatadaptatie Groningen en Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW). Doel van het project: het gezamenlijk in beeld brengen van klimaatadaptatie door mens, plant en dier langs de Nederlandse Waddenkust.
Expeditie Waddenkust – Waarden van het Werelderfgoed, Rijke Waddenzee, 22 november 2020
De gevolgen van klimaatverandering bedreigen het Waddengebied. Het wordt warmer, het regent harder, het is langere perioden droog en de verzilting in de kuststrook neemt toe. Die dreiging zal de komende jaren steeds groter worden. Daarom worden op verschillende plekken langs de Waddenkust maatregelen genomen. Welke locaties dat zijn kun je hier zien.
Zelf op expeditie
Vanaf april 2021 organiseren de partners van Expeditie Waddenkustexcursiesnaar de verschillende locaties. Je kunt daar dan zelf op expeditie om klimaatadaptatie ter plekke te zien, te horen – te beleven.
Eerste gedachtenkronkels Kunst en Landschap
In mijn blogbijdrage ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied‘ lees je alles over hoe verschillende organisaties in Noord Nederland de handen ineen sloegen ter bescherming van het Werelderfgoed Waddenzee. Tevens tref je daarin enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van en over Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten over het multimediale platform in oprichting – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik voor Kunst en Landschap (en Wadfilm) op de foto hieronder.
Neerlands Trots in Bange Dagen
DWDD organiseerde in samenwerking met Vogelbescherming Nederland en het BNN/VARA-programma Vroege Vogels in 2019 een ‘Vogel van het Jaar‘-verkiezing. Het werd de grutto! Vier jaar daarvoor had de trekvogel het al geschopt tot ‘Nationale Vogel‘, gekozen door het Nederlands publiek. Over populariteit heeft de grutto dus niet te klagen.
Media-aandacht en onderwijs
Die moet je wel zien vast te houden. Zo gewonnen, zo geronnen. Dat beseft ook de eerdergenoemde onderzoeksleider van het Team Piersma, Jos Hooijmeijer, die in het voorjaar van 2019 op ‘avontuur in de natuur’ ging met Sosha en Jonata in het kader van het school-tv-programma ‘De Buitendienst‘, dat elke vrijdagavond vlak voor zessen wordt uitgezonden bij NPO-Zapp. Het programma richt zich op jeugdigen van 9 tot 12 jaar. Jos legt uit waarom de grutto onze ‘Nationale Vogel‘ is:
Waarom is de grutto onze nationale vogel? YouTube-kanaal De Buitendienst, 10 augustus 2019.
Een alleraardigst (internationaal) gruttoproject voor leerlingen van een viertal basisscholen in Súdwest-Fryslân vond plaats in de zomer van 2020: ‘Greidhoeke Goes Onderwijs‘. Het leverde hen de (jaarlijks uit te reiken) Nuffic–internationaliseringsprijs op. Leerlingen werkten samen met leeftijdsgenoten uit het buitenland aan een project over de grutto dat resulteerde in een museumexpositie, een Friestalig poplied met videoclip en een eigen Greidhoeke-journaal. Het lied, gemaakt in samenwerking met pianist Wiebe Kaspers – hij komt later in deze blogbijdrage nogmaals voorbij – stond overigens eind vorig jaar in de Friese top 100.
Wat is iets waard wat onvervangbaar is? Onze weidevogels, laat ze niet verdwijnen!
Ook In het succesjaar 2014, het jaar van de toekenning van de Spinozapremie, werden alle pijlen, in nauwe samenwerking met Kening fan ‘e Greide, gericht op de jeugd en een breed publiek. Kunst en cultuur werden ‘ingezet’ ter onderstreping van het belang van de weidevogels in het Nederlandse landschap en biodiversiteit, en om aandacht te vragen voor de hachelijke situatie waarin die zich bevinden. Om te inspireren, enthousiasmeren, en om het integraal weidevogelbeheer een duwtje in de rug te geven. Met een educatief tintje laat componist, zanger, eizoeker en Fries Syb van der Ploeg zien hoe je dat doet:
Greidefugels lit se net fleane, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 12 maart 2014.
,,Verlies van biodiversiteit is verlies van culturele verscheidenheid’. De grutto staat symbool voor deze ongewenste verandering.”
Kening fan ‘e Greide
De koning van de weide, een keizer in het veld
Ter ere van het Nationale Grutto-Vogeljaar deed de ‘Grutto-ambassadeur’ dat nog eens dunnetjes over door LIVEeen ode te brengen aan de ‘weidevogel met z’n oranje snavel’ in de BNN/VARA–Vroege Vogels-studio op zondag 22 november 2015, samen met z’n vaste pianist Wiebe Kaspers:
Syb van der Ploeg – De koning van de weide, YouTube-kanaal Vroege Vogels, 23 november 2015.
Als je op de foto hieronder klikt kom ook jij alles te weten over Neerlands Trots in Bange Dagen. Je belandt dan op de ‘Grutto-pagina’ van de website van Vogelbescherming Nederland. Mooie site, met een schat aan informatie! Wel weer terugkomen, want er volgt belangrijk nieuws!
De grutto als boegbeeld van de transitie naar meer biodiversiteit op het boerenland
Terug naar het onderzoek van het Team Piersma. De grutto is een oer-Hollandse weidevogel en nergens in Europa broeden zoveel grutto’s als in Nederland – maar liefst negentig procent van de populatie. Maar, hij heeft het niet makkelijk, de natuurwaarden van het boerenland staan zwaar onder druk.
Waar het boerenbedrijf nog ruimte laat voor natuur, daar gedijt de grutto. Dat vraagt om omschakeling en omdenken. Sommigen boeren doen dat al – in nauwe samenwerking met burgers en maatschappelijke organisaties. De aanpassingsmogelijkheden van weidevogels wordt steeds meer op de proef gesteld en predatoren zien hun kansen (mede daardoor) schoon. Kijk hieronder naar een prachtige, veertig minuten durende, documentaire van het BNN/VARA-programma Vroege Vogels, waarin de grutto een hoofdrol vertolkt. Ook hier geldt: terugkomen – je hebt, zoals beloofd, nog iets tegoed.
‘Vroege Vogels’ op zoek naar de laatste overlevingskansen van de grutto
Vroege Vogels TV, Weidevogels in Skrok, uitzending 24 april 2020 (deels herhaling 2019)
‘De staat van ons landschap: grutto’s meten het succes van de transitie in de melkveehouderij’
Dat Theunis Piersma, met in zijn kielzog ‘zwaargewicht’ Siegfried Woldhek, de publiciteit zocht voor zijn (nieuwe) onderzoek, Woldhek deed aan het eind van het DWDD-interview een dringend beroep op (potentiële) financiers om een vervolg en uitbreiding ervan mogelijk te maken, sterkt mij in het idee dat er sprake kan zijn van een vooropgezet plan om eens flink aan de boom te schudden. Ik hoop dat ik daar gelijk in heb.
Het onderzoek van de laatste zes jaar leverde immers weinig hoopvolle resultaten en conclusies: ,,de reproductie van de grutto zit in een neerwaartse spiraal. De helft van alle legsels sneuvelt voortijdig en van de kuikens die wel uitkomen komt 90 procent alsnog om, door een gebrek aan ‘dekking’ en (geschikt) voedsel”, schrijft Cor de Boer in ‘De grutto is de waakvogel van ons landschap‘. Daar komt bij dat aan de twee en een half miljoen onderzoeksgelden na een zestal jaren ook een einde komt.
Team Piersma gaat kennelijk in de aanval! Het roer moet om – en wel op meerdere fronten. Onder de welluidende naam ‘De staat van ons landschap: grutto’s meten het succes van de transitie in de melkveehouderij’, wordt nadrukkelijk ingezet op onderzoek dat moet leiden tot meer biodiversiteit op het boerenland. In Nederland, en het liefst ver daarbuiten.
Leeuwarder Courant-journalist – what’s in a name – Cor de Boer, maakte het veelbelovende en heuglijke nieuws in een tweetal berichten (een nieuwsbericht en een uitgebreide reportage) op één dag, 14 april 2020, wereldkundig:
Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien
De financiering van het integrale onderzoeksproject voor de komende jaren is nog niet geheel rond, maar Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien, want er is goedkeuring vanuit Den Haag (LNV) vanwege landelijke representativiteit van de onderzoeksgegevens.
Ook Vogelbescherming Nederland, de organisatie die een voortrekkersrol speelt in verschillende samenwerkingsverbanden, steunt het project – samen met een netwerk van boerenlandvogelboeren en dankzij steun van hun leden en vele andere partijen. Op 29 april 2020 klom Peter de Pater, hoofd Communicatie Vogelbescherming, in de pen om met ‘Tijd voor een groene Mansholt‘, het onderzoeksproject een hart onder de riem te steken.
,,Willen we een gezond land met een rijke natuur en een mooi boerenlandschap, waar nog grutto’s broeden en hoog boven ons veldleeuweriken zingen? Dat kan alleen door het landbouwsysteem te veranderen.”
Peter de Pater
Het laatste gat in de begroting moet worden gedicht door de Nederlandse provincies, Fryslân voorop. Ik hoop dat (in ieder geval) Groningen en Drenthe spoedig aan zullen haken, zodat we ook in de toekomst verzekerd (kunnen) zijn van beelden als deze, gemaakt door Petra Manche op 27 mei 2020:
,,BESCHUIT MET MUISJES voor ‘Warkumerwaard’, een gezenderde #grutto, die gisteren, op de Workumerwaard in zuidwest Fryslan, het leven schonk aan drie gezonde kuikens (vanochtend gefotografeerd door Petra Manche, wachtend op 1 onuitgekomen ei). Het is een heel beweeglijk mannetje.”
Twitterbericht Global Flyway Network (10:51 a.m., 27 mei 2020)
Media-aandacht en verrassende nieuwe onderzoeksresultaten
Dat voortzetting van onderzoeksmogelijkheden en -financiering niet direct tot de verbeelding spreekt bij (landelijke) media, mag geen verrassing heten. Wel, als je op basis daarvan – een paar dagen erna – met verrassende onderzoeksresultaten op de proppen komt.
Grutto met kleurringen en geolocator, Foto: Jan van de Kam
Op 21 april kwam eerdergenoemde Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer met berichtgeving over het onderzoek van promovendus en lid van het Team Piersma, Mo Verhoeven, die een ‘verrassend licht’ op het broedgedrag van de grutto wierp. Diezelfde dag mocht Verhoeven daarover vertellen bij Omrop Fryslân, die er een uitgebreid (radio)nieuwsitem aan wijdde.
Sanne Schelfaut, schrijvend voor het Algemeen Dagblad, besteedde een dag daarvoor aandacht aan de nieuwe natuurdocumentaire van Ruben Smit (gelardeerd met teaser en fraaie beeldreportage). Ik vermoed dat we van de tandem ‘Piersma-Smit‘ de komende tijd nog veel gaan horen.
Het ‘flink aan de boom schudden’ is natuurlijk ook oud bekende en ‘landschapspijn‘- journalist-Leeuwarder Courant, Jantien de Boer, niet ontgaan. Zij toog na de eerste berichtgevingen naar Zuid-West Friesland om Piersma in zijn woonplaats Gaast – op afstand – te bezoeken en te bevragen over de Corona-consequenties voor het onderzoek – in brede context en doorspekt met vogelgeluiden:
De grutto is de nieuwe dodo; weidevogelbeheer kan neergang niet stoppen
Ook Christien Boomsma, wetenschapsredacteur bij onafhankelijk nieuwsmedium voor de Rijksuniversiteit Groningen, UKrant, zette koers richting de Friese Zuidwesthoek. In de Skriezekrite Idzega – een verzameling polders van zo’n 1500 hectare boerenland waar (ook) het team Piersma jarenlang actief onderzoek deed en doet, ontmoet ze grutto-onderzoeker Egbert van der Velde, zittend in het gras. Hij is bijna klaar met de gegevens voor de Gruttomonitor 2012-2019, de eindrapportage van acht jaar grutto-onderzoek aldaar die in de eerste week van mei (2020) verscheen. Zijn eerste reactie bij hun ontmoeting: ,,Het is alsof je de dodo onderzoekt in de jaren voor zijn uitsterven.”
,,Kuikens, kuikens, kuikens” Dat is het pleidooi van het RUG-team dat onderzoek doet naar de grutto. Ondanks alle intenties, is het agrarisch natuurbeheer op dit moment niet voldoende om de grutto als soort in stand te houden. Een boodschap die we serieus moeten nemen, anders sterft de grutto uiteindelijk uit.”
,,Effectieve weidevogelbescherming en een gezond boerenbedrijf gaan echt niet samen’, zegt diezelfde onderzoeker Egbert van der Velde in een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma Vroege Vogels op 1 mei 2020. Acht jaar onderzoek laat zien dat zelfs in de beste weidevogelgebieden de grutto’s niet genoeg jongen groot krijgen om de achteruitgang te stoppen.
Skriezekrite Idzegea, Van der Velde’s werkterrein, is zo’n topgebied. Het studiegebied is representatief voor ons land. ,,Nederland is de grootste bottleneck voor de grutto”, zegt Egbert van der Velde tegen Cor de Boer, de Leeuwarder Courant-journalist die het Piersma-onderzoek nauwlettend volgt. ,,Er worden hier te weinig kuikens groot en een toenemend aantal volwassen vogels legt het loodje.” Gruttomonitor-rugnummers:
,,Zelfs in de Skriezekrite Idzegea, waar de omstandigheden voor de vogels optimaal zijn, gaat het slecht met de grutto”, lees en hoor je (dan ook) in een nieuwsbericht van Omrop Fryslân op 9 mei. Ditmaal schuift Theunis Piersma aan om de net gepresenteerde resultaten uit het rapport Gruttomonitor 2012-2019 in een radiointerview (in het Frysk) toe te lichten.
Eindrapportage DE VINGER AAN DE POLS VAN DE GRUTTO-POPULATIE MET EEN ACTUEEL OVERZICHT VAN DE DEMOGRAFISCHE PARAMETERS OP BASIS VAN LANGJARIG VELDONDERZOEK IN SÚDWEST FRYSLÂN
Egbert van der Velde, Rosemarie Kentie, Theunis Piersma, Eldar Rakhimberdiev & Jos Hooijmeijer, Rijksuniversiteit Groningen, mei 2020
.
Dat het ‘bar slecht gesteld is met de grutto in het vogelweidegebied van het Friese Idzega‘ was ook de conclusie van de nieuwsredactie van Veldpost: ,,De kuikens van de grutto worden opgegeten of vinden niet genoeg insecten om groot te worden.” Waarom dit bericht in de Groninger editie is opgenomen is niet duidelijk.
Voor de weidevogels in de noordwestelijke Greidhoeke lijkt het broedseizoen dit jaar ook desastreus te verlopen. Voor het gehele kleigebied ‘liket it net goed’ zegt Albert van der Ploeg, voorzitter van het Kollektivenberied van agrarische natuurverenigingen en van de Noardlike Fryske Wâlden in een artikel van Jan Ybema in het Friesch Dagblad van 18 mei 2020.
Het is dit voorjaar droger dan ooit gemeten in Nederland. Vanwege watertekorten is op verschillende plekken in ons land het besproeien van land zelfs verboden. Dat treft vooral de volwassen grutto’s op zoek naar wormen in een ondoordringbare bodem. Om ook de kuikens – speurend naar (een slinkend aantal) insecten – bij te staan en op gewicht te krijgen voor de trek naar het zuiden, maakte de vereniging Noardlike Fryske Wâlden bij Oentsjerk eind mei twee zomerplasdrasgebieden.
‘Er zal geen burger of politicus zijn die er bewust naar streeft de grutto te laten uitsterven’
Je zou het weidevogelbeheer gekscherend dweilen met de (letterlijke) kraan open kunnen noemen, want er spelen natuurlijk meer (nauw verweven) zaken die de gruttopopulatie in ons boeren-cultuurland bedreigen: klimaatverandering, predatoren, waterpeilen en grondwaterstanden, biodiversiteit, maar bovenal de keuze hoe er in Nederland landbouw wordt bedreven: relatief grootschalig, intensief en efficiënt. De natuurkwaliteit staat daardoor enorm onder druk.
Trouw-redacteur Emiel Hakkenes bespreekt in een notendop in een columnachtig artikel drie decennia Nederlands natuurbeleid en de ‘lastige’ keuzes die door zowel politiek, belangenorganisaties en burgers gemaakt moeten worden in:
Het artikel van Hakkenes maakte onderdeel uit van een uitgebreide reportage dat het dagblad (Trouw) die dag maakte over de versnippering en slechte kwaliteit van de Nederlandse natuur. Verstedelijking, infrastructuur en industrie zijn de boosdoeners, maar nergens is het soortenverlies zo groot als op het boerenland, zo blijkt uit de bijdrage van Jasmijn Missler.
Schouten bestrijdt stelling dat huidige weidevogelbeheer niet werkt
Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is het niet eens met de stelling dat het huidige weidevogelbeheer niet werkt. De oorzaken voor de neerwaartse spiraal van de weidevogelpopulatie zijn complex, gebiedsafhankelijk en vragen volgens haar om een langetermijn-aanpak. Dat schrijft de minister aan de Tweede Kamer in een reactie op vragen van de Partij voor de Dieren in: ‘Beantwoording Kamervragen over achteruitgang grutto‘ (Kamerstuk: Kamervragen, 17 juni 2020).
Schouten deelt in de zorg, maar wil niet gezegd hebben dat het weidevogelbeheer niet werkt. Met een oordeel over de effectiviteit van het Agrarisch natuur- en landschapsbeheer (Anlb) wacht zij tot het einde van het jaar, als Wageningse onderzoekers een evaluatie afleveren. Aan zowel de Leeuwarder Courant als het Bio Journaal ging dit ‘doorschuiven’ niet voorbij:
Ook Trouw-journalist Joop Bouma hoeft niet te wachten op het Wageningse evaluatierapport om zijn oordeel over het Nederlandse weidevogelbeheer te vellen: de bescherming van de weidevogel faalt. Dat blijkt uit een tweetal reportages die op een dag, 22 juni 2020, in het dagblad verschenen.
,,Chris van Bruggen is melkveehouder in Hoornaar. Hij stoort zich aan een artikel dat maandag in Trouw verscheen: ‘Het gaat bergafwaarts met de weidevogel – ondanks de miljoenen die in hun bescherming zijn gepompt’. Een artikel dat een klok luidt, zonder te weten waar de klepel hangt. Waarom legt hij hieronder uit”, is de inleiding van een opiniestuk in Foodlog van 25 juni 2020: ‘Weidevogelbeheer: verdienmodel of schadevergoeding?‘.
Mark Kuiper vindt ‘falen van agrarisch natuurbeheer’ veel te somber gedacht
De alarmerende kop ‘Het gaat bergafwaarts met de weidevogel’ werd nog diezelfde dag ‘opgepikt’ door de redactie van het EO-radioprogramma ‘Dit is de Dag‘. Presentator Tijs van den Brink sprak met coördinator agrarisch natuurbeheer Mark Kuiper, die dat veel te somber gedacht vindt, en met – de inmiddels ook bij jou bekende – trekvogelecoloog Theunis Piersma, die vindt dat de huidige landbouwvisie niet samengaat met het herstel van de weidevogelpopulatie. Je kunt de uitzending hieronder beluisteren.
Wind als bepalende factor voor de trek naar het Noorden: ‘een interessante exercitie’
Hoe overleven trekvogels de klimaatverandering? Niet alleen temperatuurstijging, maar ook ‘gunstiger’ windomstandigheden zorgen ervoor dat sommige vogels eerder aankomen in hun broedgebieden, concluderen drie Duitse, Deense en Zwitserse ornithologen.
Theunis Piersma werd door Volkskrant-journalist Jean-Pierre Geelen gevraagd om een (eerste) reactie: hij noemt het onderzoek een ‘interessante exercitie’, maar plaatst ook kanttekeningen. Zo wijst Piersma erop dat de internationale onderzoekers enkel ‘statistische verbanden’ aantonen, maar die geven niet per se niet een volledige verklaring.
,,Nederland had dit jaar de droogste lente ooit, midden in het broedseizoen. Weidevogelonderzoekers houden hun hart vast. De populatie van typisch Nederlandse soorten als de grutto en kievit gaat al jaren achteruit en droogte kan een extra klap geven. Maar juist door gebrek aan kuikens vallen verbanden moeilijk te meten”, zegt Rolf Schuttenhelm op NU.nl. Ook Piersma-teamleider Jos Hooijmeijer komt aan het woord:
“Ik hou mijn hart vast voor kuikens die de lente wél hebben overleefd”
Op 1 juli 2020 organiseerde De Balie ’s middags een rondleiding in misschien wel het belangrijkste gruttogebied van Nederland, in Waterland vlak boven Amsterdam. Samen met (de hierboven ‘besproken’; zie ‘Het gaat bergafwaarts met de weidevogel − ondanks de miljoenen die in hun bescherming gepompt zijn’, Trouw, 22 juni 2020) natuurbeheerder Ton Pieters, die het gebied als geen ander kent omdat hij er al vijftig jaar werkt en er veel werk verzet om dit gebied voor weidevogels in te richten, vertelde Theunis Piersma over de jeugd van de grutto.
’s Avonds – vanaf juli waren de coronavoorschriften enigszins versoepeld, dus niet ‘slechts’ online – stond diezelfde Piersma op het lijstje van genodigden van Luuk Ex, programmamaker en gespreksleider van ‘Vogelen in De Balie‘, een programmareeks voor ‘nieuwelingen’ en vogelnerds. Dit keer stond de grutto op het menu.
Ook uitgenodigd waren Laura Bromet, GroenLinks-Kamerlid met de portefeuille ‘Landbouw’ en oud wethouder van de gemeente Waterland, Kas Koenraads, onderzoeker aan de ‘Biosphere Science Foundation‘ en Arnold van den Burg, eveneens onderzoeker aan diezelfde (in het Nederlands vertaalde) Stichting BioSFeer. Inhoudelijke en politieke bespiegelingen rond de trekvogel, maar ook live ontledingen. Komt het ooit nog goed met de voorheen algemene vogel van het Nederlandse boerenland?
Is de grutto nu een uitstervende soort?
Dat vroeg de Mirthe van der Drift vervangende presentator, Corné, van het radioprogramma ‘Fris‘, aan onderzoeksleider van het team Piersma, Jos Hooijmeijer, op de vroege zondagochtend van 5 juli. Hij wees bij de beantwoording van die vraag vooral naar de politiek, het CDA en de VVD in het bijzonder, omdat die het (huidige) landbouwbeleid willen voortzetten, en laten prevaleren boven dat van het behoud en bescherming van de grutto. Luister hier naar een kort radiofragment.
Weidevogelman: De vogels zijn (nog niet) gevlogen
,,Juist na dat ongekend droge voorjaar met op veel plekken stevige predatie moet je blijven loeren naar kuikens die er nog rondscharrelen. Onderzoekers die langjarig de resultaten in kerngebieden voor weidevogels vergeleken met omliggende gebieden legden er de vinger op dat kuikenoverleving het grote pijnpunt is”, zegt Weidevogelman in zijn column in Agraaf, het onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor West Nederland, verwijzend naar de eerder genoemde Gruttomonitor 2012 – 2019 van teamPiersma.
Weidevogelman is een initiatief van het Louis Bolk-instituut en is in oktober 2019 gestart als een serie columns om boeren te inspireren rondom weidevogels.
Op 21 augustus was coördinator van het Team Piersma, Jos Hooijmeijer, te gast bij het NPO 1-radioprogramma Vroege Vogels en maakte samen met presentator Menno Bentveld de balans op voor het (grutto)jaar 2020: ‘In de zeventien jaar dat we nu onderzoek doen aan grutto’s hebben we nog niet eerder zo’n slecht resultaat gezien’. Wat de reden daarvan is lees en hoor je in:
Slechtste jaar ooit voor grutto BNN/VARA, Vroege Vogels, 21 augustus 2020 (Artikel + 2 radiofragmenten; w.o. interview Jos Hooijmeijer)
.
En zie je in:
‘Slechtste jaar ooit voor grutto’, Menno Bentveld interviewt Jos Hooijmeijer in Vroege Vogels (BNN/VARA)
Naar aanleiding van dit interview met Hooijmeijer werd bij Omrop Fryslân de ‘predatorenproblematiek’ nog eens benadrukt: het bestrijden van predatoren heeft op de lange duur geen zin. De oplossing moet gevonden worden in een andere inrichting van het platteland.
..Als je de vossen bestrijdt, dan springt de steenmarter gewoon in het ontstane gat. En als je ook díe gaat bestrijden, staan hermelijn, wezel en bunzing weer klaar.”
Ook Friesch Dagblad-journalist Jan-Peter Soenveld kwam tot een soortgelijke conclusie: het platteland moet veranderd worden, met als basiskwaliteit natuur; het aanpassingsvermogen van de grutto doet de rest.
,,Het hoeft voor weidevogels als grutto en kievit niet ingewikkeld te zijn. Die zijn niet zo moeilijk.”
Naast het Friese onderzoeksgebied was het monotone landschap ook in andere delen van (Noord) Nederland in belangrijke mate de (hoofd)oorzaak van het dramatische grutto-broedseizoen-2020. Hooijmeijer in gesprek Gerdt van Hofslot, journalist Dagblad van het Noorden:
,,Het landschap is veranderd. Het lukt niet om aan de vogels een landschap aan te bieden dat die predatie niet uitlokt. Rovers vinden de grutto’s nu heel makkelijk en het ontbreekt ze aan een goed alternatief.’’
,,Maatregelen om de grutto te behouden blijven beperkt tot kleinere weidegebieden. Het zou helpen als ook het omringende landschap rijker aan natuur wordt”, zegt Anne van Doorn, projectleider Natuurinclusieve Landbouw van Wageningen University & Research, in een artikel van diezelfde universiteit, waarin overigens ook aandacht besteed wordt aan de (online) ‘Opening van het Academisch Jaar‘ (31 augustus 2020) waarbij de grutto een prominente plek toebedeeld kreeg. Van Doorn gaat daarbij uitgebreid in op de relatie weidevogel- en landschapsbeheer en landbouw.
,,Boeren zijn de hoeders van het landschap. Wanneer we ze alleen betalen voor het voedsel dat ze produceren, doen we geen recht aan de cruciale rol die ze vervullen.”
Anne van Doorn, projectleider Natuurinclusieve landbouw, WUR
Hoe reageert de politiek op zo’n buitengewoon slecht weidevogeljaar? In Friesland, een provincie die jaarlijks ruim 20 miljoen in weidevogelbeheer steekt, lopen de spanningen hoog op. Er bestaat brede consensus over het feit dat er ‘iets’ moet worden gedaan. Maar wat, en hoe?
Noodkreet voor de grutto: ‘Slechter kan het niet’, RTVNOF, 7 september 2020.
CDA-Statenlid Attje Meekma kwam, naar aanleiding van de Startnotitie voor de aanpassing van de nieuwe provinciale Nota Beheer en Schadebestrijding, die medio september 2020 op de agenda stond, met een boude uitspraak:
„Het CDA-Friesland vindt dat er nu een duidelijke keuze gemaakt moet worden. Friesland heeft gekozen voor weidevogels: dan kan niet de kool én de geit gespaard worden.”
Attje Meekma, CDA-Statenlid
Lees ook de reacties op onderstaande artikelen en zie dat ‘emotie’ bij dit onderwerp een grote rol speelt, die de kern van de problematiek (veelal) onbesproken laat, c.q. uit de weg gaat.
Vossen die eieren uit een nest roven, of een reiger die er met een jong kuiken vandoor gaat. Voor weidevogels hoort de dreiging van roofdieren bij het leven. Alleen lijkt het er op dat de predatie onder weidevogels al tientallen jaren toeneemt. Draagt dat bij aan de sterke achteruitgang van weidevogels in Nederland? Dat vroegen onderzoekers van Sovon Vogelonderzoek Nederland zich af. Ze hoopten antwoord te krijgen op de volgende vragen:
Is predatie in de loop der jaren toegenomen? En hoe is dit verdeeld over het land?
Welke invloed heeft het landschap hierop?
Beïnvloeden de dichtheid aan weidevogels en de soortenrijkdom de predatiekans?
Helpt het beheer van predatoren tegen het verlies van legsels?
Hoe kunnen we met deze kennis weidevogels beter beschermen?
Bij het beantwoorden van deze vragen, richtten de onderzoekers zich specifiek op vijf weidevogels: scholekster, kievit, grutto, wulp en tureluur. Het antwoord laat zich raden: ja! Alle vijf soorten die de onderzoekers tussen 2004 en 2018 hebben gevolgd, verloren gemiddeld een derde van de legsels aan predatie. Ten opzichte van twintig jaar geleden zijn vooral in Friesland en Groningen de predatieverliezen toegenomen.
Predatiekaart van Nederland op basis van de berekende predatieverliezen per landschap voor de vijf vogelsoorten gecombineerd. Tussen haakjes is het predatieverlies vermeld (Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland)
Afrasteren beste medicijn tegen eierroof weidevogels?
,,De uitkomsten van het Sovon-onderzoek passen naadloos bij het pleidooi dat twee weidevogel-kongsi’s afgelopen jaar hielden om de vogelstand te redden”, schrijft Saskia van Westhreenen op 13 oktober in het Dagblad van het Noorden. Ze refereert hierbij aan het zogenoemde ‘Olterterp-overleg‘, waarin Friese terreinbeheerders en vogelbeschermers, samen met boeren en jagers over beheersmaatregelen voor de bescherming van weidevogels praten, dat in december vorig jaar met een plan kwam voor tien tot vijftien ‘robuuste’ vogelgebieden van 1000 hectare in Friesland.
Jaarbericht Weidevogels in Fryslân 2020, cijfers en trends
‘Een verloren jaar’, zo gaat het broedseizoen 2020 voor weidevogels in Fryslân de boeken in, stelt Staatsbosbeheer in ‘Weidevogels brengen nauwelijks kuikens groot‘ op 23 oktober. Uit telgegevens van zes organisaties blijkt dat het met grutto, kievit, tureluur en scholekster slecht gesteld is. Dat kun je opmaken uit het Jaarbericht Weidevogels in Fryslân 2020, met daarin de cijfers en trends.
Jaarbericht Weidevogels in Fryslân 2020 Sovon Vogelonderzoek Nederland, Kollektiven Beried Fryslân (KBF), It Fryske Gea, Staatsbosbeheer, de Bond Friese VogelWachten (BFVW) en Natuurmonumenten, oktober 2020
.
Het jaarverslag drukt politici, vogelliefhebbers, boeren en eigenlijk alle inwoners van Friesland opnieuw met de neus op de feiten. Alle campagnes, intenties en beleidsstukken ten spijt: de greidfûgel (weidevogel) is er nog niet mee geholpen.
,,Met steeds meer vijanden in het veld, heeft de grutto het steeds lastiger. Dêr ûntstiet in grutte disbalâns’’
Douwe Hoogland, gedeputeerde
Zes natuurorganisaties dringen er bij de politiek op aan om op korte termijn te zorgen voor een goede basiszorg, te doen aan droogtebestrijding en beter predatiebeheer. Om op de lange termijn de grutto een goede biotoop te bieden, waar hij op aaneengesloten grond kan leven en zich kan vermenigvuldigen, werkt gedeputeerde Douwe Hoogland momenteel aan een actieplan dat in november 2021 klaar moet zijn..
De provincie Fryslân neemt de regie om landelijk te komen tot nieuwe, grote weidevogelgebieden, meldt Pieter Atsma in het Friesch Dagblad op 24 oktober 2020. Gedeputeerde Douwe Hoogland zei op de dag van presentatie van het Jaarbericht dat onder Friese leiding gesprekken in gang zijn gezet om hier met verschillende stakeholders aan te werken. Het doel: uiterlijk in november volgend jaar moet er een landelijk plan liggen waarbij boeren een hogere melkprijs krijgen in ruil voor het ruim baan bieden aan weidevogels. Supermarkten zouden de melk dan tegen een hogere prijs kunnen verkopen.
Het overleg, dat door Hoogland het ‘Abe Lenstra-overleg‘ is gedoopt (naar de locatie van de gesprekken, het Abe Lenstra Stadion), moet leiden tot de selectie van een groot aantal ‘weidevogelkerngebieden‘ van duizend tot tweeduizend hectare.
Aantallen boerenlandvogels in open veld nemen verder af
Een week later, op 30 oktober, werd door een drietal organisaties de nieuwe Boerenlandvogelbalans aan het ministerie van LNV overhandigd. Daaruit blijkt dat vogels van het open boerenland, zoals de grutto en de patrijs, sinds 1990 met bijna 70% in aantal zijn afgenomen. Vogels die op erven en in struweel in het buitengebied broeden, bleven nagenoeg stabiel. Cijfers per provincie schetsen een somber beeld als het gaat om de broedprestaties van bekende vogels als de scholekster en kievit. Ze hebben te lijden onder het geïntensiveerde landgebruik en daarmee samenhangende verdroging, vermesting en versnippering. Minder voedsel en meer predatie zijn daar directe gevolgen van. De balans is samengesteld door Sovon, LandschappenNL de Bond Friese Vogelwachten en (veel) vrijwilligers en nazorgers (van deze organisaties).
Boerenlandvogelbalans 2020 Sovon Vogelonderzoek Nederland, LandschappenNL, de Bond Friese VogelWachten (BFVW) en vrijwilligers/nazorgers, oktober 2020
De Boerenlandvogelbalans 2020 is de opvolger van de Weidevogelbalans uit 2013. Die ging toen alleen over weide- en akkervogels van het open boerenland, zoals kievit, patrijs en veldleeuwerik. De huidige Boerenlandvogelbalans behandelt ook erf- en struweelvogels van het platteland, waaronder soorten als boerenzwaluw en ringmus.
De Boerenlandvogelbalans 2020 laat een uitermate somber beeld zien van de vogels van het open boerenland; de achteruitgang van deze groep sinds 1990 bedraagt maar liefst 70%. Dat is de balans die Vogelbescherming Nederland op 5 november 2020 opmaakt in ‘Boerenland–vogelbalans 2020: desastreuze achteruitgang‘. Hieronder bevinden zich vogelsoorten die zeer kenmerkend zijn voor het laaggelegen Nederlandse boerenland, de weidevogels. Scholekster, grutto en wulp laten de sterkste achteruitgang zien.
De verklaring van de achteruitgang van onze boerenlandvogels is complexe materie. Maar er is één grote, bepalende factor: het sterk geïntensiveerde landgebruik, zo concludeert Vogelbescherming. Ze wil daarom belangrijke weide- en akkervogelgebieden veiligstellen en uitbreiden en noemt een aantal voorbeelden waar de aanpak werkt. Kort gezegd komt de organisatie met een pleidooi voor natuurvriendelijke landbouw en dat die beloond en bevorderd moeten worden. Om dat te bereiken wil men niet wachten op de inwerkingtreding van het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de Europese Unie (2023, red.). Daarom kiest ze ervoor om, samen met haar koepelorganisatie BirdLife International, alles op alles te zetten om met onmiddellijke ingang het (GLB-)beleid te beïnvloeden, c.q. ‘bij te sturen’. Zij schaart zich dan ook volmondig achter de actie #withdrawthecap.
,,Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de Europese Unie (GLB; CAP in het Engels) dreigt nu een geheel verkeerde afslag te nemen naar een treurigmakende, industrieel-agrarische cultuurwoestijn.”
(Als je meer wilt weten over het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de Europese Unie, raad ik je aan deKringlooplandbouwspecialvan Kunst en Landschap te raadplegen.)
BoerenNatuur: zorgen en oproep tot versterkte en integrale aanpak
Ook BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer, deelt de zorgen om de boerenlandvogels en roept op tot een versterkte en integrale aanpak van de problematiek. Zij ziet kansen in een inzet op gebiedsgerichte samenwerking en ‘het versterken van natuurinclusieve kringlooplandbouw die biodiversiteit integraal meeneemt’.
Daarnaast werkt ze aan manieren om verlies door predatie te beperken, dat volgens hen zeker niet gezien moet worden ‘als enige oplossing’, maar wel als maatregel die op de korte termijn is op te pakken. De samenwerking met Sovon, de BFVW en LandschappenNL in het monitoren en het lerend beheren zullen de komende jaren een belangrijk speerpunt blijven in het werk van BoerenNatuur. Lees hier hun uitgebreide verslag en oproep: ‘Boerenland-vogelbalans 2020: zorgen en oproep tot versterkte en integrale aanpak‘ (BoerenNatuur, 9 november 2020).
‘Natuur en landbouw: een voortdurende balanceeract’
Na de openingstoespraak van het WUR-Academisch Jaar door voorzitter van de Raad van Bestuur van Wageningen University & ResearchLouise O. Fresco, mocht de eerder genoemde Melchert Meijer zu Schlochtern, cameraman bij Ruben Smit Productions, hun nieuwe productie, de natuurdocumentaire ‘Grutto! De vlucht van een iconische weidevogel‘, toelichten. Dat deed hij met verve; vanaf ongeveer de veertigste minuut kun je ‘inzoomen’ op zijn presentatie, die ondersteunt wordt met (prachtige) niet eerder getoonde beelden.
Opening Academic Year 2020-2021, Wageningen University & Research, 31 augustus 2020.
Kening spreekt op Prinsjesdag-2020 ‘Grondrede’ uit: ‘Aan hem die van mij houdt, zal ik geven’
,,Bij zonsopgang in de Leonserpolder vertelden Peter Oosterhof, Drentse boer op Friese grond en Welmoed Deinum, boerin uit Sondel, over het magisch spel dat zich onder onze voeten afspeelt.” Zo opent de website van Kening bij de ‘verbeeldende’ aankondiging van hun ‘Grondrede‘, waarin ze het belang van de grond, ‘de bodem van ons bestaan’ onderstrepen en kracht bijzetten: ‘Kening sprak op 15 september 2020 de Grondrede uit‘.
,,Het is een prachtig organisme. Maar we gaan er te ruig mee om.” Daarna sprak en bewoog de aarde zelf, begeleid door trompet en didgeridoo.”
Kening
Grûnrede Kening, YouTube-kanaal Hatog Krøller, 15 september 2020.
,,Af! De registratie van die magische Prinsjesdag-ochtend waarop Kening de Grondrede uitsprak. Start van hopelijk een nieuwe traditie.”
Kening, 17 september 2020
Grondrede Kening 15 september 2020, YouTube-kanaal Hatog Krøller, 17 september 2020.
Brief aan de koning: leer van de grutto en de rode regenworm
Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening) stuurden een brief aan de Koning; deze werd op 17 september 2020, twee dagen na Prinsjesdag, op Twitter gepubliceerd. Ik heb hem hieronder integraal voor je opgenomen. Twee keer klikken voor het beste (lees)resultaat.
,,We spelen een gevaarlijk spel met de grond, de bodem van ons bestaan. Laten we leren van de grutto en de rode regenworm en anders gaan boeren en leven.”
Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening)
Grondrede, Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening)
Ook het Friesch Dagblad gaf Peter en Welmoed (Kening) op 16 september een podium door voor de Grondrede een volle (opinie)pagina in te ruimen. Ook hier geldt: twee keer klikken!
Opiniepagina Friesch Dagblad, 16 september 2020.
Blogboek Kening’s ‘Grondrede’, bodem(gebruik) en onderzoek ‘wormenman’ Jeroen Onrust
Kunst en Landschap heeft een speciaal blogboek(je) aangelegd voor Kening’s Grondrede. Je vindt daarin, naast bovenstaande berichtgeving, diverse artikelen, reacties in de media op het evenement en allerhande wetenswaardigheden over bodem(gebruik) en grondzaken. Ook (het onderzoek van) ‘wormenman’ Jeroen Onrust zul je daarin aantreffen. Klik op onderstaande illustratie om de grond weer onder je voeten te (kunnen) voelen.
Ook klimaatverandering doet aanslag op aanpassingsvermogen grutto
De zogeheten langeafstandstrekkers (de grutto is er een van), ze broeden in Noord-Europa en overwinteren in tropisch Afrika, gaan bijna allemaal hard achteruit, schrijven Britse onderzoekers in ecologisch vakblad Diversity and Distributions. NU.nl-journalist Rolf Schuttenhelm sprak met teamleider Stephen Willis van Durham University. die een vergelijk maakte. Daar kwam bij dat langeafstandstrekkers klimaatverandering als extra probleem hebben.
,,Dat komt door een optelsom van factoren: intensivering van de landbouw in Nederland, jacht tijdens de trek en waarschijnlijk verlies aan leefgebied om te overwinteren.”
‘De kievit broedt eerder dit jaar, de grutto past zich niet aan klimaatopwarming aan’
Niet eerder was het zo vroeg in het jaar zo warm van in Fryslân. En met zes dagen op rij van 15 graden of meer beleefde Zuidoost-Fryslân een recordlange reeks in de winter van 2021. Het betekent waarschijnlijk weer een vroeg kievitsei dit jaar, zegt bioloog en grutto-onderzoeker Jos Hooijmeijer. De kievit past zich al langer aan de klimaatopwarming aan. Dat staat in schril contrast met het broedgedrag van de grutto.
,,Je zou verwachten dat de grutto eerder gaat broeden, maar de eieren worden hier steevast pas vanaf begin april gelegd. Het zou de soort juist kunnen helpen als ze dat wat vroeger zou doen.”
CDA presenteert plan voor bescherming weidevogels aan Tweede Kamer
CDA-kamerlid Maurits von Martels heeft in de Tweede Kamer een Initiatiefnota ingediend voor de bescherming van weidevogels, zo meldt de Leeuwarder Courant op 2 november 2020. Met het initiatief, ‘Weidse blik op de Weidevogels‘, doet het CDA verschillende beleidsvoorstellen om de achteruitgang van de weidevogelpopulatie in Nederland een halt toe te roepen.
„Dit is een zorgelijke trend en toont aan dat het huidige weidevogelbeheer niet werkt. Met deze initiatiefnota doen wij verschillende voorstellen zodat het kabinet werk gaat maken van het verbeteren van het weidevogelbeheer in ons land”
Initiatiefnota weidevogels moet dalende trend ombuigen
Meer geld, vos en steenmarter op de vrijstellingslijst, betere samenwerking op gebiedsniveau tussen boeren en terreinbeherende organisaties en boeren actiever stimuleren met langere beheerscontracten en kennis. Dat zijn volgens Robert Ellenkamp, journalist bij Veldpost, ‘hét onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland’, de belangrijkste kernpunten uit de initiatiefnota ‘Weidse blik op de weidevogels’ die Tweede Kamerlid Maurits von Martels (30 oktober 2020) heeft ingediend.
‘Nieuwe Oogst‘-journalist, René Bouwmeester, gaat ook in op de initiatiefnota van von Martels en relateert hem aan de net verschenen ‘Boerenlandvogelbalans‘ (Sovon), die laat zien dat de populatie vogels van het open boerenland, zoals de grutto en de patrijs, van 1990 tot en met 2019 met bijna 70 procent is afgenomen.
Weidevogelspecialist, boer en landbouwstatisticus bij het CBS, Cor Pierik uit Genemuiden, is blij dat de landelijke politiek met CDA‘er Maurits von Martels in actie komt. Von Martels hoopt dat het Kabinet nog voor zijn aangekondigde vertrek uit de Tweede Kamer, na de verkiezingen in maart, toekomt aan het behandelen van de nota. Hij wil deze maand al enkele onderdelen ter sprake brengen bij de behandeling van de begroting van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Want er komt geld kijken bij de realisatie van de plannen.
,,Het kritische punt is bereikt. Als we nu niets doen dan lopen we het risico dat we afscheid moeten nemen van de grutto en zijn soortgenoten.”
Om grutto te redden is de aanval de laatste verdediging
Zonder serieuze maatregelen loopt het slecht af met de grutto. Een robuust plan moet de weidevogel behoeden voor uitsterven, aangezien het aantal broedparen van deze steltloper de afgelopen dertig jaar gedaald is van 100.000 naar 35.000. Overheden, rijk en provincie, moeten nú de regie nemen om samen met boeren en natuurbeschermers weidevogels te behouden én om aan onze internationale verplichtingen te voldoen. Daar zijn stevige maatregelen en extra middelen voor nodig.
Dat staat in het ‘Aanvalsplan Grutto’ dat initiatiefnemer Pieter Winsemius (voormalig-minister van VROM, VVD) op woensdag 18 november aanbiedt aan Minister van Landbouw Carola Schouten. Mede-initiatiefnemers die bij haar alarmerend aan de bel trekken zijn It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie en Vogelbescherming Nederland. Het Aanvalsplan Grutto is met inbreng van zes weidevogelprovincies, landbouworganisaties, natuurorganisaties, en wetenschappers (w.o. Theunis Piersma) opgesteld.
Kijk en luister hieronder naar de Vroege Vogels-uitzending van zondag 15 november, waar Pieter Winsemius en Kees de Pater, directeur Vogelbescherming Nederland, te gast waren en het Aanvalsplan op hoofdlijnen duidden. Uiteraard werd ‘ingebeld’ naar trekvogelecoloog Theunis Piersma, die het plan prijst, maar zich net wat ‘radicaler’ op wil stellen, omdat hij vindt dat er in Nederland op een andere manier geboerd moet worden, omdat ‘het echt niet zo langer kán’. Hij geeft hiermee Carola Schouten een expliciete ‘veeg uit de pan’, omdat zij volgens hem te weinig doet aan bevordering en stimulering van (natuurinclusieve) kringlooplandbouw – terwijl zij die ‘visie’ wel uitdraagt.
Uitzending Vroege Vogels: ‘Om grutto te redden is de aanval de laatste verdediging’, 15 november 2020.
Vier maatregelen om de grutto er weer bovenop te helpen
Het Aanvalsplan Grutto moet de grutto dus helpen om er weer boven op te komen. Het plan stelt in grote lijnen voor om:
de kerngebieden te vergroten
het waterpeil tijdens het broedseizoen omhoog te brengen
het agrarische landgebruik aan te passen
en maatregelingen tegen predatoren in te zetten.
Vogelbescherming Nederland heeft een mooie samenvatting van het Aanvalsplan Grutto voor je gemaakt. Ik neem het hieronder op. De eerste initiatieven tot het Aanvalsplan dateren van zo’n anderhalf jaar geleden. Trouw-journalist Joop Bouma schreef er op 10 april 2019 een gedegen artikel over. Dat heb ik hieronder ook voor je klaar staan. Goed stuk!
Screenshot Vogelbescherming Nederland
Samenvatting Aanvalsplan Grutto Vogelbescherming Nederland (Bijlage bij ‘Om grutto te redden is de aanval de laatste verdediging‘, 15 november 2020)
Ook huiszwaluw vertelt veel over de stand van het boerenland
Op 30 november 2020, een dag voordat de Tweede Kamerleden stemden over de motie Von Martels c.s., circuleerde een alleraardigst filmpje op de sociale media, waarin Theunis Piersma op bezoek gaat bij een bio-dynamische boerderij in het Friese Gaasterland. Op Facebook, Twitter, Instagram, Linkedin en natuurlijk YouTube. Zembla-BNNVARA maakte deze (korte) videoreportage, waarin ditmaal niet de teloorgang van de grutto centraal staat, maar waar (de aanwezigheid van) de huiszwaluw ons veel over de stand van het boerenlandschap vertelt.
,,Het gaat slecht met de vogels in het boerenland, zeker met de huiszwaluw. Maar op een Friese bioboerderij gebeurt iets heel ongebruikelijks. We gaan er kijken met trekvogelspecialist Theunis Piersma:”
Zembla-BNNVARA
De zeldzame huiszwaluw laat zich weer zien op bioboerderij, Zembla, 30 november 2020.
Column Weidevogelman: ‘Ook eens heel goed nieuws!’
Boeren Noardlike Fryske Walden zetten plasdras-pomp aan om weiland maatschap Van Houten bij Lekkum onder water te zetten t.b.v. weidevogels. Beeld: Marcel van Kammen.
Het verschijnen van de jaarlijkse Boerenlandvogelbalans en de lancering van het Aanvalsplan Grutto was voor Weidevogelman reden ‘om flink rond te toeteren dat er ook hééél goed nieuws is’. Veehouders hebben afgelopen jaren namelijk’, volgens de columnist, ‘vrij massaal de greppel-plasdras omarmd’.
‘Gouden Grutto 2020’ voor boerenlandvogelboer Egbert Zorgdrager
Nog een sprankje hoop: biologisch melkveehouder en ‘Slimme Vogel‘ Egbert Zorgdrager uit Formerum op Terschelling won de Gouden Grutto 2020, een natuurprijs die jaarlijks wordt uitgereikt aan boeren die zich inzetten voor het beschermen en behouden van weidevogels door Vogelbescherming Nederland.
Gouden Grutto 2020 voor boerenlandvogelboer Egbert Zorgdrager, YouTube-kanaal VogelbeschermingNL, 28 mei 2020.
Waterland handelt over hoe het Friese land van wind, wad en water in de loop der eeuwen veranderde in een weidelandschap vol bloemen en vogels, waar boeren vooruit konden. In minder dan een halve eeuw is dat verworden tot een productielandschap dat ver afstaat van de samenleving, zo kun je lezen op de achterflap.
,,Hoe moeten we nu omgaan met klimaatverandering, bodemdaling en grootschalig verlies van biodiversiteit in het veenweidegebied? Een weg terug is er niet, maar er is wel een pad dat voor ons ligt naar een landschap waar boeren toekomst hebben mét ruimte voor water en biodiversiteit. Durf te veranderen!”
Eddy Wymenga, achterflap Waterland, Land van de toekomst
Omslag Wetterlân, Lân fan takomst, Uitgeverij Bornmeer Noordboek, september 2020.
Als er iemand ooit aanspraak maakt op een in de toekomst door Vogelbescherming Nederland uit te reiken ‘Platina Grutto‘ voor meerdere jaren onafgebroken inzet en diensten voor het behoud en beheer van weidevogels in Nederland, is dat ‘gruttoboer’ Murk Nijdam, de door Tommy Wieringa geduide ‘Grote Vriendelijke Reus’ in zijn column van 18 juli 2020 in de NRC. Over het waarom daarvan vertel ik je binnenkort meer in een geheel aan Murk Nijdam te wijden blogbijdrage. Die heb je dus nog van me tegoed. Eerst maar even genieten van Wieringa’s prachtige column: ‘Bij de Grote Vriendelijke Reus‘.
Godman Salvin-medaille voor vogelprofessor Theunis Piersma
Nu we het toch over prijzen hebben: Theunis Piersma (en zijn Global Flyway-team) werden op 10 oktober 2020 gelauwerd met de Godman Salvin Prize door de BOU, de Britse Ornithologen Unie voor hun verdiensten op het gebied van de ornithologie (vogelkunde). De uitreiking vond plaats tijdens de (online) IWSG conference 2020. Die kan mooi bijgezet in de steeds maar uitdijende prijzenkast. Klik op de illustratie hieronder voor het (volledige) juryrapport.
,,Theunis’ approach to science combines the pure fascination of a child asking Why?, How?, with the originality and creativity of an artist mixing media to find ways to express the meaning of these extraordinary migratory birds and their environments.”
British Ornithologists’ Union, fragment juryrapport
Juryrapport Godman Salvin-prijs, British Ornithologists’ Union, 10 oktober 2020.
Vanzelfsprekend was de redactie Súdwest-Fryslân van de Leeuwarder Courant er als de kippen bij om het heuglijke nieuws wereldkundig te maken. (Typfoutje in de kop heb ik hier aangepast.)
Melkveehouder Willem, bekend van de laatste reeks van het KRO/NCRV-tv-programma Boer zoekt Vrouw, ziet zichzelf als rentmeester van zijn boerderij. Hij wil zo goed mogelijk zorgen voor zijn dieren en het stuk land dat hij erfde van zijn vader om het hopelijk ook weer door te geven aan een nieuwe generatie. Hij vertelt presentator van een nieuwe reeks ‘Onze Boerderij‘ Yvon Jaspers over zijn liefde voor de grutto en over de lastige spagaat waarin hij zit. Het liefst zou hij nog veel meer doen om de weidevogels en andere dieren in zijn land ruimte te geven. Maar zo lang hij niet boven de kostprijs betaald krijgt, is dat voor hem niet haalbaar.
Screenshot ‘De liefde van boer Willem voor de weidevogel’.
‘Valuta voor Veen’ is een prettig hulpmiddel, een goed verdienmodel
Uit liefde voor de grutto koos Sjoerd Miedema uit Haskerdijken, net voorbij Heerenveen, er al voor om tijdens het broedseizoen het waterpeil op zijn land te verhogen (en later te maaien). Maar door het programma ‘Valuta voor Veen‘, dat tot doel heeft om met een verhoogd waterpeil in agrarische (veenweide)gebieden de CO2-uitstoot te verminderen en bedrijven en particulieren de mogelijkheid te bieden certificaten te kopen om hun CO2-uitstoot te ‘compenseren’, kan hij dat nu – zo’n twintig centimeter hoger, en betaald voor zijn ecologische dienst – jaarrond doen: een integrale aanpak waarbij (kringloop)boer, natuur, milieu, klimaat en weidevogels baat hebben, bodemdaling en biodiversiteitsverlies wordt tegengegaan.
Trouw-redacteur Onno Havermans sprak met Miedema en zijn kersverse echtgenote Janna van der Meer op de boerderij in het Friese veenweidegebied De Lytse Deelen en beschrijft het nieuwe spannende avontuur dat het duo is aangegaan in:
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteerden. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:
Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.
Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan
,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”
,,Zowel landbouw- als natuurorganisaties zijn (dus, red.) niet blij met de plannen. Zeven verenigde boerenorganisaties vinden onder meer dat de resterende veengebieden, waar eerst geen peilverhoging wordt voorgesteld, ook volledig uit de plannen moeten worden gelaten. Natuurorganisaties vinden de plannen te vrijblijvend. Zij wijzen erop dat de nood tot maatregelen hoog is.” Dat schreef Pieter Atsma de volgende dag in het Friesch Dagblad.
Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek
Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.
Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.
WNF slaat alarm: het gaat slechter dan ooit met natuur in Nederland
De Nederlandse natuur op land staat er ‘slechter voor dan ooit’, constateert het Wereld Natuur Fonds (WNF) in een alarmerend onderzoeksrapport. Vooral op boerenland en in heidegebieden gaat het slecht: populaties van diersoorten die daar leven, zijn gemiddeld met 50 procent afgenomen sinds 1990, becijfert de natuurorganisatie in het verschenen Living Planet Report – 2020.
De onderzoekers wijzen intensivering van de landbouw en de hoge stikstofuitstoot aan als grote boosdoeners. Ze pleiten voor een ‘fundamentele omslag in de landbouw’. Samenwerking met boeren is volgens de natuurorganisatie cruciaal.
,,We moeten kijken hoe we gezamenlijk tot een oplossing kunnen komen”, zegt directeur Kirsten Schuijt. Ze hekelt het gepolariseerde debat, waarin de belangen van boeren en de natuur vaak tegenover elkaar worden gezet. ,,We moeten met alle partijen samen aan tafel zitten”, zegt ze. Het WNF hoopt dat de politiek snel met beleid voor de lange termijn zal komen. Lees hieronder het (geupdate) artikel van de Binnenlandredactie van het AD; ik heb het volledige WNF Nederland-rapport ook even voor je opgesnord.
‘Natuurbeleid moet af van de christelijke traditie van heersen over de natuur’
,,Het natuurbeleid bestaat vrijwel volledig uit symptoombestrijding. Dat kan ook niet anders, zolang we de mens als meester over de natuur zien.” Dat zeggen Sander Turnhout en Glenn Lelieveld in een opiniestuk in het Dagblad van het Noorden op Kerstavond. Zij stellen dat een belangrijk grondoorzaak van een falend landbouw- en weidevogelbeleid gezocht moet worden in het feit dat we ‘in onze joods-christelijke traditie gewend zijn om te heersen over ‘de dieren des velds’. Daarom botsen we volgens hen beleidsmatig zo vaak met de natuur waar zich in een gezond systeem nu eenmaal zowel prooidieren als predatoren ontwikkelen. ‘Dat heeft de evolutie ons (namelijk, red.) gebracht’.
,,De ministers en gedeputeerden die we de afgelopen vijftig jaar op landbouw gezien hebben, zijn nagenoeg allemaal van rechts-christelijke komaf waarin zaken als evolutie of natuurlijke processen maar in beperkte mate worden erkend. En de liberalen met wie ze doorgaans regeren zijn het ermee eens of het kan ze gewoon niet zoveel schelen.”
Wereld Natuur Fonds financiert nieuwe leerstoel ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’
Op weg naar een toekomstbestendige landbouw voor natuur én boer was er dit jaar ook heuglijk nieuws te melden. Om in de behoefte te voorzien meer inzicht en kennis te krijgen over hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken is een nieuwe leerstoel gestart aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het Wereld Natuur Fonds financiert deze leerstoel met ingang van 2020: ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’, van Prof. dr. Pablo Tittonell. Wat kan deze bijzondere bijzonder hoogleraar voor Noord Nederland betekenen?
Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling
Prof. dr. ir. Martijn van der Heide. Beeld: Eigen foto
Een dag na de Opening van het Academisch Jaar, 1 september 2020, maakte de Rijksuniversiteit Groningen de benoeming tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling van Martijn van der Heide bekend. Met deze nieuwe – bij de faculteit Ruimtelijke Wetenschappen ondergebrachte – bijzondere leerstoel richt de universiteit zich (vanuit een integrale landschapsinclusieve benaderingswijze, red.) op een wetenschappelijke onderbouwing van natuurinclusieve maatregelen in de landbouw vanuit ruimtelijk en sociaaleconomisch perspectief. De leerstoel wordt voor een periode van vijf jaar door de provincie Groningen gefinancierd (200.000 euro). Lees hier over de annonce in het Dagblad van het Noorden: ‘Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling. Provincie financiert leerstoel‘.
Golven van onheil of verandering?
,,We komen niet meer verder met het voor ons uitschuiven van duidelijke keuzes over hoe we produceren en consumeren”, schrijven Caspar van den Berg, hoogleraar Global and Local Governance aan de RUG/CampusFryslân. Theunis Piersma, hoogleraar Trekvogelecologie aan de RUG en onderzoeker bij het NIOZ en Klaas Sietse Spoelstra, strategisch veranderaar bij Nij sicht, in een opiniestuk in de Leeuwarder Courant van 24 september 2020.
Hun betoog spitst zich (voornamelijk) toe op verduurzaming van de landbouw en herstel van biodiversiteit (stap 3). Ze stellen dat de landbouwtransitie een verandering vraagt van alle spelers in de keten (overheid, boer, bank, verwerker, retail, toeleveranciers en consumenten), en dat die alleen kan slagen als die verankerd is voor de lange termijn. Ze roepen op tot politiek en maatschappelijk leiderschap, van mensen uit de mainstream van het politieke landschap. En achten de overheid verantwoordelijk voor de regie van dat transformatieproces. Klikken voor het beste (leesbare) resultaat.
Eerste NWO ‘Stairway to Impact Award’ voor Theunis Piersma
Op 3 december 2020 maakte de Rijksuniversiteit Groningen bekend dat Theunis Piersma een nieuwe NWO-prijs, de ‘Stairway to Impact Award‘, aan zijn prijzenkast kon toevoegen. Hij was een van de drie ‘gelukkigen’, die ‘effectieve stappen heeft gezet om met zijn wetenschappelijke resultaten maatschappelijke impact te bereiken. Piersma kreeg € 50.000 om de impact en toepassing van kennis verder te vergroten. Vanzelfsprekend feliciteer ik Theunis Piersma met deze erkenning voor zijn grote maatschappelijke invloed, tegelijkertijd begrijp ik zijn onverholen ‘ergernis’ om deze prijs, in het licht van zijn pleidooi voor een ‘Topsector voor ecologie en leefbaar landschap‘. Daarover lees je hieronder meer in een scan van een artikel uit Bionieuws, een nieuwsblad voor biologen, dat mij via een tweet van Trouw-columnist Patrick Jansen onder ogen kwam. Ook daarop klik je voor een leesbaar interview.
,,De Stairway to Impact is net zo’n illusie als de Stairway to Heaven”
Theunis Piersma: ‘Waarom bestaat er geen Topsector Ecologie en Landschap?’
Interview Theunis Piersma, Gert van Maanen, Bionieuws (bewerkte scan, RR).
‘Godwit Landscapes Project’: bio-indicatoren van ecologisch duurzame landbouw
Uit bovenstaand interview wordt duidelijk wat Piersma’s aspiraties zijn, en wat wellicht zijn ‘laatste kunstje’ wordt: hij zint op het opzetten van een internationaal werkplatform met trekvogels als integratieve vertellers over hun omgeving. Op 17 december 2020 kwam het team Piersma met de aankondiging van openstelling voor aanvragen van vijf promotieplaatsen aan de Rijksuniversiteit Groningen voor een prachtig (nieuw) project: het Godwit Landscapes Project: bio-indicators of ecologically sustainable farming.
Binnen een ecosysteemgerichte benadering op landschapsschaal, die een op lange termijn bewaakte populatie grutto’s verbindt met veranderingen in landgebruik, distributie van voedselbronnen en roofdieren, wil men met een groot en samenwerkend team van onderzoekers gaan onderzoeken hoe dalende trends in de biodiversiteit van landbouwgronden kunnen worden ‘omgekeerd’ in een duurzamere landbouwpraktijk.
De vijf PhD-posities zijn onderdeel van een groter project gefinancierd door LNV (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit), Europese LIFE geïntegreerde projecten (LIFE IP), de Provincie Fryslân en Birdlife Nederland met de grutto (Limosa limosa limosa) als focale soort.
Alle vijf posities staan hieronder uitgebreid beschreven. Belangstellenden voor aanmeldingen dienen voor 10 januari 2021 van zich te laten horen.
Ook al wordt het zijn laatste kunstje, Theunis Piersma legt de lat hoog met het binnenhalen van vijf promovendi: niet dat hij de grutto’s als bedreigde diersoort ziet, of als relict van vervlogen tijden, nee, ‘het wordt tijd dat we naar het verhaal van de grutto luisteren’, zo vertelt hij Gemma Venhuizen, die hem eind december 2020 voor NRC in zijn woonplaats Gaast bezocht en interviewde. Hij vervolgt
„Dat we ons landschap niet duurzaam inrichten en beschadigen. Grutto’s zijn cultuurvolgers, die zich in grote mate hebben aangepast aan het boerenleven. Maar hun flexibiliteit kent een grens: als de landbouw té veel intensiveert en de bodem vernielt, dan geven de vogels dat aan.”
Kunst en Landschap volgt de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschaps-inclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland op de voet. Vanaf januari 2020 bood en biedt het multimediale platform in spé je allerhande informatie – artikelen, belangwekkende rapporten, opiniestukken en initiatieven – over (extensieve) natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw. Ook het agro-ecologische werk van de Argentijnse hoogleraar Pablo Tittonell wordt uitgebreid besproken. Je treft er (bijna) dagelijks updates aan.
‘Kening fan ‘e Greide‘ – dat om verschillende redenen voortaan door het leven gaat als ‘Kening‘ – was een van initiatiefnemers van de KringLoop van Delfgauw naar Den Haag, die op 14 januari 2020 plaatsvond, en waarbij zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban aandacht vroegen voor kringlooplandbouw.
Het burgerinitiatief is een belangrijke inspiratiebron van Kunst en Landschap Noord Nederland. Niet voor niets prijkt onderstaande video (bijna) bovenaan de pagina van het multimediale platform (in oprichting).
Journalist Leeuwarder Courant Jantien de Boer in gesprek met ecoloog en schrijver Dave Goulson in ‘Landschapspijn in Friesland’, GPTV, 12 juli 2016.
Weidevogels alleen nog maar in natuurhistorische musea te zien?
Via een aparte blogbijdrage – meer in de breedte, en me daarbij niet alleen richtend op het onderzoek van het Team Piersma – ga ik binnenkort in op de (algemene) problematiek van weidevogels in relatie tot het (veenweide)landschap, bodem(daling), klimaat, watermanagement, gewasbescherming, biodiversiteit, burger- en boerenbetrokkenheid, et cetera. Ik richt me daarbij voornamelijk op Noord Nederland. Een kunst- en culturele invalshoek zal daarbij niet ontbreken. Ook de ‘Grote Vriendelijke Reus’, Murk Nijdam, krijgt daarin alle aandacht die hij verdient. Stay tuned.
,,In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering (sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor ‘verbeelding’ van een hoopvolle toekomst.”
Robert Rosendal, Kunst en Landschap
Tentoonstelling ‘Vervlogen tijden?’ in Het Natuurhistorisch
Impressie ‘Vervlogen Tijden? – weidevogelportretten’, Rafael Martig, Beeld: Rafael Martig.
In dat kader vraag ik graag je aandacht voor beeldend kunstenaar en bioloog Rafael Martig, die in verband met het coronavirus zijn tentoonstelling ‘Vervlogen tijden? – weidevogelportretten‘ in het ‘doodleuke’ Natuurhistorisch museum uitgesteld zag tot na de zomervakantie. Kijk hier naar de livestream van opening van de expositie op 19 september 2020 (17:30 uur).
Er waren wat technische opstartprobleempjes, maar als je doorscrolled naar minuut 8:10 kun je het hele openingsritueel volgen. (Bekijk hem via YouTube!) Je raadt overigens nooit wie de expositie plechtig opende!
Je bent na deze dag twee maanden lang welkom in het Natuurhistorisch om het werk van Rafael Martig (coronaproof) te bekijken. Veel plezier daarbij.
Opening Vervlogen tijden? weidevogelportretten door Rafael Martig, Het Natuurhistorisch, 19 september 2020.
Voor zijn olieverfschilderijen stonden een grutto, kievit, kemphaan en scholekster uit de collectie van dit museum model. Zoals je ziet – levensgroot en niet op een paaltje in de polder maar in een museale setting.
Gevederd staatsieportret
Beeld: Het Natuurhistorisch
Of als staatsieportret, zoals Kester Freriks het op 17 oktober (2020) in de NRC beschreef: ‘niet op het geijkte paaltje, niet omringd door grassprieten, maar op gedrapeerd zwart laken.’ Freriks kijkt na het zien van Vervlogen tijden? ‘anders naar een weiland met deze schoonheden’. ‘Mocht zo’n weiland er tenminste nog zijn’. Lees hier zijn recensie: ‘Gevederd staatsieportret‘. Klik op de foto hiernaast voor een vergrote weergave. op ‘Grutto‘ hieronder voor meer informatie en (actuele) openingstijden.
.
,,Ooit was het drassige Nederland een paradijs voor enorme aantallen broedende grutto’s en kieviten. Grootschalige landbouw maakt het de weidevogels bijna onmogelijk hier nog langer te leven.”
Kester Freriks
‘Grutto’ – olieverf op doek. (Rafael Martig) Beeld: Natuurhistorisch museum.
Jaren geleden maakte zij een maandlange kanotocht door de Canadese wildernis. Dat ze daar toen gewoon water uit de rivier kon drinken, raakte haar zo dat ze nu een nieuwe missie heeft: ook in Nederland zou het water uit de rivieren weer drinkbaar moeten worden!
Om dat te bereiken bewandelt universitair docent, bedrijfskundige, ecoloog en avonturier Li An Phoa rivieren van bron tot zeemond en doet ze watermetingen met wie ze maar treft. Vanaf het voorjaar tot in de zomer van 2018 liep ze een kleine duizend kilometer langs de Maas. Het vizier voor een nieuwe (lange) wandeltocht staat voor 2021 gericht op China, waar ze een belangrijk deel langs de Yangtze hoopt te lopen. Tot die tijd werkt ze aan een boek over drinkbare rivieren.
Drinkbare Rivieren: Drinkbare Maas Wandeling, Li An Phoa, 6 april 2018.
Rivier de ‘Rupert’ ernstig vervuild; vissen sterven, mensen ziek
Rupert River, Richard Anderson, 24 september 2015.
In 2005 kanode Li An Phoa de volledige lengte, zo’n 763 kilometer, van de rivier de Rupert in Canada. Onderweg kon ze rechtstreeks uit de rivier water drinken. Toen ze er drie jaar later terugkwam was dat niet meer mogelijk. De rivier was vervuild door de aanleg van dammen en opsplitsing van de rivier ten behoeve van waterkrachtcentrales, en mijnbouw. Vis stierf, mensen werden ziek. Het delicate evenwicht in het ecosysteem werd vernietigd en de leefwijze en -omgeving van de inheemse bevolking, de Cree, werd – ondanks vele protesten – ernstig verstoord, ging teloor.
‘Cree Hunters of Mistassini‘
Om je een beetje een indruk te geven wat deze ingrepen in een dergelijk gebied met aboriginals teweeg kan brengen, verwijs ik je naar de National Film Board of Canada, waar je (gratis) kunt kijken naar de prijswinnende korte film ‘Cree Hunters of Mistassini‘. Een documentaire uit 1974, mede geregisseerd door Boyce Richardson en Tony Ianzelo, die een groep van drie Cree-families uit de regio Mistassini in Quebec beschrijft, terwijl ze een winterjachtkamp opzetten in de buurt van James Bay en Ungava Bay. De film onderzoekt de overtuigingen en ecologische principes van de Cree-bevolking.
Richardson had eerder een reeks artikelen geschreven voor de Montreal Star over inheemse rechten en over de milieuschade die door de nieuwe ontwikkelingen op hun land was aangericht. Hij reisde naar Mistassini om met Cree-vrienden te spreken, en beloofde hen dat ze hun eigen verhalen konden vertellen. Drie jachtgezinnen in de bush gingen akkoord – er kon gefilmd worden. Richardson deed dat gedurende vijf maanden, van 1972 tot 1973.
Drinkbare rivieren, indicator voor gezond leven
Li An realiseerde zich dat drinkbare rivieren een indicator zijn voor gezond leven. Als we uit onze rivieren kunnen drinken, betekent dit volgens haar dat een heel ecosysteem gezond en in balans is. Rivieren kunnen alleen ‘drinkbaar’ zijn als alle actoren, en gedragingen die er in en om plaatsvinden (plus de onderlinge relaties en samenhang), bijdragen aan een heel stroomgebied. Ze gebruikt drinkbare rivieren als leidend principe voor de samenleving, als vervanging van economische groei – drinkbare rivieren als een oud en nieuw kompas.
,,Rivieren zijn essentieel voor al het leven op aarde, rivieren zijn onze levenslijnen. We kunnen niet leven zonder water, we zijn water. Alle levende wezens maken deel uit van een stroomgebied, dus we zullen allemaal profiteren van drinkbare rivieren.”
Li An Poah
Li An Phoa: ‘Care for Drinkable Rivers‘, TEDxVenlo 2017
‘Care for Drinkable Rivers’, Li An Phoa, TEDx-Venlo, YouTube-kanaal Tedx Talks, 20 november 2017.
Met haar TEDx-talk op 7 november 2017 deelde ze haar missie, die ze al had sinds 2015, toen ze het initiatief Drinkable Rivers startte. met en voor een groot publiek. Dat leverde haar dat jaar een 97e positie op de Trouw Duurzame Top 100-lijst op, de jaarlijkse lijst met duurzame denkers en doeners in Nederland. Een mooie prelude van haar veelbesproken Maas-wandeltocht een jaar later.
Wandelen langs de Maas voor drinkbare rivieren
Li An Phoa liep duizend kilometer langs de Maas: van de bron in Frankrijk tot aan de monding in de Noordzee, Rotterdam; Capelle aan de IJssel, om precies te zijn, de plaats waar ze opgroeide.
Je kunt haar tocht hieronder van dichtbij meemaken, ik heb drie artikelen voor je uitgezocht. Met name het artikel van Down to Earth-journalist Maarten van der Schaaf kan ik aanbevelen – hij doet uitgebreid (beeld)verslag van de dag die hij met Li An meeliep. Ook het derde artikel is zeer de moeite waard, Trouw-journalist Charlot Verlouw vertelt in geuren en kleuren wat Phoa met haar wandeltocht in ‘beweging’ gezet heeft. En wat ze er onder andere mee bereikt heeft: 78 plaatsen opgeklommen naar nummer 19 van de ‘Duurzame 100‘ in 2018!
,,We kunnen aan de waterkwaliteit zien hoe gezond ons leefgebied is. Rivieren zijn een betere graadmeter van ons welzijn dan het BNP.”
Geïnspireerd door haar eigen leerervaring en haar opleiding, Phoa rondde drie masters af: ‘Business Administration’ aan de Rotterdam School of Management, ‘Holistic Science’ aan het Britse Schumacher College en ‘Filosofie’ aan de Erasmus Universiteit, richtte ze in 2013 het Spring College op. Het instituut afficheert zich met ‘Onderwijs dat je meeneemt in de diepte van de dingen‘.
In 2015 nam ze, zoals gezegd, het initiatief tot Drinkable Rivers, een project dat bestaat uit het organiseren van rivierwandelingen, het bedrijven van burgerwetenschap op plekken waar ook ter wereld, en het stelt mensen in staat zelf actie te ondernemen om een wereld met drinkbare rivieren te realiseren.
‘Tegen de stroom in: waarom Li An Phoa uit de rivier wil drinken’
,,Om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk verschillende partijen binnen een bepaald stroomgebied betrokken zijn bij het weer gezond maken van de rivier, gaat Li An met allerlei stakeholders in gesprek. Van burgers en boeren tot aan banken, burgemeesters en bestuurders: al lopende maakt ze iedereen onderdeel van dezelfde missie. Terwijl ze loopt, verbindt en mobiliseert ze mensen die in hetzelfde stroomgebied wonen.” ‘Rivier-families’, noemt ze hen, zegt journalist, schrijver en videograaf Nadine Maarhuis in een prachtige reportage voor MaatschappijWij in de zomer van 2019. Onderstaand videoportret maakt daar deel van uit.
Li An Phoa vertelt over Drinkable Rivers, Maatschapwij, 3 juli 2019.
Samen met twaalf universiteiten organiseert Drinkable Rivers het landelijke evenement: ‘Alle Scholen Verzamelen‘. Daarin sluiten (steeds meer) basisscholen door heel Nederland zich aan bij het burgerwetenschapsproject, waarbij leerlingen het stromende zoete water in hun (eigen) leefgebied onderzoeken en monitoren. Juni 2019 trapten ze af:
Aftrapfilmpje Alle Scholen Verzamelen! 2019, Rosa Kindt, 11 juni 2019.
,,Een gezonde rivier is het resultaat van een gezonde leefomgeving. Hoe beter het met de rivier gaat, hoe beter het met de natuur en omwonenden rond de rivier gaat. Samen zetten we ons in voor gezonde rivieren!”
Li An Phoa
Kunnen we het water uit de Rijn, Maas of Waal drinken?
Kunnen we het water uit de Rijn, Maas of Waal drinken? Dat was de vraag aan zo’n achtienhonderd leerlingen uit groep 7 en 8 van zestig verschillende scholen, die op 15 mei 2020, samen met Li An Phoa en onderzoekers van de universiteit in Delft, op onderzoek uitgingen naar de kwaliteit van het water in de Nederlandse rivieren. De resultaten van alle metingen worden later gebruikt in een groot internationaal onderzoek van diezelfde universiteit. Het Jeugdjournaal liep met de kinderen mee:
Kunnen we het water uit de Rijn, Maas of Waal drinken? NOS-Jeugdjournaal, 15 mei 2020.
Op 15 mei 2020 was Li An Phoa te gast bij Jurgen van den Berg in de Radio 1-studio om ook volwassenen te vertellen over Alle Scholen Verzamelen.
Drinkable Rivers: NOS Journaal Radio 1 (15 May 2020), Drinkable Rivers Drinkable Rivers, 16 mei 2020.
Doet ook jouw klas mee met ‘Alle Scholen Verzamelen’?
Het eerstvolgende ‘citizin science‘ waterkwaliteitsproject, waarbij Li An Phoa weer met kinderen van basisscholen uit groep 7 en 8 op pad gaat om rivieren, kanalen, beekjes en sloten te gaan onderzoeken, vindt plaats op 28 mei 2021. Bekijk hieronder de ‘aftermovies‘ van 2020 en 2021. In het magazine vind je verhalen en analyses van Alle Scholen Verzamelen.
Drinkable Rivers & Alle Scholen Verzamelen (aftermovie 15 mei 2020), 22 juni 2020.
Drinkbare Rivieren: ASV2021 impressie video (aftermovie 28 mei 2021), 28 juni 2021.
Een vrouwelijke Indiana Jones, de wetenschapper in het wild
,,Phoa heeft wel iets weg van een vrouwelijke Indiana Jones, met haar buitenhoofd, lange vlecht, bergschoenen en afgeleefde backpack – de wetenschapper in het wild. Niet jagend op verdwenen schatten, maar wel op iets anders dat door sommigen ongetwijfeld als fata morgana zal worden beschouwd: een toekomst met drinkbaar rivierwater”, schrijft Ianthe Sahadat in prachtig proza in de Volkskrant van 6 december 2019.
Sahadat geeft met haar artikel een boeiend overzicht van Phoa’s werkzaamheden in 2019, een jaar waarin ze geen (lange) wandeltocht maakte, maar wel veel buiten te vinden was – samen met ‘mannen en vrouwen gehuld in iets te smetteloos zakentenue’. Zoals gezegd: in prachtig proza:
Een beeldend onderzoek naar de rivieren van de wereld
In mei 2019 presenteerde LUDWIG zijn eerste pop-up Watermuseum ‘Verdronken Land‘. Li An Phoa was één van de sprekers en vertelde over haar wandeling langs de Maas. Kunst en Landschap wil je dit prachtige samenwerkingsverband natuurlijk niet onthouden.
LUDWIG is een sinds 2012 opererend collectief van zes Nederlandse orkestmuzikanten dat zich niet alleen artistiek wil onderscheiden, maar ook graag reflecteert op de wereld waarin we leven door middel van innovatieve en creatieve projecten. Li An sloot zich daar graag bij aan.
Drinkable Rivers en LUDWIG: eerste editie van ‘WaterWalks’, MILLK, november 2019.
‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie
Documentair drieluik voor De Boeddhistische Blik (KRO-NCRV)
DeBoeddhistische Blik is de verzameltitel waaronder alle programma’s van de KRO-NCRV, die over de boeddhistische stroming gaan, vallen.
,,De kwaliteit van drinkwater loopt wereldwijd terug. Ook neemt de beschikbaarheid van drinkwater drastisch af. In Nederland worstelen we bovendien voortdurend met te veel of te weinig water in onze rivieren. Urgente redenen voor de 39-jarige bedrijfskundige, filosofe en holistisch ecologe Li An Phoa om zich in te gaan zetten voor een wereld met drinkbare rivieren, want als onze rivieren weer drinkbaar zijn, zijn onze ecosystemen weer in balans”, zo intoduceert KRO-NCRV, onder de vlag van De Boeddistische Blik, het documentaire drieluik ‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie‘, waarvan het eerste deel op 22 maart 2020 om 15.30 uur op NPO 2 werd uitgezonden: ‘Bron van leven‘.
In Drinkbare Maas spreekt Li An met boeren en burgemeesters, vissers en omwonenden, ondernemers en onderzoekers over de kwaliteit van het Maaswater. Dankzij deze tocht besluiten onder andere Franse burgemeesters zich te verenigen in een internationaal netwerk van Burgemeesters voor een Drinkbare Maas.
Twee Radio 1-interviews met Li An Phoa over ‘Drinkbare Maas’
Op weg naar een lonkend perspectief: een ‘Drinkbare Maas’
Regisseur Thom Verheul en zijn zoon, cameraman Wouter Verheul, volgden Li An de afgelopen twee jaar op de voet. Ze filmden haar wandeltocht langs de rivier, haar ontmoetingen, zorgen en overpeinzingen op weg naar een lonkend perspectief: een ‘Drinkbare Maas’.
Drinkbare rivieren, YouTube-kanaal Thom Verheul, 11 juli 2018.
Vorig jaar gingen ze samen terug naar plekken langs de Maas om te praten met mensen die werken aan vooral structurele oorzaken van de vervuiling met vooral pesticiden, medicijnresten en de onbekende stoffen die bijna dagelijks aan ons milieu worden toegevoegd. Je ziet beelden van deze ontmoetingen in het hierboven beschreven documentaire drieluik van KRO-NCRV.
Drinkbare Rivieren als indicator voor gezond leven
Er worden in het Nederlandse oppervlaktewater nogal wat zorgwekkende stoffen aangetroffen, meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen en pesticiden vanwege de intensieve landbouw, maar ook (door chronisch gebruik van consumenten) ontstekingsremmers, pijnstillers, antibiotica, hormonen (van de pil), anti-depressiva en slaappillen. Luister hieronder naar een gesprek dat Li An Phoa had met Marlies Kampschreur van Waterschap Aa & Maas over water als spiegel van onze gezondheid – het perspectief dat Drinkbare Rivieren als indicator voor gezond leven kan bieden.
Drinkbare Maas, Li An Phoa in gesprek met Marlies Kampschreur, YouTube-kanaal Li An Phoa, 19 april 2018.
Hoe zit het Nederlandse watersysteem in elkaar, hoe gaat dit veranderen en kunnen we dit vóór ons laten werken?
Op 19 mei 2021 schuift Li An Phoa aan bij programmamaker en presentator Servaz van Berkum bij Pakhuis de Zwijger voor een livecast-uitzending van het eerste deel van de miniserie ‘Nederland Waterland‘ in het kader van de programmareeks ‘Ruimte! Ruimte! Ruimte!‘. In een uur tijd komen allerlei aspecten van de waarden van water en de uitdagingen waar we voor staan: te veel, te weinig, te vervuild, aan bod. Hoe kunnen we meer ruimte creëren voor het water, meer gebieden nat laten zijn en hoe kunnen we samenwerken aan een langetermijnvisie en een gedeelde richting zoals bijvoorbeeld een wereld met drinkbare rivieren?
Ruimte! Ruimte! Ruimte! : Nederland Waterland, Pakhuis de Zwijger, 19 mei 2021.
Wandelen voor een ‘drinkbare IJssel’
Beeld: uitsnede K&L
In 2018 liep ze langs de Maas. Het vizier voor een nieuwe (lange) wandeltocht staat voor 2021 gericht op op een tocht langs de Yangtze, zo schreef ik in mijn inleiding op 22 maart 2020. Dat gaat hem, in verband met Corona, dus niet worden. In plaats daarvan zoekt Li An Phoa het dit jaar daarom dichter bij huis: een tiendaagse wandeling langs de oever van de IJssel. Van 7 tot 18 juni loopt ze 127 kilometer van Westervoort tot aan Kampen aan het IJsselmeer. 2021 staat in het teken van: ‘Drinkbare IJssel‘. O ja, en dat boek? Dat komt er!
‘Manifest voor een Drinkbare IJssel’
Beeld: Manifest voor een Drinkbare IJssel
Opnieuw gaat ze tijdens haar tocht in gesprek met bewoners, schoolklassen, vissers, boeren en burgermeesters (‘citizen science‘) om haar droom te verwezenlijken: (in 30 jaar) te komen tot een ‘drinkbare IJssel’.
Voor deze voettocht trekt ook bevriend journalist en schrijver Maarten van der Schaaf zijn wandel-schoenen (weer) aan – met zijn fototoestel in de aanslag! Geïnspireerd door Humans of New York zal hij onderweg portretten maken van markante personen die ze langs hun IJssel-wandeltocht ontmoeten. Deze portretten maken onderdeel uit van een groot samenwerkingsproject dat ‘de IJsselfamilie’ de komende dertig jaar in woord en beeld zal brengen.
Natuurlijk worden van de ontmoetingen ook de gebruikelijke ‘plaatjes’ gemaakt en op sociale media gedeeld: zoals op Facebook, Instagram en LinkedIn. Helemaal leuk wordt het als ook de plaatselijke televisiezender uitrukt om de stoet in beeld te brengen. Dat gebeurde o.a. op dag-tien: ‘klimaatwethouder’ Ed Anker (Zwolle) en ‘rivierwethouder’ Albert Holtland uit Kampen sloten aan bij de IJsselfamilie. Kijk hier naar een korte reportage van RTV Focus Zwolle.
‘Over dertig jaar drinken we uit de IJssel’
Het is even na tienen, maar de zon brandt al aardig op de hoofden van de kinderen en de strooien hoed van Phoa, schrijft Marit Willemsen voor NRC. Zojuist bracht een oudere schipper Li An en haar vriend Maarten van der Schaaf met een brommende Zalkerveer, een pontje voor lopers en fietsers, naar de overkant. Willemsen maakte een prachtige reportage van de tiende dag van hun wandeltocht langs de IJssel.
‘Een glaasje water uit de IJssel? Li An Phoa wil dat de Nederlandse rivieren weer drinkbaar worden’
Ook een cameraploeg van EenVandaag keek tijdens Li An en Maarten’s IJsselwandeltocht over de schouders mee. Het resultaat daarvan kun je hieronder bekijken. Anneke Claessens doet via de website van het tv-programma verslag van deze exercitie.
Li An Phoa ijvert voor een drinkbare IJssel, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag, 17-8-21), 27 augustus 2021.
Li An Phoa presenteert ‘Drinkbare IJssel’ tijdens openingsdag IJsselbiënnale-2021
Van 18 tot en met 19 september 2021 vindt de internationale kunstroute IJsselbiënnale plaats. Bij de langste kunstroute van Nederland vindt de bezoeker ruim 27 spannende en monumentale kunstwerken, verdeeld over ruim 120 kilometer langs de IJssel in Overijssel en Gelderland. Je kunt er de buitententoonstelling verkennen, of het gevarieerde programma vol theater, muziek en kunst bezoeken. Thema van de route is opnieuw dit (‘Ode aan het Landschap‘-) jaar: de impact van klimaatverandering op het landschap van de IJsselvallei, dit keer onder de titel ‘TIJ, TIJD en TIJDELIJKHEID‘.
Op de openingsdag van de IJsselbiënnale op vrijdag 18 juni (van 16:00 – 18:00 uur) zal Li An Phoa haar ervaringen van de wandeling delen. (Tijdens het evenement zal een weerslag van de tocht voor publiek te zien zijn in Centrale Harculo in Zwolle.)
IJsselbiënnale 2021 Commercial, Bestwerk, 2 juni 2021.
Er komt een boek!: ‘Drinkbare Rivieren, een reis, een droom, een levenswerk’
‘Ruim een jaar hebben Maarten van der Schaaf en ik gewerkt aan een boek over drinkbare rivieren, en dat boek is bijna af!’, meldt Li An Phoa op 22 maart op Linkedin. Het boek, een rijk weefsel van reisverhaal, memoires, reportage, filosofische overpeinzing en poëzie, komt in juni 2021 uit bij Uitgeverij Atlas Contact.
Klik op Drinkbare Rivieren om het boek te bestellen. Velen gingen je voor, het boek beleefde in november 2021 al zijn derde druk. Een luisterboek, ingesproken door Li An Phoa zelf, is met ingang van oktober 2021 verkrijgbaar.
‘Wanneer we uit onze rivieren kunnen drinken, is het hele ecosysteem weer in balans’
We zijn één grote familie, want door de rivieren hebben we een bloedband; ze zijn immers onze levensaders. Dat zegt Li An Phoa tegen Sarah-Mie Luyckx, die haar interviewt voor Trouw naar aanleiding van haar boek, dat inmiddels, september 2021, een tweede druk beleeft.
Wanneer we uit onze rivieren kunnen drinken, is het hele ecosysteem weer in balans. Daarom probeer ik anderen de ogen te openen: ondanks een overvolle agenda je te verwonderen over de magische wereld ofwel het rijke weefsel waarvan we deel uitmaken. Zodat mensen hun eigen verantwoordelijkheid nemen door duurzame keuzes te maken. Maar in ons boek vind je geen lijstjes voor wat je moet doen. Hoewel lezers daar opvallend vaak om vragen.
,,Ze verwachten een soort how-togids. Daar doe ik niet aan. Mensen moeten het zélf willen, intrinsiek gemotiveerd raken.”
We wassen ons lijf, onze kleding, ons huis. De schoonmaakmiddelen spoelen we door het putje en dat beïnvloedt de waterkwaliteit, het waterleven, het bodemleven en via het voedsel- en drinkwatersysteem ten slotte weer onszelf, schrijft ‘Future Affairs‘-journalist-NRC Wouter van Noort op 13 januari 2022. De (hopelijk) laatste mutatie van het Covid-19-virus loopt op zijn laatste beentjes, mondkapjes worden afgeschud en goed je handen wassen lijkt ineens minder belangrijk (gevonden) te worden. We hoeven het met hygiëne niet meer zo nauw te nemen. Of toch wel, en is schoon wel schoon?
Hoe kunnen culturele normen en ecologische inzichten over wat echt schoon is, zo losgezongen raken van elkaar, vraagt Van Noort zich af? Wat wij schoon vinden, blijkt niet alleen gebaseerd op harde wetenschap, maar ook op politieke opvattingen en moraliteit, zo concludeert hij. Er zijn veel studies waaruit blijkt dat mensen schoon en vies niet alleen associëren met hygiëne, maar ook met goed en fout.
Wouter van Noort relateert in onderstaand artikel het levenswerk van Li An Phoa aan onderzoek van Fieke Wagemans, die promoveerde aan Tilburg University op een proefschrift over de link tussen moraliteit en walging.
In maart 2023 werken de VMM, de Vlaamse Milieu Maatschappij en haar partners tien jaar samen aan een duurzame Netevallei. Water krijgt meer ruimte en extra ingrepen moeten het gebied tegen overstromingen beschermen. En met de Blue Deal gaat de Vlaamse Regering de strijd aan tegen droogte en waterschaarste: maatregelen van het Rivierherstelprogramma Kleine Nete. Om dat te vieren, organiseren ze tijdens de Vlaamse Waterdagen de Netedagen: een verzameling van activiteiten om bezoekers ‘mee te nemen door een vallei in verandering’. Drinkable Rivers is uitgenodigd om daaraan een (actieve) bijdrage te leveren.
De rivier de Kleine Nete ontstaat uit vele door regen en Maaswater (afkomstig van irrigatie) gevoede beekjes in het gebied tussen Arendonk, Retie en Mol-Postel in de Belgische Kempen, waaronder de zogenaamde Zeven Neten: de Looiendse Neet, het Klein Neetje, de Zwarte Neet, Nonnen Neetje, de Desselse Neet (ook Werbeekse Neet), de Plas Nete, de Witte Neet. De Kleine Nete bevat veel in Vlaanderen zeer zeldzame vissen. Vanaf Lier stroomt ze samen met de Grote Nete en vormt ze de Nete of de Beneden Nete.
Ontdek de Kleine Nete, Regionaal Landschap Kleine en Grote Nete vzw, 24 oktober 2022.
Drinkable Rivers op Vlaamse Waterdagen met filmvoorstelling ‘Drinkbare Maas’ en wandeling in Netevallei
Op 17 en 18 maart komt Li An Phoa in actie tijdens de Vlaamse Waterdagen: met een filmvertoning van (een compilatie van) de film Drinkbare Maas en een wandeling langs de Kleine Nete.
River walk along the Kleine Nete, Drinkable Rivers, 20 maart 2023.
De Kleine Nete is zo’n 44 kilometer lang en dus van een heel ander kaliber dan de Maas, maar net zo belangrijk, vindt Phoa. “Kleine rivieren maken de grote. Zij voeden de hoofdstroom. Lokale acties doen er dus toe. Als je daar vooruitgang boekt voor zuiver water, heeft dat stroomafwaarts gunstige gevolgen”, zegt ze tegen Tom Ysebaert, die haar voor De Standaard interviewt. Hij maakte een prachtige reportage: ‘Mensen moeten weer verliefd worden op het water’.
Kunnen we tegen 2050 het water uit de Nete gebruiken als drinkwater, vraagt RTV België zich af na het bezoek van Li An Phoa. Als het van Antwerps gouverneur Cathy Berx en de gemeentebesturen rond de Nete afhangt wel. In Kasteelhoeve Den Herberg in Grobbendonk heeft de provinciegouverneur samen met verschillende burgemeesters een charter ondertekend om de waterkwaliteit van de Nete de komende jaren te verbeteren. Het doel is zelfs dat het water in 2050 opnieuw drinkbaar is.
Water wordt almaar meer een schaars goed. Dat bleek onder meer in de zomer van 2022 nog toen er een watertekort was in onze provincie, zegt ze in onderstaande videobijdrage. “Het is belangrijk om zorgzaam om te gaan met het beschikbare water.” Vandaar dat alle betrokkenen het engagement aangaan om de waterkwaliteit in de Nete, en dus ook de natuur in de Netevallei, te verbeteren.
Beeld: still uit videobijdrage RTV België, Drinken we in 2050 water uit de Nete?, 19 maart 2023.
Emoties en veel plannen bij pas de tweede internationale waterconferentie sinds 50 jaar
Secretaris-generaal Antonio Guterres sloot vrijdagavond 24 maart 2023 de tweede waterconferentie van de Verenigde Naties af met een dankjewel aan gastland Nederland. Concrete doelen leverde de internationale samenkomst in New York niet op. Toch zijn de deelnemers na afloop enthousiast. Nederland kreeg zelfs een pluim van de VN-baas.
Vooraf was al duidelijk dat de driedaagse waterconferentie, die door koning Willem-Alexander was geopend, niet tot concrete doelen zou leiden, maar een uitwisseling van kennis en ideeën moest worden over voldoende schoon drinkwater en hygiëne, droogte, overstromingen, duurzaam watergebruik en het voorkomen van conflicten over water, zo stelt Onno Havermansop 25 maart 2023 in Trouw.
De wereld moet radicaal anders omgaan met water. Dat is de boodschap van een speciale VN-conferentie die vandaag in New York is gestart. Want voldoende water is niet meer vanzelfsprekend. #Nieuwsuurpic.twitter.com/ZsA6B744oU
De conferentie werd die vrijdag afgesloten met een Water Actie Agenda, waarop meer dan 700 afspraken en toezeggingen zijn vastgelegd om waterproblemen aan te pakken. Die komen opnieuw aan de orde op een top over duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG’s) in september in New York en de klimaattop in november in Dubai.
‘Drinkable rivers: when the river became my teacher’
HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel
Naast het steeds nijper wordende feit dat de kwaliteit van water onze gezondheid in gevaar kan brengen is er (decennialang) een andere watergerelateerde zorg: die van droogte, overstromingen en zeespiegelstijging ten gevolge van klimaatverandering. Daarover lees je meer in een andere blogbijdrage van Kunst en Landschap:
Carlien Bootsma bij haar vertrek in Nieuwe Statenzijl. Foto: Carlien Bootsma / BLICmedia
De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad
,,De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad. Journalist Carlien Bootsma loopt hartje winter drie weken met een tentje rond de Waddenzee om te vertellen over wat dat teweegbrengt”, schrijft Maaike Borst in het Dagblad van het Noorden in haar aankondiging van ‘Expeditie Waddenzee‘ op 27 december 2019. Je vindt het artikel hieronder, als eerste van een reeks artikelen die een – rijk geïllustreerd – overzicht biedt van Bootsma’s expeditie.
Beeld: screenshot video, bewerkt RR/K&L
CarlienBootsma begon haar voettocht langs UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel, via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze doet verslag van haar ontdekkingstocht voor het Dagblad van het Noorden (op zaterdagen), Tijdschrift Noorderbreedte (op de woensdag) en De Correspondent (m.i.v. zaterdag 15 februari 2020). Leeft de stijging van de zeespiegel bij mensen die wonen op de grens van water en land? En hoe gaan ze om met de consequenties ervan?
Voor Kunst en Landschap volg ik Carlien op de voet – vanachter mijn bureau. Dagelijks bezoek ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en (soms) ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkomt – doe ik suggesties voor haar – zoals je hieronder zult merken – veelkleurige verhalen. Bootsma houdt van de mensen die er wonen en werken, en van het Waddengebied zelf natuurlijk.
Blijven we de zee de baas?
Carlien wilde een serie verhalen maken waarbij ze het plezier van wandelen kon combineren met het schrijven over een voor haar belangrijk onderwerp: bedreiging van het niet meer droogvallen van de wadplaten door zeespiegelstijging.
In de video hieronder – hij is gemaakt in de zomer van 2021 – bespreekt Carlien deze ‘problematiek’ met Thea van Wijk, eigenaar bij De Uitdaging, als introductie van een klimaatcollege over de gevolgen van een stijgende zeespiegel, dat zij op 5 oktober van dat jaar samen met weerman Gerrit Hiemstra in Theater Sneek gaf.
Interview met Carlien Bootsma 2021 (zeespiegelstijging), De Uitdaging, 6 juli 2021.
HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel
Deze meerdelige serie ‘Expeditie Waddenzee‘ – Carlien schreef in totaal 21 verhalen – start niet geheel toevallig op 1 februari 2020: het is – 67 jaar na dato – precies de dag die herinnert aan de Watersnoodramp die Nederland overkwam en trof in 1953.
Over die ramp, de overstromingen van 1993, 1995 en 2021, maar meer nog over zeespiegelstijging, klimaatverandering en de manier waarop Nederland zich wapent tegen een eventueel naderend onheil, verwijs ik je graag naar een special van Kunst en Landschap: ‘Het water komt…‘, die overigens ook, net als deze bijdrage, op 1 februari 2020 van start ging.
Je wordt daarin uitgebreid geïnformeerd over de waterhuishouding van Nederland en de wijze waarop we ons (kunnen) weren tegen stijging van de zeespiegel. Deze special, die inmiddels is uitgegroeid tot blogboek, wordt, niet in de laatste plaats vanwege de zorgen om die (snelle) stijging, (nagenoeg) dagelijks geupdatet – alleszins reden om de site meermalen te bezoeken. Maar… niet eerder nadat je genoten hebt van 21 prachtige verhalen van Carlien Bootsma!
Zo’n 10.000 jaar geleden werd de basis gelegd voor wat wij nu kennen als onze kustlijn. 8.000 jaar voor onze jaartelling lag de kustlijn 75 kilometer noordelijker. Het was het einde van de laatste IJstijd. De zeespiegel lag 30 tot 40 meter lager dan nu, Nederland lag vast aan het Verenigd Koninkrijk. De ijskappen smolten en de zeespiegel begon te stijgen…
Noordkust, Het Groninger Landschap, Strawberry fields, script Gerben werkt, 2010.
Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten?
Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten? Dat is voor Rijksbouwmeester Floris Alkemade de centrale vraag van deze tijd. Hij zoekt het antwoord in datgene waar Nederlanders goed in zijn: de verbeelding!
Deze video prijkt niet voor niets bovenaan deze pagina, ook Kunst en Landschap gelooft in de kracht van verbeelding. Sterker, het is een van de basisprincipes van het multimediale platform in oprichting.
Alleen verbeelding kan ons redden – Rijksbouwmeester Floris Alkemade, Brainwash, 4 augustus 2020
Special Kunst en Landschap over zeespiegelstijging en klimaatverandering
,,Deze blogbijdrage – ik heb hem vanwege zijn omvang inmiddels ‘blogboek’ gedoopt – start met de crossmediale campagne ‘Het water komt’ van Correspondent-journalist Rutger Bregman en de reacties daarop. Hij vervolgt met algemene informatie (af en toe met een educatief tintje) en opiniestukken op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing. Het blogboek is – daar waar dit zo uitkomt – gelardeerd met kunstprojecten die de klimaat- en waterproblematiek vanuit soms onverwachte, maar bovenal prikkelende hoek duiden. Kúnst en Landschap, immers. Bookmarken mag.”
Klimaatverandering bedreigt het voortbestaan van Nederland
,,Beste landgenoot, laat ik de dreiging wat duidelijker beschrijven. Het voortbestaan van Nederland staat op het spel”, schrijft Rutger Bregman in een brief gericht aan alle Nederlanders. Publicatiedatum: 29 januari 2020 (AD).
Hij spreekt met deze brief de lezer persoonlijk aan om in actie te komen tegen zeespiegelstijging en wil hem of haar bewegen het tij letterlijk te keren. In een voorpublicatie legt hij uit dat de nood hoog is en wil hij hen behoeden voor een Watersnoodramp als die van 1953, of erger.
,,Er is een kans dat onze kinderen afscheid moeten nemen van steden als Den Haag en Delft, Rotterdam en Amsterdam, Leiden en Haarlem. Dat zeg ik niet, dat zeggen tal van Nederlandse wetenschappers.“
Rutger Bregman
Rutger Bregman: Het water komt, De Correspondent, 29 januari 2020.
Het bericht luidde een gezamenlijke crossmediale campagne in van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij ter promotie van zijn nieuwe boek ‘Het water komt‘. Lezers konden zelf een vorm kiezen waarin ze het boek gratis wensten te ontvangen – als luisterboek, e-book of paperback door het hieronder te bestellen!
De actie begon op 29 januari, vlak voor de jaarlijkse herdenking van de Watersnoodramp van 1953 op 1 februari, een van de grootste overstromingen uit de geschiedenis van Nederland. De campagne liep door tot en met 30 april 2020. Tot die tijd konden lezers het boek gratis ontvangen. De actie is inmiddels beëindigd en leverde bij De Correspondent een viertal publicaties op.
Watersnoodramp 1953: wat gebeurde er precies?, Rijkswaterstaat, 24 april 2018.
Johan van Veen, Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven
,,Als er nu één verhaal verteld moet worden, dan is dat het verhaal van Johan van Veen. Een van de grootste Nederlanders aller tijden. Hij was de vader van de Deltawerken, en zijn verhaal laat zien: we kunnen de strijd tegen het water opnieuw winnen.”
Rutger Bregman
Dat verhaal is natuurlijk menigmaal verteld, maar zaken raken in de vergetelheid – ook belangwekkende. Zo niet bij het online tijdschrift Historiek waar ik graag te rade ga in mijn onbedwingbare honger naar historische feiten en feitjes. Ik stuitte er bijvoorbeeld op onderstaand filmpje over de Watersnoodramp van 1953. Het ging vergezeld van de volgende tekst:
,,Bij springtij volle maan en Z.W. storm braken de dijken in Zeeland Noord Brabant en Zuid Holland. 1800 mensen kwamen om het leven. Hier een filmpje over die dagen en een jaar later. Heel Nederland zamelde geld in voor de wederopbouw onder het motto beurzen open en dijken dicht. Er was een liedje op de radio waar ik me enkele regels van herinner Van hier tot Hinderlopen. Van Dokkum tot Maastricht Beurzen open en dijken dicht.”
Matthijs Rodijk
(125) DE RAMP 1 FEB. 1953, Matthijs Rodijk, 24 september 2011.
Johan van Veen, dus. Onder het pseudoniem Cassandra, wier vloek het was dat zij de toekomst kon voorspellen maar dat niemand haar ooit geloofde, waarschuwde waterstaatkundige Johan van Veen (1893-1959; hij overleed in het jaar van mijn geboorte) vanaf 1937 in publicaties in vaktijdschrift ‘De Ingenieur‘ voor de te lage dijken langs de Zeeuwse en Hollandse zeegaten. Had ‘De Ramp in 1953′ voorkomen kunnen worden als er was geluisterd naar Van Veen?
Lees het in een prachtige Historiek-bijdrage van Hans Middendorp: ‘Johan van Veen (1893-1959), Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven’ van30 januari 2020. Klik op de foto hieronder voor een antwoord op die vraag.
Johan van Veen. Beeld: Hans Middendorp / familiearchief Van Veen
,,Een iemand die voor Nederland ongelooflijk belangrijk is geweest, op elk gebied. Zowel technisch als commercieel, als milieu. Daar hebben we eigenlijk onze hele toekomst aan te danken.”
Marian Schillhorn van Veen, dochter Johan van Veen
Hij had twee grote plannen, waaronder het Deltaplan: het verhaal van Marian Schillhorn van Veen, Watersnoodmuseum, 12 juni 2019.
‘De nacht van Elisabeth’: de nacht van 18 op 19 november 1421
In de nacht van 18 op 19 november 1421 brak een woeste storm de dijken en veroorzaakte een van de ergste overstromingen uit de Nederlandse geschiedenis: de Sint-Elisabethsvloed. Een gigantische watersnoodramp, waarbij (tientallen jaren later) de Biesbosch ontstond. Mensen stierven en dorpen verdronken. Deze ramp voltrok zich exact 600 jaar geleden. Aanleiding voor het consortium ‘De Nacht van Elisabeth’ er uitgebreid bij stil te staan. Het wordt een ‘herdenking van formaat’. Van juli 2021 tot en met september 2022 vinden tal van activiteiten plaats, van masterclasses en lezingen tot exposities en evenementen voor het grote publiek.
600 jaar Sint Elisabethsvloed, 600jaarElisabethsvloed, 17 november 2021.
Gaan we met ‘De Kennis van Nu‘‘De dreigende zee‘ het hoofd bieden?
De dreiging vanuit de zee is ook nu urgent, en actueler dan ooit. Want ‘het water komt’ weer, als gevolg van de wereldwijde klimaatcrisis. Hoe houden we dit keer droge voeten? Wat hebben we geleerd van toen? Hoe houden we ons binnenland veilig? De 40 minuten durende NTR-documentaire ‘De dreigende zee’ hieronder (van de programmamakers van ‘De Kennis van Nu’, van 18 november 2021) voert je langs verschillende gebieden langs de Nederlandse kust: van Zeeland tot de Friese en Groningse kwelders, waar wetenschappelijke innovaties zoals (gekerfde) dijken in de duinen, ‘De Zandmotor’ en nieuwe vormen van kwelderbeheer ons moeten behoeden voor de dreigende zee. ‘Al die problemen met overstromingen…, die hebben we eigenlijk over onszelf afgeroepen!’:
Klik op de illustratie hierboven voor de (De Kennis van Nu-) documentaire ‘De dreigende zee’ (18 november 2021).
Evenals Thomas van Seeratt in 1717 werd de Groninger Johan van Veen niet serieus genomen
Op zaterdag 17 oktober 1979 – ik was koud een maand neergestreken in (de stad) Groningen om te beginnen aan mijn studie aan de NLO, de Nieuwe Lerarenopleiding Ubbo Emmius – werd in Uithuizermeeden, aan het Johan van Veenplein, een borstbeeld onthuld, ontworpen door beeldhouwer Onno de Ruijter uit Meppel.
Roelke Nienhuis, projectmanager dorpsvernieuwing bij de gemeente Groningen wees me onlangs op ‘Staat in Eemsdelta‘, een website van de toenmalige gemeenten Delfzijl, Appingedam en Eemsmond, waar kunst in de openbare ruimte en Rijksmonumenten getoond wordt. Je gaat hier naar de pagina van de buste van Johan van Veen.
Johan van Veen was geestelijk vader van het Deltaplan: ‘Hij wilde ‘bouwen’ met de natuur’
,,Een fascinerende biografie van een van de grootste Nederlanders aller tijden: Johan van Veen. Zijn naam zou niet misstaan tussen die van illustere figuren als Willem van Oranje en Michiel de Ruyter, Aletta Jacobs en Annie M.G. Schmidt. En toch kennen de meeste Nederlanders hem niet.”
In Capelle aan den IJssel, vlakbij de Hollandsche IJsselkering, het eerste van de Deltawerken, is op 28 september 2020 een standbeeld onthuld van de man die bij veel Nederlanders onbekend is gebleven: waterstaatkundig ingenieur Johan van Veen. Meer dan 60 jaar na zijn dood krijgt hij nu toch een blijvende herinnering. Deltacommissaris Peter Glas was aanwezig bij de onthulling van het standbeeld, een initiatief van stichting De Blauwe Lijn.
‘Vader van de Deltawerken’ heeft nu standbeeld in Capelle aan den IJssel, Rijnmond, 28 september 2020.
Een deel van de plannen van Johan van Veen wordt bewaard bij het Nationaal Archief in Den Haag. Een ander deel ligt in het Zeeuws Archief. Ook de familie Van Veen heeft stukken van de ingenieur. Stichting De Blauwe Lijn wil al deze stukken bijeenbrengen om jonge mensen te inspireren.
Introductiefilm Stichting Blauwe Lijn, Stichting Blauwe Lijn, 16 september 2020.
,,Het borstbeeld van Van Veen aan de Hollandsche IJssel moet mensen eraan herinneren dat de strijd tegen het water doorgaat.”
Karen van Burg
Dat zegt Karen van Burg, initiator van de stichting. Als het aan De Blauwe Lijn ligt, wordt de jongere generatie daarbij betrokken en uitgedaagd.
Aankondiging: Standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen in Capelle aan den IJssel, Stichting Blauwe Lijn, 28 september 2020.
Mij is ter ore gekomen dat Van Burg van plan is om dit project op film vast te leggen. Zodra daar wat meer over te vertellen (en te tonen) is, hoor je van me. Hier het artikel van Rijnmond, waarin Marcia Tap verslag doet van deze memorabele dag:
Aftermovie – Onthulling standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen | 28-9-2020, Stichting Blauwe Lijn, 3 oktober 2020.
Documentaire Johan van Veen – Master of the Floods
Binnen het (totaal-) project Johan van Veen, het project is gestart in 2018 en loopt door tot en met 2026, wordt onder andere hard gewerkt aan het maken van een documentaire. ‘Om het erfgoed van Johan veilig te stellen en (ook door experts) te laten gebruiken in het onderwijs – om een nieuwe ramp voor te zijn’. Bekijk hier de trailer waarin Marian van Veen, Alf van Veen en Paul Fortuin vertellen over hun vader en opa. Harold van Waveren van Rijkswaterstaat onderstreept het belang van de documentaire over deze ‘uitzonderlijke ingenieur’.
Trailer Documentaire Johan van Veen – Master of the Floods, Stichting Blauwe Lijn, 18 september 2022.
In Memoriam beschermvrouw Marian Schillhorn van Veen (9 april 1936 – 6 mei 2025)
Op 8 mei 2025 schreef Karen van Burg namens Stichting Blauwe Lijnop Linkedin een mooi In Memoriam:
,,Op 6 mei 2025 is Marian Schillhorn van Veen, onze beschermvrouw, op 89 jarige leeftijd in Bourg – en – Bresse (Frankrijk) overleden. Zij werd geboren op 9 april 1936 in Den Haag. Marian was de jongste dochter van Johan van Veen.”
De stem van Johan van Veen boven water
Stichting Blauwe Lijn heeft na de start van het meerjarenproject ‘Johan van Veen’ in 2018 diverse producten en projecten gerealiseerd: ‘bijeengebrachte privédocumenten, een inventarisatie van ‘de kast van Veen’, een verzameling gedigitaliseerde kennisproducten, een standbeeld, een inspiratieboek, zelfs een toertocht langs de Hollandsche IJssel’, bericht Karen van Gemerden acht jaar later op Linkedin; ‘er wordt nog steeds gewerkt aan zijn erfgoed. Er zijn geen videobeelden van Johan van Veen bekend, wel is er een audiofragment van hem, te beluisteren via onze podcast Blauwe Lijn‘.
,,Ten tijde van de ramp, waarbij Johan van Veen met de KLM Abel Tasman het rampgebied van Zeeland, Zuid-Holland en Brabant aanschouwt, geeft hij aan wat hij zag en hoe hulpdiensten te werk gingen, enkele dagen na de overstroming.”
‘Het water komt’ bij De Wereld Draait Door
De keuze van het campagneteam om het AD in te zetten als primeurmedium voor de waarschuwende boodschap lijkt te rechtvaardigen, Bregman wil immers een zo groot mogelijk publiek bereiken met Het water komt en zeespiegelstijging gaat iedereen aan. Als ook Matthijs van Nieuwkerk diezelfde avond bijna een kwartier zendtijd inruimt voor de lancering van het boek bij De Wereld Draait Door is hij verzekerd van impact met een groot bereik.
Rutger Bregman waarschuwt alle Nederlanders bij DWDD: ‘Het water komt’, 29 januari 2020.
‘Geen paniek, zeespiegelstijging van 8 meter is zéér onwaarschijnlijk’
De boodschap kwam aan. Gesprek van de dag. Maar, ,,geen paniek“, zei DeltacommissarisPeter Glas de volgende dag – opnieuw in het AD – die namens de overheid verantwoordelijk is voor het Deltaprogramma-2020 om Nederland te beschermen tegen overstromingen.
,,Als Rutger Bregman het zou hebben over 75 centimeter had hij niet zoveel aandacht voor zijn open brief gekregen. Het zou kunnen hoor, een stijging van acht meter. Ooit. De vraag is wanneer. De kans dat een dergelijke stijging nog deze eeuw plaatsvindt, is zéér onwaarschijnlijk. We moeten nuchter blijven. Het zou een nachtmerrie zijn als het nu gebeurt. Maar dat is niet het geval. We hoeven geen paniek te zaaien.”
Deltacommissaris Peter Glas
Deltaprogramma Nederland, Kunst en Landschap (Bron: Nationaal Deltaprogramma), 1 februari 2020.
,,Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren. Geen andere delta ter wereld ontwerpt de hele waterinfrastructuur zó nauwgezet en met zúlke hoge veiligheidsnormen. In het buitenland zijn ze jaloers op ons. Landen als Bangladesh, Vietnam en de Verenigde Staten roepen onze expertise in.”
Deltacommissaris Peter Glas
Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren
Deltacommissaris Peter Glas memoreert ‘wateruitspraken’ uit de troonrede, Deltacommissaris, 17 september 2019.
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag, Deltacommissaris, 25 juni 2018.
Ciara-storm 2020, springtij en hoge rivierwaterstanden: keringen dicht!
Om je een indruk te geven dat Nederland (voorlopig) goed is voorbereid op een stijgende zeewaterspiegel, en over wat er allemaal komt kijken bij het beheer en onderhoud van ‘onze’ stormvloedkeringen, kun je kijken naar onderstaande video die Alex Pitstra maakte in opdracht van Rijkswaterstraat.
Op 10 februari 2020 heeft Rijkswaterstaat overigens, in verband met de Ciara-storm en springtij, en – mede daardoor – de hoge waterstand in de rivieren, verschillende stormvloedkeringen gesloten, waaronder de Haringvlietsluizen en de Hollandsche IJsselkering in Zuid-Holland. Hierdoor werd de waterstand in de rivieren niet verder opgestuwd vanuit zee. Dat we dit momenteel kunnen ‘reguleren’ is mede te danken aan noeste arbeid van weleer.
Op de schouders van reuzen: de vier stormvloedkeringen in Zuid-Holland, Rijkswaterstaat (Alex Pitstra Media), 22 oktober 2018.
Promotiefilm bouw Deltawerken (1953-1963)
Deltawerken, oorspronkelijk materiaal: Cinecentrum Hilversum, Omroep Voorne, 10 februari 2014.
Begin van de bouw aan de Stormvloedkering in 1967
Trugkieke – Deltaplan: Bouw Stormvloedkering, Omroep Zeeland, 28 september 2020.
Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?
Onlangs verscheen een longread artikel over de zeespiegelstijging in de Financial Times, ook Peter Glas werd daarvoor geïnterviewd: ‘Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?‘, Simon Kuper, Financial Times, 30 januari 2020. Wel even registreren, maar het is de moeite waard.
The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?
Nog eentje vanaf de andere kant van de grote plas. In het eerste deel van een serie (Water Ways) van de Times (Picayune and Advocate) wordt onderzocht hoe de Nederlandse adaptatiestrategieën voor klimaatverandering een model zouden kunnen zijn voor de kust van Louisiana: ‘The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?‘ (Tristan Baurick, Water Ways, Nola.com, 6 maart 2020)
De Nederlandse Deltawerken: wereldvoorbeeld!
Simon Whistler, een Britse YouTube- en podcast host die in Praag woont, bespreekt op onnavolgbare wijze de Nederlandse Deltawerken in het kader van zijn ‘Megaprojects around the World‘.
Delta Works: An Example for the Rest of Us, Megaprojects, 22 mei 2020.
‘How the Dutch Created The Netherlands’
,,God schiep de aarde, maar de Nederlanders schiepen Nederland”, zo luidt een buitenlandse uitspraak over ons Nederlanders. Deze metafoor typeert het gevecht van de Nederlander tegen het water om landwinning treffend. De Deltawerken en de Zuiderzeewerken zijn door een vooraanstaande Amerikaanse vereniging van ingenieurs, The American Society of Civil Engineers, dan ook uitgeroepen tot één van de moderne wereldwonderen. Ik vond onlangs een aardig overzichtsfilmpje, gemaakt door YouTuber Geography Geek, die die strijd – tot en met het bouwen van een eigen Nederlandse berg en de Marker Wadden – aardig in beeld brengt. Negeer de wat ‘opsommende’, ietwat ‘boring’ voice-over.
How the Dutch Created The Netherlands, Geography Geek, 25 januari 2021.
Hoe bereiden Nederlanders zich voor op een overstroming?
Er zijn nogal wat plekken op de wereld waar men vertrouwt op de Nederlandse expertise om zich te beschermen tegen overstromingen en wateroverlast. Maar hoe is het gesteld met het vertrouwen in Rijkswaterstaat en wat doet en kan de Nederlander (zelf) doen bij een overstroming, met name als hij of zij woont, werkt en leeft in het zogenaamde risicogebied – maar liefst zestig procent van ons land?
Nederland voorbereid op een overstroming: hoe dan?, Rijkswaterstaat, 21 februari 2020.
Extreme regenval in de Eifel kan leiden tot wateroverlast en aardverschuivingen
🌧️ UPDATE extreme regenval! Heerlen (L) kreeg vanavond al 50-70mm met veel overlast. Morgen neemt de intensiteit verder toe: in Limburg kan nog eens ruim 100mm erbij vallen, in de Eifel is zelfs een ongekende 200mm (!) mogelijk. Risico op #wateroverlast en aardverschuivingen… pic.twitter.com/WyHpvaeboC
— Wouter van Bernebeek (@StormchaserNL) July 13, 2021
Provincie Luik zwaar getroffen door hevige regenval: wegen afgesloten, rivieren buiten oevers getreden, kelders en straten ondergelopen
Op 14 juli 2021 werd (vooral het oosten van) de Belgische provincie Luik zwaar getroffen door hevige regenval. De centra van de stad Spa en de gemeente Theux stonden in no time helemaal blank. Op sommige plaatsen viel de elektriciteit uit. De naburige gemeente Jalhay werd ook zwaar getroffen. Net zoals in de provincie Namen was in Luik de provinciale fase van het rampenplan van kracht, nadat het KMI (het Belgische KNMI, red.) er code rood voor regen had afgekondigd.
‘Pas als het land overstroomt, komt er actie en zijn mensen weer even bezig met het water’
Het water moet in Nederland meer ruimte krijgen, stelt de ‘Commissie Waterbeheer 21e eeuw‘. Dat schrijft Marieke Aarden in de Volkskrant op 2 september 2000 (!):
Wateroverlast staat in Nederland niet erg in de belangstelling van het publiek. Pas als het land overstroomt, komt er actie en zijn mensen weer even bezig met het water. Als er drie jaar geen problemen zijn, is de angst voor een volgend wateronheil weggezakt. ‘Dat is tragisch, want daardoor ontbreekt het gevoel dat er iets ingrijpends moet gebeuren’, zegt dr. André van der Zande van het onderzoeksbureau Alterra in dat zelfde.artikel: ‘Water kruipt waar het niet gaan kan‘. Dat is dus meer dan 21 jaar geleden!
,,We dachten: oh, even een doekje op doen. Maar we waren nog niet bij het doekje gekomen, of het kwam van alle kanten tussen de muren, tussen de deuren…overal kwam het water vandaan.”
NOS-reportage (Facebook), 14 juli 2021
Wateroverlast in Limburg, België en Duistland ontaardt in watersnoodramp
Extreme neerslag in #Limburg én in de Ardennen. Als gevolg schiet de Maas in zeer korte tijd naar grootste hoogte in meer dan 40 jaar – kan donderdagnacht aan grens België-Nederland 50 meter(!) boven NAP komen, toont verwachting @Rijkswaterstaat. Dat is "extreem hoogwater" @NUnlpic.twitter.com/kgOSqGAjJV
Voor het eerst in de geschiedenis wordt er in Nederland een ‘code-rood’ afgekondigd vanwege hevige regenval
Voor het eerst in de geschiedenis wordt er door het KNMI in Nederland (op 14 juli 2021) een ‘code-rood’ afgekondigd vanwege hevige regenval, vertelt Peter Kuipers Munneke in het NOS-achtuur-journaal, waarin de rampspoed, 100 millimeter neerslag – meer dan er ‘normaal’ in een maand valt – die Limburg ten deel viel vanzelfsprekend breed werd uitgemeten. Hij waarschuwde voor nog meer ellende: er zou in de avond en nacht zeker nog zo’n 40 tot 50 millimeter bijkomen.
Hoe het Limburg verder verging, lees je hieronder: Kunst en Landschap maakt(e) een special, waarbij de ‘Watersnoodramp 2021’ in Limburg, België en Duitsland vanaf 13 juli gevolgd en beschreven wordt. Uiteraard in de brede context van klimaatverandering.
Extreem weer in Limburg; gaan we ons in de toekomst ook op het land wapenen tegen klimaatverandering?
,,Het oprukkende water overviel Limburg in de zomer van 2021. Net als in 1995, maar nu nog veel heviger. Doet Nederland wel genoeg aan waterveiligheid, nu plensbuien en hevige regenval door klimaatverandering zullen toenemen?
Is de watersnoodramp een wake-up call? En moeten we niet veel meer klimaatadaptief gaan bouwen, of zelfs gaan bouwen op het water? Kunst en Landschap hoopt je met deze nieuwe blogbijdrage (als onderdeel van de klimaat-, water- en zeespiegelstijging-special ‘Het water komt…‘) antwoord te kunnen geven op die vragen. Wij gaan de discussies daarover volgen, ik hoop jij ons ook. Treed binnen.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Special over de Watersnoodramp 2021 in Limburg, België en Duitsland, Robert Rosendal voor Kunst en Landschap, (vanaf) 13 juli 2021.
Enorme en langdurige hoosbuien; wat ga jij daar nou precies van merken?
Het was dus ‘Code-Rood’ in de zomer van 2021, rampspoed en catastrofe overvielen Limburg, België, Luxemburg en Duitsland door enorme en langdurige hoosbuien. De verwachting is, ook onder zo’n 14.000 klimaatwetenschappers (IPCC-rapport-2021), dat die in de komende jaren alleen maar zullen toenemen. Wat ga jij daar nou precies van merken? Klimaatweten-schapper Bart van den Hurk komt met de keiharde feiten.
Van den Hurk is klimaatwetenschapper bij de Vrije Universiteit en Deltares. Hij is een van de hoofdauteurs van het IPCC-rapport. Daarin worden alle wetenschappelijke studies naar het klimaat beoordeelt, verzamelt en samenvat. Het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) is het internationale klimaatpanel van de Verenigde Naties (VN).
Wat ga jij merken van klimaatverandering?, Universiteit van Nederland, 30 oktober 2021.
In 7 minuten de kern van een volhoudbare klimaat-waterstrategie
De Nederlandse speciale gezant voor Watermanagement Henk Ovink schetst hieronder mijns inziens in 7 minuten de kern van een volhoudbare adaptieve klimaat-waterstrategie.
#EuropeFloods show impact prevention is crucial – and the Netherlands has plenty of experience. Water handling expert @henkovink has advised cities and dozens of countries on the matter. #ClimateAction is imperative, but in the meantime, there are things which can be done. pic.twitter.com/hmo4c6UpuR
Van de Berg spreekt meer dan 30 jaar met passie en overtuiging over weer en klimaat. Maar zijn grootste drive is mensen inspireren om de kans en uitdaging in duurzaamheid te zien. ‘Let’s make the world great again!’
Interview met Reinier van den Berg, STOWA, 9 april 2019.
Rijksbouwmeester Floris Alkemade opent eerste editie VPRO-Zomergasten-2021
Klimaatverandering is een van de veranderingen waar we ons de komende tijd aan moeten aanpassen. Er zijn meer grote veranderopgaven die we (de komende decennia) het hoofd moeten zien te bieden. In dat verband wijs ik je graag op de 2021-editie van VPRO-Zomergasten. Janine Abbring praat daarin met architect en Rijksbouwmeester Floris Alkemade die op 18 juli zijn ideale televisieavond presenteerde: over het inzetten van verandering, vrijheid en de verantwoordelijkheid die daarbij hoort.
Volgens Alkemade kan techniek alleen ons niet redden om de grote vragen van deze tijd te beantwoorden, maar onze verbeeldingskracht wel. Hij hoopt dat zijn avond een verlangen naar de toekomst opwekt. Daarmee onderstreept hij het basisprincipe van (de oprichting van) het multimediale platform Kunst en Landschap.
,,In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering (sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor verbeelding van een hoopvolle toekomst.”
Kunst en Landschap Noord Nederland
Kennisprogramma Zeespiegelstijging
In september 2019 is het Kennisprogramma Zeespiegelstijging gestart. Dit programma loopt tot en met 2025; over de voortgang wordt ieder jaar gerapporteerd in het Deltaprogramma. Het Kennisprogramma levert belangrijke beslisinformatie voor de volgende zes-jaarlijkse herijking van het Deltaprogramma, die wordt opgenomen in het Deltaprogramma 2027. Je kunt het hier downloaden.
Het Kennisprogramma richt zich primair op de effecten van zeespiegelstijging op de waterveiligheid (kustfundament, waterkeringen) en de zoetwatervoorziening (verziltings-problematiek). Maar ook de effecten op onze economie (havens/scheepvaart), ruimtegebruik (wonen, recreatie), landbouw en natuur/ecologie worden in het onderzoek meegenomen.
Deltaprogramma 2021, een nieuwe fase breekt aan!
Animatie Nationaal Deltaprogramma, deltacommissaris, 14 september 2020.
Op 15 september, Prinsjesdag-2020 – het kwik in Gilze-Rijen steeg tot recordhoogte (35,1 graden Celsius) – biedt minister Cora van Nieuwenhuizen (Waterstaat en Infrastructuur) namens het Kabinet het Nationaal Deltaprogramma-2021 aan aan de voorzitters van de Tweede– en Eerste Kamer. Het Deltaprogramma is het jaarlijkse voorstel van de Deltacommissaris op het gebied van (water)veiligheid en zoetwatervoorziening.
Oproep Deltacommissaris aan alle ‘partijen’: ‘Water stuurt, in plaats van water volgt’
Met het Deltaprogramma-2021 gaat het Programma een nieuwe fase in. Het bevat de uitkomsten van de eerste zesjaarlijkse herijking van de in 2015 vastgestelde deltabeslissingen en regionale voorkeursstrategieën. Op basis van deze herijking komt de Deltacommissaris tot een drietal oproepen en adviezen:
een oproep aan keringbeheerders (en stakeholders) om de waterveiligheid in 2050 op orde te hebben (en cyberweerbaarheid hierin te betrekken),
oproep aan Rijks- en regionale partijen (ook private sector) om het werken aan het klimaatbestendig maken van vitale en kwetsbare functies te intensiveren,
oproep aan politiek om te voorkomen dat Covid-19 ertoe leidt dat het werken aan de voor Nederland existentiële opgaven van het Deltaprogramma stagneert.
Er is in het nieuwe Deltaprogramma veel aandacht voor de relatie ‘water’ en ‘ruimte’. De Deltacommissaris pleit met betrekking tot de grote veranderopgaven waar Nederland de komende decennia voor staat voor een voorname – sturende – rol van water. Hij kiest daarmee nadrukkelijk voor een integrale, gebiedsgebonden en ‘landschapsinclusieve’ benadering. Wat dat precies betekent kun je lezen op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.
,,De wateropgaven moeten sturend worden en randvoorwaarden aangeven voor de keuzes in de ruimtelijke inrichting van Nederland. Bij plannen en maatregelen voor nieuwe en bestaande woonwijken, infrastructuur, natuur, landbouw en energie moet water onderdeel uitmaken van de ruimtelijke afwegingen en planuitwerking. Water stuurt in plaats van water volgt!”
Peter Glas, Deltacommissaris
Deltavlog 10: Deltaprogramma 2021, deltacommissaris, 15 september 2020.
Dat de nood hoog is, illustreert zijn oproep aan alle ‘waterwerkers’ en betrokkenen in ons land op Linkedin, op Prinsjesdag-avond, bij de aankondiging van het Deltaprogramma-2021.
,,We hebben nog 30 jaar te gaan tot 2050, maar er is weinig tijd te verliezen, want de opgaven zijn groot! De uitvoering moet versnellen. Ik roep alle keringbeheerders en betrokken partijen op om alles op alles te zetten om de doelen voor waterveiligheid te realiseren.”
Peter Glas, Deltacommissaris
Klik op onderstaande illustratie om naar het Deltaprogramma-2021 te gaan, of om het te kunnen downloaden.
Deltaprogramma 2021, screenshot cover, Kunst en Landschap, 15 september 2020.
Elfde Nationaal Deltacongres 2020
Op donderdag 12 november vindt – voor het eerst online vanwege Covid-19 – het elfde Nationaal Deltacongres via livestream plaats. Onder gespreksleiding van Rens de Jong vindt een plenaire uitzending van ‘De Delta Draait Door‘ plaats. Delta-commissaris Peter Glas is daarbij zijn tafelheer.
Gasten aan de Plenaire Deltatafel zijn Cora van Nieuwenhuizen, minister van Infrastructuur en Waterstaat, Annemieke Nijhof, algemeen directeur van Deltares, Jeroen Haan, dijkgraaf en vice-voorzitter van het Bestuurlijk Platform Zoetwater, Ingrid Thijssen, voorzitter VNO-NCW en Peter Kuipers Munneke, NOS-weerman, meteoroloog en glacioloog. Tijdens de uitzending worden diverse digitale excursies door Nederland gemaakt en kijkt men naar vooraf gemaakte video’s.
Plenaire opening Nationaal Deltacongres 2020, Deltacommissaris, 17 november 2020.
Inhoudelijke sessies
Na het plenaire deel nemen de virtuele congresgangers in twee rondes met in totaal acht inhoudelijke sessies deel aan gesprekken over verschillende thema’s van het nationaal Deltaprogramma: droogte, klimaatbestendige woningbouw, integraal riviermanagement, ruimtelijke adaptatie, de energietransitie, hittestress en zeespiegelstijging. Ik neem sessie-3, die over het Kennisprogramma Zeespiegelstijging, hieronder voor je op in dit blogboek. Voor wat betreft de andere grote (met elkaar samenhangende) transitievraagstukken (die een integrale aanpak vereisen) verwijs ik je graag door naar de ‘hoofdpagina’ van Kunst en Landschap.
(Nb: de overige sessies en nog een hoop andere congresonderdelen kun je terugkijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Er is een speciale playlist voor je aangemaakt: (Online) Deltacongres 2020.)
Sessie 3 Kennisprogramma Zeespiegelstijging, deltacommissaris, 16 november 2020.
De wetenschap is het erover eens: de aarde warmt op, zeespiegelstijging is daarvan het gevolg
Het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change, in het Nederlands de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering, is een organisatie van de Verenigde Naties om de risico’s van klimaatverandering te evalueren. Sinds zijn oprichting heeft het IPCC een reeks rapporten gepubliceerd die gelden als referentiewerken voor beleidsmakers, wetenschappers, studenten en andere specialisten. Deze rapporten hebben een grote invloed in het milieubeleid van vele regeringen. Telkenmale verschijnt een rapport, het laatste (definitieve, het eerstvolgende rapport, zo verwacht men, verschijnt in het voorjaar van 2022) verscheen in september 2019.
Wie zegt er eigenlijk dat de aarde opwarmt?, NOS op 3, 21 september 2019.
In de twintigste eeuw is de zeespiegel ongeveer 20 centimeter gestegen. Voor Nederland is dit een van de belangrijkste gevolgen van de opwarming van het klimaat, volgens het KNMI, het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. (De link naar het KNMI verwijst door naar hun uitleg over zeespiegelstijging.)
Het IPCC verwacht dat de zeespiegel aan het einde van de 21e-eeuw op wereldschaal met 26 tot 82 centimeter zal stijgen. Uit satellietmetingen blijkt dat het zeeniveau niet overal op aarde even snel stijgt. De zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust was de afgelopen eeuw vrijwel net zo sterk als de wereldwijde stijging. Sybren Drijfhout, klimaatonderzoeker zeespiegelstijging bij het KNMI, beantwoordt drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging. Wat zijn volgens hem de redenen van zeespiegelstijging, en wat zijn ‘zijn’ verwachtingen voor de komende eeuw?
Drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging, KNMI, 7 december 2021.
‘De huidige klimaatmodelsimulaties overschatten de toekomstige zeespiegelstijging’
Naast de veelal alarmerende geluiden over de zeespiegelstijging is het ook wel eens prettig om vanuit de wetenschap positieve meldingen te krijgen. Op 9 april bracht de Universiteit Utrecht het ‘verheugende’ nieuws dat de ‘huidige’ klimaatmodelsimulaties de toekomstige zeespiegelstijging overschatten, misschien wel met zo’n 25 procent.
Prof. Henk Dijkstra bestudeerde, samen met zijn promovendus René van Westen, de afgelopen jaren oceaanstromingen in klimaatmodelsimulaties met hoge resolutie in vergelijk met die met de (huidige) grovere resolutie. Hun bevindingen werden gepubliceerd in het tijdschrift Science Advances. Lees hier het persbericht over dit onderzoek:
HR CESM vs LR CESM, Faculty of Science Utrecht University, 9 april 2021.
De andere kant van de zeespiegelverandering
Veel landen implementeren of plannen aanpassingsmaatregelen (mitigatie) rond zeespiegelstijging, op basis van informatie (uit de rapporten) van het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change. Daarentegen krijgt de verwachte impact van de opwarming van de aarde op dalende waterstanden in binnenzeeën en -meren(stelsels) als gevolg van continentale uitdroging in grote delen van de wereld veel minder aandacht.
De zogenoemde ‘endorische’ zeeën en meren, die geen ‘uitstroom’ hebben, zijn bijzonder gevoelig voor klimaatveranderingen, omdat hun waterpeil wordt bepaald door het delicate evenwicht tussen neerslag en afvoer in de zee of het meer en verdamping aan het wateroppervlak. Hoewel het klimaatgedreven opdrogen van continentale gebieden en wateren wordt erkend als een belangrijk probleem in termen van zoetwaterschaarste, zal de impact ervan op het niveau van binnenzeeën en -meren vele andere verstrekkende gevolgen hebben die ondergewaardeerd worden, maar die van invloed zijn op het levensonderhoud en economie van miljoenen mensen (en dieren) over de hele wereld.
Nederland mag zich schrap zetten voor een stijgende zeespiegel, maar in de landen rond de Kaspische Zee krijgen meer dan honderd miljoen mensen (en dieren) te maken met het omgekeerde probleem: een enorme zeespiegeldaling. Technisch gesproken is de zee een binnenmeer, maar wel het grootste ter wereld (371.000 km2), en zout. Dit grootste meer ter wereld is aanzienlijk aan het krimpen. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw daalt het waterpeil jaarlijks met een paar centimeter. Dat zal de komende decennia alleen nog maar sneller gaan, berekenden onderzoekers van de Duitse universiteiten van Gießen en Bremen, samen met de Nederlandse aardwetenschapper Frank Wesselingh, verbonden aan de Universiteit Utrecht en Naturalis.
Je vraagt je misschien af hoe het kan dat, terwijl de mondiale zeespiegel stijgt, het waterpeil van de Kaspische Zee daalt. ,,Dat komt omdat de Kaspische Zee niet in verbinding staat met de wereldwijde oceanen,” legt Wesselingh desgevraagd uit aan Vivian Lammerse, die hem voor Scientias interviewde. Een uitwerking van dit interview vind je hieronder, evenals het alarmerende artikel van de drie wetenschappers in het Nature-tijdschrift Communications Earth & Environment, waarin ze waarschuwen voor de gevolgen van deze zeespiegeldaling.
Beeld: Prange et al. 2020
The other side of sea level change Matthias Prange, Thomas Wilke en Frank P. Wesselingh, Nature ( Communications Earth & Environment), 23 december 2020
In de hierboven beschreven ‘problematiek’ van zeespiegeldaling heb ik twee keer ‘en dieren’ tussen haakjes gezet, om te accentueren dat sommige onderzoeksrapporten mijn inziens te veel focussen op ‘louter’ de gevolgen voor mens en economie, en de consequenties ervan voor dieren (te) weinig aandacht geven. Zo niet het artikel van paleontoloog Jelle Reumer in Trouw van 2 januari 2021, die de benarde positie van de Kaspische zeehond, Phoca caspica, een soort die nergens anders voorkomt, belicht:
,,Het niveau van de Kaspische Zee is altijd een beetje op en neer gegaan. Maar als de zeespiegel negen tot achttien meter omlaag gaat, praat je over een heel andere situatie. Dat maakt echt een verschil”, aldus paleontoloog Frank Wesselingh. Hij was een maand later te gast bij Jacob de Vries van het NTR-programma Focus Radio om ook over zeespiegeldaling in de Kaspische Zee te praten – en over met name de ecologische consequenties daarvan. In bijna een uur durende reportage (onderbroken door door hem uitgezochte ’toepasselijke’ muziek) neemt hij je mee in een zeer onderhoudende uiteenzetting van de laatste vijf jaar van het (internationale) langjarige onderzoek dat hij en een groot aantal onderzoekers daar deed. Je vindt er daarnaast een uitgebreide beschrijving van de reportage. De video onder de Focus Radio-bijdrage is een toegift.
Ook dat is klimaatverandering: een lagere zeespiegel, NTR-Focus Radio, 2 februari 2021,
The Caspian Sea Is Set To Fall By 9 Metres Or More This Century, InnerSelfcom, 14 januari 2021.
Heel Holland zakt!, de zeespiegel stijgt en de bodem zakt
Terug naar zeespiegelstijging, terug naar Nederland, naar het laag liggende Deltagebied, waar we niet alleen te maken hebben met zeespiegelstijging, ook onze bodem zakt. Hoeveel blijft onzeker. Hoe gaan we om met de fundamentele onzekerheid omtrent de zeespiegelstijging? Allereerst legt Reinier van de Berg je haarfijn uit wat de onderlinge relatie tussen zeespiegelstijging en bodemdaling is, en welke consequenties die heeft voor de inrichting en bebouwing van ons cultuur- en veenlandschap.
‘Heel Holland zakt!’, thema-uitzending Weer.nl, 7 oktober 2017.
In de jaren ’90 steeg de zeespiegel met ongeveer 2,5 millimeter per jaar. Inmiddels zitten we op 3,4 millimeter per jaar. De stijging versnelt dus.
‘De stijging van de zeespiegel versnelt’, Weer.nl, 10 maart 2018.
Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt
De bodem in het veenweidegebied van groten delen van West– en Noord-Nederland daalt in rap tempo. Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt. Dat heeft gevolgen voor de bewoners en gebruikers én voor de overheden die hiermee te maken hebben. Als er nu niks gedaan wordt tegen het vertragen van de bodemdaling, kunnen maatschappelijke kosten oplopen tot ruim 20 miljard in 2050 en gaat een typisch Nederlands cultuurlandschap langzaam ten onder. Aldus het Platform Slappe Bodem.
Kijk hier naar ‘Het zinkende land‘, een film van Manfred van Eijk (56:29 min.). Op de website van De Kennis van Nu, een NTR-programma dat verdieping biedt op het gebied van wetenschap, kun je ook ‘De zinkende stad‘ bekijken. Ze gaan met deze (uitgebreide) reportage letterlijk de diepte in.
Het zinkende land, Platform Slappe Bodem, 11 oktober 2018.
Deltaplan Funderingsschade: miljardenschade aan huizen is te voorkomen
Eén miljoen huur- en koopwoningen lopen een aanzienlijk risico op funderingsschade de komende 30 jaar. Dat is te voorkomen door een nationaal gecoördineerde aanpak van funderingsproblemen en snel aan de slag te gaan met preventiemaatregelen. Dat staat in het Deltaplan Funderingsschade dat op 5 maart 2021 aan politiek Den Haag is aangeboden door een coalitie van de Vereniging Eigen Huis, hypotheekaanbieders (NVB, Verbond van Verzekeraars), het kenniscentrum KCAF en Aedes. Ze pleiten daarin voor een regierol voor het Rijk en roepen het volgend kabinet op om het Deltaplan te beleggen bij een minister van Wonen. Watervakblad H2O Actueel besteedde er uiteraard veel aandacht aan:
‘Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil’
Gloort er licht, als de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten op 3 november het Veenweideprogramma 2021-2030 gaan presenteren? Vraag het aan de ‘funderingsgedupeerden’, zoals de getroffen bewoners inmiddels worden genoemd, schrijft journalist Jantien de Boer in een longread in de Leeuwarder Courant over de funderingsproblematiek in de veenweidegebieden van Friesland. Ze voegde de daad bij het woord en oogstte vooral vermoeide blikken.
Staat het belang van Friese boeren een plan tegen verzakkende huizen in de weg?
,,De deur gaat niet zo goed meer open want het huis is wat verzakt”, zegt Ike Naafs. In haar huis komen steeds meer scheurtjes tevoorschijn. ,,We hebben de kelder al aan de muur moeten hangen omdat de bodem eronder weg is, en nu zijn er toch weer nieuwe scheuren”, zegt ze met een lichte wanhoop in haar stem.
Ike en haar man Ben hebben al meerdere reparaties laten doen aan hun huis in Munnekeburen en vrezen voor meer problemen. Ike: ,,Ik word soms ’s nachts wakker en dan denk ik: hoe moet het nu verder?” Bas Voorwinde trok, samen met Dick de Jong van het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek, naar het Friese platteland en maakte voor Nieuwsuur een uitgebreide reportage: ‘Staat het belang van Friese boeren een plan tegen verzakkende huizen in de weg?‘.
Het Friese waterschap heeft nog geen plan tegen de bodemdaling, Nieuwsuur, 11 mei 2019.
Klimaatverandering veroorzaakt nog meer funderingsschade
Uit nieuw onderzoek door instituut Deltares blijkt dat door droogte als gevolg van klimaatverandering huizen nog verder kunnen wegzakken dan verwacht, zo meldt Erik van Rein in Het Financieele Dagblad van 30 september 2020. Juist in de afgelopen jaren kwamen meer meldingen binnen over problemen vanwege bodemdalingen. Dat leidt mogelijk tot miljarden euro’s aan extra funderingsschade, vooral in het westen van Nederland, Friesland, delen van Overijssel en Zuid-Limburg.
,,We laten zien dat het echt een landelijk probleem is, niet alleen in de paar gemeenten waar al decennialang problemen bekend zijn.”
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteren. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:
Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.
Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan
,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”
,,Zowel landbouw- als natuurorganisaties zijn (dus, red.) niet blij met de plannen. Zeven verenigde boerenorganisaties vinden onder meer dat de resterende veengebieden, waar eerst geen peilverhoging wordt voorgesteld, ook volledig uit de plannen moeten worden gelaten. Natuurorganisaties vinden de plannen te vrijblijvend. Zij wijzen erop dat de nood tot maatregelen hoog is.” Dat schreef Pieter Atsma de volgende dag in het Friesch Dagblad.
Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek
Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.
Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.
Kansen voor natuur als buffer tegen klimaatverandering
Ook door ruimte te geven aan natuurlijke processen is aanpassing aan klimaatverandering (klimaatadaptatie) mogelijk. Wageningen University & Research heeft eind 2019 een visie gepresenteerd voor Nederland in 2120 waarin natuur en natuurlijke processen de hoofdrol spelen. Die heeft veel stof doen opwaaien en kreeg ruim (ook internationaal) media-aandacht. Ik kom er in een later stadium zeker (uitgebreider) op terug.
Zo kan samenleven met de natuur er over honderd jaar uitzien
De VPRO Tegenlicht-reportage ‘Zo kan samenleven met de natuur er over honderd jaar uitzien‘, die Veerle Klok maakte op 1 oktober 2021, is een leuke manier om kennis te maken met de WUR-visie. Ze sprak met ingenieur Tim van Hattum, Programmaleider Klimaat, en een van de gepassioneerde onderzoekers achter het WUR-rapport.
Zo groen kan Nederland (en de wereld) eruit zien in 2120
Zo groen kan Nederland (en de wereld) eruit zien in 2120, Wageningen Environmental Research, 23 januari 2021.
Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers maakt met klimaatbuffers Nederland zowel veiliger als mooier
Natuurlijke klimaatbuffers kunnen water vasthouden en opvangen, watertekorten voorkomen en broeikasgasemissies verminderen. Sinds 2008 werkt de coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers, die bestaat uit 8 natuurorganisaties, aan zo’n 70 projecten. Ze realiseren met tal van partners klimaatbuffers om Nederland zowel veiliger als mooier te maken.
Natuur- en waterbergingsgebied ‘De Onlanden’ vlakbij de stad Groningen: mooi voorbeeld klimaatbuffering
Natuur- en waterbergingsgebied De Onlanden, op de grens van Groningen en Drenthe, is een mooi voorbeeld van klimaatbuffering. Het werd zo’n tien jaar geleden ingericht voor natuur en de berging van water. Het gebied ‘functioneert’ als natuurlijke klimaatbuffer en helpt om de gevolgen van klimaatverandering aan te kunnen: door de natuur de ruimte te geven en om – zo – natuurlijke processen te herstellen. Met voordelen voor mens en natuur. De Onlanden zorgt voor het vasthouden en opvangen van water, het voorkomen van watertekorten, het temperen van hitte (‘in Stad’) en het verminderen van CO2-uitstoot in de atmosfeer.
Zee levert zelf de klei voor het opvangen van zeespiegelstijging
Om ons land te beschermen wordt vaak als eerste gedacht aan hogere dijken of grotere gemalen. Er is echter meer mogelijk dan alleen technische oplossingen. Een oplossing die, naast aan meer veiligheid ook bijdraagt aan meer biodiversiteit, een aantrekkelijker landschap en een gezondere leefomgeving, kan verkregen worden met natuurlijke klimaatbuffers. Zo kunnen we met méér natuur ons land beschermen tegen klimaatverandering: natuur als golfslagbreker, als CO2-opslag, als groene airco, als natuurlijke spons, als beschermende vooroever van dijken of als waterberging – veel is mogelijk. Kijk maar eens naar het principe van ‘dubbele dijken’ – één van de manieren waarop natuur kan helpen om kusten te beschermen, met zogenoemde wisselpolders:
Double Dikes, NIOZ, 4 juni 2020.
Dijkversterking Eemshaven-Delfzijl
Als onderdeel van de dijkversterking Eemshaven-Delfzijl ontwikkelde de provincie Groningen samen met het waterschap Noorderzijlvest een dubbele dijk bij Nieuwstad, ten zuiden van de Eemshaven (zeedijk bij Bierum).
Project Dubbele Dijk, Provincie Groningen, 1 juni 2018.
Een dubbele dijk is maar één voorbeeld van een innovatieve natuurlijke toepassing om ons te beschermen tegen de steeds stijgende zee. Bij de drie noordelijke waterschappen is men daarvan al jaren lang doordrongen en is men naarstig op zoek naar slimme (duurzame en betaalbare) toepassingen om ons – samen met andere zogenoemde ‘stakeholders‘ te wapenen tegen zeespiegelstijging. Kijk hieronder naar een filmpje uit 2014.
POV-waddenzeedijken, Custard on & offline communicatie, 24 november 2014.
De huidige Projectoverstijgende Verkenning POV-Waddenzeedijken bestaat uit twaalf onderzoeken naar innovatieve dijkconcepten langs de Waddenzee. Er wordt gekeken naar mogelijkheden om de noodzakelijke verbeteringen aan de waddenzeedijken sneller en goedkoper uit te kunnen voeren.
Op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap is een speciale playlist aangemaakt, waarop je de tot nu toe bedachte concepten (laatste update door waterschap Noorderzijlvest was 29 september 2015) kunt zien. Abonneren mag.
Op 25 mei 2020 organiseert de Friese Milieu Federatie namens ‘de coalitie’ een digitale, interactieve ‘GroenLunch‘. Matthijs Nijboer, directeur-bestuurder Natuur en Milieu Overijssel en Chris Bakker, hoofd Natuurkwaliteit bij It Fryke Gea, nemen deelnemers mee in de ‘boeiende wereld van natuurlijke klimaatbuffers’. Zij vertellen over de coalitie (CNK), geven uitleg over zes typen klimaatbuffers en laten inspirerende werkende voorbeelden uit de praktijk zien. Directeur-bestuurder- en programmamanager-FMFMonique Plantinga nodigt je uit om de ‘livestream’ terug te kijken. ‘Moet’ wel via hun eigen kanaal. Grr.
Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer tekent een dag later voor een artikel dat bij mij de website bijkans door het plafond liet gaan – ik had het weliswaar royaal op social media ‘uitgezet’, maar toch. Natuurlijke klimaatbuffers spreken blijkbaar tot de verbeelding. Uitnutten, zeg ik dan. Nu we het toch over ‘verbeelding’ hebben; wat denk je van die prachtige foto hieronder van de kwelders bij Moddergat? Hij is gemaakt door Marcel van Kammen? Klik er maar es op.
Belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee is ons eigen strand
Op z’n waterscooter raast onderzoeker Matthieu de Schipper (TU Delft) veel langs de kust om het gedrag van water en zand te bestuderen. In een videocollege van de Universiteit van Nederland legt hij uit dat de belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee wel eens ons eigen strand kan zijn.
Zijn de dijken overbodig? Universiteit van Nederland, 6 februari 2020.
Doorbraak in wetenschap: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot
Oostelijk van Griend (bij Terschelling) is een experiment om zeegras terug te brengen in het Waddengebied behoorlijk uit de hand gelopen. Met 170 bunder ligt bij het onbewoonde eilandje nu het grootste zeegrasgebied van het Nederlandse Waddengebied.
Al jaren proberen wetenschappers zeegras terug te krijgen in de Waddenzee. Dit jaar (2020) was er een echte doorbraak. De planten verspreiden zich buiten de proefvlakken. Afgelopen voorjaar is het zeegrasgebied toegenomen tot 100 bunder en nu is het 170 bunder groot. Het telt zo’n 100.000 planten.
Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot, Omrop Fryslân, 29 augustus 2020.
Zeegras is er zowel in een kleine als in een grote variant. Beide zijn grotendeels verdwenen uit de Waddenzee na de aanleg van de Afsluitdijk. Er kwamen toen ziekten in het zeegras. Het project loopt nog een jaar. In die tijd willen de onderzoekers de ‘plotjes’ die ingezaaid worden groter maken.
,,Wat we graag willen, is klein zeegras”, zegt Laura Govers, onderzoeker van de Rijksuniversiteit Groningen, die de wetenschappelijke kant van het project coördineert. ,,Als je veel klein zeegras hebt kunnen de Wadplaten meer slib invangen en zijn ze beter bestand tegen zeespiegelstijging. Dat is een langetermijneffect.” Op sommige plekken bij Griend neemt het nu al toe. Lees hier het hele artikel: ‘Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot‘ (Omrop Fryslân, 29 augustus 2020).
‘Klimaatadaptatieweek Groningen’ en ‘CAS Summit-2021’
Klimaatbuffers spreken dus tot de verbeelding. Verbeelding van verandering is een van de belangrijkste ‘opdrachten’ c.q. uitgangspunten van Kunst en Landschap – ze biedt inzicht, kan raken, inspireren en enthousiasmeren, aanzetten tot verlangen naar vernieuwen en innoveren – hoop en perspectief bieden voor een onzekere toekomst. Kunst en Landschap gelooft in de kracht van verbeelding als motor voor verandering(sgezindheid).
Dat we door klimaatverandering zelf ook (onze mindset) moeten veranderen, staat als een paal boven water – vergeef me het gebruik van deze metafoor – als we ons oor te luisteren leggen bij de wetenschap. Dat is ook de insteek van de internationale Klimaatadaptatie-Top-2021, de CAS Summit-2021, die (wereldwijd online) plaatsvindt vanuit Nederland op 25 en 26 januari 2021. De Top is gericht op het opvangen van veranderingen in het klimaat, door aanpassing aan de effecten van droogte, hitte, een stijgende zeespiegel en extreme buien. In de aanloop er naartoe vonden in 2020 allerlei ‘Act & Adapt‘-evenementen plaats, culminerend in de Klimaatadaptatieweek Groningen, die plaats vond van 19 tot en met 25 januari, startsein voor en van de Top.
Bijna een uur lang NOS-televisie over door Nederland georganiseerde internationale Klimaattop – primetime!
Nadat in Groningen kosten noch moeite gespaard werden om klimaatadaptatie bij het grote publiek onder de aandacht te brengen, nam de NOS het stokje over door op de eerste dag van de klimaatadaptatietop bijna een uur lang uit te zenden vanuit het World Forum in Den Haag en het Afsluitdijk Wadden Center. Verslaggevers Herman van der Zandt en Malou Petter nemen je vanuit deze twee locaties mee met gasten, reportages, bijzondere voorbeelden en uitleg over hoe we ons kunnen aanpassen aan een veranderend klimaat. Het woord is vooral aan jongeren en (jonge) wetenschappers die werken aan het Nederland van de toekomst.
NOS Klimaattop, Seizoen 1 Aflevering 1, 20:30 uur (49:33 minuten), 25 januari 2021.
Delfzijl als voorbeeld voor de rest van de wereld in strijd tegen zeespiegelstijging
De aangelegde kwelders bij Delfzijl vormen een prachtige blikvanger op de Klimaattop-Adaptatie, zegt Trouw-journalist Onno Havermans op de openingsdag van de CAS Summit-2021. De pionierkwelder van 15 hectare is in 2018 aangelegd, met zand uit de vaargeul in de riviermonding van de Eems-Dollard. en maakt onderdeel uit van het Marconi-project van Eems Dollard 2020-2050. Ook het slib voor de toplaag komt uit het gebied zelf.
Kunst en Landschap is op dit moment bezig een en ander rond dit veelzijdige project, in breed (Wadden)perspectief en in samenhang met andere klimaatadaptieve projecten in – voornamelijk – de noordelijke delta, voor je ‘op een rijtje’ te zetten. Binnenkort verschijnt daar een speciaal ‘blogboek‘ over. Al deze projecten hebben gemeen dat er gezocht wordt naar oplossingen waarbij (integraal en interdisciplinair) ‘gebouwd wordt met de natuur’ – ‘Building with Nature‘.
Tijdens een wandeling op Terschelling in het late voorjaar van 2021 vertelt wetenschapper Klimaatadaptatie en Water bij kennisinstituut Deltares en de Universiteit Utrecht, Marjolijn Haasnoot, haar kinderen over het samenspel van water, zand en natuur. Met trots legt ze uit wat Nederland heeft gedaan om te kunnen leven in de delta. Soms vechtend tegen het water met dijken en keringen, maar ook samenwerkend met het water door het uit te nodigen en ruimte te geven. Met enige zorg vertelt ze echter ook over wat ons in Nederland en in andere kustgebieden te wachten staat. Gelukkig ontwikkelt de wetenschap wat betreft adaptatie aan zeespiegelstijging verschillende strategieën. Haasnoot legt ze je hieronder in het kort aan je uit.
Een in Nederland gestart initiatief, ‘EcoShape‘, ontwikkelt en deelt kennis (wereldwijd) over Building with Nature: een nieuwe benadering van waterbouw die de krachten van de natuur benut ten behoeve van milieu, economie en samenleving. EcoShape is een stichting naar Nederlands recht die het publiekprivate innovatieprogramma Building with Nature beheert. Kennis wordt ontwikkeld via pilots, waarin Building with Nature (Nature Based Solutions) wordt gerealiseerd en bewaakt. Op basis van de monitoringresultaten worden richtlijnen voor replicatie en opschaling ontwikkeld en verspreid via hun website. Ontdek EcoShape’s filosofie, en zie hoe je kunt bouwen met de natuur.
Building with Nature – Creating implementing and upscaling Nature based Solutions, EcoShape, 25 januari 2021.
Met een ‘Climate Risk Overview’ komen tot ‘Climate Adaptation Solutions’ met behulp van een ‘Knowledge Hub’
Doel van de Climate Adaptation Summit (CAS) is om de inspanningen van de wereld om zich aan te passen aan de onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering te versnellen, te innoveren en op te schalen. CAS-2021 brengt een reeks deelnemers samen en komt tegemoet aan de oproep van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, António Guterres, voor ‘meer concrete plannen, meer ambitie van meer landen en meer bedrijven’ om de wereld klimaatbestendiger te maken.
Een van de bedrijven die aan Guterres‘ oproep gehoor geeft, is Van Oord, een Nederlands familiebedrijf met meer dan 150 jaar ervaring als internationale maritieme aannemer, en één van de consortiumpartners van het hierboven beschreven EcoShape. Klimaataanpassing is voor Nederlandse bedrijven economisch een interessant thema, niet in de laatste plaats, vanwege onze ‘roots’ – de manier waarop we ons sinds eeuwen weren tegen een stijgende zeespiegel en die ons daarmee internationale allure geeft.
Het bedrijf lanceert – mede daarop bogend – een ‘drietrapsraket-voorstel’ om het komende decennium aan de slag te gaan: het wil met behulp van een ‘Climate Risk Overview‘ komen tot ‘Climate Adaptation Solutions‘ en kennis moet gebundeld worden in een ‘Knowledge Hub‘. Voor wat betreft de (noodzakelijke) financiering – niet onbelangrijk natuurlijk, er is veel extra geld nodig tegen de onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering – vertrouwt men op publiek-private samenwerking en een actieve(re) rol van het IMF en de Wereldbank. Video start op 1 minuut 50.
Livestream Van Oord – Climate Adaptation Summit (CAS), van Oord, 25 januari 2021.
Pijnlijke onrechtvaardigheden van klimaatverandering
Een van de pijnlijke onrechtvaardigheden van klimaatverandering is dat de rijke landen het probleem hebben veroorzaakt, terwijl de arme landen er het hardst door worden getroffen. Dat zegt Paul Luttikhuis in ‘Mens kan er niet meer omheen: aanpassen aan klimaat moet‘ in het NRC. Volgens hem worden de gemaakte afspraken van ‘Parijs’ – er komt een klimaatfonds voor arme landen van 100 miljard dollar per jaar, te betalen door rijke landen – met voeten getreden. En dan ‘moet de discussie over ‘climate justice‘, de ethische en politieke schuld van rijke landen, en dus ook over schadevergoeding, nog beginnen’.
,,In Parijs werden in 2015 afspraken gemaakt over een klimaatfonds voor arme landen van 100 miljard dollar per jaar, te betalen door rijke landen. Dat bedrag wordt nog niet gehaald. De landen leggen de verantwoordelijkheid onder het mom van ‘publiek-private initiatieven’ deels bij het bedrijfsleven.”
Voor Nederland is aanpassing aan klimaatverandering een succesvol verdienmodel. Zolang Nederland echter de eigen uitstoot van broeikasgassen niet onder controle krijgt, is dit model pervers. Dat zeggen Daniëlle Hirsch, directeur van milieuorganisatie Both ENDS (ze staat op plek 16 van de kandidatenlijst van GroenLinks voor de Tweede Kamerverkiezingen) en Pieter Pauw, onderzoeker bij de Frankfurt School of Finance and Management. Lees hier hun opiniestuk in het NRC dat verscheen op de slotdag van de Climate Adaptation Summit-2021.
Landen maken een rommeltje van de klimaatfinanciering bedoeld voor ontwikkelingslanden. Er is geen goeie transparante rapportage en er is slechte controle. Ook is het niet altijd duidelijk of gefinancierde klimaatprojecten de gewenste resultaten boeken. Dat blijkt uit verschillende rapporten en wordt bevestigd door experts aan journalisten van Nieuwsuur, Renee van Hest en Marijn Duintjer Tebbens. Oorzaak: het ontbreken van definities en boekhoudkundige regels. Ze spraken onder andere met Pieter Pauw, een van de schrijvers van het opiniestuk hierboven.
Pauw is mede-auteur van het VN-rapport Adaptation Gap report 2020. Jaarlijks brengt dit rapport in kaart hoe de mens zich wereldwijd aan de klimaatverandering aanpast. In het rapport staat letterlijk: ‘Op dit moment is het onmogelijk de vraag te beantwoorden of er ook daadwerkelijk 100 miljard euro is gemobiliseerd’.
,,Het is absoluut een voordeel voor industriële landen als er geen duidelijke boekhouding is over klimaatfinanciering.”
Pieter Pauw
Rijke landen moeten hun financiële verplichtingen nakomen om klimaatcrisis aan te pakken
Volgens de secretaris-generaal van de VN-Klimaatconferentie, Patricia Espinosa, moeten rijke landen hun financiële verplichtingen nakomen om de klimaatcrisis aan te pakken. De belofte van $ 100 miljard per jaar werd voor het eerst gedaan in 2009, tijdens de klimaatconferentie in Kopenhagen , en werd herhaald bij de goedkeuring van het Akkoord van Parijs van 2015. We zullen zien wat er gaat gebeuren richting ‘Glasgow‘ in november 2021 (Cop26, red.)
Climate Adaptation Summit Global Wrap-Up, CAS TV, 26 januari 2021.
Deltafacts: altijd de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit
Nederland ligt in een delta van vier internationale rivieren. Zelfs in de droge zomers van 2018 en 2019 stroomde er water door die rivieren en stond er water in de sloten. Waar maken we ons druk om, hoor je sommigen zeggen; het valt toch allemaal wel mee?
Waterbeheerders en direct belanghebbenden weten wel beter. Zij kregen te maken met beperkt scheepvaartverkeer, beregeningsverboden, droogvallende beken, verdorde natuur, blauwalgen, ondergelopen straten, verzilting en oogstschade. En dat terwijl wij Nederlanders bekend staan om ons waterbeheer.
Om natuurlijke omstandigheden te beheersen en die te verbeteren, en om dat ook in de toekomst te kunnen blijven doen, zijn innovatie en kennisontwikkeling onontbeerlijk. De Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA), een kenniscentrum van de regionale waterbeheerders (veelal de waterschappen), speelt daarbij sinds 1971 een belangrijke rol.
Als je altijd goed op de hoogte wilt zijn van de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit, raad ik je aan hun Deltafacts-pagina te bezoeken. Je kunt er gericht je vragen stellen.
VPRO-Tegenlicht: Waterlanders
Bekijk hier de uitzending ‘Waterlanders‘ van VPRO-Tegenlicht van 22 september 2019. Met daarin verwachtingen van en oplossingsvoorstellen voor, maar ook kansen die benut kunnen worden bij zeespiegelstijging. Klik op de illustratie hieronder voor de reportage en een stortvloed aan achtergrondinformatie.
Moeten we Zeeland opgeven om Nederland te redden?
Nederland geniet een internationale status op het gebied van waterbeheersing. We zijn goed met water. Het is misschien wel het enige waar we onze overheid blind op vertrouwen. Is dat wel terecht?
Bij datzelfde VPRO-Tegenlicht verkenden ze alvast een aantal toekomstscenario’s voor als we te maken (kunnen) krijgen met ongekend hoge waterstanden. Moeten we bijvoorbeeld Zeeland opgeven om Nederland te redden? Vele Meet Ups (hopelijk vanaf 2022 in samenwerking met Kunst en Landschap) zullen er de komende jaren aan gewijd worden. Tegenlicht ging in maart (2020, red.) weer van start met hun prachtige onderzoeksjournalistieke reportages. Hieronder de trailer.
Heel Europa beschermd door één Noordzee-dijk
Zeeland opgeven alleen is niet voldoende volgens oceanograaf van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), Sjoerd Groeskamp. ,,Als we niets doen aan de zeespiegelstijging, dan zal op termijn Amsterdam niet meer bestaan, en Rotterdam is dan ook niet veilig meer. En schrap half Nederland eigenlijk maar van de kaart”, aldus de aankondiging van het televisieprogramma Op1.
Om dit rampscenario te voorkomen, bedenkt Groeskamp een plan: een soort afsluitdijk van Frankrijk tot aan Groot-Brittannië en van Groot-Brittannië tot aan Noorwegen. Heel Europa beschermd door één ‘Noordzee-dijk‘.
Oceanograaf Sjoerd Groeskamp wil Noordzee afsluiten om Europa te beschermen tegen stijgend zeewater, Op1, 17 februari 2020.
Maak van de Noordzee een badkuip
Op zaterdagochtend 29 februari licht Groeskamp zijn ‘megalomane, wellicht onontkoombare plan’ toe bij Mieke van der Weij in het radioprogramma Nieuwsweekend:
,,Twee dammen met een lengte van in totaal 637 kilometer tussen Bretagne, via de Shetland-eilanden naar Noorwegen. Het kan over vijftig jaar de enige oplossing zijn om 25 miljoen Europeanen te beschermen tegen de gevolgen van de verwachte zeespiegelstijging.”
Tekst: redactie Nieuwsweekend
Klik op Mieke om de uitzending te bekijken en te beluisteren.
Mieke van der Weij in gesprek met oceanograaf Sjoerd Groeskamp, radiogrogramma Nieuwsweekend, 29 februari 2020.
Samenwerking tussen kunst en wetenschap leidt tot groter publieksbereik
Megalomaan idee: giga-dijk in Noordzee, Z zoekt uit, RTL Z, 11 februari 2020.
Sjoerd Groeskamp trok met zijn plan (de ‘broodnodige’) media-aandacht tot ver over onze landsgrenzen. Als je wilt weten hoe ver, en je je verder wilt verdiepen in het (ontstaan van het) Northern European Enclosure Dam (NEED)-plan, raad ik je aan zijn websitete bezoeken. Hij heeft het allemaal prachtig in kaart gebracht – je vindt er een schat aan informatie over (zijn onderzoek aan) zeespiegelstijging in relatie tot klimaatverandering. Ik vond deze wel aardig; een kleine anderhalf miljoen mensen bekeken de video – de reclame vooraf, moet je maar voor lief nemen:
,,Wetenschappers uit Nederland en Duitsland hebben voorgesteld om twee enorme dammen te bouwen om zo’n 25 miljoen mensen te beschermen tegen de stijgende zeespiegel… Is dit plan haalbaar of is het zo overweldigend en onrealistisch als het lijkt?”
CaspianReport
Dutch proposal to dam the North Sea, CaspianReport, 24 februari 2020.
Grasduinend op zijn site werd ik getroffen door onderstaand filmpje, een ‘Argo-stop-motion-animatie‘ die bedoeld is om kinderen (en volwassenen) te inspireren om zich bezig te houden met mariene wetenschap. Het is tegelijkertijd eigenzinnig, leuk en informatief. De animatie legt uit wat een Argo-vlotter is, hoe deze werkt en hoe de verzamelde gegevens van het apparaat ons helpen de oceaancirculatie en het klimaat te begrijpen.
Niet alleen de video greep me bij de lurven, ook Groesbeek’s ‘verantwoording‘ – hij onderstreept ondubbelzinnig (het belang van) de relatie tussen kunst, wetenschap, onderwijs en publieksbereik. Dat sterkt me in mijn opvattingen dat ik met het initiatief ‘Kunst en Landschap‘ een goede weg ben ingeslagen.
‘Plan: megadam bouwen die Noordzee afsluit en beschermt tegen zeespiegelstijging’
De dam draagt bij om te visualiseren wat er zou kunnen gebeuren als we niets aan klimaatverandering doen, zegt Sjoerd Groeskamp precies een jaar later, op 8 februari 2021, tegen Rogiér Dankerlui die een (korte) reportage over Groeskamp’s megadam maakt voor NH Nieuws.
Plan: megadam bouwen die Noordzee afsluit en beschermt tegen zeespiegelstijging, Rogiér Dankerlui, NH Nieuws, 8 februari 2021.
Sjoerd Groeskamp uitgenodigd voor keynote-lezing Nederlands Earth-Science Congres-2021
Hieronder kun je kijken naar een keynote-lezing die Sjoerd Groeskamp gaf voor het Nederlands Earth-Science Congres (NAC) in de zomer van 2021. Hij is in het Engels, verontschuldigt Groeskamp zich op Facebook op 26 oktober 2021, maar niet technisch (denkt hij). Hij beschouwt zijn presentatie van april’21 als ‘oud’, omdat de (voorlopige versie van het) IPCC-zomerrapport in augustus volgens hem nieuwe inzichten hebben opgeleverd, maar zeker niet achterhaald: ‘hij dekt alles’.
Inivted keynote talk Sjoerd Groeskamp for NAC, Nederlands Aardwetenschappelijk Congres, 8 april 2021.
Nordsjøen dike; Nederland begint aan de bouw van een 600 kilometer lange dijk om de Noordzee
Illustrator Veerle van Herk raakte kort na de lancering van Sjoerd Groeskamp’s Northern European Enclosure Dam gefascineerd door dit immense dijkenproject. Ze ging aan de slag en werkte een aantal maanden hard aan een filmplan voor ‘Nordsjøen dike‘, waarmee ze onlangs afstudeerde aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam.
Dat plan wil ze graag uitwerken en ‘omzetten’ in een korte en absurdistische film, die ze wil realiseren met de hulp van een groep talentvolle Rotterdamse filmmakers die haar filmdebuut naar een hoger niveau moet tillen. Dat doet ze onder andere via ‘hét platform voor crowdfunding in de creatieve sector’ voordekunst.nl.
Nordsjøen dijk, Voordekunst, augustus 2020.
Van Herk dacht met zo’n € 4.500 aan donaties uit de brand te zijn. Op het moment van schrijven en met nog vijf dagen te gaan heeft ze dat doelbedrag al bereikt en probeert ze nu de € 5.500 te halen. Ik vermoed dat de confetti binnenkort wel voor de tweede keer over de voordekunst-pagina zal dwarrelen.
Lees hier alles over haar filmproject: Nordsjøen dike. Doneren mag natuurlijk. Ook via het Haarlems Weekblad kom je meer over dit prachtige project van de oorspronkelijk Haarlemse Veerle van Herk te weten.
Hoe ver kunnen we gaan in deze maakbare wereld? Veerle van Herk te gast bij Mirthe van der Drift in radioprogramma Fris!
Je kunt Veerle en haar plan zelfs beluisteren: ze was op zondagochtend 23 augustus 2020 te gast bij Mirthe van der Drift in het NPO 1-radioprogramma ‘Fris!‘ Klik op de illustratie hieronder om de uitzending te beluisteren.
De film én het beeldend werk zullen in het najaar van 2020 worden vertoond op verschillende locaties in Rotterdam en onderdeel zijn van de afstudeerexpositie van de Willem de Kooning Academie. Daarnaast hoopt Veerle van Herk haar project op diverse plekken te kunnen exposeren om zo het vraagstuk rondom de stijgende zeespiegel een platform te bieden.
Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging
,,Nederland moet ingrijpend op de schop als het zich wil beschermen tegen een mogelijk extreem stijgende zeespiegel. De kans op zo’n scenario wordt nu nog klein geacht, maar is niet ondenkbaar”, schrijft Marcel Aan de Brugh in het NRC van 30 september 2019. (Dit artikel vind je hieronder, red.)
Kennisinstituut Deltares publiceerde diezelfde dag, in samenwerking met een aantal universiteiten en het Planbureau voor de Leefomgeving, een belangrijk rapport: ‘Verkenning Deltares – Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging‘. De verkenning moet gezien worden als een eerste studie, een gedachtenexperiment, door een groep experts op het gebied van deltatechnologie en -beheer naar de opties die er zijn om het hoofd te bieden aan zeer grote, snelle zeespiegelstijgingen in de komende 100 tot 200 jaar. Daarin worden vier opties voor de toekomst verkend. Het rapport verscheen in opdracht van deltacommissaris Peter Glas – en bundelt 180 plannen, verzameld uit heel Nederland..
Ook studenten dachten en werkten mee. Ze kwamen in de zomer van 2019 uit alle hoeken van Nederland bij Deltares bijeen voor een heuse ‘Hackaton‘ over de gevolgen van (snelle(re)) zeespiegelstijging. Een van hen was promovendus Kees van Ginkel, die van dit tweedaagse evenement een leuke vlog maakte. Klik overigens ook even op KustWikidee, dat presenteert ideeën en plannen voor kustontwikkeling en adaptatie aan zeespiegelstijging.
Klimaatvlog 3: Hackathon zeespiegelstijging, Kees van Ginkel, 15 juli 2019.
Adaptatie aan zeespiegelstijging
Er ‘moeten’ dus zo’n 180 (oude en nieuwe) plannen worden geanalyseerd. Deze plannen zijn vooralsnog gecategoriseerd aan de hand van vier oplossingsrichtingen:
Beschermen-gesloten: beschermen van de kust tegen overstromingen en erosie middels harde of zachte maatregelen, zoals keringen, zandsuppletie of wetlands. Rivierarmen worden afgesloten (met dammen of stormvloedkeringen)
Beschermen-open: idem als boven, maar de rivieren blijven in open verbinding met de zee
Zeewaarts: creëren van nieuw, hoger en zeewaarts gelegen land om de delta tegen gevolgen van overstroming te beschermen
Meebewegen: verkleinen van de kwetsbaarheid voor de gevolgen van een hogere zeespiegelstijging door water- of zouttolerant landgebruik (e.g. gebouwen op palen), ophogen van land, ruimtelijke planning en/of migratie
Klik op de illustratie om de vier oplossingsrichtingen (adaptatiepaden) afzonderlijk te bekijken.
Marjolijn Haasnoot, senior onderzoeker bij Deltares, legt hieronder uit hoe adaptatiepaden plannen- en beleidsmakers kunnen helpen bij het omgaan met onzekerheden. Deze aanpak brengt verschillende toekomstscenarios in beeld en helpt knikpunten te bepalen.
Elk van de vier opties vraagt dus harde, ingrijpende keuzes. Worden bijvoorbeeld delen van Nederland geëvacueerd of teruggegeven aan de zee? Of legt Nederland nieuwe eilanden aan voor de kust die een ‘mega-investering’ en gigantische hoeveelheden zand vragen? Marcel Aan de Brugh bespreekt in ‘Nederland moet ingrijpend veranderen om zeespiegelstijging op te vangen‘ alle opties. Fijn dat het NRC onderaan dit artikel vijf andere lezenswaardige, aan zeespiegelstijging gerelateerde, bijdragen opgenomen heeft. Je boft maar.
Zwartste scenario zeespiegelstijging steeds realistischer
,,Maatregelen om klimaatverandering te beperken en voorbereiding op de gevolgen van zeespiegelstijging worden steeds urgenter”, is de reactie van diezelfde Marjolijn Haasnoot op 25 augustus 2020 in H2O, een uitgave van het Koninklijk Nederlands Waternetwerk, op een artikel, ‘Earth’s ice imbalance‘, van onderzoekers van de universiteiten van Leeds, Edinburgh en het University College London.
,,Dit onderzoek, dat voor het eerst het smelten van ijs op integrale wijze in kaart brengt, maakt aan veel onduidelijkheid een einde.”
Groenland, de naam van het land lijkt een voorbode te worden van hoe het land er in de toekomst uit gaat zien, hoor je op de voice-over in onderstaande video van RTL Nieuws. Hoe groen gaat Groenland worden? Maurice van Tiggelen, onderzoeker aan de Universiteit Utrecht, geeft het antwoord op die vraag, en geeft daarbij aan dat – ook als we op ‘miraculeuze’ wijze de klimaatverandering weten te stoppen – het nog wel een tijdje gaat duren voordat de Groenlandse landschappen (weer) in balans zijn.
Groenland wordt steeds groener en dat is slecht nieuws, RTL Nieuws, 28 augustus 2020.
Dramatische beelden tonen enorm stuk ijs dat langzaam loskomt van Groenlandse gletsjer
Je kunt er niet direct via deze site naar kijken, maar als je hier klikt, krijg je beelden te zien van een enorm stuk ijs dat afbrokkelt van een Groenlandse gletsjer. Ze zijn in juli 2013 door ‘Hans T.’ geschoten. Hij brengt zijn video via Newsflare aan de man. (Newsflare biedt videomakers de gelegenheid om beelden te tonen aan een wereldwijd publiek.)
Kans groot dat Groenlandse ijskap tot ver na het jaar 2100 blijft smelten
Zelfs als we vandaag nog stoppen met het uitstoten van broeikasgassen is de kans groot dat de Groenlandse ijskap tot ver na het jaar 2100 blijft smelten. Tot die voorzichtige conclusie komen onderzoekers in het blad PLOS ONE. Dat meldt Caroline Kraaijvanger op 19 januari 2022 in Scientias. Ze baseren zich op een computermodel waarmee de impact die klimaatverandering op de Groenlandse ijskap heeft, gesimuleerd kan worden. Met behulp van dit model brachten de onderzoekers de reactie van de Groenlandse ijskap op de huidige klimaatverandering en vroegere klimaatveranderingen (die in de afgelopen 125.000 jaar plaatsvonden) in kaart.
VN-beschermheer Lewis Pugh waarschuwt met ‘de koudste duik ter wereld’ dat er zonder poolijs geen leven op aarde is
Er gebeurt nooit iets, als je het niet eerst visualiseert, zegt Lewis Pugh op zijn website, daarmee een van de hoofdpijlers van Kunst en Landschap benadrukkend: geloven in de kracht van verbeelding. Pugh is VN-oceaanbeschermheer en richtte de Lewis Pugh Foundation op om de oceanen te behouden voor een vreedzame en duurzame toekomst.
Meer dan 15 jaar zet Lewis zijn leven op het spel door in poolgebieden te zwemmen om daarmee campagne te voeren voor beschermde mariene gebieden in de Arctische en Antarctische wateren. Zijn mantra: zonder poolijs is er geen leven op aarde.
Op 7 september 2021 neemt Pugh als eerste persoon ter wereld een meerdaagse duik in de Ilulissat Icefjord, ’s werelds snelst bewegende gletsjer, in Groenland. Later dat jaar spreekt hij op de VN-klimaatconferentie (COP26) in Glasgow, die van 31 oktober tot 12 november plaatsvindt. Zijn verhaal over zijn duik gebruikt hij op dat wereldtoneel om bij de wereldleiders de snelheid van klimaatverandering te benadrukken; hij dringt er bij hen op aan (veel) sneller actie te ondernemen.
,,Niemand zal aan klimaatverandering ontsnappen. Het zal elk wezen op deze planeet beïnvloeden, groot of klein.“
Lewis Pugh
Op zijn website visualiseert Lewis Pugh de klimaatcrisis aan de hand van beelden van Adam LeWinter en regisseur Jeff Orlowski, die op 28 mei 2008 een historisch uiteenvallen op de Ilulissat-gletsjer in West-Groenland vastlegden. Het afkalven duurde 75 minuten, de gletsjer trok zich zo’n anderhalve kilometer terug over een afkalfvlak van zo’n vijf kilometer breed. De hoogte van het ijs is ongeveer een kilometer – 100 tot 130 meter boven water, de rest onder water. Als dit geen indruk maakt…
“CHASING ICE” captures largest glacier calving ever filmed – OFFICIAL VIDEO, Exposure Labs, 14 december 2012.
Ongeveer een maand voor aanvang van de COP26 in Glasgow was Pugh via een online verbinding te gast bij Sky News. Daar bracht hij zijn missie van de foundation goed over het voetlicht: zonder poolijs is er geen leven op aarde!
,,Verandering wordt gedreven door individuen, niet door instellingen. Daarom wordt onze Foundation aangedreven door geïnspireerde individuen en toegewijde kleine teams.“
Lewis Pugh
Ice swimmer Lewis Pugh’s stark climate warning: without polar ice, there is no life on earth, Sky News, 14 september 2021.
Groenlandse ijskap smelt sneller dan ooit eerder gemeten
Ook de NOS zet in aanloop naar de klimaattop in Glasgow, in navolging van meerdere (internationale) mediakanalen, het snelle smelten van de ijskap op de agenda. Correspondent Rolien Créton reisde af naar Groenland om de klimaatcrisis in meerdere reportages te verslaan.
Groenland: onze correspondent in de frontlinie van klimaatverandering, NOS, 23 oktober 2021.
Het is een symptoom van klimaatverandering dat de opwarming van de aarde ook nog eens kan versterken
De cryosfeer is een verzamelnaam voor alle gebieden op aarde waarin water voorkomt in de vorm van sneeuw, (zee)ijs of permafrost. Dat de cryosfeer te lijden heeft onder klimaatverandering is overduidelijk, zo stelt Caroline Kraaijvanger in Scientias op 5 juli 2021. Zo hebben talloze studies aangetoond dat gletsjers dunner worden. Ook zijn er veel onderzoeken die uitwijzen dat de ijskappen krimpen. En weer andere studies onthullen dat zee-ijs verdwijnt.
Maar in al die eerdere studies richtten onderzoekers zich telkens op een specifiek deel van de cryosfeer. Bijvoorbeeld: de Groenlandse ijskap of het Arctisch zee-ijs. Nog nooit is gekeken naar de impact die klimaatverandering op de complete cryosfeer heeft. Een nieuw onderzoek – verschenen in het blad ‘Earth’s Future‘ – brengt daar echter verandering in.
‘Antarctica-expeditie moet kennis over smeltrisico Thwaites-gletsjer vergroten’
Beeld: screeshot K&L/RR
Iets verder van huis en nagenoeg onbereikbaar voor mensen speelt zich een nog meer alarmerend proces af: het wegsmelten van de Thwaites-gletsjer, een van de meest instabiele gletsjers van Antarctica.
Op 22 januari 2022 meldt Heleen Ekker voor NOS dat een Brits-Amerikaanse expeditie met een vloot onderwaterrobots en 32 internationale wetenschappers in Antarctica is om onderzoek te doen naar de gevolgen van de opwarming van de aarde voor deze Thwaites-gletsjer. De gletsjer, even groot als Groot-Brittannië, baart klimaatonderzoekers zorgen. Met satellietbeelden is namelijk vastgesteld dat ijsplaten vóór de gletsjer de laatste jaren steeds grotere scheuren vertonen, waardoor uiteindelijk het landijs van de gletsjer sneller in zee zou kunnen stromen.
De Thwaites-gletsjer is kwetsbaar, omdat grote drijvende ijsplaten in contact staan met het opwarmende oceaanwater. Deze ijsplaten fungeren als een soort kurk of plug, en houden het landijs van de gletsjer op z’n plaats. Het warmere zeewater doet de ijsplaten van onderaf smelten. Gevreesd wordt dat als de ijsplaten weg zijn, de gletsjer sneller de zee in stroomt. Het proces lijkt zich te versnellen, waardoor mogelijk al binnen vijf tot tien jaar sommige ijsplaten kunnen versplinteren. Als de gletsjer volledig zou wegsmelten betekent dat 65 centimeter zeespiegelstijging in de komende eeuwen. Deze ontwikkelingen in Antarctica kunnen grote consequenties hebben voor (met name) Nederland.
Om je van deze ontwikkelingen de komende jaren goed op de hoogte te houden, heeft Kunst en Landschap een speciale afspeellijst aangemaakt op haar YouTube-kanaal: ‘Doomsday’ Thwaites-gletsjer. De video hieronder kom je daarin uiteraard ook tegen:
International Thwaites Glacier Collaboration: What is happening at Thwaites Glacier?, British Antarctic Survey, 11 oktober 2021.
Het alarmerende nieuws is uiteraard ook tot de (uitstekende) klimaatjournalisten van NU.nl doorgedrongen. Ze maakten een mooie compilatie van beelden van en over de Thwaitesgletsjerop Antarctica. Klik op onderstaande illustratie voor een video met prima uitleg over waarom het smelten van de gletsjer zulke grote gevolgen kan hebben, ook voor ons land.
Waarom wetenschappers deze cruciale gletsjer goed in de gaten houden, NU.nl, 8 februari 2022.
Warmer water van honderden kilometers verderop tot in binnenland van noordpoolgebied doorgedrongen
Arctisch zee-ijs wordt niet alleen bedreigd door het smelten van ijs aan de randen, een studie uit 2018 heeft aangetoond: warmer water dat honderden kilometers verderop is ontstaan, is diep in het binnenland van het noordpoolgebied doorgedrongen. Die ‘gearchiveerde’ warmte, die momenteel onder het oppervlak vastzit, heeft het potentieel om het hele zee-ijspakket van de regio te laten smelten als het de oppervlakte bereikt, zeggen onderzoekers. De studie verscheen online op 29 augustus 2018 in het tijdschrift Science Advances.
Kleinere gletsjers op Antartica smelten sneller dan verwacht
Ook een groep kleinere gletsjers op Antarctica smelt sneller dan verwacht. Dat heeft de Duitse ruimtevaartorganisatie (DLR) samen met internationale onderzoekers vastgesteld met een analyse van satellietbeelden van het gebied. Hun onderzoek is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Geoscience.
De kleinere gletsjers met de namen Pope, Smith en Kohler zijn de afgelopen 30 jaar aanzienlijk dunner geworden. Het punt waarop de ijsplaten van de gletsjer gaan drijven is verder landinwaarts getrokken. Een groter deel van de gletsjers is namelijk van onderaf blootgesteld aan warm oceaanwater. Bij de Pope-gletsjer is dat bij dit onderzoek voor het eerst aangetoond. Het punt waarop de gletsjer ging drijven was in drie maanden in 2017 zo’n 3,5 kilometer teruggetrokken.
Pope, Smith en Kohler zijn de kleine broers en buren van de Thwaites-gletsjer en Pine Island. ,,Dit onderzoek bevestigt wat er op dit moment in het hele gebied gebeurt”, vertelt hoogleraar Michiel van den Broeke van de Universiteit Utrecht. De ijsplaten in het gebied worden dunner door de warmere oceaan. Het ijs afkomstig van het land van Antarctica zorgt voor een zeespiegelstijging als het in de oceaan belandt. Collega-onderzoeker Bert Wouters van de Universiteit Utrecht en de TU Delft: ,,Dit onderzoek toont weer aan dat het smelten van de gletsjers sneller gaat dan verwacht. Bovendien is het ook wel een analogie voor wat er op de grote gletsjers zoals Thwaites nu gebeurt.”
‘Hoeveel rampen zijn er nodig voor een cultuuromslag?’
Het klimaatgevaar neemt toe, maar nog steeds missen we de drang om écht anders te gaan leven. Wat is er voor nodig om een cultuurverandering plaats te laten vinden, vraagt Tegenlicht-programmamaker Britta Hosman zich af. De échte uitdaging de komende jaren ligt in het leren leven met minder. Dat zei schrijver Amitav Ghosh in 2017 in gesprek met Hosman.
Een gesprek dat nog steeds zó actueel is, dat het VPRO-programma het opnieuw in het voorjaar van 2021 onder de aandacht brengt. ,,Als de pandemie een test was om wakker te worden, dan zijn we in ieder geval gezakt.”: ‘Hoeveel rampen zijn er nodig voor een cultuuromslag?‘
Natuurlijk is de klimaatcrisis vooral een probleem op beleidsniveau, zegt Ghosh, maar fundamenteler is de vraag waarom we dingen blijven willen die onze aarde om zeep helpen.
,,Iedereen wil deel uitmaken van het goede leven. We zijn als een kalkoen voor Thanksgiving. We worden lekker volgestopt maar op een dag gaat de kop eraf.”
Amitav Ghosh, schrijver (India)
‘KNMI stelt verwachte zeespiegelstijging Nederland naar boven bij: tot 1,2 meter in 2100’
De zeespiegelstijging voor de kust van Nederland kan extremer worden dan eerder gedacht, meldt Maartje Bakker op 25 oktober 2021 in de Volks-krant. Bakker spreekt Sybren Drijfhout, klimaatexpert bij het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI). Als de uit-stoot van broeikasgassen onverminderd blijft toenemen, ligt een stijging van 1,2 meter in 2100 binnen bereik (ten opzichte van begin deze eeuw). Eerder leek het ondenk-baar dat de zeespiegel meer dan één meter zou stijgen.
Dat staat in het Klimaatsignaal’21, een rapport waarvoor het KNMI heeft uitgezocht wat het gezaghebbende IPCC–klimaatrapport (zomer 2021) betekent voor Nederland. In dit IPCC-rapport, waarover hieronder (veel) meer, zetten honderden wetenschappers van over de hele wereld de laatste inzichten over het klimaat op een rij.
,,We hebben meer rekening gehouden met de onzekerheid die er zit in de verschillende klimaatscenario’s. Ook de laatste inzichten over Antarctica leidden ertoe dat we de verwachtingen naar boven hebben bijgesteld. Verder nemen we nu voor het eerst bodemdaling mee.“
Sybren Drijfhout, klimaatexpert KNMI
KNMI komt in navolging van IPCC-zomerrapport met alarmerend rapport: ‘Klimaatsignaal’21’
Het klimaat verandert – ook in Nederland. Dat zal ook jou niet zijn ontgaan. Zo komen sommige situaties vaker voor (hitte) en andere situaties juist minder vaak (strenge vorst). Extreem weer blijft hangen in ons geheugen. Zo zullen we de indringende beelden van de overstromingen en wateroverlast na de ongekend hevige regenval op 13 en 14 juli 2021 in Nederland, Duitsland, België en Luxemburg niet snel vergeten. Het aantal slachtoffers (meer dan 200) en de materiële schade (honderden miljoenen, in Duitsland gaat het in de miljarden lopen) waren groot.
Het KNMI brengt in navolging van het alarmerende IPCC-zomerrapport (nogmaals; dit (imposante) rapport van het internationale klimaatpanel van de Verenigde Naties wordt hieronder uitgebreid beschreven) het Klimaatsignaal’21 uit, om antwoord te geven op vragen als: in welke mate is het klimaat al veranderd? Wat is eigenlijk normaal voor de tijd van het jaar? En waar moeten we in de toekomst rekening mee houden?
KNMI Klimaatsignaal’21, KNMI, 25 oktober 2021.
Klimaatverandering in Nederland heeft een steeds grotere impact op onze samenleving
Met dit rapport geeft het KNMI (opnieuw) het signaal af dat het klimaat (ook) in Nederland snel verandert. Ook benadrukt het instituut dat klimaatverandering in Nederland een steeds grotere impact heeft op onze samenleving. Daarmee wordt eens te meer onderstreept hoe belangrijk het is om – samen met andere landen – de uitstoot van broeikasgassen fors te verminderen. Alleen dan zullen we volgens de organisatie de gevolgen van klimaatverandering, zoals toenemende hitte, droogte, extreme neerslag en zeespiegelstijging voor Nederland kunnen beperken.
Onderstaande infographic, die het Klimaatsignaal’21 in een notendop weergeeft, is clickable gemaakt, zodat je ook de ‘kleine letterjtes’ kunt lezen.
Reactie Deltacommissaris Peter Glas op KNMI-rapport Klimaatsignaal’21
Op elkaar afgestemd of niet, nog dezelfde dag, 25 oktober 2021, komt deltacommissaris Peter Glas met een reactie op het Klimaatsignaal’21-rapport van het KNMI. Niet raar, omdat dit signaalrapport directe consequenties zal hebben voor uitwerking en uitvoering van het Deltaprogramma (2022): waterkeringen versterken, de kustlijn onderhouden, zoetwatervoorraden in oppervlaktewater en grondwater behouden en een nieuwe balans vinden tussen vasthouden en afvoeren van regenwater in landelijk en stedelijk gebied. Het Deltaprogramma is overigens september 2021 net bijgesteld. Ik citeer Glas letterlijk:
,,Het KNMI-Klimaatsignaal’21 bevestigt dat het voor ons laaggelegen land essentieel is dat de CO2-emissies mondiaal omlaag gaan en dat we extra tempo moeten maken binnen het Deltaprogramma met de maatregelen waarmee we in 2050 weerbaar zijn tegen overstromingen, zoetwatertekorten en extreem weer.”
Peter Glas, deltacommissaris
Zeespiegelscenario’s KNMI laten zien dat eind deze eeuw bestaande aanpak Deltaprogramma mogelijk niet meer volstaat
De zeespiegelscenario’s van het KNMI laten zien dat eind deze eeuw de bestaande aanpak mogelijk niet meer volstaat, zegt de deltacommissaris, en meer ingrijpende keuzes voor het waterbeheer en ruimtelijke inrichting kunnen nodig zijn.
,,Deze nieuwste wetenschappelijke inzichten vergroten de urgentie om de voorbereiding op deze keuzes nu al ter hand te nemen.”
Peter Glas, deltacommissaris
Tegelijkertijd vindt Glas dat we er nu bij onze ruimtelijke inrichting al rekening mee moeten houden dat we onze strategieën op termijn moeten aanpassen en dus goed moeten kijken waar we bouwen en ervoor zorgen dat we dat op een toekomstbestendige manier doen.
Hoe? Daarover vertelt hij in de Kunst en Landschap-special:
In 2014 berekende het KNMI dat in 2100 de grens 1 meter zou zijn. De berekende zeespiegelstijging is nu dus naar boven bijgesteld, is de conclusie van de deltacommissaris in zijn uitgebreide toelichting op het Klimaatsignaal’21 van het KNMI. Op de lange termijn, zo stelt hij, wordt het verschil in zeespiegelstijging tussen niets doen aan de uitstoot van broeikasgassen en het voldoen aan het Klimaatakkoord van Parijs zeer groot. In 2300 kan dit verschil namelijk al oplopen tot vele meters.
Klik op de illustratie hieronder voor een uitgebreide toelichting en reflecties namens de deltacommissaris op zeespiegelstijging, extremere zomerbuien, langdurige droogte of hitte, rivieren, orkanen en stormen, stedelijk klimaat en op IPCC en KNMI-klimaatscenario’s.
‘Zeespiegel dreigt sneller te stijgen: ‘We gaan naar kritieke grens”
Zeespiegel dreigt sneller te stijgen: ‘We gaan naar kritieke grens’, NU.nl, 25 oktober 2021.
‘Controverse Don’t look up’
De film Don’t look up heeft tot allerlei controverses geleid, zegt Wouter van Dieren op 17 januari 2022 via LinkedIn. Klimaatactivisten herkennen de onwil van politici en media om hun alarmsignalen over te nemen. Klimaatcynici zien hysterie. Populisten en media-critici zien hun oordeel bevestigd dat de media de ware machthebbers zijn geworden. Dat de neerstortende komeet een parabel is voor de klimaatverandering is voor iedereen duidelijk. Maar nergens hebben we gelezen, gezien of gehoord – zo luidt zijn metaforische inleiding – dat die ‘klimaatkomeet’ over 100 jaar juist hier neerstort, in deze lage landen bij de zee.
Van 5 juni tot en met 31 oktober 2021 kon je een prachtige (familie)tentoonstelling over een verdwenen wereld in de Noordzee, een miljoen jaar geschiedenis, zien in het Rijksmuseum van Oudheden: ‘Doggerland‘. Conservator Luc Amkreutz neemt je mee in een rondleiding door de expositie en vertelt je onder andere over hoe mensen duizenden jaren geleden van Nederland naar Engeland konden lopen.
Als je alle cijfers optelt kom je op een zeespiegel verschil van 170 meter, vóór en na de laatste ijstijd. Dat staat ons ook te wachten, al duurt het nog 1000 jaar, met een eerste piek van enkele meters aan het einde van deze eeuw, zo vervolgt Van Dieren zijn relaas.
Die boodschap dringt niet door tot de media, en evenmin tot de politiek. Het klimaatdebat beperkt zich tot het getal van 1,5 graad Celsius temperatuurstijging als het ultieme doel voor 2050, alsof er daarna geen decennia of eeuwen volgen waarin dit land onder water zal verdwijnen. Het is de klimaatwetenschap volgens hem niet gelukt dat verhaal over het voetlicht te brengen, om redenen die in Don’t look up worden uitgemeten:
Bij de keuze voor nieuwe locaties voor woningbouw wordt nog nauwelijks rekening gehouden met het bodem- en watersysteem en de gevolgen van klimaatverandering, vooral die op de lange termijn. Naar schatting 820.000 nieuwe woningen zijn voorzien in overstroombare gebieden, gebieden met een slappe ondergrond of gebieden met een natte bodem. Het zijn locaties die kwetsbaar zijn voor overstromingen, wateroverlast, bodemdaling, maar ook voor droogte en hitte. Deze kwetsbaarheid zal door klimaatverandering toenemen, waarbij we steeds meer te maken krijgen met extreem weer, pieken in de rivierafvoer en een stijgende zeespiegel.
Dat schrijft Deltacommissaris Peter Glas op 6 december 2021 in zijn tweede advies over woningbouw en klimaatadaptatie aan de ministeries van Binnenlandse Zaken en Infrastructuur en Waterstaat. In dit advies constateert hij dat er bij de woningbouwopgave onvoldoende rekening wordt gehouden met de langetermijngevolgen van klimaatverandering en met de eisen die water en bodem stellen.
,,We hebben snel nieuwe woningen nodig, maar daarbij is het wel van belang dat we het in één keer goed doen, flexibiliteit inbouwen en volgende generaties niet klemzetten met problemen en schade. De overstromingen in Limburg hebben recent laten zien hoe kwetsbaar we zijn in de gebouwde omgeving. Ik roep daarom op dat we scherper kijken waar we gaan bouwen en hoe we bouwen.”
Peter Glas, deltacommissaris
Kadir van Lohuizen levert in Buitenhof visuele bewijslast
,,Negen jaar lang reisde hij over de wereld, waaronder Groenland, om zichtbaar te maken wat we ons maar moeilijk kunnen voorstellen: de zeespiegel stijgt door klimaatopwarming. Dat betekent dat leven in delen van de wereld heel moeilijk, soms zelfs onmogelijk wordt.” Dat is de introductietekst van Twan Huys tijdens de Buitenhof-uitzending van 31 januari 2021, waarin Kadir van Lohuizen te gast was – en die liever niet over ‘klimaatverandering, maar over een ‘klimaatcrisis’ spreekt. Daarvoor levert hij visuele bewijslast.
klimaatcrisis | Kadir van Lohuizen, Buitenhof 31 januari 2021.
‘Fotograaf Kadir van Lohuizen waarschuwt de wereld nog één keer’
Met eerst een documentaireserie, daarna een tentoonstelling en met ingang van januari 2021 dus het boek ‘After Us The Deluge‘ wijst Kadir van Lohuizen ons (nogmaals) op het oprukkende water dat wereldwijd noopt tot veel rigoureuzere maatregelen dan nu worden genomen.
Ik volg Kadir al een tijdje en heb voor Kunst en Landschap een speciale blogbijdrage over zijn werk samengesteld. Je vindt er de complete vierdelige tv-documentaireserie ‘Na ons de zondvloed‘, een ontmoeting tussen hem en Deltacommissaris Peter Glas bij de Zandmotor, een aantal radio- en tv-interviews over zijn drijfveren en ambities (waarin zijn onderzoeks- en fotojournalistiek centraal staan) plus twee tentoonstellingen in het NationaalScheepvaartmuseum in Amsterdam, waarbij je via diverse video’s een virtuele rondleiding krijgt langs plekken op zeven verschillende continenten – van Groenland tot Terschelling. Uiteraard is daarin ook aandacht voor Kadir’s nieuwe boek. Klik op onderstaande illustratie om het allemaal te bekijken. De moeite waard. Fasten your seatbelts!
‘Na ons de zondvloed’, KADIR VAN LOHUIZEN waarschuwt tot drie maal toe voor versneld STIJGENDE ZEESPIEGEL, Robert Rosendal, Kunst en Landschap, vanaf 19 oktober 2019.
‘Lands That Will FLOOD in Our Lifetime’
Bij Pro Atlas hebben ze de plekken, die op de verschillende continenten bedreigd worden door zeespiegelstijging, aardig in beeld gebracht. De computerspraakgestuurde voice-over-intonatie leidt soms een beetje af, probeer je daaraan niet te ergeren. Zit onze Nederlandse Delta erbij?
Lands That Will FLOOD in Our Lifetime, Atlas Pro, 20 vovember 2020.
‘Stel dat de zee opeens twee meter stijgt’
Lang is gedacht dat de stijging van de zeespiegel aan het einde van deze eeuw echt niet meer dan een meter zou bedragen. Maar stel dat het toch meer wordt, misschien twee meter? Wat moet Nederland dan doen? Er zijn drie opties, zegt Arjen Schreuder in het NRC van 31 januari 2021. ‘Dat blijkt’, volgens hem, ‘uit allerlei plannen: het land beschermen, zoals nu, een offensieve aanpak, of de economie oostwaarts verleggen.’
Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen
Er zijn met ingang van het nieuwe decennium nogal wat beschouwingen op de toekomst losgelaten. Voor wat betreft toekomstverwachtingen en oplossingen in de strijd tegen zeespiegelstijging kreeg ik op 30 januari jongstleden een aardige blogbijdrage onder ogen van – opnieuw – Hans Middendorp: ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen‘.
In een uitgebreid overzicht, waarin hij ook ‘Het water komt‘ van Bregman bespreekt en ‘bekritiseerd’, doet hij een aantal voorstellen tot zeespiegelstijgingoplossingen en wil hij niet (tot 2050) wachten om daarmee aan de slag te gaan. Klik hier om het te lezen.
,,Zo pleit ik voor een zeesluis in de Nieuwe Waterweg, om Rotterdam en Dordrecht te beschermen. Als die er in 2050 ligt, kunnen we daar een eeuw mee vooruit. Maar wat doen we daarna?”
Hans Middendorp
Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!
Op 31 januari 2020 werd Hans Middendorp door ‘BN De Stem‘ als gast de ruimte geboden om zijn opinie, over zeespiegelstijging, en wat daartegen te doen is om ook in de verre toekomst droge voeten te houden, kenbaar te maken. Het opiniestuk ‘Oproep aan kabinet Rutte III: maak Deltawerken voor 2050 af‘ in BN De Stem vind je (ook) in de rubriek hieronder, waarin ik ‘alle’ reacties’ op ‘Het water komt‘ voor je op een rijtje heb gezet.
De basis voor deze oproep van Middendorp aan premier Rutte ligt aan een eerdere blogbijdrage van deze water- en ruimtestrateeg, die hij op 12 december 2017 reeds aan het net toevertrouwde; deze wil ik je niet onthouden: ‘Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!‘.
De Haakse Zeedijk: een totaalplan voor een klimaatbestendig Nederland bij zeespiegelstijging
In beide hierboven beschreven artikelen van Hans Middendorp komt ‘De Haakse Zeedijk‘ – niet toevallig, hij maakt onderdeel uit van de Adviesgroep De Haakse Zeedijk – ter sprake. Deze ontleent zijn naam aan de grondlegger van een plan om Nederland te behoeden voor çatastrofale rampen ten gevolge van zeespiegelstijging: Rob van den Haak. De werktuig- en scheepsbouwkundige overleed op 4 augustus 2019 op 90 jarige leeftijd.
Van den Haak startte in 1993 met onderzoek naar drijvende golfdempers. In 2003 lanceerde hij, samen met ir. Pieter Stokman, de eerste plannen voor een dijk in zee als oplossing voor de stijgende zeespiegel. In de jaren daarna optimaliseerde hij het plan en presenteerde het op diverse congressen en bijeenkomsten. De Haakse Zeedijk is een hoge, brede zeedijk, zo’n 25 km voor de huidige kust met tussenliggende bekkens met een blijvend peil rond 0-NAP, waarin de rivieren uitstromen.
De Haakse Zeedijk, Dutch Coastline Challenge, juli 2019.
Nieuw Deltaplan: grote zeedijk 25 kilometer voor Nederlandse kust
Dick Butijn zat en zit met Van den Haak achter De Haakse Zeedijk. Hij zet de plannen na het overlijden van Rob van den Haak voort als de ‘Adviesgroep De Haakse Zeedijk‘ en praat mee over de herijking van het Deltaprogramma richting 2026.
Op 4 juli 2020 verscheen bij het onafhankelijke nieuwsplatform Innovation Origins een tweetal met elkaar samenhangende artikelen waarin de aanpak voor een Haakse Zeedijk beschreven wordt, één beredeneerd vanuit de Nederlandse situatie, en één vanuit Europees, zo je wilt wereld-perspectief. Butijn gaat daarbij in op zowel Rutger Bregman’s ‘Het water komt‘ als de plannen van Sjoerd Groeskamp die pleitte voor een omsluiting van de Noordzee. Wat Dick Butijn betreft hoeven we niet uit deze twee uitersten te kiezen en ligt er een heel wat realistischer plan klaar, dat stapsgewijs gerealiseerd kan worden. Beide artikelen zijn de moeite waard.
Innovation Origins kwam op 10 juli 2020 met een podcast op hun volledig vernieuwde website waarin je kunt luisteren naar een interview met Dick Butijn over hoe de De Haakse Zeedijk ons – Nederland en Europa – volgens hem kan beschermen tegen het opkomende water:
Innovation Origins, 10 juli 2020 (podcast).
‘Wilde ideeën om een dam om Nederland te bouwen is onzinnig’
Zo’n twee weken voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 (15, 16 en 17 maart, red.) kwam directeur Gerard van der Steenhoven van het KNMI met een zorgelijke boodschap: de grens van 1,5 graad opwarming dreigt te worden overschreden, die bereikt ons mogelijk al over negen jaar – in 2030 dus. Hij riep het nieuwe Kabinet op er een schep bovenop te doen om de opwarming tegen te gaan. We zouden nu afkoersen op 3 graden opwarming. Dat tekent Rolf Schuttenhelm op in ‘Hogere dijken voor Nederland geen oplossing bij sterkere opwarming‘ voor NU.nl.
Zo’n hoge opwarming heeft grote gevolgen voor Nederland, waarschuwt hoogleraar fysische geografie Maarten Kleinhans van de Universiteit Utrecht. Het brengt ijskappen voorbij een kantelpunt, de zeespiegelstijging is dan niet te stuiten. En met de zee stijgen ook de rivieren over de hele breedte van (delta) Nederland.
,,In het rivierengebied beschermen we bij extreem hoogwater nu steden door water te lozen in dunbevolkte polders, maar met opstuwing door zeewater heeft dat geen zin meer.”
Maarten Kleinhans
Wilde ideeën om een dam om Nederland te bouwen noemt Kleinhans dan ook onzinnig. Een beter plan is het volgens hem om het probleem bij de echte bron aan te pakken: de uitstoot van broeikasgassen. Daarnaast moet in plaats van steeds hogere dijken en steeds diepere polders geprobeerd worden om het land lokaal iets op te hogen met gecontroleerde overstromingen, in zogeheten wisselpolders.
,,We voeren in Nederland waterbeleid, maar zouden ook ‘sedimentbeleid’ moeten voeren – om het wegzakken van Nederland te stoppen.”
Maarten Kleinhans
Plausibele redenering – formatiedingetje, zo lijkt me. In dit artikel van Rolf Schuttenhelm tref je overigens ook een paar mooie doorverwijzingen (linkjes) naar eerder verschenen artikelen, die zeer de moeite waard zijn.
‘Waarom er een dijk moet komen op 25 kilometer van de Nederlandse kust’
De formatiebesprekingen zijn op 29 juli 2021 onder leiding van Mariëtte Hamer in volle gang en in Limburg, België en Duitsland likt men diepe wonden van het verwoestende oprukkende water dat twee weken daarvoor vanuit De Eifel en de Ardennen de provincie Limburg indenderde. Ieders vizier staat gericht op water(beheersing). Dick Butijn trok die dag naar de EO-studio voor het programma ‘Dit is de Dag‘ om zijn plan: de Nederlandse variant van De Haakse Zeedijk (de term viel in de uitzending overigens niet één keer) nogmaals onder de aandacht te brengen.
Innovatieve kustlijnzorg met de ‘Dutch Coastline Challenge’
Elk jaar onderhoudt Rijkswaterstaat de kust met gemiddeld 12 miljoen m3 zand. Hierbij worden broeikasgassen uitgestoten. Met het programma Innovaties in de Kustlijnzorg wil Rijkswaterstaat het reguliere kustonderhoud duurzamer maken. Op 20 april 2019 was op De Bouwcampus in Delft de eerste bijeenkomst van de Dutch Coastline Challenge: over de opgave om de Nederlandse kust in de toekomst veilig en duurzaam te houden.
Maak kennis met de Dutch Coastline Challenge, juli 2019.
Miljardeninvesteringen voor grote opgaven weer op de schop bij zeespiegelstijging?
We moeten in ons deltalandje (in de nabije, maar zeker ook verre toekomst) meer zaken slim en duurzaam aanpakken – lees naar integrale oplossingen zoeken. Bij de vijf grootste investeringsopgaven tot 2050: infrastructuur, woningbouw, energietransitie, klimaatadaptatie en natuur & landbouw, houdt Nederland echter nauwelijks rekening met de toekomstige effecten van zeespiegelstijging, zo blijkt uit een rapport van ingenieursadviesbureau Sweco. Mogelijk moeten deze investeringen, samen goed voor zo’n 900 miljard euro, hierdoor later alsnog op de schop.
Alleen in de watersector worden de gevolgen van de zeespiegelstijging ‘tot op zekere hoogte’ meegewogen, constateert het bureau in het rapport ‘Ruimte voor de toekomst’. Een nog groter risico van het huidige investerings- en planningsbeleid is volgens Sweco dat er straks helemaal geen flexibiliteit of (fysieke) ruimte meer is om de aanpassingen te kunnen doen die nodig zijn om ons land veilig en leefbaar te houden. Het pleit dan ook nadrukkelijk voor meer landelijke regie.
,,Er is veel meer regie nodig op ministerieel niveau”, meent Alex Hekman, business director-Water bij Sweco, zo tekent het watervakblad H2O Actueel op, op 11 februari 2021.
,,Nu wordt er slecht gestuurd op dit soort risico’s, en dat komt mede door de decentralisatie van ruimtelijke ordening. Er mist samenhang in de keuzes die we maken.”
Alex Hekman, business director Water (Sweco)
De belangrijkste conclusies uit de whitepaper Ruimte voor de toekomst:
We moeten in Nederland ruimte vrijhouden voor maatregelen die in de toekomst nodig zijn om ons beschermen tegen zeespiegelstijging. Vooral in de laaggelegen delen moeten we niet alles dicht bouwen, zodat we voldoende flexibel blijven.
Niet alleen de watersector, maar alle sectoren moeten bij hun planvorming rekening houden met een mogelijke zeespiegelstijging. Hierbij kan de planning van de verschillende investeringsopgaven veel beter op elkaar wordt afgestemd. Koppel de verschillende investeringsagenda’s om maatregelen tegen zeespiegelstijging betaalbaar en maatschappelijk acceptabel te houden. En als we dan toch gaan investeren, laten we gelijk een stap zetten richting klimaatbestendig Nederland.
Bekijk hieronder de whitepaper Ruimte voor de Toekomst; Hans Verbraeken heeft het voor Het Financieele Dagblad (en voor jou) prachtig onder de loep genomen in ‘Nederland vergeet stijgende zeespiegel in plannen voor ruimtelijke ordening‘.
Bouwen op het diepste punt van Nederland, is dat wel verstandig?
Bouwen op het diepste punt van Nederland, is dat wel verstandig? Er komt een compleet nieuw dorp in de Zuidplaspolder tussen Gouda en Rotterdam, op 6 meter onder zeeniveau. Terwijl het water de komende jaren alleen maar verder stijgt, en de polder zakt. Volgens burgemeester Han Weber van de gemeente Zuidplas kun je er prima op een veilige manier bouwen, maar Jan Rotmans, hoogleraar Transitiekunde aan de Erasmusuniversiteit Rotterdam, denkt daar (al heel lang) heel anders over en vindt dat je bij het bouwen van huizen veel toekomstgerichter (verder dan 2050, ‘richtjaar’ van het Deltaplan) moet denken: bouwen op en met het water op plekken waar dat kan, of zelfs móet, willen ook onze kinderen en kleinkinderen na dat jaar ‘droge voeten’ houden.
Is bouwen op het diepste punt van Nederland wel verstandig?, (Bron: NPO Radio 1, Dit is de Dag, 11 augustus 2021), Kunst en Landschap, 15 augustus 2021.
‘Deltacommissaris vraagt kabinet miljarden voor behoud Nederlandse kredietstatus’
Een betere planning en afstemming in de investeringen van de grote (ruimtelijke) opgaven alleen is niet voldoende. Klimaatverandering noodzaakt ook tot meer en slimmere investeringsbudgetten, ook voor de lange(re) termijn. Deltacommissaris Peter Glas roept dan ook op tot extra miljarden voor aanpassingen aan veranderd klimaat. Doen we dat niet, dan dreigt Nederland zelfs zijn ‘Triple A‘-status te verliezen, vanwege de toegenomen kans op overstromingen en schade door extreem weer.
Opnieuw biedt het Financieele Dagblad je hierover een uitgebreid artikel, ditmaal geschreven door Vasco van der Boon en Rob de Lange. De deltacommissaris was naar aanleiding van zijn ‘miljardenoproep‘ uitgenodigd om op 29 maart 2021 naar de BNR-studio te komen om uitleg te geven – Roelof Hemmen interviewt hem.
Deltaprogramma 2022: ‘Iedere schop in de grond klimaatbestendig!’
Peter Glas, die ter gelegenheid van Prinsjesdag, 21 september 2021, aan een (dan) rustige Maas staat, doet met het Deltaprogramma 2022 een oproep aan het kabinet om eenmalig 800 miljoen toe te voegen aan het Deltafonds en voor de periode daarna: 100 miljoen structureel per jaar. Aanleiding uiteraard: het Limburgs-Belgisch-Duitse debacle, waarbij meer dan 200 doden te betreuren waren, en waarbij Nederland ternauwernood aan dijkdoorbraken ontkwam.
.
,,We zijn met onze neus op de feiten gedrukt. De weersextremen zullen toenemen. Nat wordt natter, droog wordt droger en heet wordt heter. Daarom moeten we met grote urgentie doorgaan met het Deltaprogramma. Rijk en regio, waterschappen, provincies, gemeenten, iedereen. Daarvoor is geld nodig in het Deltafonds.”
Peter Glas, deltacommissaris
De Deltacommissaris is verheugd aan te kunnen kondigen dat er in de (budgettaire) plannen een extra impuls wordt gegeven aan en voor zoet water. Rijk en regio moeten meer gaan samenwerken aan weerbaarheid tegen watertekorten, door water vast te houden in de bodem, water te bergen en door het van en uit de rivieren slim(mer) te verdelen over ons land.
‘We hebben ook ontzettend veel kennis nodig’, zegt Glas. Daarom is er een Kennisprogramma Zeespiegelstijging, dat ook kijkt naar hoe het landijs smelt op Antartica. Voor de rivieren stelt hij een vergelijkbare aanpak voor:
,,Het zijn de grensoverschrijdende rivieren, dat hebben we gezien in Limburg, die naar onze Delta toekomen. Ook die kennis is nodig.”
Peter Glas
Glas besluit met een oproep aan iedereen onder het motto van het Deltaprogramma ‘Alles op alles voor een veilige en leefbare delta’: Deltaprogramma 2022, ‘iedere schop in de grond klimaatbestendig!’
Deltacommissaris Peter Glas over Deltaprogramma 2022, Kunst en Landschap (Bron: Nationaal Deltaprogramma), 22 september 2021.
Unie van Waterschappen: nieuwe Kabinet moet substantiële stappen zetten om problemen én kosten niet naar volgende generaties door te schuiven
Ook Rogier van de Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen reageert op de plannen van het kabinet die op Prinsjesdag bekend zijn gemaakt. Hij maant het nieuwe Kabinet om substantiële stappen te zetten. De Waterschappen werken zich weliswaar drie slagen in de rondte om de gevolgen van de weersextremen tegen te gaan en op te vangen, maar er moeten volgens hem echt substantiële stappen gezet worden, die misschien pijnlijk zullen zijn voor de huidige generatie, maar noodzakelijk zijn om de problemen én de kosten niet naar volgende generaties door te schuiven.
Prinsjesdag 2021: Rogier van de Sande reageert, Unie van Waterschappen, 21 september 2021.
Grenzen water- en bodemsysteem bepalend voor toekomstige ruimtelijke inrichting
Water en bodem vormen letterlijk de basis van Nederland. We hebben een eeuwenoude traditie van aanpassingen om ons land leefbaar en veilig te maken. In het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie staan projecten en maatregelen die ervoor moeten zorgen dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig is ingericht. Het plan is ingevuld voor de komende zes jaar (het ‘volgt’ het Nationaal Deltaprogramma, red.) en voor de zes jaar daarna op hoofdlijnen en biedt ook een doorkijkje tot 2050.
Het is een uitdaging om voor alle opgaven ruimte te vinden en tegelijkertijd de onderliggende water- en bodemsystemen niet verder te overvragen. De grenzen van deze systemen zijn namelijk steeds zichtbaarder of worden soms al overschreden, zo concluderen het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en Deltares in respectievelijk de publicaties ‘Grote opgaven in een beperkte ruimte‘ en ‘Op waterbasis‘.
Op 7 september 2021 vertellen onderzoekers Rienk Kuiper (PBL) en Frans Klijn (Deltares) in de derde editie van ‘Deltanieuws‘ over wat die grenzen zijn en wat er nodig is om ze niet verder te overschrijden. Het is volgens hen inderdaad noodzakelijk dat Nederland ro-buuster wordt ingericht. Daarvoor zien ze een cruciale rol weggelegd voor ‘Ruimtelijke Ordening’, die (weer) op nationaal overheids-niveau aangestuurd zou moeten worden.
,,Er is een te smalle blik van de overheid. We merken dat het economisch gebruik van de ruimte de afgelopen decennia steeds belangrijker is geworden. Hierdoor kwam de toekomstwaarde (ecologische duurzaamheid) en belevingswaarde (perspectief van de burger) in het gedrang.“
Rienk Kuiper (PBL)
Ze refereren daarbij aan een artikel van Edwin Buitelaar, onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en bijzonder hoogleraar grond- en vastgoedontwikkeling aan de Universiteit Utrecht (UU) en Maarten Hajer, hoogleraar Urban Futures aan diezelfde universiteit, in een opiniestuk in het NRC van 16 februari 2021. Dat artikel wordt ook uitgebreid – in breed perspectief – besproken op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.
,,Er wordt vaak geroepen om een nieuwe landinrichting. Misschien moet je toe naar een grote zone waar de landbouw veel ruimte krijgt, moet je naar een inherent veilig deel van Nederland – boven zeeniveau – voor grootschalige woningbouw en heb je voor natuur een robuuste ecologische hoofdstructuur nodig.“
Bootsma begon haar voettocht langs het UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel en via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze deed (en doet) verslag voor Dagblad van het Noorden, tijdschrift Noorderbreedte en De Correspondent.
Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’
Een gebied met Unesco-status dat bedreigt wordt door zeespiegelstijging vraagt natuurlijk om adequate bescherming. Daartoe is (o.a.) een heuse Waddenacademie opgericht. Deze verbindt kennis over het waddengebied met betrekking tot geowetenschap, ecologie, cultuurhistorie, economie, klimaat en water en maakt deze toegankelijk en toepasbaar.
Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’, Waddenacademie, 22 mei 2018.
Voor Kunst en Landschap volgde ik Bootsma op de voet. Dagelijks bezocht ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkwam – deed ik suggesties voor haar verhaal.
Expeditie Waddenkust – van dijk naar dynamische dijkzone, Rijke Waddenzee, 14 december 2020.
Op 23 november 2020 ging ‘Expeditie Waddenkust‘ van start. Expeditie Waddenkust is een samenwerking tussen Rijkswaterstaat, provincie Groningen, provincie Fryslân, Investeringskader Waddengebied (IKW), waterschap Noorderzijlvest, Eems-Dollard 2050, Klimaatadaptatie Groningen en Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW). Doel van het project: het gezamenlijk ‘in beeld brengen‘ van klimaatadaptatie door mens, plant en dier langs de Nederlandse Waddenkust.
Expeditie Waddenkust – Waarden van het Werelderfgoed, Rijke Waddenzee, 22 november 2020
De gevolgen van klimaatverandering bedreigen het Waddengebied. Het wordt warmer, het regent harder, het is langere perioden droog en de verzilting in de kuststrook neemt toe. Die dreiging zal de komende jaren steeds groter worden. Daarom worden op verschillende plekken langs de Waddenkust maatregelen genomen. Welke locaties dat zijn kun je hier zien.
Zelf op expeditie
Vanaf april 2021 organiseren de partners van Expeditie Waddenkustexcursiesnaar de verschillende locaties. Je kunt daar dan zelf op expeditie om klimaatadaptatie ter plekke te zien, te horen – te beleven.
Eerste gedachtenkronkels Kunst en Landschap
In mijn blogbijdrage ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied‘ lees je alles over hoe verschillende organisaties in Noord Nederland de handen ineen sloegen ter bescherming van het Werelderfgoed Waddenzee. Tevens tref je daarin enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van en over Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten over het multimediale platform in oprichting – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik voor Kunst en Landschap op de foto hieronder.
Reacties op ‘Het water komt’ in de media en verdere discussie
Niet alleen de Deltacommissaris, ook Eric Wiebes, Minister van Economische Zaken en Klimaat, pareerde ‘Het water komt‘ met een snelle reactie. Op 2 februari jongstleden schoof hij aan op de bank bij Rick Nieman bij het zichzelf als ‘rechts georiënteerd opinieprogramma’ afficherende WNL Op Zondag:
Minister Wiebes: Nederland komt niet onder water te staan, WNL, 2 februari 2020.
,,De voorspellingen van Rutger Bregman zijn niet leidend voor het kabinet; wij volgen het internationale klimaatpanel. Iedereen mag zijn punten naar voren brengen, maar dit is een hyperbool.”
Eric Wiebes
Als door een hond gebeten klom Bregman in zijn toetsenbord en betreurde de wijze van repliek van de minister door een ‘bijdrage‘ te posten op Linkedin.
,,Ik vond het een treurige reactie. Het *zijn* namelijk niet mijn voorspellingen. Het zijn de risico-inschattingen van weten-schappers die werken in opdracht van de Nederlandse overheid.”
Rutger Bregman
‘Wéér is het te droog. Wat gaan we eraan doen?’
Hoe een gortdroge zomer Nederland verschrompelde, NOS op 3, 28 oktober 2018.
De extreme droogte van 2018 heeft allerlei partijen wakker geschud. Ook 2019 en het afgelopen voorjaar waren extreem droog. ,,Onze omgang met water moet op de schop”, schrijft NRC-journalist Marcel aan de Brugh op 15 mei jongstleden in ‘Wéér is het te droog. Wat gaan we eraan doen?‘.
Ministeries, provincies, gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven verenigden zich in de Beleidstafel Droogte en kwamen op 18 december 2019 met hun ‘Nederland beter weerbaar tegen droogte – Eindrapportage Beleidstafel Droogte‘, een rapport met 46 aanbevelingen om Nederland beter te wapenen tegen komende droogtes. Die worden momenteel binnen het Deltaprogramma uitgewerkt.
Om je indruk te geven van de problematiek kun je onderstaande video van het Flows-platform bekijken:
De droogte in Nederland, van dag tot dag
In de tweede week van augustus 2020 volgde De Volkskrant de droogte. Waar was de nood het hoogst, vroegen Mirjam Leunissen en Joris Tieleman zich af, en wat konden ze (toen, red.) de komende dagen verwachten?
De kaart, samengesteld door onderzoeksbureau HydroLogic, vergeleek de toestand van de bodem, gemiddeld over zeven dagen, met dezelfde periode in alle voorgaande jaren tussen 1970 en 2015. Hij combineerde satellietbeelden, neerslagradar, bodemeigenschappen en grondgebruik in een hydrologisch model van de grondwaterstand en het vochtgehalte van de bovenste bodemlaag. De droogtevoorspelling, vijf dagen vooruit, maakte daarnaast gebruik van de weersvoorspelling van het KNMI. Lees hier:
Kennisontwikkeling via de proeftuinen van Lumbricus
Als we de problemen van bodemdegradatie, toenemende weersextremen en fragmentering van governance (i.e. sectoren acteren onafhankelijk van elkaar) niet in samenhang leren aanpakken, dan zal de veerkracht van het bodem- en watersysteem in de toekomst verder afnemen en neemt het risico op serieuze schade en misschien zelfs rampen toe. Zo valt te lezen op de website van Lumbricus. (De naam van het kennisprogramma Lumbricus is de Latijnse naam voor regenworm.)
,,De regenworm zorgt voor een vruchtbare bodem en graaft gangen waardoor het watervasthoudend vermogen van de bodem toeneemt. Daarnaast is de regenworm een bouwer met natuur pur sang. Vandaar de naam.”
Lumbricus
Programma Lumbricus hoofdfilm, Waterschap Vechtstromen, 27 juli 2017.
Kern van Lumbricus is de integrale, gebiedsgerichte benadering van het bodem- en watersysteem en het vergroten van de betrokkenheid van de belanghebbenden. Het onderzoeksprogramma richt zich voornamelijk op de hoger gelegen zandgronden in het oosten en zuiden van Nederland. Zo, dat de omstandigheden voor landbouw, natuur en recreatie zo goed mogelijk (geborgd) zijn. Er wordt gewerkt met een tweetal proeftuinen aan de hand van vier thema’s: Bewuste Bodem, Wellend Water, Boeiende Beekdalen en Goede Governance.
Hou vast dat water!
,,Snel water afvoeren zit in het Nederlandse DNA. Maar steeds vaker kampt ons land met droogteperioden. Water vasthouden is daarom tegenwoordig minstens zo belangrijk.” Dat zegt René Didde in het septembernummer van Wageningen World, een kwartaalblad voor relaties en alumni van Wageningen University & Research. Lees hieronder zijn artikel Hou vast dat water!Didde gaat uitgebreid in op het kennisprogramma Lumbricus (en het ‘vervolgprogramma’ KLIMAP)
,,Er wordt volop geëxperimenteerd met methoden waar zowel de boeren als de natuur baat bij hebben. Het is zoeken naar een nieuw evenwicht tussen nat en droog.”
Kennis bodemfysische eigenschappen bodem en daarmee samenhangend watertransport cruciaal
We zullen dus moeten werken aan oplossingen die helpen het water zoveel mogelijk vast te houden. De bodem speelt hierbij een cruciale rol. Kennis van de bodemfysische eigenschappen van de bodem en het daarmee samenhangende watertransport door die bodem is noodzakelijk om tot oplossingen te komen. Die kennis heeft Wageningen Environmental Research in huis, vertelt Dorothée van Tol-Leenders: ,,We verzamelen bodemdata, die we voor iedereen beschikbaar stellen via de Basisregistratie Ondergrond. Alle bodemdata zijn daar gratis te bekijken.”
De verborgen wereld onder onze voeten – Natuurgebieden, WUR, 27 oktober 2020.
Water afvoeren naar de zee is (politiek) bewust beleid ten faveure van de landbouw
Niet alleen René Didde komt (en kwam) tot het advies om water langer vast te houden. Er wordt hier al meer dan dertig jaar voor gewaarschuwd. Stapels rapporten en onderzoeks-programma’s werden geschreven en besproken, maar ‘er moet na zoveel signalen natuurlijk wel een keer iets gebeuren met al dat onderzoek’, zegt oud wateronderzoeker Flip Witte in een uitzending van Nieuwsuur op 3 oktober 2020. Hij kan maar tot een conclusie komen: ‘de politiek heeft gewoon gefaald’.
,,Er is van alles beloofd, er zijn tussentijdse evaluaties geweest, maar de verdroging gaat gewoon door. Er is simpelweg onvoldoende met de onderzoeksresultaten gedaan.”
Flip Witte
Verdroging in Nederland is volgens Witte vooral een politieke keuze. Water afvoeren naar de zee is volgens hem namelijk al tientallen jaren bewust beleid ten faveure van de landbouw.
Waarom regen ons niet van de droogte gaat verlossen, Nieuwsuur, 3 oktober 2020.
Vanaf 22 september 2020 streamed Netflix de succesvolle documentaire ‘Kiss the ground’
In 2013 startte het wereldwijd succesvolle multimediale project ‘Kiss The Ground‘, een lange documentaire, verteld door onder andere bekend acteur Woody Harrelson, die licht werpt op een alternatieve benadering van landbouw – regeneratieve landbouw – die volgens de makers het potentieel heeft om ons klimaat in evenwicht te brengen, onze enorme watervoorraden aan te vullen en de wereld te voeden.
De één uur en 24 minuten durende documentaire werd op 22 september 2020 met veel marketinggeweld gelanceerd. (Ook) Nederlanders kunnen vanaf dat moment ervaren hoe de bodem als dé oplossing voor de klimaatcrisis kan worden gezien, hoe ‘de grond van de aarde de sleutel kan zijn in de strijd tegen klimaatverandering en voor het behoud van de planeet’. Bekijk hieronder de trailer. Voor de volledige Netflix-versie klik je hier.
Kiss the Ground Film Trailer (2020), Kiss The Ground, 21 augustus 2020.
Deltacommissaris Peter Glas: ‘Onbeperkt watergebruik niet meer vanzelfsprekend’
De tweede week van augustus 2020 was de warmste week ooit gemeten. Het kwik steeg dagelijks tot ver boven de 30 graden. Tegelijkertijd kampen we al jaren met (extreme) droogte. Drinkwaterbedrijven waarschuwden dat de waterdruk mogelijk naar beneden ging en om niet te veel zwembadjes te vullen. Autowassen moest ook maar een weekje worden uitgesteld. Moeten we anders omgaan met ons water?
In het NPO Radio 1-programma ‘Dit is de Dag‘ sprak Kefah Allush op zondagavond 16 augustus met Deltacommissaris Peter Glas, die in dit interview al aanstipte dat de urgentie van aanpassing van onze waterhuishouding door het Kabinet wordt onderkend blijkens een (op Prinsjesdag te melden) verdubbeling van het budget voor waterbeheersing en droogtebestrijding: van 400 tot 800 miljoen euro. Deltacommissaris Peter Glas: ,,Onbeperkt watergebruik is niet meer vanzelfsprekend.”
De aanspraken van burgers, boeren en bedrijven op grondwater zijn de afgelopen decennia dik verhonderdvoudigd. Zo neemt het aantal boeren dat met grondwater beregent snel toe. Volgens het Financieel Dagblad is het aantal grondwaterputten geëxplodeerd tot 134.801. Deze grondwater-onttrekkingen leveren vooral in de toch al droogtegevoelige (hoge) zandgronden in Zuid en Oost-Nederland problemen op. Er treedt een cumulatie van droogte-effecten op, die de landbouw en de natuur bedreigt en ons voor serieuze uitdagingen stelt. Lees hier ‘De wedloop om het schaarse grondwater‘ van Vasco van der Boon en Erwin Hoekstra (Financieele Dagblad, 25 november 2020).
,,De toename van grondwateronttrekkingen door de landbouw, naast industriële en drinkwateronttrekkingen, is een zorg-wekkende trend”
Peter Glas, Deltacommissaris
Extreme droogte wordt een kracht om rekening mee te houden. Deltacommissaris Peter Glas wil dat er een eind komt aan de ‘ongebreidelde groei van grondwateronttrekkingen’. Dat vraagt om een andere aanpak van de wateropgave in hoog Nederland.
‘Niet het klimaat, maar wij zelf veroorzaken droogte’
Een dag later publiceerde het Financieele Dagblad een (vervolg)artikel van diezelfde auteur Vasco van der Boon, ditmaal met collega Rob de Lange, over onze weerbaarheid tegen droogte. Die kan volgens Deltacommissaris Peter Glas niet worden bereikt door watermaatregelen alleen, het vergt een doordachte en integrale aanpak. Hoe? Lees het in ‘Niet het klimaat, maar wij zelf veroorzaken droogte‘. (FD, 26 november 2020)
,,Samenhang met de ruimtelijke ordening is essentieel. Uitgangspunt is landgebruik aangepast aan waterbeschikbaarheid en zuinig watergebruik.”
Peter Glas
Droogte, Deltacommissaris, 17 november 2020.
‘Het klimaat is de grootste bestuurlijke uitdaging van de komende tijd’
,,Het klimaat is de grootste bestuurlijke uitdaging van de komende tijd”, dat zei de (toenmalige nieuwe) dijkgraaf bij het Waterschap Brabantse Delta en lid van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) Kees Jan de Vet tegen Nico Schapendonk, die hem interviewde voor BN De Stem, en daar verslag van deed in ‘Nieuwe dijkgraaf West-Brabant: ‘Neem me niet kwalijk dat ik enig ongeduld heb’‘ op 12 september 2017 (!).
1.000 dagen later spreken ze elkaar weer. De Vet: ,,De snelheid van klimaatverandering wordt onderschat. Maar ik blijf gewoon doordrammen.” Kees Jan de Vet wil krachten bundelen en pleit voor een Netwerk Water & Klimaat.
‘Dit is het moment voor grotere stappen’; Kees Jan de Vet pleit voor een ‘Adviescommissie Droogte-2030’
Het is een week voor de verkiezingen in 2021, Kees Jan de Vet laat opnieuw van zich horen. Om te voorkomen dat het niet opnieuw 1000 dagen duurt om adequate droogtebestrijding en klimaatadaptatie te bewerkstelligen, wil De Vet, samen met de andere Brabantse waterschappen, een ‘Adviescommissie Droogte-2030’ instellen. Waarin met behulp van de wetenschap (in Brabant) en met een integrale benaderingswijze een (gebiedsgerichte) projectie gemaakt wordt voor de komende tien jaar, en waarin die commissie de afgelopen drie jaar (!) als maatstaf neemt. Het kan immers alleen maar erger worden.
,,Als je Nederland klimaatadaptief wilt maken, moet je in het regeerakkoord direct de koppeling maken met de omvangrijke woningbouwopgave.”
Kees Jan de Vet
Temeer, vanuit zijn rol als lid van de Raad voor het Openbaar Bestuur, dringt hij er bij politici in ‘Den Haag’ op aan een dergelijke langetermijnaanpak voor de volgende kabinetsperiode te verkiezen en in het regeerakkoord op te nemen. Lees daarvoor (in een wat breder perspectief) zijn weblog-bijdrage op de site van de ROB.
Grote stappen, kleine stappen, ze zijn, zo lijkt het, allemaal nodig. Gewoon je boerenverstand gebruiken wil ook helpen, moet ‘Rainman’ gedacht hebben. Bouw-kundig ingenieur Iwan Fransen, die door vrienden en collega’s zo wel eens genoemd wordt, bedacht een systeem waarmee je regenwater opvangt in een grote waterzak waarin zo’n 4500 liter neerslag in opge-vangen kan worden, die in de kruipruimte van het huis ligt. En met dat water spoel je vervolgens de wc door, je besproeit je tuin ermee en de wasmachine draait er ook nog op.
Bevolkingsonderzoek ‘Waterpeil-2020’: klimaatverandering wordt voor mensen steeds urgenter thema
Ongeveer twee derde van de Nederlanders heeft regelmatig te maken met wateroverlast. Steeds meer mensen nemen zelf maatregelen, vooral voor meer groen in de tuin en de opvang van regenwater. Toch is er nog veel winst te behalen, blijkt uit het onderzoek ‘Waterpeil‘ van het samenwerkingsverband Ons Water, een samenwerkingsverband dat zich bezighoudt met het belang van schoon, veilig en voldoende water. Ons Water wil dat Nederlanders zich bewust blijven van de rol van water in ons land..
De publieksmonitor Waterpeil meet het waterbewustzijn van Nederlanders en brengt deze in kaart. Dit onderzoek wordt om het jaar gehouden. Er zijn 2.200 volwassenen vragen voorgelegd over onder andere klimaatverandering, waterveiligheid en wateroverlast. De uitkomsten zijn aan de vooravond van de Week van Ons Water (zie het Klimaat- en waterevenementenoverzicht 2020-2021 van Kunst en Landschap onderaan het blogboek) gepubliceerd.
Ontdek hoe Nederland z’n weg zoekt in droge tijden
,,Bekijk hoe Nederland opdroogt, maar vooral ook hoe we dat oplossen”, twittert minister Cora van Nieuwenhuizen op 28 augustus (2020). Ze wees met haar bericht op een interactieve pagina van NOS op 3, waar je aan de hand van verschillende vragen de weg gewezen wordt hoe zij daar op het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (momenteel) over denken. Duik de droogte in en bekijk hun oplossingen door op onderstaande illustratie te klikken: Interactief, en voor een breed publiek. Treed binnen!
Droogte-indicatoren voor anticiperend droogtebeheer
Na drie opeenvolgende droge jaren bruist het in Nederlandse ‘waterwereld’ van de ideeën om het watersysteem te hervormen. Voor een minder populair-wetenschappelijke blik op dit systeem wijs ik je graag op een afstudeeronderzoek van Rutger Weijers. Hij deed (samen met een team van andere droogtevorsers) bij Rijkswaterstaat voor zijn studie Watermanagement aan de TU Delft onderzoek aan alternatieve ‘droogte-indicatoren’ voor het huidige: ‘neerslagtekort’, dat momenteel als droogte-index gebruikt wordt. En, zo vraagt hij zich af, wat is droogte eigenlijk?
,,Oplossingen beginnen bij een heldere probleemdefinitie en scherpe indicatoren. Rutger Weijers ontleedt het droogteprobleem en testte de actiebereidheid op vijf verschillende droogte-indicatoren bij stakeholders.” Dat zegt ‘Flows‘, een platform dat met ‘TU Delft DeltaLinks‘ ‘waterprofessionals en betrokken burgers met overzicht’ inzicht en inspiratie biedt. Klik op de illustratie hieronder om Weijers‘ publicatie ‘Droogte-indicatoren voor anticiperend droogtebeheer‘ van oktober 2020 te bekijken.
Vanwege een regio-specifieke multidisciplinaire benaderingswijze, en om de verschillende droogte-indicatoren te testen, koos Weijers voor dit onderzoek waterschap Vallei & Veluwe als casestudie.
Hoe gaan we de toenemende droogte te lijf?
We zijn slecht voorbereid op lange periodes van droogte, zeggen ze bij Studium Generale van de Universiteit Utrecht. En dat is zorgelijk, want volgens universitair docent Hydrologie Niko Wanders (UU) dreigt een natuurramp. Zijn werk richt zich op hydrologische extreme situaties: niet alleen hoe deze invloed hebben op de maatschappij, maar ook hoe klimaatverandering invloed heeft op hoe vaak deze situaties voorkomen. Hoe gaan we de toenemende droogte te lijf?
‘Wetenschappers slaan alarm: ‘Droogte is een sluipmoordenaar’ kopte de Volkskrant in het late voorjaar-2020. Op dat moment was er nog minder regen gevallen dan in dezelfde periode in 1976, het droogste jaar ooit in Nederland. En dat terwijl ze op sommige locaties nog last hebben van de droge zomer twee jaar terug. Weilanden, bossen en parken kleurden bruin. Er gold een sproeiverbod.
Het laat zien hoe slecht we eigenlijk voorbereid zijn op lange periodes van droogte. Wat kunnen en wat moeten we doen om het tij te keren, vraagt programmamaker bij Studium Generale Erwin Maas aan Niko Wanders. een palet aan oplossingen komt voorbij. Kijken!
Hoe gaan we om met dreigende droogte?, StudiumGeneraleUU, 9 juni 2020.
Hoogst gemeten temperatuur ooit op aarde: 54,5 graden in de woestijn van de Amerikaanse staat Californië Death Valley
Terwijl wij ons druk maken wanneer gedurende een week de temperaturen oplopen tot ver boven de dertig graden hebben ze in Death Valley andere zorgen; daar stijgt het kwik momenteel tot bijna dubbele hoogte, zoals onderstaande foto laat zien: 59 graden Celsius, 17 augustus 2020. (De officiële temperatuur werd vastgesteld op 54,5, later gecorrigeerd tot 54,4 graden)
Platform Kunst en Landschap heeft de ambitie verandering, de veranderopgaven (transities) waar we de komende decennia voor staan, te willen verbeelden, het gelooft in de kracht van (radicale) verbeelding. Ik wil bovenstaande graag illustreren aan de hand van een ‘Foto om de Dag‘ van journalist, programmamaker en presentator Chris Kijne, die hij, zoals de titel doet vermoeden, ‘om de dag’ voorziet van een prozaïsch bijschrift – op Facebook en Instagram.
De kracht die uitgaat van deze vorm van ‘fotojournalistiek’ bewonder ik zeer. Kijne gebruikt, met een fotografische blik, een (meestal door een ander gemaakt) beeld, dat om een of andere reden indruk op hem maakt(e), om jou er (anders, of beter) naar te laten kijken – te zien. Dat, gelardeerd met en ondersteund door sterk verhalend tonend proza, maakt hem in mijn ogen, in optima forma, tot beeldend kunstenaar – en – daardoor – potentieel ‘ambassadeur van Kunst en Landschap’. Vanzelfsprekend heb ik hem om permissie gevraagd de Foto om de Dag van 19 augustus hier op te nemen; Kijne: ‘By all means‘.
‘Foto om de Dag’ van Chris Kijne van 19 augustus 2020
Foto om de Dag: ,,Het was een tweekolomsberichtje in de rubriek ‘Kort’ in de Volkskrant. U weet wel: zo’n rijtje faits divers in een strookje aan de krantenrand. Bijna nieuws, maar niet helemaal. Er stond in dat wetenschappers van de Ohio State University hebben geconstateerd dat het ijs op Groenland nu zo hard smelt, dat het ijsverlies niet meer gecompenseerd wordt door sneeuw. Zodat de wetenschappers nu zeker weten dat die ijslaag gaat smelten. Weg. Verdwijnen. Kantelpunt bereikt. Point of no return, ‘zelfs als de opwarming van de aarde morgen stopt’, zei één van de onderzoekers er fijntjes bij. Niks meer aan te doen. En dus ook niet aan de meters zeespiegelstijging, de schattingen hangen ergens tussen de vijf of zes, die het gevolg zal zijn van dat smelten. Het kan nog even duren, maar het gaat gebeuren. En het is veel sneller gegaan dan ze verwachtten. Zo staat het er, in dat twee-kolomsberichtje in de rubriek ‘Kort’. Daar staan vrijwel nooit foto’s bij, dus ik geef u deze even mee, van nog wat smeltend ijs. Het staat op het hoofd van Steve Krofchick uit Las Vegas die even is doorgereden naar Death Valley. Steve doet er verder niet toe, laten we hem ‘de mens’ noemen. Daar staat hij, naast de thermometer die nog iets meer aangeeft dan de deze week gemeten recordtemperatuur van 54,4 graden Celsius. Met smeltend ijs op zijn hoofd. Het leek me nuttig om er even een plaatje bij te doen, want u had er misschien overheen gelezen, over dat berichtje over het kantelpunt dat nu bereikt is, een kantelpunt dat een aantal jaren geleden nog als een absoluut rampscenario werd aangemerkt. (Foto: David Becker/ Reuters)”
Chris Kijne
‘Bewoners Californische kust hebben geen drinkwater meer’
Verschillende dorpen en stadjes aan de kust in het noorden van de Amerikaanse staat Californië hebben geen drinkwater meer voor inwoners, meldt de lokale krant The Press Democrat een jaar later. Een lokale bestuurder noemt de situatie tegenover de krant ‘een benarde situatie, die grenst aan een catastrofe’.
Strenge vorst in Madrid en drukte op de Griekse stranden
Hoe groot kunnen de verschillen zijn! In Spanje is het volop winter, met op veel plaatsen een dik pak sneeuw, terwijl het aan de andere kant van de Middellandse Zee bijna zomers is, met daar veel zon en middagtemperaturen ver boven 20 graden. In de volle zon is zelfs al ruim 30 graden gemeten. Het was afgelopen weekend dan ook erg druk op de Griekse stranden, aldus Weer.nl op 11 januari 2021.
Ik volsta met het opnemen van twee videofragmenten die de verbeelding van de klimaatcrisis door ‘de media’ goed illustreren. De eerste video is nadrukkelijk gericht op de jeugdige kijker.
Het blijft maar sneeuwen in Spanje, NOS Jeugdjournaal, 9 januari 2021.
Grieken trekken massaal naar het strand vanwege abnormale warmte, NU.nl, 10 januari 2021.
‘De komende veertig jaar is het alleen nog maar warmterecord na warmterecord’
Het is pas half oktober, maar nu al weten we dat dit jaar de boeken in zal gaan als één van de warmste jaren – of misschien zelfs wel hét warmste jaar – ooit gemeten. Meteoroloog Helga van Leur weet waarom de temperatuurstijging in ons land harder gaat dan in andere landen. En ze vertelt ook welke parallellen er te trekken zijn tussen de klimaat- en de coronacrisis. Hieronder de (sterk) ingekorte Op1-versie van haar betoog op YouTube, het volledige gesprek kijk je hier terug
Helga van Leur: ‘De komende veertig jaar is het alleen nog maar warmterecord na warmterecord, Op1, 17 oktober 2020.
Column Sybrand Frietema de Vries: ‘Weerrecords bestaan niet meer’
,,Het lijkt wel of de weermannen en -vrouwen er een nieuwe dagtaak bij hebben: het melden van wéér een nieuw weerrecord. Niet alleen afgelopen november, en niet alleen in Nederland.”, schrijft Sybrand Frietema de Vries, columnist bij het Friesch Dagblad, op 11 december 2020. Dat deed hij naar aanleiding van een eerdere tweet, waarin hij ”lichtjes’ uitviel richting NOS en meteorologen’. Columns zijn er niet om te becommentariëren, die zijn om te lezen. (Als je erop klikt is hij net wat beter leesbaar.)
Eurocommissaris Frans Timmermans: ,,Nederland moet er een schepje bovenop doen bij klimaatbeleid”
2020 was het warmste jaar ooit gemeten in Europa. De jaartemperatuur lag in 2020 zeker 0,4 graden hoger dan in de vijf voorgaande recordjaren. Het nieuwe kabinet zal er bij het klimaatbeleid nog een schepje bovenop moeten doen. Dat zegt Eurocommissaris Frans Timmermans, die over de aanpak van klimaatverandering gaat. Hij waarschuwt op 26 april 2021 bij Nieuwsuur dat de nieuwe Europese Klimaatwet tot grote veranderingen zal leiden.
Er moet een schepje bovenop, zegt Eurocommissaris Frans Timmermans over het Nederlandse klimaatbeleid. "We moeten leren te leven binnen de grens die de natuur ons stelt: en dat kunnen we nog niet." #Nieuwsuurpic.twitter.com/HE3nYoJ60e
Op 19 maart 2021 kwam journalist voor het NRC, Marcel Aan de Brugh, met verontrustend nieuws over de Atlantische Oceaan en de grote stroming die daarin rondgaat tussen het noorden en zuiden. Deze circulatie beïnvloedt het weerpatroon op de vier aangrenzende continenten. Maar hij is aan het afzwakken.
De afgelopen duizend jaar is hij niet zo traag geweest als nu, schreven onderzoekers eind februari in Nature Geoscience. Binnen- en buitenlandse media pikten het gretig op. Een al langer bestaand angstbeeld vlamde weer op: dat deze stroming, de zogeheten AMOC (Atlantic Meridional Overturning Circulation), door het verder opwarmen van de aarde nog sterker zal afzwakken en op den duur wellicht helemaal stilvalt.
Het klimaat in Noordwest-Europa zou er zomaar zes graden van kunnen afkoelen. Dat het op deze plek in de wereld nu zo relatief mild is, komt door de aanvoer van warm, tropisch oceaanwater vanuit de Golf van Mexico – die onderdeel is van de AMOC. Maar als die stilvalt…
Voor het ‘antwoord’ daarop lees je Aan de Brugh’s hele artikel: ‘De Atlantische Oceaan doet raar. Of lijkt dat zo?‘. Ter verduidelijking van deze – ook voor wetenschappers – best ingewikkelde materie neem ik een (fraaie) video op van ‘Just Have a Think‘, een YouTube-kanaal van Dave Borlace, die werkt voor de Open Universiteit in Groot Brittannië.
Is the Gulf Stream collapsing?, Just Have a Think, 19 april 2020
Mogelijk zijn de klimaatomslagpunten al bereikt, zeggen wetenschappers
Decennia van onderzoek en ervaring maakt duidelijk dat de gevolgen van klimaatverandering ingrijpende en verstrekkende gevolgen zullen hebben voor onze planeet. En hoewel sommige van die gevolgen voorspelbaar zijn – zoals extremer weer , zeespiegelstijging en verlies aan biodiversiteit – hangt het tempo waarin deze zich ontvouwen en hun uiteindelijke ernst af van wat er gebeurt met de belangrijkste omslagpunten in het klimaatsysteem, de zogenaamde ‘tipping points‘.
Een tipping point is een drempel, een ‘point of no return’ in het klimaatsysteem dat, eenmaal gepasseerd, niet meer teruggedraaid kan worden. Het overschrijden van zo’n omslagpunt betekent niet noodzakelijkerwijs onmiddellijke, ingrijpende gevolgen, maar wel dat die gevolgen onvermijdelijk worden, en na verloop van tijd kunnen de gevolgen dramatisch zijn.
In een paper uit 2019 identificeerde professor Timothy Lenton, een vooraanstaand klimaatwetenschapper, negen klimaatomslagpunten, van smeltende permafrost in het noordpoolgebied tot het verlies van tropische koraalriffen. Hij legt het je hieronder uit:
What is a climate “tipping point”?, Carbon Brief, 17 februari 2020.
Hieronder kun je kijken naar een video van CBS This Morning, waarin de volgens Lenton drie meest kritische omslagpunten besproken worden: die van het Amazone-regenwoud, de West-Antarctische ijskap en het Golfstroomsysteem. Mogelijk zijn die al bereikt.
Climate crisis: Researchers fear global tipping points already here, CBS This Morning, 23 april 2021.
IPCC waarschuwt voor klimaatomslagpunten in uitgelekt conceptrapport
Eind juni 2021 blijkt uit een uitgelekt IPCC-rapport dat in handen is van Agence France-Presse (AFP), dat mogelijkheden tot herstel en terugdringing van klimaatverandering wel eens op een ‘kritisch punt’ zou kunnen belanden door overschrijding van drempels – van ’tipping points’. Een eerder rapport van het IPCC hieromtrent is bekritiseerd omdat het geen rekening hield met kantelpunten. Het nieuwe rapport echter zal de sterkste waarschuwingen van de organisatie tot nu toe over dit onderwerp bevatten.
IPCC: Leven op aarde zoals we het kennen zal binnen enkele decennia onomkeerbaar veranderd zijn
Het gelekte rapport werpt een serieus licht op het domino-effect dat de opwarming van de aarde veroorzaakt, schrijft Lotte Schuengel de volgende dag op de website van VPRO Tegenlicht. De boodschap: het leven op aarde zoals we dat kennen loopt tegen zijn termijn. Lees hier haar – voorlopige, denk ik – reportage:
,,Het leven op aarde kan misschien herstellen van drastische klimaatveranderingen door te evolueren tot nieuwe soorten en nieuwe ecosystemen te creëren… maar mensen kunnen dat niet.”
Gelekt VN-klimaatrapport waarschuwt: ‘Het ergste moet nog komen’
Hoewel het rapport een opeenstapeling van rampenscenario’s is en de mensheid gedoemd lijkt, klinkt er toch nog wat hoop, zo stelt website Joop, al is die summier: ,,Wanneer vandaag nog krachtiger maatregelen worden genomen om de overexploitatie van hulpbronnen terug te brengen, de vernietiging van natuurgebieden wordt gestaakt en er meer werk gemaakt wordt van het terugdringen van milieuvervuiling en de verspreiding van ziektes, heeft de mens nog een kans.
Het uiteindelijke rapport wordt in november dit jaar voorgelegd aan de vertegenwoordigers van de 195 VN-lidstaten op de klimaatconferentie COP26 in het Schotse Glasgow (31 oktober t/m 12 november 2021, red.). In februari 2022 wordt de definitieve versie van het rapport gepubliceerd.”
‘Snelle decarbonisatie is zowel mogelijk als cruciaal. Politieke weerstand moet worden aangepakt.’
,,Het probleem met omslagpunten is dat we pas weten dat we ze gepasseerd zijn als het te laat is. Maar we weten wel dat elke vermindering van de uitstoot de kans verkleint dat we drempels overgaan. Hoe eerder we beginnen, des te beter onze kansen zullen zijn. Het betekent dat we nu echt spijkers met koppen moeten slaan.”
John Quiggin, University of Queensland
,,De realiteit is dat klimaatverandering hier is. Maar hoe erg de gevolgen zullen zijn, is aan regeringen en besluitvormers. Snelle decarbonisatie is zowel mogelijk als cruciaal. Politieke weerstand moet worden aangepakt. Het IPCC maakt de noodzaak voor een snelle energietransitie duidelijk, nu, zonder excuses of vertragingen.”
David Schlosberg, directeur Sydney Environment Institute
‘Deze tipping points bedreigen het voortbestaan van de mensheid’
Het is een beetje een gek contrast, zeggen ze medio juli 2021 bij VPRO Tegenlicht. ‘Twee weken geleden lekten stukken uit van een aankomend IPCC-rapport dat binnen enkele decennia een einde aan onze huidige manier van leven voorziet. Het is alle hens aan dek. Maar dan onze Nederlandse bestuurders:
De directeur van Shell moet door een rechter gedwongen worden om versneld te verduurzamen en wil daartegen beroep aantekenen;
De directeur van het ABP laat het pensioenfonds niet desinvesteren in fossiele energie, maar juist extra aandelen Shell kopen.
Het lijkt alsof bestuurders er nog steeds niet van doordrongen zijn dat klimaatverandering een directe bedreiging vormt voor hun eigen kinderen. Een veel gehoord argument is dat te snel veranderen slecht zou zijn voor de economie of het vestigingsklimaat in Nederland. Maar wat voor zin heeft het om op de tent te passen als onze huidige samenlevingen binnen enkele decennia verdwijnen?’ Voor het antwoord op deze onheilspellende vraag klik je op de illustratie hieronder:
Het IPCC-rapport over de opwarming van de aarde is alarmerender dan ooit, maar hoelang praten we eigenlijk al over klimaatverandering?
Het nieuwste IPCC-rapport over de opwarming van de aarde is alarmerender dan ooit, maar hoe lang praten we eigenlijk al over klimaatverandering? Dat vraagt Jantien de Boer zich af in de Leeuwarder Courant op 11 augustus 2021. Ze maakt een bloemlezing die begint met een berichtje uit 1977 met daarin een glansrol voor dr. Roger Revelle.
,,Roger Revelle, een wetenschapper met een naam als uit een James Bond-film, schopte het op 25 juli 1977 tot pagina 4 van deze krant. De kop boven het bericht luidde: ‘Amerikaans rapport waarschuwt: Gebruik van kolen kan klimaat veranderen’.
In het artikel geeft Revelle toe dat de conclusie ‘nog zeer wankel’ is, maar hij zegt ook dat de opwarming van de aarde door koolzuurgas, oftewel CO2, ‘zeer ernstig genomen moet worden’. Daarom wil hij dat er 20 miljoen dollar aan onderzoeksgeld beschikbaar wordt gesteld ‘opdat men over vijftig jaar, wanneer het probleem ernstig begint te worden, zal weten wat de invloed van koolzuurgas op het klimaat zal zijn’.”
Jantien de Boer, journalist Leeuwarder Courant
De Boer duikt in 44 jaar krantenarchieven en tracht een lijn te ontdekken in de aanwezigheid van artikelen over het klimaat en probeert daaruit de toenmalige urgentie van klimaat-verandering te destilleren.
Ik ga ‘hetzelfde’ doen, met een tweetrapsraket: vanaf de verschijning van het laatste IPCC-rapport – 9 augustus 2021 – tot aan de klimaatconferentie COP26 in het Schotse Glasgow (31 oktober t/m 12 november 2021), waar het (uiteindelijke) rapport wordt voorgelegd aan de vertegenwoordigers van de 195 VN-lidstaten. Daarna maak ik de balans op in februari 2022, wanneer de definitieve versie van het rapport wordt gepubliceerd. Een nieuwe special voor Kunst en Landschap daarvoor is in de maak. Ik vermoed dat ik onderstaande column van Ilyaz Nasrullah (Trouw) als ‘startpunt’ verkies.
‘Tech-optimisme verdooft klimaatgeweten’
Ilyah Nasrullah maakt drie weken na het verschijnen van het klimaatrapport van de IPCC de balans op en concludeert: we gaan ons niet uit de klimaatcrisis innoveren. Dat schrijft Liza Jansen, een van de drie redacteuren die voor LinkedIn nieuwsberichten – ‘conversation starters‘ – schrijven (voor het Nederlands taalgebied) op het platform dat wordt gedreven door ideeënuitwisseling, dialoog en discussie door haar gebruikers:
“Tech-optimisten zetten de klimaatcrsisis neer als een techno-logisch probleem. Maar de klimaatcrisis vraagt om aanpas-singen van ons allemaal. CO2-reducties realiseren we niet op papier met (nog-)niet-gerealiseerde-technologie, maar in de praktijk met gedragsveranderingen van de industrie én onszelf.”
Ilyah Nasrullah, columnist Trouw
Hitte in Canada en deel VS, ‘koelcentra’ geopend voor inwoners
In het laatste weekend van juni 2021 teistert een extreme hittegolf het zuidwesten en midden van Canada en het westen van de Verenigde Staten, meldt NOS Nieuws op 28 juni dat jaar. ,,Meerdere warmterecords zijn gesneuveld en op sommige plaatsen zijn speciale centra ingericht waar bewoners naartoe kunnen om af te koelen. In de regio’s wordt het normaal gesproken ’s zomers niet zo warm.”
Het bericht werd op sociale media massaal gedeeld en leidde tot uiteenlopende reacties. Ik pik er eentje uit:
,,Koelcentra. Hadden we ons dat ooit kunnen voorstellen? Hoe vaak moeten we onze kop nog stoten tegen de klimaatmuur voor we wakker worden?”
De week ervoor werd het rond de 45°C in bijvoorbeeld Phoenix, en 50°C in Palm Springs. Een paar weken daarvoor werden soortgelijke temperaturen gemeten in diverse delen van India. De aarde warmt op, hittegolven treden op veel plaatsen vaker op. Zijn er eigenlijk plekken op de wereld die, bij verdere opwarming, onleefbaar worden voor de mens, vraagt Marcel Aan de Brugh zich af in het NRC van 25 juni 2021.
Een recordtemperatuur wordt in juni opgetekend in het Canadese British Columbia: het kwik stijgt er naar zo’n 47° Celsius. Is het een uitschieter, of is er sprake van een relatie met klimaatverandering? DW News zocht het uit.
Heatwave affects large parts of the US and Canada – Extreme weather or climate change?, DW News, 29 juni 2021.
Klimatologische hel in het Canadese dorpje Lytton: ‘Hitte is de dodelijkste natuurramp’
Niemand had het zien aankomen, geen weersvoorspelling had ervoor gewaarschuwd, maar binnen een kwartier na het uitbreken kreeg een enorme natuurbrand het dorp Lytton geheel in de greep, schrijft Jean-Pierre Geelen in de Volkskrant van 2 juli 2021. Er ontstond een angstaanjagende chaos waarin mensen halsoverkop met auto’s vluchtten voor het vuur. Over de straten hing een deken van rook, terwijl gebouwen ten onder gingen in een vlammenzee die van alle kanten kwam, aangewakkerd door harde wind.
Lytton, BC residents flee wildfire days after village recorded record heat, Global News, 1 juli 2021.
Wat is het verband tussen klimaatverandering en de Canadese en Amerikaanse hittegolven?
Via een Twitterconnectie stuitte ik op 17 juli 2021 op een briljante uitlegvideo over klimaatverandering in relatie tot de Canadese en Amerikaanse hittegolven op BBC News (World). Verslaggever Ros Atkins brengt het verband tussen die twee op prachtige wijze puntig in beeld – in 7 minuten!
Hittegolven, bosbranden en de gevolgen
Een intens lagedruksysteem zorgt op maandag 15 november 2021 voor enorme stortregens in het zuiden van British Columbia en de noordwestelijke staat Washington. Met niet alleen verwoestende overstromingen tot gevolg, ook de stad Vancouver raakte vrijwel geheel van de rest van Canada geïsoleerd. De overstromingen vonden minder dan vijf maanden plaats, nadat de meest extreme hittegolf in de wereldgeschiedenis dezelfde regio trof en destructieve bosbranden aanwakkerde.
De overstromingen en aardverschuivingen als gevolg van hevige storm sneden de drie belangrijkste snelwegen af die de kuststad Vancouver verbinden met de binnenste delen van Canada. De schade aan sommige van deze snelwegen was extreem en zal leiden tot maandenlange afsluitingen. Bovendien werd alle spoortoegang tot Vancouver afgesloten. Die zullen ongetwijfeld aanzienlijke gevolgen hebben voor de Canadese economie, aangezien de haven van Vancouver de grootste haven van Canada is en de vierde van Noord-Amerika.
Weather whiplash in Canada: extreme rains hit wildfire-devastated British Columbia, World Latest News, 17 november 2021.
Eerst hittegolf, dan watersnood – de ene catastrofe kan niet los gezien worden van de andere, zeggen wetenschappers
Na de hittekoepel en bosbranden van voorbije zomer, zijn grote delen van West-Canada nu verwoest door overstromingen. De ene catastrofe kan niet los gezien worden van de andere, zeggen wetenschappers, aldus Ine Renson in De Standaard van 22 november 2021.
,,Dit is het jaar dat de klimaatverandering diep en hard toeslaat. Het is nu de realiteit voor miljoenen Canadezen.“
David Philips, Hoofdklimatoloog Environment Canada
De Canadese westkust werd getroffen door een ‘atmosferische rivier’, een jetstream van geconcentreerde lucht die grote hoeveelheden waterdamp van de tropen naar de polen voert. Zulke luchtrivieren kunnen 400 tot 600 kilometer breed en 2.000 kilometer lang zijn. Volgens de Nasa kunnen ze tot 15 keer zoveel water bevatten als de Mississippi. Wanneer ze aan land gaan en over bergen gestuwd worden, laten ze hun vocht neer in de vorm van regen of sneeuw. Roosmarijn Knol van Weerplaza legt het je via de video van NU.nl hieronder haarfijn uit.
Je kunt deze Canadese watersnoodramp volgen via een speciale afspeellijst van het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap: ‘Watersnood Canada (B.C.) 15 november 2021‘.
Rampenfilms: ‘De tijd tikt door, het land staat stil, we kijken er verbaasd naar’
,,De snelheid waarmee het vuur om zich heen greep verraste allen. Er was geen tijd voor blussen, spullen pakken of afscheid. De stad viel brandend op de hielen van haar bewoners.”
Sybrand Frietema de Vries, columnist Fries Dagblad
Extreme hitte in het westen van Noord-Amerika vrijwel onmogelijk zonder door de mens veroorzaakte klimaatverandering
Er werden in de gebieden in het noordwesten van de Stille Oceaan van de VS en Canada temperaturen ervaren die nog nooit eerder zijn waargenomen, met records die op veel plaatsen met enkele graden Celsius zijn verbroken, waaronder een nieuw Canadees temperatuurrecord aller tijden van 49,6 ºC in het hierboven genoemde en getoonde dorp Lytton. Kort na het vestigen van het record werd Lytton grotendeels verwoest door een bosbrand.
De uitzonderlijk hoge temperaturen leidden tot pieken in plotselinge sterfgevallen en een sterke toename van ziekenhuisbezoeken voor hittegerelateerde ziekten en noodoproepen. Halverwege het jaar 2021 heeft het extreme weer opgeteld geleid tot acht rampen die volgens het National Center for Environmental Information minstens 331 levens hebben gekost en zo’n 1 miljard dollar aan schade hebben opgeleverd . Die lijst bevat vier uitbraken van zwaar weer, twee overstromingen, één winterstorm met een zeer strenge vorst en de door klimaatverandering veroorzaakte droogte.
Aanleiding voor een internationale groep wetenschappers, waaronder Nederlandse, die heeft samengewerkt om te beoordelen in hoeverre door de mens veroorzaakte klimaatverandering deze hittegolf heter en waarschijnlijker heeft gemaakt.
‘Dodelijke hittegolf Noord-Amerika 150 keer waarschijnlijker door klimaatverandering’
Elke hittegolf die zich vandaag voordoet, wordt waarschijnlijker en intenser door de klimaatverandering. Om het effect van de klimaatverandering op deze hoge temperaturen te kwantificeren, heeft de hierboven genoemde groep van 27 wetenschappers van het World Weather Attribution (WWA) de waarnemingen en computersimulaties geanalyseerd om het klimaat van vandaag, na ongeveer 1,2 °C opwarming van de aarde sinds het einde van de 19e eeuw, te vergelijken met het klimaat in het verleden.
Een van deze wetenschappers is Maarten van Aalst, hoogleraar aan de faculteit Geo-Informatie Wetenschappen en Aardobservatie van de Universiteit Twente. Klimaatverandering, veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen, maakte de hittegolf minstens 150 keer waarschijnlijker, zo ontdekten de wetenschappers. Dat schrijft Robin Kwakman, communicatieadviseur van de Twentse universiteit (faculteit ITC) in:
O ja, in Death Valley was het ook dit jaar (2021, red.) weer raak.
In de ‘Doden vallei’ is het hitte record van de heetste op aarde gemeten temperatuur ooit verbroken; bijna 55 graden Celsius.
Dit type extreme uitschieters neemt toe door #klimaatverandering als gevolg van onze uitstoot van broeikasgassen. Het menselijk lichaam kan dit niet aan. https://t.co/7vYEYjXAHS
Hittegolven worden heter; da’s logisch bij een warmer wordende aarde. Dat die hitte soms buiten de kaders van de stoutste verwachtingen treedt, zet je aan het denken of dat dan ook met hitte in NL mogelijk is… https://t.co/47gjoBmBpx
Hoe intense hitte ons bedreigt, NOS op 3, 21 juli 2021.
‘Er is steeds meer onderzoek naar de maximale hitte die mensen aankunnen’
Als de temperatuur en luchtvochtigheid een bepaald punt bereikt, lopen mensen een groter risico op overlijden. Dit soort omstandigheden komen steeds vaker voor, schrijft Audrey Carleton voor Vice Nederland op 16 juli 2021. De extreme hitte zoals in Canada en de Verenigde Staten – op één plek werd het bijna 50 graden, en er vielen meer dan honderd doden – is volgens wetenschappers vrijwel zeker toe te schrijven aan klimaatverandering.
‘VN hopen dat landen eindelijk klimaatcrisis aanpakken, of de huidige rampen zullen kinderspel blijken’
Het extreme weer kan landen aansporen om ferme klimaatmaatregelen te nemen, hopen de Verenigde Naties (VN). Zo niet, dan kunnen de overstromingen, droogte en bosbranden kinderspel blijken bij later onheil, voorziet het klimaatpanel IPCC. Uit een eerste uitgelekte proefversie van het IPCC (24 juni 2021, red.) sprak al een dystopisch toekomstbeeld als landen er niet in slagen om de Parijs-doelen te behalen.
De wereld ontkomt er niet meer aan om zich te gaan wapenen tegen klimaatschade, zoals noodweer, zei de chef klimaat bij de VN, Patricia Espinosa, op 26 juli 2021. Maar het belangrijkste blijft volgens haar de CO₂-uitstoot verlagen, zodat de klimaatcrisis stopt. ,,We moeten veranderen voor het te laat is.”
‘Zuidoost-Europa krijgt te maken met ‘lange en intense’ hittegolf, lokaal tot 45 graden’
Net voor het laatste weekend van juli, de 30e juli 2021, waarschuwt de WMO, de meteorologische organisatie van de VN, voor extreme hitte in het Middellandse Zeegebied. Grote delen van Griekenland, Zuid-Italië, Zuidwest-Turkije en de Balkan krijgen niet alleen een heet weekend te verduren, ze kunnen zich opmaken voor wellicht de warmste augustusweek ooit. Door warme lucht uit Afrika kan het kwik op sommige plekken oplopen tot ver boven 40 graden Celsius.
— World Meteorological Organization (@WMO) July 30, 2021
In de Turkse kustplaats Marmaris, die op dat moment wordt geteisterd door hevige bosbranden, verwacht men temperaturen tot zelfs 45 graden. De Italiaanse krant La Repubblica noemt de naderende hitte de hevigste van de zomer tot dan toe. Tegen persbureau AP zeggen Griekse weerdeskundigen dat de hittegolf een van de hevigste is sinds de jaren 80 van de vorige eeuw, als de hitte inderdaad een week aanhoudt.
Bosbranden in Turkije komen steeds dichter bij het centrum, NOS, 30 juli 2021.
,,Er worden echt uitzonderlijke waarden verwacht, die lang zullen aanhouden. Ons land bereidt zich voor op een lange en intense hittegolf.”
In de zomer van 2021 gingen grote delen van landen in het Middellandse Zeegebied in vlammen op. Dankzij die bosbranden vielen meerdere doden. Wat doet het met mensen die nu al te lijden hebben onder de gevolgen van extreem weer?
Klimaatverslaggever Marijn Duintjer Tebbens reisde voor Nieuwsuur af naar het Griekse eiland Evia, waar deze zomer 10 procent van al het bos is verwoest door de grootste bosbranden uit de Griekse geschiedenis. Terwijl de vrouwen en kinderen vluchtten, vochten de mannelijke bewoners met man en macht tegen de vlammen. Duintjer Tebbens vermoedt dat hij de komende jaren vaker die kant op zal gaan om verslag te doen.
De gevolgen van de hete, helse zomer van 2021, Nieuwsuur, 4 september 2021.
Extreme weerfenomenen door klimaatverandering: ‘We zijn laat, maar niet té laat’
Terwijl Limburg zijn wonden likt na de heftige overstromingen, staan grote delen van Europa in brand, meldt Anita van Rootselaar op 3 augustus 2021 in het Brabants Dagblad. Extreem weer: door klimaatverandering komt het steeds vaker voor. Gevaarlijk voor de mensheid, waarschuwen deskundigen, maar ook peperduur. ,,De kosten van maatregelen zijn veel lager dan de schade als we niets doen.”
Beelden van vlammenzeeën in, onder meer, de Turkse toeristentrekpleister Marmaris gaan de wereld over. Filmpjes van mensen die door een inferno van smeulende bomen rijden. En dat terwijl de kolkende watermassa’s door straten in Limburg, België en Duitsland nog vers in het geheugen liggen.
Klimaatverandering? We moeten voorzichtig zijn met het koppelen van individuele gebeurtenissen aan klimaat, want dat is complex, zegt Patrick Verkooijen, directeur van het Global Center on Adaptation. Wat wél zeker is, is dat de opwarming van de aarde in de algemene zin voor meer extreem weer zorgt. AD-verslaggever Hilai Noorzai spreekt met hem.
'We willen waarschuwen.' Klimaatdoelstellingen van o.a. grote oliebedrijven zijn niet haalbaar, concludeert @OxfamNovib na bestudering van de plannen. @hutma is klimaatexpert bij de NGO. In #RadiOlympia : 'voor bebossing is alle landbouwgrond nodig, dat is niet mogelijk.' pic.twitter.com/Qphue86wTO
Oxfam Novib: ‘CO2-uitstoot volledig compenseren met nieuwe bossen is luchtkasteel’
Per minuut sterven er nu waarschijnlijk elf personen door ernstige voedseltekorten en door klimaatverandering verdwijnt al vruchtbare landbouwgrond, zo waarschuwt Oxfam Novib in het nieuwe rapport ‘Tightening the Net‘ (‘het net aanhalen’) dat op 3 augustus 2021 is vrijgegeven, meldt Bob van Huet diezelfde dag in de Gelderlander.
Tightening the Net Ox fam GB for Ox fam International (ISBN 978-1-78748-779-6), 3 augustus 2021
‘Het weer vergelijken met nieuwe ‘normaal’ verstopt de klimaatverandering’
Met de overgang naar het nieuwe ‘normaal’ – de normaal is het gemiddelde weer berekend over een periode van 30 jaar en wordt eens in de tien jaar bijgewerkt – ontstond er enige commotie over het door het KNMI gehanteerde meteorologische begrip. ,,Maar het weer is niet meer normaal”, tweette weerman en glaciologist Peter Kuipers Munneke op 31 december 2020. Hij stopt daarom, en met hem zijn collega’s Gerrit Hiemstra (tweet, red.), Willemijn Hoebert en Marco Verhoef, met het gebruik van deze term tijdens zijn weerpresentatie.
Woord ‘normaal’ leidt tot discussie
Nu de verandering sneller gaat door de uitstoot van broeikasgassen, leidt het woord normaal tot discussie. Dat schrijft Heleen Ekker op 30 december op de site van de NOS. De betekenis die meteorologen eraan geven (een gemiddelde over een bepaalde periode), kan volgens haar ‘anders zijn dan hoe de maatschappij het interpreteert: een tamelijk statische situatie die altijd zo blijft’. Er is dan ook kritiek op het besluit van het KNMI. Omdat bij de berekening wordt gekeken naar de afgelopen dertig jaar, vrezen wetenschappers dat de situatie van bijvoorbeeld veertig of vijftig jaar, of nog langer geleden, buiten beeld raakt.
Het woord normaal kan volgens poolbioloog en klimaatdeskundige Maarten Loonen van de Rijksuniversiteit Groningen beter niet meer gebruikt worden – hij vreest dat de ernst van de opwarming hierdoor onvoldoende doordringt. Sterker, ‘door het volgen van de trend in de grafieken over de afnemende ijsbedekking rond de Noordpool, heeft hij gezien dat een recente normaalwaarde de mate van verandering verstopt! Loonen trok hierover aan de bel bij Heleen Ekker en kreeg via haar een podium in het NOS-achtuur-journaal op 30 december 2020. Daar deed hij op zijn website verslag van. Je moet het vooralsnog even met een gebrekkige video doen – als het fragment online komt, zal ik het voor je opnemen in dit blogboek.
,,In die dertig jaar is er ontzettend veel veranderd in de wereld, het is veel warmer geworden. Daarom heb ik grote moeite om over het normaal te praten. Ik vind het een soort van volksverlakkerij als je het huidige weer vergelijkt met het normaal, want dan vergeet je dat het veertig jaar geleden aanzienlijk kouder was.”
Maarten Loonen, poolbioloog en klimaatdeskundige RuG
20201230 NOS Journaal, Maarten Loonen, 1 januari 2021.
Weerapp ‘ThermoMate’ wil beter beeld geven van opwarming aarde
,,De klimaatverandering wordt eigenlijk vervaagd. Dat zorgt voor verwarring bij mensen over wat de werkelijke omstandigheden zijn.”
App laat zien dat het 70% van de dagen warmer is dan normaal, OOG Groningen, 15 oktober 2020.
Nieuw klimaatdashboard KNMI
Deze discussie hangt nauw samen met de lancering van het nieuwe Klimaatdashboard (met interactieve grafiek) van het KNMI, dat op 7 december 2020 online werd gezet. Dit Klimaatdashboard toont in één overzicht de gemiddelde temperatuur in De Bilt met daarin de trend, de verwachting en de verschillende klimaatscenario’s voor de toekomst. Het dashboard wordt in 2021 uitgebreid met andere klimaatvariabelen, zoals bijvoorbeeld neerslag. Je vindt hier achtergrondinfo en uitleg over (de werkwijze van) het interactieve dashboard.
Gemiddeldes en extremen
Als gevolg van klimaatverandering verandert het gemiddelde klimaat, maar ook de kans op extremen. Bovendien kunnen extremen anders veranderen dan gemiddelden. De kans op extreme neerslag kan bijvoorbeeld toenemen, terwijl de gemiddelde neerslag afneemt. Scenario’s voor een toekomstig klimaat moeten dus informatie geven over zowel de gemiddelde verandering als de verandering in extremen. Uitleg daarover vind je in ‘KNMI-klimaatscenario’s‘..
Hoe houden we Nederland weerbaar tegen droogte?
,,Nederland heeft een slim en doordacht watersysteem. Daar zijn wij Nederlanders trots op. Maar als we met ons waterbeheer doorgaan op de huidige weg dan zwemmen we op termijn in een fuik. Dat kunnen we voorkomen, maar dat vergt wel dat we nu keuzes maken.” Dat betoogden Marjolein Mens en Marjolijn Haasnoot afgelopen september op het Springtij Forum (2020).
,,Ruimtelijke ingrepen en transities in de landbouw en energie kunnen we aangrijpen om ook ons waterbeheer aan te passen aan klimaatverandering.”
Vandaag de dag kampt Nederland met lange droogteperioden. De bodem verdroogt, verzilt en verzakt, ondanks dat er ook perioden van extreme neerslag zijn. Hoe kan dat? En vooral: hoe lossen we het op?
In Nederland Droogteland reist wetenschaps- en milieujournalist René Didde langs droge beken en dorre landschappen. Hij verdiept zich in onderzoeken en spreekt bezorgde en vooruitziende experts. Al jaren schrijft hij ook over de systematische verdroging van ons land. Hij mag met recht de ‘droogtespecialist’ van Nederland heten. In Nederland Droogteland trekt hij aan de bel, maar wijst hij ook de weg naar oplossingen.
Nederland Droogteland, uitgeverij Lias. Voor meer info en bestellen klik je hier.
‘En woesjjj, daar pompen we al dat kostbare water weg’
In het laatste weekend van januari 2021, vlak voordat René Didde zijn nieuwe boek Nederland Droogland aankondigde, rees het waterpeil van de Rijn, de ‘hoofdkraan van Nederland’, tot de kolossale hoogte: 15 meter boven NAP. Kunnen we met de actuele hoogwaterpiek niet iets zinvollers doen dan domweg wegpompen naar zee, vraagt hij zich af. Ja, dat kan. Zonder de illusie te wekken dat we die hele huidige zondvloed kunnen bergen voor droge tijden. Didde zoekt naar ondergrondse oplossingen:
Boven de grond ontbreekt de ruimte in Nederland. De ondergrond is echter een nog goeddeels onontgonnen terrein voor opslag. Het teveel aan water dat valt als we het niet nodig hebben, kunnen we daar ‘parkeren’ om het langer uit te zingen als we er een tekort aan hebben.
‘Hoe ook Fryslân, een provincie die water ademt, steeds meer last van de droogte zal gaan krijgen’
In het extreem droge jaar 2018 dachten we nog dat het een toevallig incident was. Maar het daaropvolgende jaar was het weer droog en het jaar daarna weer. Hoe kan een typisch waterland als Nederland verdrogen? Wybe Fraanje zocht het voor je uit middels een boekbespreking van René Didde’s ‘Nederland Droogteland‘ in het Friesch Dagblad van 22 april 2021.
De Watertransitie Webinars – Naar een klimaatrobuust watersysteem (2), Witteveen+Bos, 10 februari 2021.
Ter voortzetting van deze reeks vraagt het gerenommeerde ingenieursbureu een aantal wetenschappers, waterbeheerders, adviseurs en mensen uit de praktijk naar hun persoonlijke ‘moonshot’ en wat ze daarvoor doen. Doel: inspiratie en motivatie opdoen om het waterbeheer structureel anders, beter, eerlijker en klimaatrobuuster in te richten.
‘We hebben een ministerie van WROK nodig: Water, Ruimtelijke Ordening en Klimaat’
Ik vertel niks nieuws als ik zeg dat water essentieel is: voor de inrichting van ons land, voor het bedrijfsleven, voor de natuur, voor de drinkwatervoorziening. Toch is het opvallend afwezig in de politiek. Dat zegt Jos Peters, adviseur Water bij Royal Haskoning DHV, een onafhankelijk internationaal ingenieurs- en projectmanagementadviesbureau op het gebied van duurzame ontwikkeling en innovatie, in een opiniestuk in watervakblad H2O Actueel op 7 november 2020.
Peters pleit daarin voor een ministerie van WROK: Water, Ruimtelijke Ordening en Klimaat. Hij vindt dat water een prominente plek moet krijgen in de verkiezingsprogramma’s en in de komende kabinetsformatie, én dat het een speerpunt moet zijn voor de lange termijn. Mirjam Jochemsen sprak met hem.
,,Veranderingen komen pas op gang als we als maatschappij de urgentie voelen. Met alleen beleid komen we er niet. We hebben behoefte aan lef en langetermijnvisie. Het hangt naar mijn stellige mening niet op enkel technologie.”
‘Er is gestemd. Hierbij alvast de waterparagraaf ‘Slim omgaan met water’ voor het nieuwe regeerakkoord’
Zo, Nederland heeft gekozen, de stemmen zijn geteld. We weten hoe de Tweede Kamer er zal uitzien in de nieuwe kabinetsperiode, zegt diezelfde Jos Peters in onderstaand opiniestuk in het watervakblad H2O, een dag na de Tweede Kamerverkiezingen van 2021. Om de formatie te bespoedigen, schreef hij alvast een waterparagraaf voor het Regeerakkoord 2021-2025: ‘Slim omgaan met water’. Heldere lijnen naar de toekomst? Opmerkelijk: Peters‘ ‘ministerie van WROK‘ (what’s in a name) is in zijn aanbevelingen verworden tot een ‘minister voor Water en Ruimte‘.
,,Lezers van H2O weten het, water gedraagt zich volgens natuurkundige wetten. Daarom zijn keuzes mogelijk, puur op inhoud, die op kamerbrede steun kunnen rekenen.”
‘Slim Watermanagement’: het beter benutten van het Nederlandse watersysteem om problemen door watertekort en wateroverlast te verminderen
Hoe kunnen we het water in Nederland nog slimmer verdelen over het hele watersysteem? Die vraag staat centraal bij Slim Watermanagement. Een relevante vraag, want teveel water zorgt voor overstromingsgevaar en te weinig water veroorzaakt problemen voor bijvoorbeeld natuur, landbouw, industrie en scheepvaart.
Voor waterschappen en Rijkswaterstaat is het een ingewikkelde puzzel om het water via gemalen, stuwen en sluizen in de goede richting te sturen. Zeker omdat zij voortdurend voor de uitdaging staan om de gebruikers van het water tevreden te stellen en bovendien het energieverbruik voor het pompen zoveel mogelijk willen beperken.
In een tijd waarin het klimaat verandert en perioden met droogte en wateroverlast vaker kunnen voorkomen is het extra belangrijk om die puzzel zo ‘slim’ mogelijk (met elkaar) op te lossen. Bij de Helpdesk Water spreken spreken ze overigens niet alleen over ‘slim’, ook over ‘slank’ watermanagement.
Slank Watermanagement, Helpdeskwater, 29 april 2021.
Slim Watermanagement is een maatregel uit het uitvoeringsprogramma van het Deltaprogramma Zoetwater, die loopt tot en met 2021. Het Deltaprogramma Zoetwater brengt de langetermijn maatregelen en -ingrepen in het watersysteem in beeld.
‘Waterman’: Menno Bentveld onderzoekt de complexe strijd om iedere druppel water
‘Water, we komen eruit voort, en we leven ervan’. In de vierdelige BNNVARA-documentaire-serie ‘Waterman‘ onderzoekt presentator Menno Bentveld onze wonderlijke verhouding tot water. Hij volgt de loop van het water in Nederland en belandt in een wereld van botsende belangen en tegenstrijdige inzichten.
Dit persoonlijke vierluik, dat hij samen met regisseur Geertjan Lassche maakte, neemt je mee in een wereld vol uitersten, die je blik op het water voorgoed zal veranderen, zo luidt het persbericht. Vanaf 11 april 2021 kun je Waterman bekijken via de mini–special van Kunst en Landschap, met daarin interviews, achtergrondartikelen, recensies en radio- en tv-reportages over deze (terecht veelbekeken) docu-serie. Aanrader. Klik op Menno!
VN-rapport: aarde wordt ‘onbewoonbare hel’ door overstromingen en droogte
De 21ste eeuw is twintig jaar bezig en in die jaren zijn er 7348 rampen wereldwijd geteld. Dat is bijna twee keer zoveel als in de twintig jaar daarvoor (1980-1999). Een nieuw VN-rapport schetst een somber beeld voor de toekomst. Dat meldt RTL Nieuws op 16 oktober 2020.
Bij die ruim 7000 rampen in de afgelopen twintig jaar zijn vier miljard mensen getroffen en meer dan één miljoen mensen overleden. De toename is mede toe te schrijven aan klimaatverandering, zeggen de VN-onderzoekers in Human cost of disasters. An overview of the last twenty years (2000-2019).
Overstromingen komen vooral voor in landen in Azië zoals Pakistan, India en China, terwijl ze in Afrika juist te maken hebben met de gevolgen van droogte. In Europa leiden hittegolven tot de meeste doden.
In diezelfde maand verscheen ook een VN-rapport over waarschuwingssystemen voor het weer. Omdat extreem weer in de toekomst toeneemt moeten die snel verbeterd worden, met name voor ontwikkelingslanden. Lees hier het RTL Nieuws-artikel.
‘Kan het vijf jaar oude akkoord van Parijs klimaatverandering stoppen?’
Precies vijf jaar na het Klimaatakkoord van Parijs van zaterdag 12 december 2015, het akkoord dat ‘het einde inluidt van een economie die draait op fossiele brandstoffen’, maakte NRC de balans op met een uitgebreid (veel links naar eerdere artikelen) Klimaatdossier. Een groot aantal (klimaat)redacteuren is bij het project betrokken. Ze stellen zichzelf vijftien in hun ogen ‘feitelijke vragen’ en vragen zich af of de aarde opwarmt door menselijk toedoen en, zo ja, hoeveel dan? Is klimaatverandering te stoppen? Met die vragen gaan ze terug ‘naar de basis’. Wat moet je écht weten over het klimaat en de wetenschap erachter? Klik op de illustratie hieronder voor ‘Kan het vijf jaar oude akkoord van Parijs klimaatverandering stoppen?‘, je krijgt dan antwoord op die 15 vragen. Ze worden ondersteund door een mooie animatie-explainer:
Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’
De aanpak van waterveiligheidsopgaven kan meer kwaliteit opleveren als de verantwoordelijke overheden slimmer samenwerken. Dat is de kern van het advies ‘Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’‘ dat het College van Rijksadviseurs aan de Minister van Infrastructuur en Waterstaat en de programmadirectie van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) aanbood op 20 juli 2020. Je kunt het hieronder downloaden. Het HWBP heeft door de veelheid en spreiding van de projecten minder dan haar voorganger Ruimte voor de Rivier het imago van een groot project, maar is dat nadrukkelijk wel.
Unie van Waterschappen en Vewin komen met manifest: ‘Water verbindt’
Op 25 februari 2021 lanceerden de Unie van Waterschappen en Vewin, de vereniging van waterbedrijven in Nederland, het rapport ‘Water verbindt‘, een manifest waarin ze pleiten voor een Nationale Watertransitie die een gezamenlijk toekomstperspectief moet bieden voor een klimaatrobuust watersysteem. Ze trekken met dit manifest nogmaals aan de bel – eerder vroegen de waterschappen en drinkwaterbedrijven (in april 2020 via ‘oproepen’) al aandacht voor de noodzaak van herstel van de natuurlijke balans van ons watersysteem. ,,Het roer moet om!”
Ze vragen met een gezamenlijke agenda – en een wenkend toekomstperspectief – aandacht van de politiek, de Rijksoverheid, maar ook van andere overheden en bovenal: de samenleving. Een herbezinning anno 2021 is volgens hen op zijn plaats.
,,Om het watersysteem klimaatrobuust en daarmee toekomstbestendig te maken zal water een leidende factor voor de samenleving moeten zijn.”
Unie van Waterschappen en Vewin (in Water verbindt)
Trouw-journalist Onno Havermans heeft het dertien pagina’s tellende Water verbindt-manifest voor je ‘samengevat’ in een tweetal artikelen. Hij sprak daarvoor met Vewin-voorzitter Peter van der Velden en Unie-voorzitter Rogier van der Sande, die dijkgraaf is van het Hoogheemraadschap van Rijnland. Het overigens prettig leesbare manifest heb ik uiteraard ook voor je opgenomen.
Water verbindt Unie van Waterschappen en Vewin, 25 februari 2021
Water als sturend principe in de leefomgeving
Om schade door weersextremen te beperken, is het nodig dat overheden water ‘sturend’ laten zijn voor de ruimtelijke inrichting. Waterschappen roepen in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen-2021 dan ook op om bij het invullen van de woningbouwopgave toekomstbestendige keuzes te maken in water-, land en bodemgebruik.
In de regio is hier volgens hen meer samenwerking en regie nodig (een zogenoemde ‘gebiedsgerichte’ aanpak). Van het nieuwe kabinet vragen ze dit ordeningsprincipe nadrukkelijk te omarmen en daar structureel financieel aan bij te dragen. Voor meer achtergronden over een integrale gebiedsgerichte aanpak van de ruimtelijke inrichting van (Noord) Nederland verwijs ik je graag naar de hoofdpagina van Kunst en Landschap.
Wat Waterschappen Willen, Unie van Waterschappen, 2 maart 2021.
Unie van Waterschappen: kabinet moet sneller en op grotere schaal voldoende geld beschikbaar stellen voor decentrale overheden
Na de drie extreem droge zomers van voorgaande jaren en de overstromingen in de zomer van 2021 in Limburg (zie special Kunst en Landschap: ‘EXTREEM WEER in LIMBURG; gaan we ons in de toekomst ook op het land wapenen tegen KLIMAATVERANDERING?‘) roept Rogier van de Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen op 16 september 2021 het kabinet op om sneller en op grotere schaal voldoende geld beschikbaar te stellen voor decentrale overheden.
#WatWaterschappenWillen: versneld aanpassen aan weersextremen, Unie van Waterschappen, 16 september 2021.
Podcastserie ‘Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta’
De discussies over zeespiegelstijging en klimaatverandering zijn dit jaar aardig op gang gekomen. Om daaraan (ook) een bijdrage te leveren kwam het Deltaprogramma met een primeur: op 22 januari (2020) werden de eerste twee afleveringen van de podcastserie‘Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta‘ online gezet. In de loop van het jaar werden daar nieuwe afleveringen aan toegevoegd.
Wat doet Nederland om te zorgen dat we droge voeten houden? Hoe zorgen we voor voldoende water in droge tijden? Is Nederland wel voorbereid op een veranderend klimaat? Podcastproducent Hajo Magré praat met wetenschappers en experts die elke dag met die vragen – en de antwoorden – bezig zijn. Over Water & Klimaat kent zes concrete afleveringen.
Je kunt ze hier allemaal beluisteren. (Ze zijn ook in alle bekende podcastapps op je smartphone te beluisteren.)
Zeespiegelstijging
Droogte en verzilting
De crisis van een overstroming
Deltaprogramma in de stad
Young Professionals en water
In gesprek met deltacommissaris Peter Glas .
Bonusaflevering ‘Werken aan water en klimaat’ tijdens de coronacrisis
,,Coronacrisis of niet, klimaatverandering staat niet stil. En daarom mag het werken aan waterveiligheid ook niet stilstaan”, meldt DeltacommissarisPeter Glas op 13 mei 2020. Vanaf dat moment is er een speciale coronabonusaflevering aan het rijtje podcasts toegevoegd.
Anno 2020 zijn Nederlanders niet bang voor overstromingsrisico’s
De meeste Nederlanders zijn niet bang dat ze op termijn in grote problemen komen door overstromingen. Uit een onderzoek onder bijna 1.100 mensen van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, een alliantie van de waterschappen en Rijkswaterstaat die werkt aan versterking van de dijken voor een waterveilig Nederland in 2050, blijkt dat ze ervan uitgaan dat de overheid op tijd maatregelen neemt. Tachtig procent van de ondervraagden heeft daar veel of tamelijkveel vertrouwen in.
Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoeksbureau Kantar in opdracht van het Hoogwaterbeschermingsprogramma.
‘Hoogwaterbeschermingsprogramma’, veilig wonen, werken en recreëren door samenwerking
Het verhaal van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, Hoogwaterbeschermingsprogramma, 8 september 2020.
Het Hoogwaterbeschermingsprogramma wil meer zijn dan een alliantie van waterschappen en Rijkswaterstaat. Steeds vaker zoekt men naar samenwerking met ‘externe partijen’ om te werken aan de grootste dijkversterkingsoperatie ooit sinds de Deltawerken. Met nog minimaal 1.100 kilometer dijken en daarnaast 500 sluizen en gemalen te gaan, lijkt me dat een verstandige werkwijze, al was het maar omdat het Deltaprogramma uitgaat van een versterking gedurende de komende dertig jaar. Dan komen we wellicht op nieuwe, verfrissende ideeën, houden we er de vaart in omdat er minder geprocedeerd hoeft te worden en zijn we met elkaar verantwoordelijk – we doen het immers samen.
Hoogwaterbeschermingsprogramma – Meters maken, Dijkwerkers, 10 april 2019.
‘Nederland en de strijd tegen het water’, #hohohoogwater
In de laatste week van januari 2020, was het precies 25 jaar geleden dat meer dan 250.000 mensen huis en haard achterlieten vanwege extreem hoge waterstanden. Het was de grootste evacuatie in de Nederlandse naoorlogse geschiedenis. Ondertussen is er ongelofelijk veel werk verricht om de rivierengebieden veiliger te maken. Door de aanleg en verbetering van dijken én de rivier ruimte te geven.
Hoogwaterjournaal, ‘De strijd tegen het water’, Dijkwerkers, 24 januari 2020.
Tijdens deze week werd met #hohohoogwater het verhaal van toen, nu en de toekomst in de Nederlandse delta verteld. Met een speciaal journaal, videodagboeken en met infographics over de belangrijkste ontwikkelingen. Ze staan hier allemaal op een rijtje. Hieronder het evaluatiefilmpje.
Terugblik op #hohohoogwater, Dijkwerkers, 4 februari 2020.
Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig
Op donderdag 19 december 2019 is de zeedijk tussen Eemshaven en Delfzijl officieel ‘dijk veilig’ en aardbevingsbestendig. Minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat), de samenwerkingspartners en leerlingen van basisschool Karrepad uit Groningen onthulden samen een gedichtenbankop de dijk. De kunstwerken van Merijn Vrij met de gedichten van Rik Andreae, Famke Gussenhoven, Aly Freije en Lilian Zielstra werden naast die bij Delfzijl (Noord) geplaatst in Nansum, Spijksterpompen, Nieuwstad en bij het strandje van Bierum. Deze ‘dijkdichters’ dragen hun gedichten vanaf de dijk persoonlijk aan je voor – wel even de app ‘VERS‘ downloaden.
‘Wat als er geen dijken zouden zijn?’
Ter gelegenheid van de opening van de verbeterde dijk maakte daarnaast beeldend kunstenaar Manja Kindt samen met leerlingen van OBS Hiliglo uit Holwierde en OBS ’t Zigt uit Delfzijl een bijzondere animatie. Als basis voor dit project gebruikte ze de creatieve ideeën van leerlingen, opgeschreven en voorgelezen door henzelf en geïllustreerd met hun eigen slibschilderingen. Het centrale thema was: ‘Wat als er geen dijken zouden zijn?’
De Dijk weer open, Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 16 april 2020.
De zeedijk is de eerste in ons land die volgens de nieuwste veiligheidsnormen én met aardbevingsmaatregelen is versterkt. Bekijk hieronder een kort videoverslag van deze memorabele dag.
Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig, Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 23 december 2019.
,,De overstromingen in 1993 en 1995 schudden de samenleving en politiek wakker. Iedereen is sindsdien weer met waterveiligheid bezig. Rijkswaterstaat en de waterschappen werken samen aan de grootste waterveiligheidsopgave sinds de Deltawerken”, schrijft Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, in haar dagboek.
,,1 februari 1995. De waterstanden van de Rijn, Maas en Waal zijn extreem hoog en ik ben aan de buis gekluisterd.”
Michèle Blom
Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, blikt terug op het hoogwater van 1995, Dijkwerkers, 1 februari 2020.
Tussen Lauwersoog en de Westpolder ligt de Groningse Lauwersmeerdijk. Hij voldoet niet meer aan de eisen voor veiligheid, hij moet dus versterkt.
Het versterkingsproject bestaat het project uit drie fases.
De eerste fase is de verkenningsfase. Die is gestart in 2017. In de verkenningsfase is op hoofdlijnen vastgesteld wat de beste oplossingen zijn voor dijkversterking en welke projecten ‘gekoppeld’ kunnen worden.
De tweede fase is de planuitwerkingsfase. Die fase is in 2020 gestart. Plannen worden daarin concreet gemaakt: hoe hoog wordt de dijk, welk type bekleding wordt gekozen en hoe kunnen koppelkansen worden uitgevoerd?
De derde fase is de realisatiefase. In die fase wordt er daadwerkelijk aan de dijk gewerkt. De realisatiefase start in maart 2023.
In 2025 hoopt men het project af te ronden; de dijk moet dan tot zeker 50 jaar tegen overstromingen bescherming bieden. Nu, eind 2020, staat men aan het begin van de planuitwerkingsfase.
Versterking Lauwersmeerdijk (Lauwersmeer-Vierhuizergat), Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 12 november 2020.
Wetterskip Fryslân start met verkenning dijkversterking Koehool-Lauwersmeer
Op 14 augustus (2020) maakte Wetterskip Fryslân melding van de start van de verkenning om 47 kilometer Waddenzeedijk tussen buurtschap Koehool (boven Tzummarum) en het Lauwersmeer (net voorbij Paesens-Moddergat) te versterken. De komende periode wil het Friese waterschap in goede samenhang met het Deltaprogramma samen met de omgeving kijken welke oplossingen er zijn om de dijk te versterken om daarmee te voldoen aan de moderne veiligheidseisen in combinatie met het verbeteren van het landschap en de natuur. Het startdocument voor deze verkenning lag tot en met 28 september ter inzage. In deze periode kon men zienswijzen indienen. Na verwerking van de reacties wordt een definitief plan gemaakt. Dat moet uiterlijk 2023 worden opgesteld zodat men dan met de werkzaamheden kan beginnen. Het hele project moet in 2028 klaar zijn.
De versterkingsoperatie gaat ruim 300 miljoen euro kosten. Hoe de plannen er concreet gaan uitzien, wordt pas later duidelijk. De komende maanden wordt met andere partijen – gemeenten, provincie, Rijkswaterstaat, It Fryske Gea, landbouworganisatie LTO en bewoners gekeken naar de mogelijkheden en wensen om het gebied rondom de dijk landschappelijk, ecologisch en duurzaam te verbeteren. De ideeën die hieruit voortvloeien worden niet door het zogenoemde Hoogwaterbeschermingsprogramma ((HWBP), dat de gehele Nederlandse kustlijn bestrijkt, gedekt. ,,Voor het HWBP is het uitgangspunt dat de dijk veilig en toekomstbestendig moet zijn. Daarbij is het credo sober en doelmatig’’, aldus programmamanager Willem-Jan van Elsacker en projectleider Jan Hateboer.
Wetterskip Fryslân staat dus op het punt om 47 kilometer aan Waddenzeedijk op te knappen. ,,Dit is het grootste dijkverstevigingsproject van Nederland”, zegt bestuurder Bé de Winter tegen Friesch Dagblad-journalist Geert Veldstra op 15 augustus 2020:
De versterking van de Waddenzeedijk tussen Koehool en Lauwersmeer is voor Wetterskip Fryslân het grootste project in zijn bestaan. Het waterschap kiest voor een gebiedsgerichte aanpak en dat is nieuw. ,,Het is een geweldige, uitdagende, maar ook noodzakelijke opgave”, zegt diezelfde bestuurder Bé de Winter, die sprak met een redacteur van het vaktijdschrift H2O Actueel:
Er gaat veel gebeuren op de landelijke dijk! De dijk wordt een stuk hoger, gemiddeld 60 cm. En de steenbekleding aan de buitenkant wordt vervangen. De kruin van de dijk verschuift naar binnen en de weg wordt smaller. En er komt een natuurlijke overgang van de dijk in het water. pic.twitter.com/iMsETaK7ra
— Dijkversterking Lauwersmeerdijk-Vierhuizergat (@Dijkverbetering) November 29, 2021
‘Dit is mijn geboortegrond. Hier wil ik blijven wonen’
,,Dit is mijn geboortegrond. Hier wil ik blijven wonen. En als ik kinderen krijg, wil ik ook dat zij hier kunnen opgroeien’’, zegt Nynke Agnes Postma uit Oudebildtzijl. Maar wat betekenen klimaatverandering en de stijgende zeespiegel die daarvan het gevolg is, voor dit kenmerkende Friese landschap, met z’n binnendijkjes en terpen?
.
Postma dingt met ‘Sterk Water‘ mee naar de prestigieuze ‘LC Award‘. Samen met achttien andere (groepjes) studenten is zij één van de genomineerden voor deze jaarlijks door de Leeuwarder Courant uit te reiken prijs voor excellente studenten. Hij wordt op 8 juni tijdens de grote finale van de LC Awards-2021 in de stadsschouwburg De Harmonie in Leeuwarden uitgereikt.
Het publiek, jij dus ook, kan vanaf 26 mei t/m 6 juni 2021 van elk project een video bekijken en stemmen voor de ‘Publieksprijs’. Uiteraard kun je deze video’s (nadien) terugkijken via de afspeellijst ‘LC-Awards’ op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap.
Sterk water – Nynke Agnes Postma, Kunst en Landschap (Bron: Leeuwarder Courant/NHL Stenden), 26 mei 2021.
‘Futuring Corona’: hoe verhoudt de huidige Coronacrisis zich tot de veel grotere en aanhoudende klimaatcrisis?
Hoe verhoudt de huidige Coronacrisis zich tot de veel grotere en aanhoudende klimaatcrisis? Dat is de vraag die ‘The Urban Futures Studio‘ zichzelf stelt in een – tot nu toe – zevendelige vlog-serie: ‘Futuring Corona‘. Maarten Hajer, hoogleraar Urban Futures aan Universiteit Utrecht, nodigt samen met onderzoekers een aantal (internationale) experts uit om de huidige Coronacrisis te bespreken en er lering uit te trekken. Dat zijn in – eerste instantie – Detlef van Vuuren (hoogleraar Universiteit Utrecht), Linda Steg (hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen), Elena Bennett (hoogleraar McGill University) en Arjun Appadurai (hoogleraar New York University).
De eerste aflevering kun je hieronder bekijken. Aflevering 2 tot en met 7 vind je hier. 1 tot en met 4 zijn in het Nederlands. De vierde, waarin Maarten Hajer en Lisette van Beek spreken met de Groningse hoogleraar Linda Steg, beveel ik je van harte aan – niet in de laatste plaats omdat Steg aan het einde van de vlog een interessante aanbeveling doet voor een vervolgvlog. Bij de vijfde aflevering schakelen ze over op Engels vanwege hun internationale gasten. Ze zijn terwijl ik dit bericht post op zoek naar manieren om alle content (online) beschikbaar te maken voor een internationaal publiek.
Futuring Corona: leren van de crisis #1, Vimeo-kanaal Urban Futures Studio, april 2020.
HET GROTE STRAATBERAAD; een ongewone VERGADERING met gewone mensen over de TOEKOMST van het KLIMAAT
In de laatste week van augustus hebben ‘gewone’ bewoners van Friese en Groningse straten, stegen, streekjes en hofjes, pleinen, kades en oeverstroken een ongewone vergadering: ze doen mee met ‘Het Grote Straatberaad‘. Friesland bijt het spits af op zondag 23 augustus. Precies een week later, op 30 augustus, praten burgers uit Groningse steden, buurtschappen en dorpen over de toekomst van het klimaat.
De organisatie van deze grootschalige noordelijke klimaatvolksraadpleging, die overigens ook in de weken erna plaatsvindt in Amsterdam, Den Haag, Nijmegen en Rotterdam en culmineert in een bottom-up-verklaring tijdens het Warming Up Festival, is in handen van Warming Up.
Kunst en Landschap Noord Nederland brengt ‘Grote Straatberaaddagen’ van Fryslân en Groningen in beeld
Kunst en Landschap Noord Nederland gaat beide noordelijke Grote Straatberaaddagen op de voet volgen. In twee aparte blogs brengt het multimediale platform in oprichting alles wat je wilt weten over de voorbereidingen, het verloop en bijzondere momenten van beide dagen, en de ruimschootse media-aandacht (voor, tijdens en na) die dit bijzondere evenement ongetwijfeld zal opleveren. Klik op de illustratie hieronder:
Het klimaat redden kan nog net, staat in steeds alarmistischer rapporten
‘De bezorgdheid die spreekt uit de vele klimaatrapporten groeit. Net als de kans dat de gestelde doelen niet worden gehaald’, schrijft Paul Luttikhuis in de NRC van 1 oktober 2020. In een analytisch artikel zet hij een scala aan internationale rapporten en resoluties van de laatste decennia voor je op een rijtje: vanaf de eerste resolutie (43/53) van het IPCC, het wetenschappelijke klimaatpanel van de Verenigde Naties dat in 1988 werd opgericht, tot aan het moment van schrijven.
Ze dienen allemaal als uitgangspunt voor beleid wereldwijd om klimaatverandering en verlies van biodiversiteit tegen te gaan. Maar de opwarming en het verlies van natuur gaan vaak veel sneller dan in de rapporten wordt beschreven. Gaan we het nog redden? Klik op de illustratie hieronder voor het antwoord op die vraag.
Zorgen over klimaat flink toegenomen tijdens corona
Door het Coronavirus zijn Nederlanders zich meer dan ooit bewust van de gevolgen van klimaatverandering. Zo vindt maar liefst 80 procent dat we zuiniger moeten omgaan met het klimaat en is ruim de helft bereid het eigen reisgedrag hiervoor blijvend aan te passen. Dat blijkt uit onderzoek dat Ipsos in opdracht van ABN AMRO heeft verricht en publiceerde op 17 november 2020. Niet eerder sprak Nederland zich zo stellig uit voor het klimaat.
Als reden voor het sterk gegroeide milieubewustzijn noemen bijna 4 op de 10 Nederlanders de Coronacrisis. Ruim een derde beschouwt dit zelfs als een wake-up call om meer oog te hebben voor het klimaat. Ruim 40 procent woont daarbij graag in een maatschappij waarin we zowel financieel als persoonlijk om elkaars welzijn denken. Voordat de crisis begon, gebeurde dat nauwelijks, meent 85 procent. Klik op onderstaande illustratie om het hele rapport ‘Zorgen over klimaatverandering flink toegenomen tijdens corona‘ te lezen.
(Met dank aan Biojournaal, 17 november 2020)
‘Is de democratie opgewassen tegen klimaatverandering?’
Klimaatverandering is een urgent en acuut probleem. Tegelijkertijd is de oplossing er één van een langere termijn dan onze politiek doorgaans in het vizier heeft. Daar komt bij dat een nieuwe regering – om de vier jaar, dus – bestaand klimaatbeleid weer ongedaan kan maken.
In de slotaflevering van de podcast ‘Stemmen‘ van De Correspondent spreken Armèn Hakhverdian en Tom van der Meer hierover met hoofdredacteur Rob Wijnberg en politicologen Brian Burgoon en Marlies Glasius. Klimaatverandering tegengaan kan niet zonder grote offers – maar lukt dat in een democratie?
Stemmen 8 – Is de democratie opgewassen tegen klimaatverandering?, De Correspondent, 18 mei 2021.
THE CL!MATE MILES: Kunst en Landschap loopt virtueel mee! Van GRONINGEN naar GLASGOW (COP26) 6 t/m 29 oktober. Loop en help je mee?
Op 6 oktober 2021 gaat ie van start: ‘The Cl!mate Miles‘-wandeltocht van Groningen naar Glasgow, waar de internationale klimaat-conferentie ‘COP26‘ van de Verenigde Naties (31 oktober t/m 12 november 2021) plaatsvindt. Vanuit de Eemshaven in Groningen wandelt Marjan Minnesma, directeur van de duurzaamheidsorganisatie Urgenda, in 25 dagen via Rotterdam naar Glasgow langs duurzame initiatieven.
Doel van The Cl!mate Miles: wereldleiders aanzetten tot aanscherping van acties om de klimaatdoelen van ‘Parijs’ uit 2015 te halen. ‘Let’s accelerate!’, we hebben meer actie nodig en geen dag te verspillen’, zegt Minnesma. Noorderlingen kunnen in de eerste week op verschillende plekken in de regio aanhaken.
De zeespiegelstijging is geen probleem van de toekomst, maar van nu. Dat weten ze nergens beter dan in Oceanië, waar de band tussen mens en water innig is. Museum Volkenkunde maakt dat op een prachtige manier zichtbaar. De expositie is te zien tot en met 5 april 2021.
De zee is altijd nauw verbonden geweest met de bewoners van Oceanië, de collectieve benaming voor duizenden eilanden in de Grote en Stille Oceaan. De eilanden vormen een verbindingsweg naar ‘anderen’, een middel om handel te drijven of om oorlog te voeren. Deze verschillende thema’s komen terug in de tentoonstelling Een zee van eilanden in Museum Volkenkunde in Leiden. Je ziet er adembenemende kano’s, sieraden, zeekaarten en objecten die verwijzen naar mythen rondom het water. Hier een preview:
EEN ZEE VAN EILANDEN – Topstukken uit Oceanië, Museum Volkenkunde, 3 maart 2020.
Vanwege de coronacrisis namen de cultuurvloggers van My Daily Shot of Culture het initiatief om met Thuismuseum.nl de cultuurhuizen en musea van Nederland te ondersteunen en bij jou (t)huis te brengen. Dankzij hen – vlogger Jip was te gast bij het Museum Volkenkunde – kun je nu alvast een ‘glimp’ van het museum opvangen.
Kunst en Landschap brengt zeespiegelstijgingsdiscussie vanaf 2020 in beeld
Ik ga – op hoofdlijnen en met ingang van dit bericht, januari 2020 dus – trachten je via deze pagina op de hoogte te houden van de zeespiegelstijging- en klimaatverandering-discussie. Relevante artikelen, opiniestukken en rapporten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat een reden Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag. Vanzelfsprekend zijn alle suggesties voor opname in dit overzicht welkom. Alvast dank daarvoor. En, wellicht ten overvloede, hier vind je een aantal artikelen en video’s die een goede bijdrage kunnen leveren aan het debat: de door mij gekwalificeerde ‘Must Reads‘.
De Waddenzee spoelt over de veerdam van Ameland
Laat ik beginnen met een bericht dat op 10 februari 2020 via het YouTube-kanaal van Ameland bij Kunst en Landschap binnenkwam. Niet direct bijdragend aan discussie, maar wel aardig om een van de belangrijkste principes van Kunst en Landschap onder de aandacht te brengen, dat van verbeelding: Full screen aan!
De Waddenzee spoelt over de veerdam, Nes, Ameland, 10 februari 2020.
Hoogwater maakt Kiekkaaste in Nieuwe Statenzijl onbereikbaar
Op 12 februari verbeeldde Luken Hulsker het hoge water op zijn Facebookpagina door onderstaande ‘plaatjes’ te schieten van de Kiekkaaste, de enige buitendijkse vogelkijkhut van Nederland die goed zicht geeft op de slikvelden van de Dollard – favoriete plek van vogelspotters en -fotografen en dankbaar object voor marketeers bij hun Groningen–promotie.
De Kiekkaaste in Nieuwe Statenzijl, Groningen, 12 februari 2020. Foto’s: Luken Hulsker.
‘Kringloop’, Zonder natuur geen voedsel. Beeld: Kening fan ‘e Greide.
Op dinsdag 14 januari 2020 liepen zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban van Delfgauw naar Den Haag om aandacht te vragen voor kringlooplandbouw. Aan het eind van de wandeling, ‘Kring-Loop‘ gedoopt, werd een tien-stappenplan aan Carola Schouten overhandigd.
,,In deze blogbijdrage – hij is inmiddels uitgegroeid tot een soort blogboek – doe ik verslag van deze memorabele dag. Ook heb ik reacties – op die dag en de dagen daarna in de media – voor je op een rijtje gezet. Maar er is meer! Veel meer.
Ik ga je ook – op hoofdlijnen, vanaf deze dag, het hele jaar door en de jaren daarna – op de hoogte houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale, gebiedsgebonden landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”
Kunst en Landschap Noord Nederland
Handen uit de mouwen voor kringlooplandbouw
,,Werk maken van de overgang naar kringlooplandbouw en een duurzame visserij. Dat staat voor het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit centraal in het begrotingsjaar 2020″, prijkt bovenaan het nieuwsbericht waarin het ministerie haar begroting toelicht, die dit jaar de 1 miljard euro overstijgt. LNV wil zich inzetten voor het in balans brengen van landbouw en natuur, een opdracht die, naar zij zegt, door de huidige stikstofdiscussie alleen maar urgenter wordt.
,,2020 wordt het jaar dat we vol energie de handen uit de mouwen gaan steken om de omslag naar kringlooplandbouw te maken. We gaan met de benodigde financiële middelen hard aan de slag voor een duurzamere landbouw en visserij, en een beter beschermde natuur.”
Carola Schouten
In tien stappen naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw
Beeld: screenshot K&L cover ’10 stappen’
Dat ‘handen uit de mouwen steken’ werd door de zestig ‘Kring-Loop’-ers aan het begin van het jaar meteen met de voeten onderstreept. Met een tienstappenplan hopen de wandelaars de minister van Landbouw te motiveren om – samen met haar, en stap voor stap – de transitie naar kringlooplandbouw te realiseren. .
Doel is niet alleen de natuur te herstellen maar ook te zorgen voor duurzame landbouw, een beter klimaat, schonere leefomgeving en een brede welvaart. De initiatiefnemers, waaronder het Friese Kening fan ‘e Greide, dat – zeg ik met gepaste noordelijke trots – een voortrekkersrol vervulde, ondersteunen hiermee de visie van de minister en deden een voorstel voor de lange termijn – met concrete eerste stappen die volgens hen vandaag al gezet kunnen worden richting 2040.
Hoeve Biesland, bakermat van een veelbelovende kringloopvisie
Natuurinclusieve landbouw: Jan Duijndam – Hoeve Biesland, Future Farmers Film Productions, 30 januari 2019.
De wandeltocht startte op Hoeve Biesland in Delfgauw waar Schouten in 2018 haar veelbelovende kringloopvisie lanceerde. Emiel Hakkenes en Bart Zuidervaart schreven er voor het Dagblad Trouw destijds een tweetalartikelen over.
Beeld: screenshot K&L cover
De initiatiefnemers ondersteunen deze visie, maar zien in haar aanpak vooralsnog geen vervanging voor of aanpassingen aan het door hen zo versmade intensieve landbouwsysteem. Ze adviseren ‘Den Haag’ om daarom vol in te zetten op een transitie naar kringlooplandbouw en een consistent beleid te voeren vanuit het Kabinet. Zij beroepen zich daarbij op het rapport ‘Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders‘, dat op 3 oktober 2019 verscheen namens een tiental natuur, milieu- en landschapsorganisaties.
.
,,Op dezelfde voet doorgaan heeft onvermijdelijk tot gevolg dat problemen de kop op blijven steken en telkens opnieuw ontaarden in crises. Met alle juridische, ecologische, economische en maatschappelijke gevolgen van dien.”
Bron: Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders, 3 oktober 2019.
Alleen echte transitie van intensieve landbouw lost crises op
Daarnaast voelen de organisatoren van de Kring-Loop zich gesterkt door een gezamenlijke brief die boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland op 27 november 2019 aan minister Schouten en minister-president Rutte stuurden. Die stellen daarin dat alleen een ‘echte transitie van de intensieve landbouw alle crises die we op dit moment ervaren, kan oplossen’.
,,De stikstofcrisis is een symptoom van hetzelfde probleem: een landbouwsysteem dat zodanig is geïntensiveerd dat het de draagkracht van onze ecosystemen ver overschrijdt.”
Bron: Brief boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland, 27 november 2019.
Vroege Vogels in gesprek met een koning(in) van de weide en een stikstofprofessor
Klik op de foto voor de uitzending van Vroege Vogels (12-1-’20).
Met kringlooplandbouw 70% meer voedsel produceren, WUR, 15 juni 2018.
In 2050 is de wereldbevolking gegroeid tot zo’n 10 miljard mensen. Om de aarde niet uit te putten, moeten we anders gaan consumeren en produceren. Met kringlooplandbouw is het mogelijk voldoende voedsel te produceren binnen de grenzen van de planeet. Hoe komen we ertoe een kringlooplandbouw te realiseren waar mens, dier, natuur en klimaat bij gebaat zijn? Een, waarbij een zo groot mogelijke biodiversiteit in acht wordt genomen en wordt nagestreefd. Het kan. De vraag is hoe, in welk tempo, en (wat) moeten we veranderen?
Hoe moeten we straks 10 miljard monden voeden? Het kan, maar er moet wel wat veranderen
Het waren deze vragen die bestuurskundige Jeroen Candel en historica Ingrid de Zwarte, beiden verbonden aan Wageningen University, zichzelf stelden. Ze vroegen tachtig Wageningse collega’s, van bedrijfseconomen tot voedseltechnologen en van filosofen tot insectenexperts, om op te schrijven wat hun specifieke vakgebied kan bijdragen aan het oplossen van het voedselvraagstuk. Dat resulteerde in de bundel ‘10 miljard monden’, die door Trouw-journalist Emiel Hakkenes op 31 oktober 2020 prachtig gerecenseerd werd:
.
,,Voldoende voedsel voor tien miljard aardbewoners hoeft het probleem niet te zijn.”
De (inmiddels demissionair) verantwoordelijk minister, Carola Schouten geeft hieronder – in grote lijnen – haar visie op een toekomst met kringlooplandbouw.
Toekomstvisie | Minister Carola Schouten, Ministerie LNV, 8 september 2018.
De veranderende wereld van voedsel en landbouw beter begrijpen
Joris Lohman is mede-oprichter van Food Hub (Nederland), een organisatie die opleidingen, trainingen en vernieuwende vormen van voedseleducatie maakt. Hij legt je in nog geen halfuur tijd – in ‘begrijpelijk Nederlands’ – uit wat er zoal speelt bij de huidige voedseltransitie. Om de veranderende wereld van voedsel en landbouw net wat beter te kunnen begrijpen.
Wat gaat er gebeuren met ons voedselsysteem? Wat kunnen we leren uit de geschiedenis van onze voedselproductie? En wat betekent dat voor jou als boer of als consument?
De huidige voedseltransitie met Joris Lohman, Food Hub, 7 april 2020.
Kringlooplandbouw, wat is het nou eigenlijk en wat is het niet?
Kringlooplandbouw is dus de toekomstvisie voor ons toekomstige voedselsysteem. Maar wat is het nou eigenlijk en wat is het niet? Martin Scholten van Wageningen University en Research (WUR) vertelt je, opnieuw via het YouTube-kanaal van Food Hub, alles wat je moet weten over kringlooplandbouw. Als boer, ondernemer en als burger. Je kunt ook goed terecht op een speciaal op kringlooplandbouw gerichte afspeellijst van de WUR: ‘Kringlooplandbouw – De wetenschap en de boerderij‘.
Alles over kringlooplandbouw met Martin Scholten, Food Hub, 7 april 2020.
,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”
Kunst en Landschap Noord Nederland
Via ‘small wins’ naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw
Katrien Termeer, hoogleraar Bestuurskunde aan de WUR, Wageningen University & Research, zet in op small wins en taboes doorbreken. Op verzoek van de Tweede Kamercommissie van LNV stelde Termeer een expertpaperop. Onderstaande video is gemaakt in de zomer van 2019, kort voordat de minister haar plannen voor 2020 uiteenzette.
Katrien Termeer: via small wins naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw, WUR, 19 juni 2019.
‘Leuk fimpje’ over John Arink’s kwartjesmoment
Van de Kamer naar de praktijk, in dit geval naar die van ekoboer John Arink, van de gelijknamige boerderij in de Achterhoek. Het ‘kwartje viel’ voor hem, nadat hij in contact was gekomen met collega-boeren elders in het land tijdens een excursie ‘Biologisch Boeren‘, en nadat hij daarvoor zo’n dertig jaar (niet al te intensief) gangbaar geboerd had.
Ik stuitte op Twitter op een videopresentatie van zijn bedrijf die hij introduceerde met: ‘Leuk filmpje met tekst en uitleg over onze werkwijze.‘. ‘Leuk filmpje’ is in dit geval een understatement! Zelden stuit ik op YouTube op zo’n mooie promotievideo voor kringlooplandbouw. Kijk en oordeel zelf.
Ekoboerderij Arink, Wink, 15 november 2019.
Samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap
Nog zo’n voorvechter van landschapsinclusieve kringlooplandbouw. Peter Oosterhof, biologisch melkveehouder uit Foxwolde, Drenthe. Hij ging samenwerking aan met Het Drentse Landschap, een stichting die momenteel zelf ook drie biologische kringloopboerderijen in beheer heeft.
Rayonbeheerder van de stichting Jantinus Dokter: ,,De samenwerking met Peter is ideaal. Peter is een biologische boer en we willen als Drentse Landschap meer met dit soort bedrijven gaan samenwerken; samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap.”
Duurzame Melkveehouderij Drenthe: deelnemer Peter Oosterhof, Provincie Drenthe, 27 mei 2020.
Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’
In het ‘Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief‘ dat in nauwe samenwerking met boeren en andere partijen tot stand is gekomen, beschrijft minister Carola Schouten hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Je kunt het hier downloaden. Daarnaast vind je op dit adres uitgebreide relevante informatie, waaronder deze infographic – een verkorte weergave van het plan. Je kunt er op klikken voor een betere weergave.
Animatie over de toekomstvisie van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Toekomstvisie | Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden, LNV, 8 september 2018.
Nieuw platform kringlooplandbouw: ‘Groeien naar morgen’
Na eerst een platform met informatie, nieuws en initiatieven tot inspiratie voor kringlooplandbouw ingericht te hebben waar (toekomstige) boeren terecht konden met vragen, komt het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in mei 2021 met een nieuw klankbord: ‘Groeien naar morgen‘.
Als agrariër en ondernemer wil je vooruit, luidt de wervende tekst van het ministerie, die vervolgt wordt met: ,,Maar vaak heb je gevoel klem te zitten tussen bijvoorbeeld markt en overheid, of tussen bank en burger. Perspectief is nodig. Op Groeien naar morgen lees je verhalen van agrariërs die kringlooplandbouw handen en voeten geven. Wil je ook de volgende stap voor je bedrijf zetten? Er is een uitgebreid aanbod aan regelingen en ondersteuning. Zo werken we samen aan een toekomstbestendige landbouw.” De hopelijk steeds uitdijende verzameling verhalen kun je hier bekijken.
‘Groeien naar morgen’: compilatievideo kringlooplandbouw (ministerie LNV), Kunst en Landschap (Bron: Ministerie LNV, 20 mei 2021), 2 oktober 2022.
Joke Brinkman en haar man Jans uit het Drentse Amen boeren met oog voor biodiversiteit en bodemkwaliteit
In bovenstaande compilatievideo komt ook Joke Brinkman aan het woord. Brinkman en haar man Jans, runnen een melkveehouderij in het Drentse Amen. Het bedrijf draait om de koeien en de gras- en maisproductie. Joke boert met oog voor biodiversiteit en bodemkwaliteit.
,,We zijn vrijwel zelfvoorzienend met het voer. En ruilen onze grond uit met andere boeren. De ene keer staan er aardappels op, dan weer uien, of maïs. Dat is goed voor de bodemkwaliteit en dat levert ons uiteindelijk een eiwitrijk top-product op. Goed voor de koe, de melk en het milieu. En goed voor onze portemonnee!.”
Joke Brinkman, melkveehouder
Joke Brinkman en haar man Jans uit Drentse Amen boeren met oog voor biodiversiteit en bodemkwaliteit, Kunst en Landschap (Bron: Ministerie LNV, 20 mei 2021), 22 oktober 2022.
Akkerbouwer Anco van der Bos uit het Friese Holwerd: ,,Op een gegeven moment is de rek uit de grond”
Anco van der Bos is akkerbouwer in het Friese Holwerd. Samen met zijn vader Kees richt hij zich op het telen van pootaardappelen. ,,De grond is hier erg goed, dus we richten ons op kwaliteit. Op hoogwaardig pootgoed.” Volgens Van der Bos klinkt dat eenvoudiger dan het is. ,,De productie is enorm gegroeid, we gaan de komende jaren tegen de grenzen aanlopen van wat de grond kan hebben. Daarom zijn we erg bezig met de bodem- en waterkwaliteit.” Om de grond gezond te houden, zoekt Anco de samenwerking met boeren uit de buurt.
,,In de toekomst wil ik van een 1-op-3-rotatie naar een 1-op-4-rotatie. Dat je iets vaker een rustgewas inbouwt, waardoor je een optimale bodem krijgt. Zodat we goeie pootaardappelen kunnen blijven leveren. En een goeie boterham blijven verdienen. Daar draait het natuurlijk allemaal om.”
Anco van der Bos, akkerbouwer
Akkerbouwer Anco van der Bos uit het Friese Holwerd: ,,Op een gegeven moment is de rek uit de grond”, Kunst en Landschap (Bron: Ministerie LNV, 20 mei 2021), 22 oktober 2022.
‘Breng optimisme in de transitie, boeren moeten ernaar gaan verlangen’
Op 17 september 2021 interviewt Esther de Snoo voor boerenvakblad Nieuwe Oogst de (voormalige) Rijksbouwmeester Floris Alkemade, die na zes jaar het stokje doorgeeft aan Francesco Veenstra. Tijdens zijn ambt, op 6 december 2018, werd Panorama Nederland, een toekomstperspectief voor de ruimtelijke inrichting van Nederland, gelanceerd. Het laat zien hoe de grote maatschappelijke vraagstukken van nu de sleutel kunnen zijn voor welkome, structurele verbeteringen in de toekomst.
Nederland staat voor een aantal complexe vraagstukken. De klimaatverandering, de vergrijzende samenleving, de overstap naar hernieuwbare energie, het nijpende tekort aan woningen en de verduurzaming van de landbouw. Stuk voor stuk opgaven waarvan we allemaal de gevolgen zullen ervaren, in ons landschap en in onze levensstijl. Een rijk boerenland is voor de Rijksbouwmeester en zijn twee Rijksadviseurs (samen vormen ze het College van Rijksadviseurs) een heel belangrijk thema. Hieronder legt hij uit waarom.
20181207 RijksBouwmeester Panorama, Nieuwe Oogst, 7 december 2018.
Floris Alkemade: ‘We hebben eerder meer boeren nodig dan minder’
Alkemade heeft een zwak voor boeren, hun cultuur en bijdrage aan het landschap, schrijft De Snoo. Stoppende boeren zijn een verlies. Hij roept boeren op het voortouw te nemen in de transitie. Op naar een ‘New Deal‘. Wat dat inhoudt, lees je verderop in dit blogboek.
,,Wees radicaal en verzet je niet tegen verandering. Nieuwe boerentrots is nodig.´´
Regiodeals | Natuurinclusieve landbouw in Noord-Nederland, Ministerie LNV, 29 maart 2019.
Via Regio Deals werken diverse overheden en partijen samen om de ‘brede welvaart‘ in verschillende regio’s in Nederland te verbeteren. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is binnen het kabinet verantwoordelijk voor de Regio Deal-aanpak. Het ministerie van LNV heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gevraagd kennis te ontwikkelen en (inter)nationale kennis te ontsluiten ten behoeve van het Regiodealbeleid. Dit moet leiden tot nader inzicht in wát wáar werkt om de opgaven in de verschillende regio’s effectief te kunnen aanpakken.
Op Regio Deals voor brede welvaart, een speciale plek op de website van het Planbureau (PBL), wordt alle kennis die uit dit onderzoeksprogramma voortkomt verzameld. Daarnaast kun je er terecht voor aankondigingen van bijeenkomsten.
Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw
Tijdens de Natuurtop in Groningen op woensdag 2 oktober 2019 zetten de provincies Friesland, Groningen en Drenthe en het Ministerie van LNV hun handtekening onder de ‘Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.
,,Zowel de drie provincies als het Rijk investeren 10 miljoen in de Regio Deal. Het doel van deze deal is een economisch sterke landbouwsector te creëren, ‘die bijdraagt aan de biodiversiteit, een gezonde bodem en een gevarieerd en (be)leefbaar platteland’. De drie noordelijke provincies gaan zich hiervoor, samen met het Rijk, inzetten. Dit doen zij samen met onder andere boeren, landbouwpartners, grondeigenaren en natuurorganisaties”, aldus ‘hét onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland’, Veldpost. Kunst en Landschap voegt burgers gemakshalve aan dit rijtje toe!
V.l.n.r.: Gedeputeerde Henk Jumelet (provincie Drenthe), Johan Osinga, directeur-generaal van het ministerie LNV, gedeputeerde Henk Staghouwer (provincie Groningen) en gedeputeerde Johannes Kramer van de provincie Fryslân. Beeld: Veldpost, 3 oktober 2019.
Regiodeal natuurinclusieve landbouw: Noord-Nederland als koploper voor een duurzaam platteland
Natuurinclusieve landbouw: van gedeelde urgentie naar een wenkend perspectief
De eerste ambities en aanpak van de Regiodeal werden op 31 mei 2018 gepresenteerd tijdens een discussiebijeenkomst van de partners van de Agro Agenda Noord Nederland. Hij kwam in gezamenlijkheid tot stand met inbreng van vertegenwoordigers uit de landbouw- en natuursector, de wetenschap en de overheid. Men verkoos met de Regiodeal destijds een aanpak langs een drietal routes richting 2030 waarlangs de omslag naar een natuurinclusieve landbouw plaats moest hebben. De Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw moest als voorbeeld dienen – men had zelfs de ambitie om koploper te zijn – voor toekomstige (inter)nationale ontwikkelingen op het gebied van natuurinclusieve landbouw.
‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’: samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland
Cover Regio Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland – 2019
,,De tijd is rijp voor een nieuwe aanpak waarin economie, ecologie en landschap meer in balans zijn”, aldus de ondertekenaars van de Regio Deal. Er gebeurt overigens al veel op dit gebied in het noorden, maar de komende jaren willen de drie noordelijke provincies met de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw bestaande initiatieven ondersteunen en nieuwe mogelijk maken. Zo wordt er toegewerkt naar een gezonde landbouw die in 2030:
• winstgevend en trendsettend is; • gezond kwaliteitsvoedsel produceert; • bijdraagt aan de biodiversiteit, de bodemvruchtbaarheid en denatuurlijke kringloop; • zorgt voor een (be)leefbaar platteland.
uit: ‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’
Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw slideshow, Provincie Groningen, 3 oktober 2019,
Gebiedsgerichte aanpak
De Regio Deal gaat uit van een gebiedsgerichte aanpak, omstandigheden zijn immers (veelal) gebiedsgebonden. Denk daarbij aan de verschillen in grondsoort, grondgebruik, natuur- en landschapswaarden. Per gebied stellen deelnemers aan de Regio Deal een streefbeeld op met de insteek: ‘waar willen we met onze streek over tien jaar staan? Hoe staan landbouw, biodiversiteit, natuur en het landschap er dan voor en hoe verhouden ze zich tot hun lokale gemeenschap?’
Acht gebieden met een gemeenschappelijk doel
In de Regio Deal is de keus gemaakt voor acht gebieden die sterk van elkaar verschillen en representatief zijn voor bodemsoort, waterhuishouding en grondgebruik in (Noord) Nederland. Deze gebieden worden een proeftuin voor nieuwe vormen van natuurinclusieve en duurzame landbouw.
Hieronder een voorbeeld: het Groningse Westeresch, waar kleinschalige akkerbouw en meer aandacht voor bodem en landschap het insectenleven en de vogelstand verbetert.
Natuurinclusieve Landbouw, Ministerie LNV, 3 juni 2020.
Doel is dat partijen uit die gebieden, die belang hebben bij een goede balans tussen landbouw, natuur en bodemleven, (gebiedsgericht) gaan samenwerken met – op hun beurt – een gemeenschappelijk doel: het ontwikkelen en testen van instrumenten die natuurinclusief boeren aantrekkelijk en rendabel maken.
Elke groep boeren die in een gebied aan de slag wil, stelt dus eerst een streefbeeld op van hoe het gebied er in 2030 bij moet liggen. In een actieplan wordt vastgelegd hoe ze dat willen bereiken. Eind 2023 loopt de regiodeal af. Voor die tijd wordt een eindmeting gedaan om te zien in hoeverre de doelen bereikt zijn. Deze drie boeren: Jan Reinier de Jong uit Drenthe, Detmer Wage uit Groningen en Hans Kroodsma uit Fryslân, vertellen en laten zien wat hen aanspreekt in natuurinclusieve landbouw. Programmamanager Frank Mennega licht de Regio Deal toe.
Regio Deal Natuurinclusieve landbouw, Regio Deal Natuurinclusieve landbouw, 21 oktober 2021.
Friese boeren lopen warm voor regiodeal
Dat de belangstelling (in Friesland) om deel te nemen aan de Regio Deal groot is mag blijken uit een artikel van Jan Ybema, journalist bij het Friesch Dagblad, dat op 8 juli 2019 verscheen – drie maanden voor ondertekening van de Regio Deal door de provincies in oktober van dat jaar: ‘Friese boeren lopen warm voor regiodeal‘. Zo’n honderd Friese boeren waren toen al in beeld om deel te nemen aan Regio Deal-projecten:
Voorbeeldprojecten
Ruim voor de Regio Deal gesloten werd kende het Noorden ook al tal van initiatieven die op natuurinclusieve leest geschoeid zijn (zie illustratie hieronder). Daar wil men nu op voortbouwen. Klik hier om nogmaals de Regio Deal te openen en om (de voorlopige) voorbeeldprojecten uitgebreid toegelicht te bekijken (even scrollen). Klik op de illustratie hieronder voor de korte maar beter leesbare weergave.
Voorbeeldprojecten natuurinclusieve landbouw in Noord Nederland.
Kunst en Landschap licht, als je verder leest, alvast wat tips van de sluier op van van deze voorbeeldprojecten, bijvoorbeeld die van de boeren op Schiermonnikoog. De andere zeven Regiodeal-projecten, en natuurlijk alle spontane nieuwe initiatieven, zullen op de voet worden gevolgd, en mogelijkerwijs in aparte blogbijdrages worden behandeld. Om te informeren, inspireren, en om potentiële deelnemers (aan de Regio Deal) een duwtje in de rug te geven om om te schakelen naar natuurinclusieve landbouw (in Noord Nederland).
Uit: Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord Nederland.
Landschapsinclusieve landbouw-pilot De Marne
CRa, op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne, 9 juli 2020
Een van de projecten – uitgevoerd onder auspiciën van het College van Rijksadviseurs in het kader van ‘Naar een rijk boerenland‘- licht ik er voor je uit, met name omdat het uitgaat van landschapsinclusiviteit: het Noord Nederlandse project ‘De Marne‘. Het College onderzocht in drie regio’s hoe landbouw ‘landschapsinclusief’ kan zijn: de Krimpenerwaard, Salland en dus De Marne. De vruchtbare zeeklei in combinatie met het milde klimaat maken van de Marne een van de beste landbouwgebieden ter wereld. De afgelopen decennia heeft het gebied zich echter steeds meer gespecialiseerd in een beperkt aantal gewassen. De intensieve landbouw van vandaag de dag leidt tot opgaves op het gebied van bodemkwaliteit, gesloten kringlopen, biodiversiteit, waterkwaliteit en waterkwantiteit.
De pilot, die op 9 juli 2020 werd gepubliceerd, bevat een voorstel voor een mogelijk toekomstperspectief en een aantal concrete stappen en adviezen naar de overheid. Je kunt hem hier downloaden: ‘op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne‘. De directeur van Het Groninger Landschap, Marco Glastra, was op die dag, blijkens onderstaande tweetover het project, met het verschijnen van deze publicatie wel zeer in zijn nopjes:
,,Dit is wat we nodig hebben: goede en praktische ideeën hoe ontwikkeling van de landbouw hand in hand kan gaan met landschap en biodiversiteit! ‘Landschapsinclusieve landbouw pilot De Marne’ van @rijks_adviseurs met inbreng van betrokken boeren.”
Marco Glastra
Pilot De Marne voorpaginanieuws Dagblad van het Noorden
Ook bij de (hoofd)redactie van Het Dagblad van het Noorden viel de publicatie van de Rijksadviseurs klaarblijkelijk in goede aarde: onderstaand artikel van Gerdt van Hofslot werd paginagroot – ik heb het logo van de krant in verband met de leesbaarheid verwijderd – op 15 juli 2020 gepubliceerd. Klik op de illustratie voor een betere (leesbare) weergave.
Uitsnede (K&L) voorpagina Dagblad van het Noorden, 15 juli 2020. Beeld: archief Kees van de Veen.
Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij
De Marne-pilot maakt deel uit van het ‘totaaladvies‘ ‘Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij‘ van het College van Rijksadviseurs, dat op 9 september 2020 werd aangeboden aan Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. .
,,De landbouwtransitie is wellicht de grootste transitie voor de maatschappij”, schrijft Rijksadviseur Berno Strootman in het nieuwsbericht waarmee het Advies werd aangekondigd. En:
,,We moeten toe naar een landschapsinclusieve landbouw, waarin boeren een eerlijk inkomen ontvangen voor het produceren van gezond voedsel en een aantrekkelijk, toegankelijk, biodivers landschap en waarbij het zorgen voor schoon water, schone lucht en een vitale bodem vanzelfsprekend zijn.”
Berno Strootman, Rijksadviseur
Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’
Beeld: Patrick Post
Die omslag gaan we maken, de vraag is in welk tempo en wat er allemaal nog fout moet gaan, zegt Strootman in een interview met Onno Havermans in dagblad Trouw (29 oktober 2020). ‘Bijna alle Nederlandse landschappen zijn gemaakt door boeren en dat ging goed tot na de Tweede Wereldoorlog. Over honderd jaar kijken we terug en zien we dat we tussen 1950 en 2040 niet wisten hoezeer we de weg kwijt waren’. Lees hier:
,,Dit land is van ons allemaal, het behoort tot ons maatschappelijk kapitaal, net als schone lucht, een vitale bodem en biodiversiteit. Alle Nederlanders samen stellen het ter beschikking aan de boeren, en daar moeten we veel meer eisen aan stellen.”
Berno Strootman
New Deal tussen boer en maatschappij, Kunst en Landschap, 9 september 2020.
De economie van de landbouw en de mogelijkheden voor regio’s om te verduurzamen
Jan Willem Erisman, tot 1 september 2020 directeur-bestuurder (na een periode van acht jaar) van het Louis Bolk instituut (een kennisinstituut op het gebied van duurzame landbouw voeding en gezondheid) schreef in het kader van deze landbouw-pilots op 20 augustus 2020, vlak voor de benoeming tot zijn nieuwe functie als hoogleraar Environmental Sustainability bij het CML, het Centrum voor Milieuwetenschappen aan de Universiteit Leiden, een essay:
Hij stelt in dit essay dat de boeren en stakeholders in deze gebieden het er uitdrukkelijk over eens zijn dat de marktprijs voor voedsel en wet- en regelgeving belemmerend zijn voor de verduurzaming van de landbouw en het behoud van het landschap. Hij beschrijft (ook) dat veel boeren zich ondergewaardeerd voelen voor het werk dat zij doen, de kwaliteit die zij leveren ten aanzien van de voedselproductie en het landschapsonderhoud, en de stappen die zij al in verduurzaming hebben gezet. De vraag is welke belemmeringen er precies leven en hoe deze aangepakt kunnen worden om tot potentiële oplossingen te komen.
In dit essay schetst hij eerst de economische krachten en belemmeringen rond de landbouw in de gebieden. Vervolgens duidt hij de bottlenecks in het verduurzamen voor de regio’s en tot slot beschrijft hij potentiele oplossingen en bijbehorende instrumenten met verantwoordelijke partijen.
Koplopers als breekijzer voor maatschappelijke vraagstukken
De vraag die Jan Willem Erisman hierboven stelt, kwam (ook) aan de orde in de eerste uitzending van een nieuwe serie van debatcentrum De Balie: De Koplopers. Op 2 november ging journalist, columnist en programmamaker Teun van der Keuken op zoek naar de belemmeringen voor transitie in de (kringloop)landbouw.
Hij ging in gesprek met Laura Bromet, GroenLinks Kamerlid met de portefeuille Landbouw en oud wethouder van de gemeente Waterland, Alex Datema(voorzitter BoerenNatuur), Marleen Janssen Groesbeek, lector Sustainable Finance and Accounting Avans Hogeschool en lector Omgevingsinclusief Ondernemen Ron Methorst. Carel de Vries deelde de lessen die hij leerde tijdens het opzetten van Vruchtbare Kringloop Achterhoeken ProefboerderijDe Marke. Drie jonge agrariërs van Hogeschool Aeres die de uitzending (live) bijwoonden deelden hun visie op het, c.q. hun agrarische bedrijf van de toekomst.
De Koplopers #1: Kringlooplandbouw met Laura Bromet, Alex Datema & Carel de Vries, De Balie, 3 november 2020.
Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland en het coronavirus
Aan het credo ‘Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland‘ zal in verband met het Coronavirus de komende tijd op een andere manier dan voorzien invulling (moeten) worden gegeven. Om je enigszins tegemoet te komen neem ik (voorlopig) de Regio Deal Natuurinclusieve LandbouwNoord Nederland–Nieuwsbrief-april 2020 op.
Vruchtbare Kringloop Noord Nederland (VKNN), een initiatief van LTO Noord, maakt deel uit van een landelijk project dat kringlooplandbouw en het duurzaam bodem- en waterbeheer wil stimuleren. Het project wil agrarische ondernemers inspireren en faciliteren in het creëren en benutten van kansen om hun bedrijven verder te verduurzamen en ‘toekomstproof’ te maken.
Sluiten van kringlopen raakt vrijwel alle aspecten van bedrijfsvoering
Het sluiten van kringlopen, dat is het doel van Vruchtbare Kringloop Noord Nederland. Dat raakt vrijwel alle aspecten van de bedrijfsvoering: veevoeding, bemesting, bodembeheer, gewasteelt en diergezondheid. Samen met deskundigen organiseren ze verdiepingsbijeenkomsten, pilots, demo’s en praktijkexperimenten. Ze roepen daartoe alle boeren en belangstellenden in Noord Nederland op om met hen mee te doen. Geïnteresseerd? Klik op de foto hieronder!
Kringlooplandbouw.nl: meer winst voor boer en milieu met kringlooplandbouw
,,Het sluiten van bodem-plant-dier-mest-kringlopen is van groot belang voor de verduurzaming van de landbouw. Kringloopboeren bieden oplossingen om bodemvruchtbaarheid te verbeteren, efficiënties te verhogen, verliezen te beperken, succesvol natuurinclusief en grondgebonden te boeren, maar vooral ook om economisch beter te presteren. Een goede kwaliteit mest, een optimaal functionerend bodemleven en integraal werken en denken worden daarbij gezien als sleutels tot succes”, zo presenteert een grote groep enthousiaste kringloopboeren zich op hun website. What’s in a name!
Kringlooplandbouw.nl
De website Kringlooplandbouw.nl biedt een schat aan kennis en verhalen van en over kringloopboeren, laat zien wat zoal bereikt is en waar kringlooplandbouw invulling krijgt. Er is een film, ‘Winst met kringlooplandbouw’, beschikbaar voor vertoning en bespreking – in een korte en een lange versie. Ook is er een onderwijsleerpakket samengesteld. Je leest er hier alles over.
‘Winst met kringlooplandbouw’, Huib Schoonhoven, 15 januari 2018.
Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren doen het gewoon
Caring Farmers is een nieuwe (sinds 2019, red.) boerenbelangenbehartiger voor alle boeren die op weg zijn naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw. Voor boeren die al kringlooplandbouw bedrijven, of die de eerste stappen in die richting (willen) maken. En dat dragen ze uit! .
In de eerste week van mei 2020 kreeg de prille organisatie het via een crowdfundactie voor elkaar om zo’n 10.000 euro bij elkaar te sprokkelen – nodig voor de eerste uitzending van een reclamespot voor natuurinclusieve kringlooplandbouw op de landelijke televisie – als tegenwicht tegen de rijk gesubsidieerde spots van onder andere Farmers Defence Force, Agractie en LTO.
Caring Farmers Kringloopcommercial, Caring Farmers, 8 mei 2020.
De ledenorganisatie Caring Farmers streeft naar verbinding met de vereniging van dierenartsen die zich uitspreekt over structurele schendingen van dierenwelzijn, ‘Caring Vets‘, consumenten, wetenschappers en ngo’s, en met elkaar.
Caring Farmers is ontstaan uit een afsplitsing van een drietal leden van de Klankbordgroep Landbouw LNV-visie (2019), die zich niet kon vinden in het ‘Realisatieplan Visie LNV, Op weg met nieuw perspectief’.
Hoewel de organisatie het lovenswaardig vindt dat de minister met haar realisatieplan een nieuwe visie neerzet en een poging doet om het huidige systeem te veranderen, ziet Caring Farmers echter ook dat ze ‘vast zit in het politieke systeem’ en dus goed steun kan gebruiken van een brede groep van maatschappelijk betrokken boeren, burgers en buitenlui buiten dat systeem. En dat dragen ze met de nieuwe commercial graag uit! Ruth van Schriek van Veldpost hielp ze een handje; klik op het spandoek voor haar artikel ‘Caring Farmers timmert aan de weg met commercial‘ (12 mei 2020).
Twee maanden en vele steunbetuigingen en sympathisanten later – de commercial had zijn werk gedaan – liet Caring Farmers opnieuw nadrukkelijk van zich horen: op 17 juli riep de organisatie op tot een (landelijke) ‘Dag van de Kringlooplandbouw‘ (22 juli 2020), als tegenwicht tegen.de actie van Farmers Defence Force, die juist opriep om die dag een dagje thuis te blijven, om ‘zo stikstofuitstoot te besparen’.
Caring Farmers komt met 10-puntenplan voor gemeenten
Nog in datzelfde jaar kwam Caring Farmers, samen met de Natuur- en Milieufederatie Utrecht, met een ambitieus plan dat bij en in gemeenten kringlooplandbouw moet stimuleren: het ‘10-Puntenplan‘. Ze doen daarin suggesties die alle gemeenten in Nederland op kunnen pikken, en pleiten voor (integrale) samenwerking op regionaal niveau met ‘korte ketens’. Lees hier hun bericht van 2 december 2020: ‘Kringloop-10-puntenplan voor gemeenten‘.
.
,,We horen vaak wat de minister moet doen, of de provincie. Maar ook gemeenten kunnen bijdragen aan het verwezenlijken van onze (kringlooplandbouw, red.) ambitie.”
Caring Farmers
Als je meer wilt weten over hoe het allemaal begon, of als je je wilt aansluiten bij deze organisatie, dan kun je (met zorg) klikken op het neusje van het varkentje hieronder. Daarnaast wil ik je een artikel uit Trouw van diezelfde journalist Emiel Hakkenes (van 19 juli 2019) niet onthouden: ‘Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren gaan het gewoon doen‘.
Boerderij Kloosterplaats pleit voor onafhankelijk advies en belangeloze sparring partners
Bij Caring Farmers zijn 270 boeren aangesloten, van groot en gangbaar tot kleinschalig en met lokale afzet, maar ze hebben één overeenkomst: ze willen een landbouwtransitie en zijn daar zelf vast mee aan de slag. Dat is vaak niet zo makkelijk als het lijkt, gaat niet zonder tegenslag en hulp komt soms uit onverwachte hoek. Van Urgenda bijvoorbeeld, een organisatie die in eerste instantie geassocieerd wordt met klimaat, maar de actiegroep, een initiatief van Marjan Minnesma en hoogleraar Transitiekunde Jan Rotmans, richt zich vooral ook op het sneller duurzaam maken van ons land.
Peter Harry Mulder en Eline Ringelberg, twee gangbare akkerbouwers van Boerderij Kloosterplaats in Groningen, zijn veranderaars van het eerste uur. Al jaren zijn ze bezig met het stimuleren van natuur op en rondom hun boerderij in Muntendam. Niet in de laatste plaats omdat het volgens hen gewoon nuttig is voor hun (akkerbouw)bedrijf. Ze worden in hun transitie bijgestaan door het samenwerkingsverband van onafhankelijke adviseurs Caring Ketenpartner CO2L Farming. Deze hulp wordt mede mogelijk gemaakt door het gelieerde Caring NGO Urgenda.
Wat we nodig hebben, zegt Mulder op de website van Caring Farmers, is onafhankelijk advies en een sparring partner met ervaring. ,,Die krijgen we met het project CO2lfarming (spreek uit cool farming). Het allerbelangrijkst vindt hij hun onafhankelijkheid. ,,Kom daar maar eens om in de landbouw.”
,,Elke andere erfbetreder komt primair om je iets te verkopen, waarbij zijn advies hoofdzakelijk is gebaseerd op onderzoeks-resultaten van proeven op proefboerderijen, gefinancierd door de grote chemieconcerns. Die concerns houden daarmee voor hun eigenbelang het controlemodel in stand.”
Peter Harry Mulder, akkerbouwer (in transitie)
Waar Mulder zich daarnaast zorgen (lees: boos) over maakt is de verdeling van het geld gemoeid met de transitie in de landbouw. ,,Er is momenteel aardig wat overheidsgeld beschikbaar, maar helaas komt dat niet op de boerenerven terecht. Waarom verdwijnen zoveel subsidies bij projectorganisaties en komen ze niet terecht bij de transitie-adviseur of nog beter: bij de pionierende boer?”
– voorBoeren – : boeren op weg naar duurzaamheid door van elkaar te leren
Eline Ringelberg, ‘-voorBoeren’. Foto: Hans Banus (Boerderij)
-voorBoeren- is een nieuw Drents-Gronings initiatief waarmee boeren elkaar (kunnen) helpen duurzame uitdagingen aan te gaan. ,,Kom in contact en leer van elkaar!, zo luidt de slogan op de homepage van hun website, die wil inspireren en een steeds groeiend pakket aan praktische (contact)informatie biedt.
.
Uitgebreide interviews met boeren zul je er niet vinden. Wel beknopte boer-bedrijf-profielen met daarbij korte toelichtingen op maatregelen, systeemwijzigingen of vernieuwingen. Verder biedt de site verwijzingen naar specialisten, adviseurs en subsidiemogelijkheden.
,,We kunnen de maatschappij laten zien dat landbouwers zelf het beste kunnen uitzoeken hoe duurzaamheid in de landbouw eruit moet zien. Ook leerzaam voor beleidsmakers!”
-voorBoeren-
Ze zijn klein begonnen, maar groeien snel, zoals ze zelf zeggen. Leuke no-nonsense-houding. Ik ben benieuwd of dit initiatief ook Friese boeren zal doen opveren, c.q. aanhaken. Als je ‘Niet luisteren, maar sparren‘, van freelance redacteur Aart van Cooten in de ‘Boerderij‘ van 5 juli (2020) leest, kom je denk ik snel tot de conclusie dat dat wel goed zal komen, gezien de inspanningen die Eline Ringelberg zich (ook na corona weer) getroost.
Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw
In ‘Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw‘, een longread van WUR-Wageningen University & Research, wordt in het kort een perspectief voor circulaire landbouw in Nederland geschetst. Aanrader! Deze longread maakt onderdeel uit van en prijkt (nagenoeg) bovenaan het ‘Dossier Kringlooplandbouw‘ van de WUR, waar je nog veel meer info over (natuurinclusieve) kringlooplandbouw kunt vergaren.
Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw, WUR-Wageningen University & Research.
In onderstaande video onderstreept Martin Scholten, strategisch adviseur van de Raad van Bestuur (WUR), te midden van de blaarkoppen van de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert van Maurits Tepper en Jessica Tepper-Kuiper, het belang van samenwerking tussen wetenschap en de kringlooplandbouwpraktijk. De wisselwerking tussen de universiteit en de onderzoeksboerderij zorgt voor een prima leerschool voor studenten en onderzoekers (van de WUR), en de resultaten kunnen op basis daarvan (overal) in de praktijk worden toegepast.
WUR onderzoekt kringlooplandbouw op natuurboerderij Eytemaheert, WUR, 8 juli 2019.
Maurits en Jessica Tepper: ‘Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan‘
Maurits en Jessica Tepper runnen sinds 2015 de Eytemaheert – kleinschalig begonnen in Sandebuur (Roderwolde). Zo’n drie jaar geleden zijn ze met de agrarische activiteiten verhuisd naar een pachtlocatie in Leutingewolde. Ze zijn onderzoeksboerderij in samenwerking met WUR en één van de pilotbedrijven in het project ‘Natuurinclusieve Landbouw‘ van Staatsbosbeheer.
,,Met onze boerderij, en met name met de functie als onderzoeks- en kennisplek, hopen wij niet alleen binnen ons eigen bedrijf, maar juist ook daarbuiten een positief effect te hebben. Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan.”
Maurits en Jessica Tepper, Eytemaheert
In de rubriek ‘Farmers aan het woord‘ op de website van Caring Farmers vertellen ze je alles over hoe ze dat doen. Klik op de foto hieronder voor een uitgebreid interview met Maurits en Jessica.
Maurits en Jessica Tepper (Eytemaheert). Foto: Caring Farmers.
De Groene Amsterdammer bezoekt ‘De veranderaars’ van de Eytemaheert tijdens Coronacrisis
Terwijl het Kabinet in de nazomer van 2020 de Corona-voorschriften (nogmaals) aanscherpt, bezoekt journalist bij De Groene AmsterdammerMarieke Rotman een groep vooraanstaande landbouw- en voedselspecialisten om van gedachten te wisselen over de impact van het virus (en het klimaat) op ons landbouw- en voedselsysteem in relatie tot kringlooplandbouw. Ze nam de bedrijfsvoering van de Eytemaheert van Maurits en JessicaTepper daarbij als uitgangspunt. Fijn en diepgravend artikel met hoop op een ‘gezonde’ toekomst.
Beeld: Reyer Boxem
De veranderaars Marieke Rotman, De Groene Amsterdammer, 30 september 2020
,
Wageningen University & Research maakt werk van kringlooplandbouw
Het belang van samenwerking tussen wetenschap en de boerenpraktijk wordt vanaf eind oktober 2020 door de Wageningse universiteit kracht bijgezet met de lancering van een nieuw digitaal Kringlooplandbouw-platform.
Het biedt handvatten, wetenschappelijke inzichten en inspiratie voor boeren die overwegen stappen te zetten richting kringlooplandbouw. Ook boeren die de beweging richting een meer duurzame en toekomstbestendige landbouw al gemaakt hebben, kunnen er terecht om tegemoet te komen aan wat de samenleving, de natuur, de bodem, het water en het ecosysteem van hen vraagt. Zo kunnen starters en ingewijden van elkaar leren, verhalen en ervaringen met elkaar delen, en bevindingen en onderzoeksresultaten van een breed pallet aan wetenschappers en experts raadplegen. Het platform is daarmee ‘dynamisch’ van opzet. Nieuwe(re) inzichten en ervaringen op het gebied van (natuurinclusieve) kringlooplandbouw zullen er de komende jaren op worden gedeeld. Je boft maar.
Op het platform komen verschillende aspecten van kringlooplandbouw aan de orde. Denk aan de rol van bodem, biodiversiteit, robuuste teeltsystemen en mest. Maar ook: hoe maak je als boer kringlooplandbouw financieel rendabel en hoe kan kringlooplandbouw bijdragen aan een versterking van de band tussen boer en burger? En waar moet je bijvoorbeeld beginnen als je van een gangbaar bedrijf wilt omschakelen naar een kringloopbedrijf? Treed binnen:
Platform Kringlooplandbouw Wageningen University & Research
Wetenschap en boeren verkennen samen mogelijkheden kringlooplandbouw
Kringlooplandbouw is een vorm van landbouw die minder gericht is op productie-maximalisatie, maar waarbij de productie onderdeel is van een ecologisch systeem, waar zo min mogelijk inputs in gaan, waar reststromen het systeem niet verlaten en waar biodiversiteit wordt ingezet voor voedselproductie. Dat vraagt om een grote omschakeling voor boeren, maar ook voor de samenleving, die bereid moet zijn om meer te betalen voor haar landbouwvoedsel.
Anne van Doorn, ecoloog en projectleider/coördinator Natuurinclusieve Landbouw bij de WUR, neemt je mee in een videoreportage, waarin boeren en wetenschappers samen de mogelijkheden, kansen en stappen verkennen, die ze kunnen nemen richting een meer toekomstbestendige landbouw.
Kringlooplandbouw – De wetenschap en de boerderij, Wageningen University & Research, 29 oktober 2020.
Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel
De landelijke overheid en een groeiende groep boeren, bedrijven en burgers hebben dus een meer circulaire en duurzamere landbouw voor ogen. De leidende vraag daarbij is: hoe bereiken we die? En hoe krijgen we – in goede samenspraak – de consument zover om de op die wijze gerealiseerde producten af te nemen?
In het noordoosten van Fryslân buigt men zich al langer over dit vraagstuk. Onder de paraplu van Fjildlab, de naam zegt het al – een veldlaboratorium voor het versterken van de circulaire economie en een duurzame landbouwsector in Noordoost-Fryslân – denkt men daarop een antwoord te hebben, en hebben ze zich doelen gesteld om een en ander de komende jaren vorm te geven.
Simon Talsma, journalist van het Friesch Dagblad, deed op 16 februari jongstleden uit de doeken hoe daar over wordt gedacht in: ‘Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel‘. Talsma sprak met Durk Durksz, projectleider van Fjildlab, eerder onder meer werkzaam bij de Dairy Campus, een proefboerderij voor innovatieve melkveehouderij in Leeuwarden.
In het RTL-7-programma ‘Ondernemen doen we zo‘ van 29 oktober 2017 kun je kijken naar een uitgebreid interview met directeur Wendy Zuidema-Haans over ‘Smart Farming‘, bij het Food Application Center for Technology (FACT). Er is een aparte playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden‘ aangemaakt op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!
Dairy Campus en Van Hall Larenstein op RTL7, playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden’, Kunst en Landschap.
Klik op de foto hieronder om naar de website van Fjildlab te gaan. Opnieuw Friesland in een voortrekkersrol!
Kening (fan ‘e Greide) aan de basis van het ‘Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân’
De ‘eigenlijke’ voortrekkersrol bij de gang naar een (meer) natuurinclusieve landbouw in Fryslân ligt bij het burgerinitiatief Kening fan ‘e Greide, dat overigens met ingang van 2020 aan de weg timmert onder de naam ‘Kening‘. Zij kwam in 2016 met een plan dat Friese agrariërs aan moest zetten natuurdoelen in hun bedrijfsvoering op te nemen, om met name de biodiversiteit te versterken.
Op 24 augustus 2016 werd het startsein gegeven voor het ‘Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân‘. Kening (ver)kreeg dat jaar opdracht van de provincie Fryslân om hun ideeën voor een soort ‘levend laboratorium’ (verder) uit te werken. Doel: praktische gereedschappen ontwikkelen voor boeren om met een meer natuurinclusieve landbouw aan de slag te gaan. Daartoe werd een werkgroep in het leven geroepen. Deze bestond uit leden van Kening fan ‘e Greide, de Agrarische Collectieven, natuurorganisaties, LTO en de Versnellingsagenda Melkveehouderij Noord-Nederland. Ook het ministerie van Economische Zaken was betrokken; in het kader van het EZ-programma ‘Natuurvisies/Tweede Natuur’ werd het Living Lab opgenomen als landelijk voorbeeldproject.
120 natuurinclusieve landbouwprojecten, meer dan 200 biodiversiteit- en ruim 300 voedselinitiatieven
In vier jaar tijd vonden er in Friesland behoorlijk wat experimentele landbouwprojecten plaats. Voor de provincie Fryslân was dit aanleiding om met gepaste trots een tussenbalans op te maken: 120 natuurinclusieve landbouwprojecten, meer dan 200 biodiversiteit- en ruim 300 voedselinitiatieven. De projecten richten zich op bodemverbetering, grazen, weidevogels, milieuvriendelijke stallen, waterkwaliteit, verzilting, kringlooplandbouw of kennis en onderwijs.
De lijst, mede opgesteld door Living Lab Fryslân, werd op 23 oktober 2020 openbaar gemaakt, zodat de kennis die met deze projecten wordt opgedaan makkelijker gedeeld kan worden tussen boeren en andere agrarische bedrijven. In een interview met Omrop Fryslân steekt gedeputeerde Klaas Fokkinga de ambities van de provincie Fryslân niet onder stoelen of banken: ze wil natuurinclusieve landbouw stimuleren en ermee voorop blijven lopen. Klik op onderstaande foto voor de reportage.
“Onze landbouw is traditioneel een wereldwijde koploper. In de transitie naar de natuurinclusieve landbouw willen en kunnen we ook weer de koploper zijn.”
Klaas Fokkinga
Staatsbosbeheer Friesland zoekt boeren voor samenwerking natuurinclusieve landbouw
Om zo’n koppositie te kunnen innemen is ook Staatsbosbeheer Friesland ‘aangeschoven’ bij Living Lab Fryslân. Zij gaat binnen de provincie Friesland actief op zoek naar boeren met wie kan worden samengewerkt op het gebied van natuurinclusieve landbouw. De focus ligt daarbij op bedrijven in de directe omgeving van de eigen natuurterreinen van de beheerder.
Op 11 november 2020 organiseerde FMF, de Friese Milieufederatie, en Living Lab Fryslân het webinar: ‘Grond; hét instrument voor landbouw in balans met de natuur‘ vanaf het erf van boer Van der Bij in Aldeboarn. Jelle de Boer, adviseur natuurinclusieve landbouw bij Staatsbosbeheer, was een van de genodigden en maakte binnen dit kader (grond) de actieve zoektocht van de natuurbeheerder bekend. Vanaf het beginbeeld moet je even een kwartiertje doorscrollen. Moderator Hans van der Werf, directeur FMF, loodst je er daarna verder doorheen. Klik hier om naar de video te gaan (start op 14:31 min.)
Grond vaak knelpunt bij extensivering en overstap naar natuurinclusieve landbouw
Grond is in de praktijk vaak een knelpunt als het gaat om extensivering en de overstap naar een natuurinclusieve landbouw.
,,Grond is schaars. Wil je een goed verdienmodel hebben, dan moet de grond worden afgewaardeerd en het verschil worden gecompenseerd.”
Harmen van der Bij
Samen met enkele collega’s heeft gastheer van het webinar en biologisch melkveehouder Harmen van der Bij plannen voor de vorming van een weidevogelkerngebied van circa 1.000 hectare. Daarvoor is volgens hem wel compensatie nodig voor de waardedaling van de grond en een grondbank om via kavelruil een aaneengesloten extensief weidevogelgebied te krijgen.
Interview met boer Harmen van der Bij door Living Lab Fryslân (Carla Boonstra), Living Lab Fryslân natuurinclusieve landbouw, 12 november 2020.
De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND
Als je meer wilt weten over het burgerinitiatief Kening (en de weidevogelproblematiek), verwijs ik je graag naar het blogboek ‘De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND‘, een special van Kunst en Landschap, waarin het onderzoek van trekvogelecoloog Theunis Piersma centraal staat en waarin de benarde positie van onze nationale vogel beschreven wordt in relatie tot het Nederlandse boerenland.
De grutto dient – als iconische weidevogel – natuurlijk als voorbeeld, maar ook de aanwezigheid van huiszwaluwen vertellen ons veel over de stand van het boerenlandschap. Kijk maar eens naar deze korte Zembla-reportage, waarin Theunis Piersma op bezoek ging bij een bio-dynamische boerderij in het Friese Gaasterland.
De zeldzame huiszwaluw laat zich weer zien op bioboerderij, Zembla, 30 november 2020.
Was Living LabFryslân in de aanvangsfase druk bezig met het laden van het begrip ‘natuurinclusieve landbouw’, inmiddels zit het in de fase van ‘concretisering’ en wordt er gewerkt aan de missie voor de komende jaren: men gaat zich ‘in samenwerking met de Landbouwadviespool (LAP) nog meer op kennisontwikkeling en -deling concentreren’, zo blijkt uit hun jaarlijkse terugblik en een bericht van Blik op Nieuws: ‘Friese boeren krijgen advies op eigen erf (4 februari 2021).
Jaarlijkse terugblik op natuurinclusieve landbouw in Fryslân en vooruitblik op 2021, Living Lab Fryslân natuurinclusieve landbouw, 23 december 2020.
Klik op de illustratie hieronder om naar hun website te gaan.
Drentse melkveehouders pakken samen verduurzaming op
Ook in Drenthe heeft men op het gebied van (natuurinclusieve) landbouw de afgelopen jaren niet stilgezeten. Vanaf 2017 voert de provincie Drenthe een beleid waarbij geld beschikbaar gesteld wordt aan boeren die hun bedrijfsvoering (willen) verduurzamen en maatregelen (willen) nemen op het gebied van sociaal-economische bedrijfsvoering, kringloop, biodiversiteit, watermanagement, bodem en energie. Na drie jaren pionieren, waarbij zo’n vijftig boerenbedrijven betrokken waren, gaat het vanaf nu om het ‘echie’, zo lijkt het.
De provincie Drenthe heeft samen met de landbouwsector en een groot aantal belangenorganisaties een programma samengesteld voor het stimuleren en versterken van een toekomstgerichte landbouw en agribusiness (in Drenthe). Het richt zich op de melkveehouderij en opereert onder de naam ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘ (DMD). Een kwart van alle melkveehouders in Drenthe – welgeteld 230 in het najaar van 2020 – heeft zich er bij aangesloten.
Omdat met name de melkveehouderij de komende jaren voor forse uitdagingen staat (o.a. stikstof), wordt de sector ondersteund door, en gaan de melkveehouders samenwerken met, een ‘uniek samenwerkingsverband’: LTO Noord, Drents Agrarisch Jongenkontakt (DAJK), Natuur en Milieufederatie Drenthe, Het Drentse Landschap, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer. De regie is in handen van de provincie Drenthe.
‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe’ gaat met acht gebiedscontactpersonen de boer op
Vanaf 22 oktober 2020 werkt Duurzame Melkveehouderij Drenthe – een van de acht eerder genoemde Regio Deal-projecten – met acht gebiedscontactpersonen. Doel: duurzaamheid behapbaar en realistisch maken voor de melkveehouder – perspectief bieden. Deze gebiedscontactpersonen – zelf boer en deelnemer aan het project – zien in duurzame (kringloop)landbouw nadrukkelijk een toekomst voor de Nederlandse melkveehouderij. Zij vormen een laagdrempelige vraagbaak en willen inspirerende gesprekspartners zijn voor de (nieuwe) deelnemers aan DMD. Ze stellen zichzelf – na een korte introductie van het project door gedeputeerde Henk Jumelet – één voor één aan je voor:
,,De kennis en het vakmanschap die bij de boeren aanwezig is, moet je als overheid juist gebruiken. Wij vinden het belangrijk om weg te blijven van een dit-mag-niet-dat-mag-niet-beleid. En het principe van belonen wordt heel goed ontvangen.’’
Henk Jumelet
Duurzame Melkveehouderij Drenthe-persfilm, Provincie Drenthe, 26 oktober 2020.
Sparren met een collega over Duurzame Melkveehouderij Drenthe?
Drentse melkveehouders die wel eens willen sparren met een van deze gebieds-contactpersonen kunnen contact met hen opnemen! Zelf gaan de gebiedscontactpersonen dit najaar ook aan de slag om de interesse te polsen onder de (nog) niet aangesloten boeren. Elke contactpersoon is, en wordt, gekoppeld aan een aantal deelnemers uit zijn of haar eigen gebied. Via de website van de duurzame melkveeboeren kun je contact opnemen met (een van) deze acht gebiedscontactpersonen. Je vindt er alle info die je nodig hebt.
Op de dag van hun installatie en presentatie (aan de pers) maakte journalist Arnoud Bodde een prachtige reportage voor het Dagblad van het Noorden:
Boeren belonen voor het herstel van biodiversiteit
Boeren zijn een belangrijk onderdeel van de oplossing om de achteruitgang van de biodiversiteit in Nederland te keren. Maar maatregelen om biodiversiteit te herstellen vragen vaak om grote investeringen zonder dat daar een beloning voor boeren tegenover staat. Daarom slaan Provincie Drenthe, FrieslandCampina en Rabobank in samenwerking met de Nederlandse tak van het Wereld Natuur Fonds de handen ineen.
Melkveehouders die verbeteringen laten zien op duurzaamheidaspecten waaronder biodiversiteit, kunnen rekenen op subsidie vanuit de provincie, een premium prijs van FrieslandCampina en rentekorting op leningen van de Rabobank. Boeren worden op deze wijze beloond voor hun inspanningen om biodiversiteit te herstellen. Ook melkveehouder (en gebiedscontactpersoon) Jappie Riedstra uit Veenhuizen doet mee.
Boeren belonen voor het herstel van biodiversiteit, Rabobank, 8 oktober 2020.
Deze video maakt deel uit van de afspeellijst ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘ (die wordt bijgehouden door de Provincie Drenthe), die je kunt bezoeken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.
De boer op met verduurzaming
Gebiedscontactpersoon Tijmen Nagel ging de laatste maanden van 2020 meteen aan de slag, hij ging op bezoek bij een aantal Drentse boeren die hun boerenbedrijf willen verduurzamen en daar graag over van gedachten willen wisselen met iemand uit de praktijk. Voor zijn eerste cliënt hoefde hij niet ver te reizen: hij schoof aan aan de keukentafel van zijn buren, Arjan en Wenda Bolhuis, die net als hem een melkveehouderij runnen. Nagel doet verslag in ‘Drenthe Dichtbij‘ in ‘De boer op met verduurzaming‘ op 7 januari 2021.
‘Midwolder Bouwten’: akkernatuur waarbij boer én natuur profiteren
Bij landgoed Ennemaborg in Midwolda, Groningen, wordt met het (Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw)-project Midwolder Bouwten op een unieke manier samengewerkt om natuurinclusieve landbouw mogelijk te maken, aldus de website van Het Groninger Landschap, waar je een beschrijving van het project vindt. In de komende vijf jaar wordt er op een akkergebied van 60 hectare, beheerd door een natuurbeheerder van de stichting, Silvan Puijman, een aantal natuurinclusieve maatregelen genomen. Al deze maatregelen zijn gericht op een gezonde bodem en herstel van biodiversiteit.
Het Groninger Landschap stelt de grond beschikbaar om te onderzoeken hoe akkerbouw ontwikkeld kan worden met een rijke natuur waar boeren een goede boterham aan kunnen verdienen. Het onderzoek is een initiatief van provincie Groningen, Rijksuniversiteit Groningen, LTO, Agrarisch Collectief ANOG, Grauwe Kiekendief – Kenniscentrum Akkervogels, Maatschap Boonman en Het Groninger Landschap, allen Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw-partners. Hieronder een introductie van het project, dat in 2019 officieel van start ging.
Introductie Midwolder Bouwten, Het Groninger Landschap, 13 oktober 2020.
Groene toekomst voor jonge boeren
,,Tot voor kort lag de focus van het agrarische onderwijs op gewaskennis, schaalvergroting en techniek. Het werken met natuur kreeg niet veel aandacht. Maar dat gaat veranderen, want op die voet doorgaan is geen optie meer in een wereld in biodiversiteitscrisis”, aldus ‘Greener future for young farmers’. ,,Om natuurinclusieve landbouw verder te ontwikkelen, zijn boeren nodig die daadwerkelijk met natuur gaan werken op hun bedrijf. Die jonge boeren moeten dan wel weten wat hun kansen en mogelijkheden zijn, dus dat vraagt om aangepast onderwijs en doeltreffende lespakketten.”
Greener future for young farmers
Vanuit de Europese Unie is subsidie toegekend voor het project ‘Greener future for young farmers’. Dit initiatief van Vogelbescherming Nederland maakt het mogelijk voor docenten om samen met het Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving en Hogeschool Van Hall Larenstein onderwijsondersteunend materiaal over natuurinclusieve landbouw te verzamelen en te ontwikkelen voor alle niveaus in het groene mbo en hbo.
Impressie Onderwijsdag Greener future for young farmers 2019, Jamal Oulad-Eddib, 13 januari 2020.
Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs
Het groene onderwijs, van mbo tot wo, is voor de ontwikkeling van de landbouw altijd belangrijk geweest en heeft – zeker nu, in tijden van biodiversiteitscrisis – een belangrijke rol te vervullen.
Deze rol is bevestigd in de ‘Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs’, die door alle groene onderwijsinstellingen, de universiteiten van Groningen en Utrecht, de provincies, BoerenNatuur, Het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) en drie ministeries is ondertekend. Vanuit deze Green Deal wordt onderwijsmateriaal op het gebied van natuurinclusieve landbouw ontwikkeld, gedeeld, ontsloten en vooral – hopelijk – gebruikt.
Men heeft niet stilgezeten; het mede door de Europese Unie gefinancierde project ‘Greener future for young farmers’ werd medio juni 2020 afgerond. Dat heeft heeft nu al tot prachtige resultaten geleid, waaronder een portaal natuurinclusieve landbouw, waarbij speciaal voor dit project ontworpen onderwijsmateriaal geschikt en toegankelijk gemaakt is. Lees er alles over in onderstaand bericht van Vogelbescherming Nederland.
Stimulering van het natuurinclusieve groene onderwijs wordt en is een van de speerpunten van Kunst en Landschap waar het de landbouwtransitie betreft. Kunst en Landschap zal als ‘verzamelpunt’ van expertise middels ambassadeurs nadrukkelijk en actief bijdragen en meewerken aan de omschakeling naar ‘echt’ groen onderwijs.
Het groene onderwijs van de toekomst
Klik op onderstaande foto om op de site van initiatiefnemer Vogelbescherming Nederland terecht te komen. Je vindt er uitgebreide informatie (plus adressen) die je wegwijs maken in het groene onderwijs van de toekomst.
‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw’ met de ‘Online Kringloop Coach’
Met ingang van 1 mei 2020 start, op initiatief van FarmHack.nl, een online ‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw‘.
Te meer in tijden van het coronavirus neemt het online delen van kennis en ervaringen een steeds belangrijkere plek in. In nauwe samenwerking met professionals en inhoudsdeskundigen heeft FarmHack.nl een inspirerende en praktijkgerichte cursus samengesteld voor bedrijven, overheden, scholen, agrarische natuurverenigingen (ANV’s) en belangstellenden. Het delen van kennis met medecursisten staat daarbij centraal.
Online Kringloop Coach, Vimeo-kanaal Farmhack.nl, 20 maart 2020.
Doel van deze ’trekker van deze cursus’ is digitalisering in de landbouw om te zetten in innovatiekansen voor de boer. Boerenverstand ondersteunt de cursus met vakkennis over kringlooplandbouw en contacten met koplopers. Naast het verzorgen van de crossovers tussen de projectonderdelen vervult LTO Noord een rol als kennis- en netwerkorganisatie. Bekijk de trailer hierboven (als je dat niet al gedaan hebt).
Geïnspireerd geraakt? Klik dan op de de ‘Online Kringloop Coach’ hieronder. Wellicht dat ook jij je binnen vier weken tijd na het volgen van deze cursus ‘kringlooplandbouwexpert’ kunt noemen!
Groen Kennisnet: meer dan 300.000 digitale vrij toegankelijke kennisbronnen voor het domein voedsel en groen
Met meer dan 300.000 digitale vrij toegankelijke kennisbronnen is Groen Kennisnet de grootste Nederlandstalige verzameling actuele en betrouwbare kennisbronnen voor het domein voedsel en groen.
Groen Kennisnet faciliteert bedrijven, onderzoekers, docenten en studenten bij het ontsluiten, zoeken en vinden van kennisbronnen, leermateriaal en onderzoeksresultaten op het gebied van voedsel en groen en maakt daarvoor gebruik van de nieuwste technologie.
De beoogde gebruikers zijn agrarsich ondernemers, docenten en studenten in het groen onderwijs (AOC’s, het groene HBO en WUR) en ook iedereen die op zoek is naar groene kennis. Om gebruikers wegwijs te maken in de mogelijkheden verzorgt Groen Kennisnet workshops.
Groen Kennisnet beweegt vooruit, Groen Kennisnet, 20 november 2020.
Nieuw lespakket Groen Kennisnet: melkveehouderij-docenten op AOC’s kunnen het van eind april tot begin juni 2021 testen!
Biodiversiteit, kringlooplandbouw en natuurinclusieve melkveehouderij staan de laatste tijd sterk in de belangstelling. Wat kun je er aan doen en hoe kan het bijdragen aan het verdienmodel van de melkveehouder, zijn belangrijke vragen. Niet alleen voor boeren, maar ook voor studenten die mbo-onderwijs voor de opleiding melkveehouderij volgen.
Er is via Groen Kennisnet vanaf het voorjaar van 2021 voor het MBO een lespakket beschikbaar over de toepassing van biodiversiteit en kringlooplandbouw op melkveebedrijven.
Van eind april tot begin juni 2021 kunnen melkveehouderij-docenten op AOC’s het testen! Ze kunnen dan beoordelen of ze het willen inzetten in hun onderwijs. Ook melkveehouders en bedrijfsadviseurs worden uitgenodigt om een kijkje te nemen. Het lespakket is ontwikkeld door samenwerking tussen WUR en bijna alle Nederlandse groene MBO-scholen. .
Studenten actief betrekken bij deze thema’s en leren om doelgericht te werken aan een meer natuurinclusieve melkveehouderij zijn de belangrijkste doelen van het pakket. De ontwikkelaars gebruiken de testervaringen om in de zomermaanden nog kleine aanpassingen te doen. Begin september 2021 komt dan de definitieve versie beschikbaar die in het nieuwe schooljaar gebruikt kan worden. Meer info vind je hier.
Wereld Natuur Fonds financiert nieuwe leerstoel ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’
Voor een toekomstbestendige landbouw voor natuur én boer is er op wetenschappelijk niveau ook aardig nieuws te melden. Om in de behoefte te voorzien meer inzicht en kennis te krijgen over hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken komt er een nieuwe leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het Wereld Natuur Fonds financiert deze leerstoel met ingang van 2020: ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’, van Prof. dr. Pablo Tittonell.
Compilatie Inaugurele Rede Pablo Tittonell 18 februari 2020, Rijksuniversiteit Groningen, Pablo Tittonell, 23 februari 2020.
Een belangrijk doel van deze leerstoel binnen het GELIFES, het Groningen Institute for Evolutionary Life Sciences, is het onderzoeken hoe natuur en landbouw dichter bij elkaar gebracht kunnen worden. Bijvoorbeeld door onderzoek te doen naar de rol van landbouwgebieden als leefgebied voor wilde dieren. Deze kennis draagt bij aan de ontwikkeling van een landbouwsysteem dat winstgevend is voor boeren, voorziet in behoeften vanuit de samenleving én meerwaarde biedt voor natuur.
‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler’
,,50% van de wereldbevolking wordt nog steeds gevoed door kleine, vaak traditioneel en biologisch werkende boeren, op 20% van de beschikbare landbouwgrond.”
Pablo Tittonell
,,De reislustige hoogleraar zoekt de oplossing voor de mondiale agrarische problemen in ‘natuurgedreven landbouw’, de agro-ecologie. Boerenbedrijven van alle soorten en maten op de hele wereld onderzocht hebbende, laat hij zich vooral inspireren door de methoden van de kleine boer”, zo luidt de inleiding van een prachtig interview in het ‘juli ’20-alumnimagazine’ van de Rijksuniversiteit Groningen, van Jurgen Tiekstra met Pablo Tittonell: ‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler‘ .
Hoe agro-ecologie kan zorgen voor meer waardering voor de boer
,,De landbouwsector moet hervormen, zo luidt het devies (ook, red.) uit ‘Den Haag’. Het moet milieuvriendelijker, richting de kringlooplandbouw. De coronacrisis heeft de roep om kleinschalige lokale landbouw versterkt“, schrijft VPRO Tegenlicht-redacteur Jelle Baars op 31 juli 2020 in ‘Hoe agro-ecologie kan zorgen voor meer waardering voor de boer‘.
Maar kan het wel kleinschaliger, vraagt ook hij zich af. Nederland produceert toch voedsel voor de hele wereld? Het lijkt een onmogelijke taak: de landbouw milieuvriendelijker maken, meer waardering voor de boer creëren met eerlijker agrarisch werk én de wereld voeden. Pablo Tittonell doet hieronder haarfijn uit de doeken hoe hij daar over denkt en komt met een oplossing: overstappen op de ‘agro-ecologie’! Klik op de illustratie hieronder om er kennis van te nemen.
Met de drietrapsraket ‘science-practice-movement’ zet Pablo Tittonell de samenleving in beweging
Agro-ecologie is een ecologische benadering van de landbouw waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van de natuurlijke hulpbronnen en diensten, zonder deze te beschadigen. Naast de ecologische aspecten worden ook de sociale aspecten van het landbouwsysteem integraal meegenomen.
,,Ecologische boeren zijn juist pioniers, niet mensen die in het verleden blijven hangen.”
Pablo Tittonell
De term wordt gebruikt voor de wetenschappelijke discipline, de landbouwpraktijk, en de sociale en politieke beweging die zich voor deze benadering inzet. Agro-ecologie is niet gekoppeld aan één bepaalde landbouwmethode, maar sluit aan bij diverse benaderingen in de duurzame landbouw die een alternatief bieden voor de gangbare industriële landbouw. Kijk hieronder naar de TedEx-Ede-presentatie (uit 2014) hieronder, waarin Tittonell aan de hand van zijn ‘gebruikelijke’ drietrapsraket ‘science-practice-movement‘ agro-ecologie uitlegt.
Pablo Tittonell, Feeding the world with Agroecology, TEDxEde 2014, African Conservation Tillage Network, 14 september 2015.
,,Boeren zijn als artsen”
Het zijn ideeën die hij al zo’n vijftien jaar in Nederland verspreidt, zegt Marieke Rotman, die Pablo Tittonell voor De Groene Amsterdammer interviewde in het voorjaar van 2021. Die ideeën laten zich scharen onder de noemer ‘agro-ecologie’. Dat betekent natuurgedreven boeren met oog voor ‘de ecologie van het hele landbouwsysteem’: niet gericht op monocultuur en een zo hoog mogelijke opbrengst, maar op een veerkrachtig systeem.
De stroming wordt in de landbouwdiscussie gezien als tegenhanger van het ‘ecomodernisme’, waarvan de aanhangers pleiten voor verdere intensivering en modernisering van de landbouw, inclusief gentech en chemische bestrijdingsmiddelen. De twee visies zijn een voortdurende basis voor debat. Lees hier Rotman’s hele artikel, waarin Tittonell een vurig pleidooi richting informateur Herman Tjeenk Willink houdt voor meer ruimte voor samenwerking tussen boeren én tussen landbouw en natuur.
Voor meer informatie over de nieuwe leerstoel kun je op de foto hieronder klikken.
Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling
Een dag na de Opening van het Academisch Jaar, 1 september 2020, maakte de Rijksuniversiteit Groningen de benoeming tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling van Martijn van der Heide bekend. Met deze nieuwe – bij de faculteit Ruimtelijke Wetenschappen ondergebrachte – bijzondere leerstoel richt de universiteit zich (vanuit een integrale landschapsinclusieve benaderingswijze, red.) op een wetenschappelijke onderbouwing van natuurinclusieve maatregelen in de landbouw vanuit ruimtelijk en sociaaleconomisch perspectief. De leerstoel wordt voor een periode van vijf jaar door de provincie Groningen gefinancierd (200.000 euro). Lees hier over de annonce in het Dagblad van het Noorden: ‘Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling. Provincie financiert leerstoel‘.
In december 2020 had Johan Boonen voor Nieuwe Oogst een gesprek met Martijn van der Heide. Alle aspecten van natuurinclusieve plattelandsontwikkeling passeren de revue, incluis de rol van de verschillende actoren die de transitie ‘gangbaar-natuurinclusief’ moeten vormgeven. Plus het ‘prijskaartje’ dat daar aan hangt.
,,Ik zie de boer in dit alles niet als de kwade genius, hij vormt zich naar het systeem. Wil je naar een natuurinclusief platteland, dan zal iedere schakel een bijdrage moeten leveren. Ook overheid, onderwijs, banken, consumenten en supermarkten.”
Hogeschool Van Hall Larenstein start met nieuw lectoraat ‘Gebiedsgerichte transities naar kringlooplandbouw’
Bij de Hogeschool Van Hall Larenstein, een instituut dat ‘professionals opleidt die bijdragen aan een duurzame en betere wereld’, met vestigingen in Velp en Leeuwarden, heeft men in haar onderwijs- en onderzoeksinrichting – om de transitie naar natuurinclusieve kringlooplandbouw (beter) vorm te geven – ook volop aandacht voor de sociaal economische, ecologische, ruimtelijke en landschappelijke implicaties van de (landbouw)veranderingen, die moeten leiden tot een maatschappelijk verantwoord voedselsysteem. In januari 2021 start men een nieuw lectoraat: ‘Gebiedsgerichte transities naar kringlooplandbouw‘.
Lector Rik Eweg gaat namens de hogeschool praktijkgericht onderzoek doen naar een belangrijke systeemverandering in de landbouw die aansluit op de circulaire economie. In Living Labs (veldlaboratoria die constant in ontwikkeling zijn) worden projecten opgezet waarbinnen studenten, onderzoekers, (agrarische) ondernemers en andere belanghebbenden gebiedsgericht samenwerken om vorm te geven aan kringlooplandbouw.
Friesland heeft al zo’n labaratorium sinds augustus 2016, zoals je hierboven hebt kunnen lezen: het Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân. De kennis, kunde en ervaring die daar aanwezig is, is mijns inziens van onschatbare waarde voor Noord Nederland – ze kan uitstekend ‘ingezet’ worden als ‘gangmaker’ voor de drie noordelijke provincies. Niet in de laatste plaats omdat het lectoraat dat nu van start gaat, zich verbindt aan de door het ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij (LNV) aangewezen experimenteerruimtes in de Achterhoek, Twente en Noord Nederland. Biojournaal besteedde er uitgebreid aandacht aan:
Jaring Brunia: ‘De logica die ik miste in de gangbare landbouw vond ik in de natuur’
,,De natuur heeft overal een oplossing voor”. zegt de Friese Boer Brunia in onderstaande video, waar Pablo Tittonell overigens ook in ‘figureert’. Hij maakt onderdeel uit van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’, gemaakt door Jasper Spanjaart, in samenwerking met het Wereld Natuur Fonds.
Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.
Aflevering 1 mini docu-serie ‘Bodemprijs’, WWF, 15 oktober 2019.
Journaal-presentator Winfried Baijens betreedt het erf van boer Jaring Brunia
Brunia timmert aardig aan de weg. Zo kreeg hij eind november 2019 bezoek van NOS-verslaggever Winfried Baijens, die toen startte met een nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’.
Baijens vraagt zich in de eerste aflevering daarvan af of de alternatieve manier van boeren van Jaring Brunia realistisch is en of zijn werkwijze op grote schaal toepasbaar is. Kunst en Landschap maakte daarvan een korte reportage. Klik op: ‘NOS-verslaggever Winfried Baijens start nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’, of op de illustratie hieronder om hem te bekijken.
Stichting BD Grondbeheer geeft impuls aan kringlooplandbouw in Friesland
,,Medio mei gaf de stichting BD Grondbeheer een impuls aan de kringlooplandbouw in Friesland door een koopakte te tekenen van 28 hectare en deze in erfpacht uit te geven aan biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia in het Friese dorp Raerd”, zo meldt ons BioJournaal op 26 mei 2020.
Eind 2014 heeft Jaring 40 hectare familiegrond plus 15 hectare pachtgrond van It Fryske Gea omgeschakeld naar biologisch. In 2018 is hij doorgeschakeld naar de biodynamische landbouwmethode. Hij had echter nog te weinig land voor zijn droombedrijf. Nu dus wel. Klik op de foto hieronder voor zijn relaas.
,,Dankzij de grondaankoop van Stichting BD Grondbeheer heb ik nu betaalbare hectares tot mijn beschikking waarop ik mijn missie verder kan gaan ontwikkelen.”
Jaring Brunia
‘Nieuw boeren’: tien (ook gangbare) boeren schakelen om naar kringlooplandbouw
In zijn boek ‘Nieuw Boeren, je leent het land van je kinderen‘ beschrijft Kees Kooman – zonder bekeringsdrang en met boerenverstand – tien boerenfamilies, van Schiermonnikoog tot Zeeland en Limburg, die de transitie naar een nieuwe landbouw hebben ingezet. ,,De sector staat onder grote druk: regelgeving vanuit de overheid, klimaatverandering, een uitgeputte bodem, dierenwelzijn, te lage prijzen. Wat doen deze boeren om zich van de toekomst te verzekeren?, vraagt Kooman zich af. ,,Ze wachten niet op de overheid, en spelen op verschillende manieren in op de behoefte van de consument. Johan Jansen bijvoorbeeld stapt over naar een onverwacht gewas – thee –, Styn Claessens ontwikkelt een kippenschuur die duurzaam en diervriendelijk is, en een groep boeren op Schiermonnikoog keert terug naar een kleinschalig en traditioneel werkende coöperatie.”
‘Nieuw Boeren’, radiointerview Kees Kooman en Corneel van Rijn bij Vroege Vogels
Naar aanleiding van alle boerenprotesten rondom de stikstofdiscussie vond de redactie van het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels het tijd om ook een ander geluid te laten horen. Zij nodigde schrijver van Nieuw Boeren, Kees Kooman, en een van de tien boeren die het roer om durfde te gooien, Corneel van Rijn, uit voor een boekbespreking. Kijk en beluister hieronder de uitzending van zondag 27 oktober 2019. Voor meer informatie over ook de andere boeren klik je hier.
Nieuw Boeren in NPO Radio 1 Boekenpodcast ‘De Beste Boeken’
Op vrijdag 20 december 2019 deden Jellie Brouwer (Kunststof) en Menno Bentveld (Vroege Vogels) in het radioprogramma ‘De Beste Boeken‘, een NPO Radio 1-boekenpodcast, het nog eens dunnetjes over. Het boek Nieuw Boeren, maar met name de rol die de consument speelt in de transitie naar kringlooplandbouw worden daarin uitgebreid besproken. De uitzending start bij minuut 7.44.
Boeren op Schier: zeven ’toekomstboeren’ op weg naar hun eigen zuivelcoöperatie
Vanaf 2014, het moment dat de provincie Friesland alerteerde voor een te hoge stikstofuitstoot op het Nationaal Park Schiermonnikoog (schakel in het Natura 2000-netwerk), zijn (alle) zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog (noodgedwongen) meer en meer met elkaar gaan samenwerken. Er moest op instigatie van landelijke wetgeving een buffer van zo’n 30 hectare gecreëerd worden tussen polder en natuurgebied. ‘Tom Poes, bedenk een list’, want de mogelijkheid kon bestaan dat één van de zeven boeren het veld moest ruimen. Toenmalig directeur van het Louis Bolk Instituut, Jan Willem Erisman, werd ‘ingevlogen’.
Boeren Schiermonnikoog gaan samenwerken, Omrop Fryslân, 6 juli 2016.
Gaandeweg ontwikkelde zich het idee om gezamenlijk een zuivelonderneming op te zetten, die ervoor moest zorgen dat er een ‘boeren’-toekomst blijft voor de zeven melkveehouders op het eiland. Melkveehouder Ludie van der Bijl laat zijn licht over zo’n coöperatieve opzet schijnen.
Zuivelonderneming moet toekomst melkveehouders Schiermonnikoog veiligstellen, Nieuwe Oogst, 28 mei 2018.
Op een andere manier boeren: meer ruimte voor vee, kringlooplandbouw en geen bestrijdingsmiddelen
‘Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden’, schrijft Vroege Vogels. ‘Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega-boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen. Het zevental wil op een andere manier boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, en geen gebruik maken van bestrijdingsmiddelen.’ In een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma (28 feb 2020) komen twee van hen aan het woord.
(Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages, waarvan de eerste over de Friese boeren gaat. Ook de andere vier reportages gaan over ’toekomstboeren’.)
De eilanderboeren zijn al ruim 80 jaar verenigd in de Vereniging Boerenbelang Schiermonnikoog, maar nog nooit werkten zij zó breed en intensief samen als tijdens dit unieke biodiversiteitsproject. Allen delen zij de passie voor het eiland, de schone lucht, het vee, de bodem en zijn zij blij met de gezelligheid die de toeristen op het eiland met zich meebrengt.
Alle Schiermonnikoger boeren zijn tevens recreatieondernemer. Ieder op zijn eigen manier, en met een grote verscheidenheid. Zo ook Peter Visser van de Duinhoeve. Omrop Fryslân maakte op 26 november 2019 voor het programma De Oertocht een beeldverslag van Peter’s overtocht naar het vaste land. Wat hij daar ging doen, zie je in deze uitzending.
DE OERTOCHT: Boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 26 november 2019.
Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema
‘De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema’, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.
Dat goede moed en doorzettingsvermogen zijn vruchten af kan werpen, lees je in: ‘Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog‘, een nieuwsbericht van de Provincie Friesland, en in Tienke Wouda’s ‘Boeren Schier kiezen locatie zuivelboerderij‘ (Nieuwe Oogst, 21 april 2020). Gedeputeerde Klaas Fokkinga is blij met de plannen van de eilander boeren. Volgens hem is het een voorbeeld voor de toekomstige landbouw in Friesland:
,,Sa as de plannen oppakt wurde op Skiermûntseach is foar my in moai foarbyld foar de takomstige lânbou yn Fryslân. In lânbou yn balâns mei de natuer mei in oanpak dy’t betocht is troch de eilanners sels.”
Klaas Fokkinga, Gedeputeerde Provinsje Fryslân
Omschakeling boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 7 november 2019.
De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog van start!
Het gaat lukken. Het project dat landbouw en natuur op Schiermonnikoog voor eens en, als het goed is, voor altijd moet verenigen, komt van de grond. Dat schreef Anne Roel van der Meer op 14 november 2020 in een uitgebreide reportage over de ‘Schierboeren’ in ‘De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat‘, in zowel het Dagblad van het Noorden als de Leeuwarder Courant. De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog officieel van start!
Voor het project van de Schiermonnikoger zuivelboeren hoopt men ergens in januari een ‘bestuurlijk moment’ te vinden om alle intenties vast te leggen met onder anderen landbouwminister Carola Schouten. Het zal dan onder auspiciën van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland als pilot van het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) officieel voor vijf jaar worden vastgelegd.
(Over (pilots van) het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) kun je verderop in dit blogboek lezen)
Met de eigen stroom mee Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant (Open Publicatie), 14 november 2020 (geen foto’s ingesloten, enigszins gemankeerde tekst)
.
Kunst en Landschap gaat GLB-pilot ‘Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog’ op de voet volgen
Provinciebestuur geeft Groninger boeren stof tot nadenken
Van het Friese Schiermonnikoog naar de provincie Groningen, waar het biologisch boeren wel een duwtje in de rug kan gebruiken: ,,van alle landbouwgrond is nog geen drie procent (2016) in het bezit van biologische boeren”, zo meldt de voiceover van onderstaande video. ‘Daar lag (en ligt) dus een mooie uitdaging’, volgens het Groninger provinciebestuur.
Biologische landbouw: Leren voor de toekomst, Provincie Groningen, 21 november 2016.
Crossbaan omgetoverd tot sociaal ecologisch energielandschap, gedragen door de omgeving
We blijven in de provincie Groningen, gemeente Midden-Groningen. Daar is met ingang van april 2020 het innovatieve Zonne-energiepark Meeden aan het Servicepunt Lokale Energie Voorwaarts,dat lokale energie-initiatieven in die provincie ondersteunt, toegevoegd. Een mooie combinatie van duurzame energie, ecologische tuinbouw, kunst, educatie en recreatie. Bovenal een ontmoetingsplaats voor jong en oud.
,,Wat we willen is bewijzen dat je op lokaal niveau een sociaal energielandschap kunt maken, dat wordt gedragen door de omgeving. De opbrengst blijft hier en investeren we volledig in het project.’’
Jaap Keuning
Met het coöperatieve zonne-energiepark ‘De Zonne Akkers’ hopen de initiatiefnemers Jaap Keuning en partner Henriëtte Hartgers uit Meeden, en medebestuurslid Lylian Dwarkasing uit Groningen, een sociaal energielandschap te creëren dat de inwoners van Meeden en omgeving meer dan (groene) zonne-energie alleen biedt.
Onder en om de 6768 zonnepanelen – op ‘bokken’ – gaat nogal wat bedrijvigheid plaatsvinden – er komen ateliers, een biologisch tuin(bouw)- en ecologisch recreatieproject en er verrijst binnenkort een gezellige oogstkantine waar ,,we op kleine schaal onze spullen aan de man brengen en waar we met z’n allen van ons landje kunnen eten en drinken.’’
,,Toen we drie jaar geleden ons plan bespraken in het dorp merkten we dat er behoefte was om een soort tuin- en recreatieproject met scholen te doen. We geloven dat we via de kinderen ook ingang krijgen bij de ouders.’’
De stichting heeft Econnetic betrokken bij de ontwikkeling van het project. Econnettic ondersteunt bij het aanvragen van SDE+subsidie, de onderhandelingen met de installatiepartij en aanvraag voor de omgevingsvergunning. Ook na realisatie blijft de organisatie betrokken als beheerder van het zonne-energiepark.
De website van De Zonne Akkers komt eraan, zo beloofde het drietal. Kunst en Landschap gaat die en de ontwikkelingen van dit energie-tuin- en recreatieproject op de voet volgen. Ik houd je op de hoogte.
Het gaat goed met de kleinschalige landbouw in Groningen
Het gaat goed met de kleinschalige landbouw in Groningen. In de afgelopen zeven jaar kwamen er maar liefst zeven tuinderijen bij. Deze kleinschalige initiatieven telen groenten voor lokale afzet in de vorm van zelfoogst, pakketten of losse verkoop. De Groningse tuinders zien elkaar meer als collega dan als concurrent. Het werkt versterkend om samen hetzelfde ideaal na te streven.
Binnenkort zal de provincie weer een tuinderij rijker zijn, als het aan Esther Kuipers ligt. In het dorp Kiel Windeweer (gemeente Midden-Groningen) hoopt ze na een crowdfundactie met Tuinderij Het Groeipunt van start te kunnen gaan. Om de tuinderij op te kunnen zetten is een startinvestering nodig van twintigduizend euro – meer dan de helft van dit bedrag is op het moment van schrijven al binnen. Ze legt hieronder uit wat haar plannen zijn. Bio Journaal besteedde (op 24 augustus 2020) aandacht aan dit project. Daarover kun je lezen in het artikel ‘Groningen krijgt nieuwe kleinschalige tuinderij‘.
Tuinderij Het Groeipunt Promofilm, 11 augustus 2020.
Gaan ‘Herenboeren’ (Noord) Nederland veroveren?
Vanaf 1 november 2020 hoopt Herenboeren Assen, ‘Herenboerderij Hof van Rhee‘, van start te gaan. In Groningen zijn plannen om onder de vlag van ‘Herenboeren‘ het concept ‘uit te rollen’ en een coöperatie Herenboeren Groningen in het leven te roepen. Ik ga beide initiatieven volgen en kom er binnenkort bij je op terug in een aparte blogbijdrage ‘Herenboeren in Noord Nederland‘, waarbij ik natuurlijk ook oog blijf houden voor eventuele nieuwe initiatieven in die richting (in onze regio). Om je alvast een indruk te geven van wat het is om Herenboer te zijn, of te worden, kun je kijken naar de twee video’s hieronder.
Animatie Herenboeren, Herenboeren Nederland, november 2019.
Herenboerderijen bevrijden de landbouw van de supermarkt: ‘Van akker naar bord’
In ‘Herenboerderijen‘ vormen boeren en burgers samen een groep buitenlui die eten van wat het land opbrengt, zegt Evert de Vos op 14 juli 2021 in De Groene Amsterdammer. Direct van de grond naar de mond. Een ideaal, circulair model, zou je zeggen. ‘Voor heel Nederland kan het voedsel verbouwd worden op een derde van het huidige landbouwarsenaal.’ De Vos maakte een prachtige reportage over de collectieve boerderij De Groote Modderkolk aan de rand van het bos midden in de idyllische omgeving van het Gelderse Loenen (Veluwe). In 2015 startte in Boxtel de eerste Herenboerderij, in 2019 volgde De Groote Modderkolk in Loenen
De Vos legt het concept van een Herenboerderij uit: een beweging van inmiddels tien collectieve boerderijen waar burgers lid van worden, eenmalig tweeduizend euro investeren, eventueel vrijwillig op werken – ‘mag, hoeft niet’ – en vervolgens hun groenten, fruit en vlees van betrekken. Direct van het land op het bord, zonder tussenkomst van veiling, groothandel of supermarkt.
Kan de productie van ons voedsel anders, beter en duurzamer? Herenboeren denkt van wel. Namelijk door mensen te betrekken bij hun voedselproductie. En door landbouw en natuurherstel hand in hand te laten gaan. Wat dit oplevert? Blije mensen, een betere leefomgeving voor mens en dier en eerlijk eten. Jeannine Brand van ‘Atlas Natuurlijk Kapitaal‘, een initiatief van de Rijksoverheid om onze natuurlijke omgeving beter en duurzamer te gebruiken, ging in gesprek met twee herenboeren en oprichter van Herenboeren Geert van der Veer.
Nog een stap; van natuurinclusieve naar landschapsinclusieve landbouw
Bovenstaande voorbeelden van ‘nieuw boeren’ – de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert, biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia, een boek, een groep boeren op Schiermonnikoog, de biologische (recreatie)boeren in de provincie Groningen en de Herenboeren – zijn slechts een greep uit de talrijke initiatieven die overal in het land genomen worden om (gezamenlijk) tot een natuurinclusieve – nogmaals, ik spreek liever van een landschapsinclusieve – landbouw te komen.
Landschapsinclusieve landbouw: duurzame landbouw landschappelijk op z’n plaats middels participatief werken
Waarom mijn voorkeur uitgaat naar de term ‘landschapsinclusievelandbouw’ illustreer ik graag aan de hand van een artikel van Jan Willem Erisman, directeur van hetLouis Bolk Instituut, dat mij op 19 maart 2020 (via een nieuwsbericht van het College van Rijksadviseurs, red.) onder ogen kwam. Erisman onderstreept daarin het belang van het vertrekpunt natuurinclusieve landbouw en pleit voor een landschappelijke benadering (binnen kaders en middels participatief werken) van het toekomstig landbouwbeleid.
,,Er is een veel stringenter beleid nodig op het gebied van ruimtelijke ordening om goede keuzes te maken over welke gebieden je waarvoor gebruikt. Er wordt nog te weinig in kaders gedacht.”
Jan Willem Erisman
Dat Erisman’s bericht mij bereikte via de Rijksadviseurs is geen toeval. Een nadrukkelijk pleitbezorger van landschapsinclusieve kringlooplandbouw is – landschapsarchitect en een van die adviseurs – Berno Strootman. Hij publiceerde op 9 juli 2020 een prachtig essay, waarin hij een vurig pleidooi houdt voor een landschapsinclusieve landbouw met een New Deal voor boer en maatschappij. Je kunt het hier downloaden: ‘Essay Landschap is alles‘.
,,Het Nederlands cultuurlandschap is voor het grootste deel ontstaan door boeren, laat het nu weer opbloeien samen met de boeren.”
Berno Strootman, Rijksadviseur
Tweedaags congres ‘Natuurinclusieve landbouw’ – 27/28 november 2019
Kunst en Landschap beveelt dit boek graag aan, ‘Biodivers boeren‘ biedt voor tal van doelgroepen uitstekende handvatten om te komen tot een veerkrachtiger, natuurlijker landbouwsysteem.
,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”
Zij gaf er een reactie op, verbond haar betoog aan haar ‘Visie‘ en kwam met een welluidend slotwoord om te kunnen boeren in ‘balans met de natuur, met een goed verdienmodel’. Zij dichtte daarbij een belangrijke rol toe aan het ‘groene onderwijs’, waarbij zij hoopt dat het boek via diverse ‘relevante’ kanalen ingezet gaat worden. Schouten in een glansrol in ‘bange dagen’.
Toespraak Carola Schouten, congres ‘Natuurinclusieve landbouw’, Louis Bolk Instituut, 12 december 2019.
Natuurinclusieve landbouw: laat de natuur voor je werken
Precies een week voor zijn afscheid, Jan Willem Erisman verruilde per 1 september 2020 zijn functie als directeur-bestuurder van het Louis Bolk Instituut voor een hoogleraarschap ‘Environmental Sustainability’ bij het CML, het Centrum voor Milieuwetenschappen aan de Universiteit Leiden, lanceerde het Louis Bolk Instituut een hagelnieuwe website, specifiek gericht op natuurinclusieve landbouw (met een nadrukkelijke landschappelijke component; what’s in a name?), als kroon op Erisman’s achtjarige loopbaan bij het instituut.
In heldere bewoordingen geeft de website antwoord op de vraag hoe je er voor kunt zorgen dat je agrarische bedrijf goed samenwerkt met de natuur en (ook nog) rendabel voedsel produceert. Je zult daarbij beseffen dat jouw bedrijf niet geïsoleerd staat, maar afhankelijk is van zijn omgeving. Aan de hand van een viertal gezichtspunten en onderling samenhangende maatregelen die je kunt nemen, zal je zien dat natuurinclusieve landbouw een robuuste vorm van landbouw is, waarbij de natuur je partner wordt en geen kostenpost, aldus de website. Kijk hier naar een video waarin het conceptuele kader van natuurinclusieve landbouw wordt uitgelegd:
Natuurinclusieve landbouw: het conceptuele kader, Louis Bolk Instituut, 18 augustus 2020.
De informatie op de website is (voornamelijk) ontleend aan het hierboven beschreven boek ‘Biodivers boeren, de meerwaarde van natuur voor het boerenbedrijf‘. Klik op: ‘Natuurinclusieve landbouw: laat de natuur voor je werken‘ of op de illustratie hieronder om naar de website te gaan:
De boer van de toekomst bestaat al!
‘Boer doet Leven’, boekpresentatie LNV, Kunst en Landschap, 2 december 2020.
Net voor de feestmaand, de maand waarin opnieuw verscherpte maatregelen werden afgekondigd in verband met het Coronavirus, verscheen op 27 november 2020 bij uitgeverij Lecturis ‘Boer doet leven. Portretten van landschapsboeren‘, van Berno Strootman, Caspar Janssen en Jantien de Boer. In dit boek staan twintig ‘landschapsboeren’ in de schijnwerpers: boeren die duurzamer werken, met meer aandacht voor biodiversiteit, dierenwelzijn en het landschap. Toekomstboeren die al bestaan, en die zorgvuldig omgaan met de kwaliteit van water, bodem en lucht. Ze zijn geportretteerd in de landschappen die ze produ-ceren. Een uitgebreide aankondiging van een van de auteurs op Facebook, Caspar Janssen, wil ik je niet onthouden; ik neem hem hieronder integraal op. Zie het als een geste om de komende donkere dagen toch een beetje hoopvol door te komen. Fantastisch geschenk voor onder de kerstboom! Je kunt het hier bestellen.
Aankondiging ‘Boer doet leven’ door Caspar Janssen
Veranderen vergt moed. Toneelgroep Jan Vos neemt voorstelling MANSHOLT in reprise
De portretten van de landschapsboeren van het drietal schrijvers-journalisten hierboven tonen dat het dus kan: boeren die duurzamer werken, met meer aandacht voor biodiversiteit, dierenwelzijn en het landschap. Toekomstboeren die al bestaan, en die zorgvuldig omgaan met de kwaliteit van water, bodem en lucht.
Dat vergt moed, zo meldt het affiche van de theatervoorstelling MANSHOLT, die in de zomer van 2021 rondtoerde langs zes boerenerven, verspreid door heel Nederland. Toneelgroep Jan Vos bracht met deze voorstelling (over landbouwhervormer Sicco Mansholt), een expositie en een talkshow, een grote groep boeren en niet-boeren met elkaar in contact.
Met de 41 voorstellingen hoopt Toneelgroep Jan Vos de kern van de realiteit (van de landbouwproblematiek) naar boven te halen, er fictie van te maken, om vervolgens weer terug te keren naar de realiteit. Toneelschrijver Tjeerd Bischoff legt die vertaalslag helder uit tijdens een korte sfeerimpressie van MANSHOLT.
Een korte sfeerimpressie van de voorstelling Mansholt, Toneelgroep Jan Vos, 22 september 2021.
Special Kunst en Landschap over toneelvoorstelling MANSHOLT en over Sicco Mansholt zelf natuurlijk
Schrijvers, journalisten, theatermakers, wetenschappers en andere creatieve geesten storten zich met veel passie op de hervorming van ons landbouw- en voedselsysteem. De transitie waarvan velen voelen dat ie moet gaat plaatsvinden, maar hoe dan? Kunst en Landschap gelooft (daarbij) in de kracht van verbeelding. Theater in een setting en opzet zoals verkozen door Toneelgroep Jan Vos leent zich daar wat mij betreft bij uitstek voor.
Klik op de illustratie hieronder voor een uitgebreide reportage van Kunst en Landschap over de voorstelling MANSHOLT, en over Sicco Mansholt zelf natuurlijk.
Samen biodiversiteitsverlies ombuigen naar biodiversiteitsherstel
Van verlies naar herstel van biodiversiteit: hoofddoel van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Wat is biodiversiteit eigenlijk? En waarom is het zo belangrijk? Aan de hand van prachtige beelden uit de serie ‘Our Planet’ van het Wereld Natuur Fonds legt Sir David Attenborough het je uit!
Our Planet – Wat is biodiversiteit?, Wereld Natuur Fonds, 17 mei 2019.
Deltaplan Biodiversiteitsherstel
De overheid, publieke- en private partijen hebben zich op 19 december 2018 verenigd in (de landelijk opererende) stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. Biodiversiteit in Nederland herstelt zich immers niet vanzelf. Het vraagt om een systeemverandering die samen moet worden aangepakt.
Lancering Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 19 december 2018, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.
Met boeren, terreinbeheerders, particulieren, onderzoekers en overheden zet Deltaplan Biodiversiteitsherstel zich in voor een Nederland waar mensen én natuur zich kunnen ontplooien. Zodat Nederland een voorbeeld kan worden van een dichtbevolkte delta waar biodiversiteit en economische ontwikkeling samengaan. De ambitie daarbij is biodiversiteitsverlies in Nederland om te buigen naar biodiversiteitsherstel. Klik voor een korte samenvatting van het Deltaplan op de illustratie links. Om alles te weten te komen over hun ambities en dromen voor 2030 klik je op de banner hieronder. Kijk hoe ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel in (het Noorden van) ons land. Je kunt zelfs partner of supporter worden!
Deltaplan publiceert leidraad voor gebiedsgerichte aanpak biodiversiteitsherstel
Op 2 september 2020 publiceerde de stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘ de ‘Leidraad voor een gebiedsgerichte aanpak‘. Deze leidraad is opgesteld door de werkgroep ‘Gebiedsgerichte aanpak van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. De leidraad is ontwikkeld om organisaties en instanties op weg te helpen die via een gebiedsgerichte aanpak een regionale opgave op het gebied van biodiversiteit willen oplossen. Men gaat daarbij Eerst in op wat volgens de werkgroep de voorwaarden voor een succesvolle gebiedsgerichte aanpak is. Vervolgens wordt toegelicht welke processtappen nodig zijn voor een succesvol gebiedsproces.
Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied’ één van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs’
Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied‘ is een van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs‘. Deze prijs waardeert projecten waarin boeren en particulieren samenwerken aan het herstel van biodiversiteit. Op 5 maart 2020, tijdens de ‘Partner- en Supporterdag‘ van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, ontvingen de twee prijswinnaars elk een cheque van €25.000 om hun projectideeën te realiseren. Klik hieronder op de gelukkige winnaars van het Friese It Heidenskip, Jitske Draijer en Ysbrand Galama, om alles te weten te komen over dit prachtige project.
Het Deltaplan blijft It Heidenskip natuurlijk op de voet volgen. Op 10 juli 2020 maakten Ysbrand en Jitske de balans op van de eerste vier maanden biodiversiteitsherstel(werkzaamheden) via de website samenvoorbiodiversiteit.nl.
Samen voor Biodiversiteitsprijs voor ‘It Heidenskip’
Samen voor Biodiversiteitsprijs, It Heidenskip, 23 juni 2020.
De eerste Partnervlog van het Deltaplan is een feit!
Het aantal partners en supporters neemt gestaag toe; en dat willen ze weten bij het Deltaplan. Om dat kracht bij te zetten introduceerde de stichting op 11 mei 2020 haar eerste ‘Partnervlog‘. De eerste beurt viel toe aan partner Cruydt-Hoeck Wildebloemenzaden uit Nijeberkoop, Friesland. Jasper Helmantel neemt je in deze vlog mee in een rondje om zijn kwekerij:
Partnervlog Cruydt-Hoeck | Samen voor Biodiversiteitsherstel, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.
‘Naar een rijk platteland’: manifest voor Groningse uitwerking van Deltaplan Biodiversiteit
Een landelijk gebied met een fraai cultuurlandschap en een rijke biodiversiteit, versterking van het toekomstperspectief voor boerenbedrijven én een actieve betrokkenheid van de Groningers hierbij, dat is het streefbeeld van 14 natuur- en landbouworganisaties en kennisinstellingen. Gezamenlijk overhandigden zij op 26 mei 2020, op ludieke wijze, op een trekker met een groot boeket wilde bloemen, het manifest ‘Naar een rijk platteland‘ aan gedeputeerde Henk Staghouwer. Het manifest is de Groningse uitwerking van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel: een brede landelijke coalitie om natuurverlies om te buigen naar herstel van biodiversiteit.
Manifest Naar een rijk platteland, NMF Groningen, 26 mei 2020.
.
Overhandiging manifest, Provinciehuis Groningen. Beeld: NMF, Marco Glastra
Boer krijgt bieten ‘niet aan de gang’ en verpacht akker aan biodiversiteitsduo
Wat een dikke bult met bieten had moeten worden, wordt waarschijnlijk een iets minder dikke bult met bieten, schrijft Bram Koster voor het Groningse Oog TV. De Thesinger bietenvelden van boer Menko Oosterhuis stonden er in het voorjaar van 2021 ondermaats bij. Oosterhuis: ‘Het was een natte periode. We hebben het gewas niet goed aan de gang gekregen.’ Hij staat echter open voor ‘iets nieuws’ en laat twee ‘idealisten’, Bas Hoorn en Thekla de Jong, los op één van zijn akkers.
Boer krijgt bieten ‘niet aan de gang’ en verpacht akker aan biodiversiteitsduo, Oog Groningen, 16 augustus 2021.
Lees hieronder Bram Koster’s reportage van 16 augustus 2021.
Ook de provincie Drenthe participeert in het Deltaplan Biodiversiteitsherstel
Ook de provincie Drenthe doet mee met het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Gedeputeerde Henk Jumelet, hij heeft onder andere ‘Natuur en Landschap’ in zijn portefuille, legt aan de hand van drie woorden uit waarom en hoe ze in de provincie Drenthe werken aan natuur- en biodiversiteitsherstel: ‘beschermen, beleven en benutten’. Dat doen ze samen met een aantal landbouw- en natuurpartners, zoals bijvoorbeeld het project Duurzame Melkveehouderij Drenthe dat eerder in dit blogboek al voorbij kwam.
Partnervlog provincie Drenthe, Samen voor Biodiversiteitsherstel, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 12 november 2020.
Partnerwebinar Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel – 19 juni 2020
De bovengenoemde Partnerdag was amper een week voorbij of het coronavirus sloeg (in ons land) toe. Dat noodzaakte tot andere manieren van communiceren en doelen nastreven. Op 19 juni 2020 werd er derhalve een webinar georganiseerd voor partners en supporters. Tegelijkertijd werd de balans (tot en op die dag) opgemaakt: 59 partners en 48 supporters. Doel voor eind 2021: zo’n 100 partners en 200 supporters. Vol goede moed leggen voorzitter Louise Vet en bestuurslid Alex Datema je uit hoe – en de wijze waarop – ze dat willen bereiken:
Schat aan informatie over een van de meest prangende problemen van deze tijd
Op 24 april stond de presentatie van het boek ‘Bescherming van Biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging’, van Jan van der Straaten, Willem van Kruijsbergen en Henk Sierdsema, in het Natuur-museum in Tilburg geprogrammeerd. Het eerste exemplaar zou worden overhandigd aan Alex Brenninkmeijer, voormalig Ombudsman van Nederland. Dit evenement is vanwege de coronacrisis geannuleerd. Zoeken naar publiciteit via de (kwaliteits)kranten is dan wellicht een slimme optie – vooral als je aanleiding hebt om – op basis van ‘onderzoek’ – ze te prijzen voor de aandacht die ze met eerdere berichtgeving over biodiversiteit gegenereerd hebben.
Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boeken
,,Hoe kan het toch dat al die honderdduizenden kleine boeren zo makkelijk meegingen in die plotselinge maalstroom van vernieuwingen, met onzekere gevolgen”, vroeg Correspondent-journalist Thomas Oudman zich af in een prachtige recensie van het boek ‘De geur van hooi‘ van journalist en schrijver Tialda Hoogeveen. ,,Zij die vaak zo hielden van hun vak en van hun land dat ze het harde bestaan al generaties lang voor lief namen?” Het antwoord op die vraag krijg je van Oudman door ‘De biodiversiteitscrisis én het stikstofprobleem ontstonden bij de boer aan de keukentafel‘ te lezen (Thomas Oudman, De Correspondent, 26 augustus 2020).
Waterland, land van toekomst / Wetterlân, lân fan takomst
De hier bovengenoemde (en biodiversiteitsprijswinnende) Ysbrand Galama van It Heidenskip is ook op een ander vlak actief om aandacht te vragen voor een landschap waar boeren toekomst kunnen hebben met ruimte voor water en biodiversiteit: hij verzorgde de illustraties bij het in september 2020 verschenen ‘Waterland, land van toekomst‘, geschreven door Eddy Wymenga, vertaald door Jantien de Boer – uit het Fries: ‘Wetterlân, lân fan takomst‘. Het wordt uitgegeven door Bornmeer Noordboek.
Op 11 oktober waren Eddy Wymenga en Ysbrand Galama te gast bij het radioprogramma Buro de Vries van Omrop Fryslân. Verslaggever René Koster ging met beide ‘veldmannen’ het boezemland bij It Heidenskip in.
Waar het debat over landbouw en natuur nogal gepolariseerd is geraakt, hoopt Eddy Wymenga dat het boek helpt om mensen met elkaar in gesprek te laten gaan. Journalist Jan Sybma had een gesprek met de makers en levert voor dat gesprek de munitie met een recensie van In Wetterlân. Lân fan takomst: ‘Hoe de veenweide was, werd en moet worden‘ (Friesch Dagblad, 14 oktober 2020).
„Want wy moatte de transysje mei ús allen meitsje. It giet wol oer de grûn en it ynkommen fan boeren, dat sy fertsjinje stipe om dy omslach meitsje te kinnen. Konsuminten sille ree wêze moatte om dêr in passende priis foar te beteljen.”
Eddy Wymenga
Tienke Wouda schreef op 24 december 2020 ook een recensie over Wetterlân, Lân fan takomst – voor Nieuwe Oogst. Voor haar bleef de grote vraag of de burger wel bereid is (wat) meer voor zijn voedsel te betalen en ‘of het boek hiermee niet te optimistisch is ingestoken’. En, ‘worden de melkveehouders niet alsnog het kind van de rekening in het veenweidegebied, zolang er geen goed verdienmodel ligt voor de veenweideboer?’
Natuurdoelen opnemen in de bedrijfsvoering van agrariërs om de biodiversiteit te versterken
Natuurdoelen opnemen in de bedrijfsvoering van agrariërs om de biodiversiteit te versterken, dat is het uitgangspunt van Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân. Een plan van Kening fan ‘e Greide (Kening) waarvoor op 24 augustus 2016 het startsein werd gegeven in Oudega. Hiermee wordt gezocht naar oplossingen om de afnemende biodiversiteit in het Friese boerenland een flinke impuls te geven. Bijvoorbeeld door melk te produceren met oog voor insecten, bloemen en weidevogels.
,,We zien de afgelopen jaren steeds meer initiatieven en ervaren steeds meer energie rond de verduurzaming van onze Noordelijke agrofood-opgave. De balans tussen economie en natuur vraagt een lange termijnvisie waar gefaseerd veranderingen doorgevoerd moeten worden.” Dat meldt Living Lab Fryslân op 27 september 2020 op haar website.
Inmiddels zijn er in Fryslân meer dan 115 organisaties met de transitie naar natuurinclusieve landbouw, meer dan 300 initiatieven met duurzame voeding en zo’n 120 lopende projecten op het gebied van natuurinclusieve landbouw actief. Daar wil het Lab iets aan doen: ze roept op tot samenwerking om de versnippering van activiteiten tegen te gaan – om er meer structuur in aan te brengen. Nog dezelfde dag werd er een enquête ‘Agrarisch Brûsplak‘ gelanceerd.
Het bericht en de enquête vind je hieronder. ,,Vul hem in, de agrofoodtransitie is immers een opgave van ons allemaal”, zo spoort het Living Lab aan.
In december 2020 en de eerste twee maanden van 2021 vinden er een aantal online Agro-food Brûsplak-bijeenkomstenplaats. Doel is om informatie om te zetten in inspiratie, die aanzet tot ‘vrij en mogelijk anders denken’, waarbij de deelnemers elkaar ontmoeten en los kunnen komen van de (belangen van de) waan van de dag. Bijeenkomsten, die tot nieuwe ideeën kunnen leiden, wellicht zelfs tot kansrijke acties, aldus de website. De eerste online meeting die moet leiden tot input voor de nieuwe Friese Landbouwagenda 2021 – 2025 vond plaats op 7 december: ‘Veranderend Beleid. Hoe ziet de Agro-food sector eruit in 2030?‘
(Ook) voor de andere sessies laat men zich inspireren door een aantal prominente (gast) sprekers. Daarvoor ga je naar het speciaal daarvoor ingerichte en ‘bruisende’ YouTube-kanaal ‘Brûsplak’.
Veranderend Beleid. Hoe ziet de Agro-food sector eruit in 2030?, Brûsplak, 8 december 2020.
Bijna twee derde van Nederland weet niet waarvoor het begrip biodiversiteit precies staat
In opdracht van stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel deed marktonderzoeksbureau Motivaction onderzoek naar de kennis van het begrip ‘biodiversiteit’ onder ruim 1.200 Nederlanders. Uit dit onderzoek blijkt dat veel mensen biodiversiteit belangrijk vinden, maar toch weet bijna twee derde van Nederland niet waar het voor staat. Laat staan hoe we biodiversiteit kunnen beschermen en herstellen.
Het onderzoek was de aanloop naar de publiekscampagne ‘Maak Grijs Groener’ die dinsdag 13 oktober 2020 op tv (en andere media) van start ging. Ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel:
De ambitie van het Deltaplan is om in 2030 biodiversiteitsverlies in Nederland omgebogen te hebben naar biodiversiteitsherstel. Het herstel van biodiversiteit richt zich op drie focusgebieden: openbare ruimte, landbouw en natuur, omdat dit de drie belangrijkste vormen van grondgebruik in Nederland zijn én omdat daar volgens de stichting de meeste winst behaald kan worden. Ook de stad speelt een belangrijke rol en biedt kansen voor biodiversiteitsherstel.
Indrukwekkende lijst van partners van ‘Samen voor Biodiversiteit’
Op 4 maart 2020 werd het Nationaal Groenfondspartner van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Het sloot zich aan bij de inmiddels indrukwekkende lijst van publieke en private partners. Sinds september 2019 kwamen er maar liefst 25 bij. (Ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen vallen in de categorie publieke partners, bedrijven, organisaties, kennisinstellingen en ‘initiatieven’ zitten in de categorie private partners.)
Nationaal Groenfonds, financieel verbinder voor veelzijdig groen
Om met elkaar tot een natuurinclusieve landbouw te komen is het hebben van een imposante lijst van gelijkgestemden alleen natuurlijk niet genoeg, invulling van plannen en omschakeling vergt immers ook ‘doelmatige’ financiering. Het ‘binnenhalen’ van het Nationaal Groenfonds als (nieuwe en belangrijke) partner biedt uitstekende kansen voor een ruimhartige en deugdelijke op de problematiek afgestemde financiële ondersteuning.
Het Groenfonds is in 1994 op initiatief van Pieter van Vollenhoven door Rijk en provincies opgericht om met (voorheen lastig te verkrijgen) leningen projecten te financieren die de kwaliteit van onze groene leefomgeving moest verbeteren. Daarbij werd het accent gelegd op natuur en landschap, maar ook lucht en water, biodiversiteit en beleving.
Daar is in de loop van tijd en met de transities die – ook volgens het ministerie van LNV – gemaakt dienen te worden enige verandering in gekomen. Omschakeling in de landbouw vergt natuurlijk grote sommen geld, die ‘in samenhang’ besteed moeten worden. Kijk hieronder, in vogelvlucht, naar een animatievideo van het huidige Nationaal Groeifonds.
Nationaal Groenfonds in vogelvlucht, Nationaal Groenfonds, 3 juni 2019.
Wat betekent natuurinclusieve kringlooplandbouw voor ondernemers in de praktijk?
,,De uitdaging is om meer ondernemers, met name jongeren, financieel te ondersteunen om over te schakelen naar natuurinclusieve bedrijfsvoering. Het ontbreekt namelijk niet aan ideeën en enthousiasme onder – in dit geval – Noord Hollandse boeren”, aldus de voiceover van LTO Noord in onderstaande video. Kijk naar een korte documentaire van Nieuwe Oogst over natuurinclusieve kringlooplandbouw, waarbij ook wordt ingegaan op de financierings’problematiek’.
Documentaire ‘Natuurinclusieve Landbouw in Noord-Holland in beeld’, Nieuwe Oogst, 19 november 2018.
Resultaat: niet minder, wel minder kosten!
Wat dichter bij huis: de 33-jarige Doeko van ’t Westeinde, heeft een akkerbouwbedrijf in Oost-Groningen, in Nieuweschans op de zware klei. Hij teelt voornamelijk witte tarwe en daarnaast suikerbieten, koolzaad en luzerne voor de grasdrogerij. Hij doet aan agrarisch natuurbeheer. Zijn financieel resultaat is daardoor niet minder, wel maakt hij minder kosten.
Op weg naar een natuurinclusieve landbouw: akkerbouwer Doeko van ’t Westeinde, Groen Kennisnet, 16 mei 2018.
Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten
,,Hoe kun je ecologische diensten verwaarden, zodat het een economische factor van je bedrijf wordt? Die vraag was het uitgangspunt van het studietraject dat de Friese melkveehouder en innovatiemanager Pieter van der Valk vorig jaar (2019) in het kader van de Nuffield Scholarships doorliep. Die zoektocht gaat door in de vorm van projecten op zijn bedrijf”, schrijft freelance journalist Ida Hylkema op 18 maart 2020 in agrarisch vakblad Nieuwe Oogst.
,,We moeten een oplossing zoeken om de input in de kringloop te verwaarden”
Pieter van der Valk
Pieter van der Valk – Nuffield Scholar 2019, Nuffield Nederland, 12 mei 2019.
Kunst en Landschap is bekend met het werk en onderzoek van Pieter van der Valk en gaat zijn innovatieve plannen en projecten de komende tijd op de voet volgen. Natuurlijk bericht ik je over de voortgang daarvan – hoogstwaarschijnlijk in een aparte blogbijdrage. Hij stelt zichzelf even aan je voor:
Natuurlijk boeren, Regio Deal Natuurinclusieve landbouw, 9 juli 2020.
Hieronder alvast een indruk van zijn visie op hoe de innovatie van ons landbouwsysteem via de weg van wetenschap vanuit een kaderstellende integrale benaderingswijze – met vallen en opstaan – plaats zou moeten vinden. Ik neem zijn opiniestuk, ‘Mist aan de horizon hindert vooruitgang‘ (Leeuwarder Courant, 16 mei 2020; zonder foto), waarin hij de polarisatie in de landbouwdiscussie hekelt, integraal op:
Op naar het húsketontsje 2.0
Melkveehouder Pieter van der Valk en ondernemer Evert Schoneveld uit het Friese Ferwoude werken aan een agrarisch, coöperatief recyclingbedrijf dat uiteindelijk ook de nutriënten uit de menselijke ontlasting weer terug brengt op boerengrond, meldt Dirk van der Meulen op 5 december 2021 in Leeuwarder Courant. Alleen op die manier, zeggen ze, kan de landbouw echt verduurzamen en ontstaat er voor boeren bovendien een echt rendabel verdienmodel.
,,Recyclen van mineralen kan alleen op een landbouwbodem. Een unieke uitgangspositie voor een circulair verdienmodel. Door als boeren een ketenpositie te organiseren via de collectieve toegang tot die bodem kan dit! Hier is eigenaarschap voor nodig!“
Pieter van der Valk, melkveehouder
Erfsessie – Een natuurinclusieve melkveehouderij: lit sjen dat it kin!
In Fryslân wordt door boeren, ketenpartijen en de omgeving al hard gewerkt aan een duurzame en natuurinclusieve landbouw, zeggen ze bij de Friese Milieufederatie (FMF): een landbouw die grondgebonden en circulair is, bijdraagt aan herstel van biodiversiteit, maatschappelijk draagvlak heeft en duurzaam economisch renderend is. De ambitie en eerste voorbeelden zijn er. Maar hoe realiseren we dit op veel meer boerenerven in Fryslân, op zo’n manier dat het ecologisch bijdraagt maar ook economisch haalbaar is?
Over die vragen gingen gedeputeerde Klaas Fokkinga, landschapsarchitect Peter de Ruyter en melkveehouder Pieter van der Valk op 26 november 2021 in gesprek tijdens het FMF-webinar ‘Erfsessie: Een natuurinclusieve melkveehouderij, lit sjen dat it kin!‘. Toehoorders konden via deze fysieke en online bijeenkomst vragen stellen.
De derde spreker is boer Pieter van der Valk. Zijn bijdrage gaat in het derde deel van het webinar van start op minuut 1:00:47. Van der Valk’s ideeën – hij riep daartoe de stichting Agricycling in het leven – krijgen inmiddels vorm via een pilot van Agrarisch Natuurbeheer Zuidoost-Friesland.
Erfsessie – Een natuurinclusieve melkveehouderij: lit sjen dat it kin!, Friese Milieu Federatie, 30 november 2021.
‘Natuerlik Fryslân 2050, natuur en landschap als basis voor onze toekomst‘
Zonder gedeputeerde Klaas Fokkinga tekort te willen doen, sta ik in deze kringlooplandbouwspecial even stil bij de tweede spreker: landschapsarchitect Peter de Ruyter:
In opdracht van It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie, Staatsbosbeheer en Natuur-monumenten is een integrale denkwijze geschetst, gebaseerd op de unieke bodemopbouw van Fryslân en een weerbaar, toekomstbestendig watersysteem. De visie is geen blauwdruk, wel een uitnodiging om met elkaar in gesprek te gaan over de vraag hoe de provincie Fryslân zich de komende decennia zou kunnen ontwikkelen in het licht van de grote maatschappelijke opgaven.
Special Kunst en Landschap
Een kolfje naar de hand van Kunst en Landschap, het multimediale platform in oprichting maakt(e) er uiteraard een special over:
Elke boer moet voldoende geld verdienen, dat geldt ook natuurinclusieve boeren
,,Elke boer moet voldoende geld verdienen, dat geldt ook voor natuurinclusieve boeren”, kun je lezen op de geheel aan natuurinclusieve landbouw gewijde (nieuwe) website van het Louis Bolk Instituut, waar je ook deze video kunt vinden. In deze korte film vertelt landbouweconoom Krijn Poppe (Wageningen UR) welke verdienmodellen er zijn voor natuurinclusieve (kringloop)landbouw. Ook laat de film enkele concrete voorbeelden zien, zoals boer John Arink, hij kwam al eens eerder voorbij, die een inkomen haalt uit verschillende bronnen.
Natuurinclusieve landbouw: verdienmodellen, Louis Bolk Instituut, 18 augustus 2020.
‘Omschakelprogramma duurzame landbouw’: nieuw financieringssysteem moet overstap naar kringlooplandbouw aantrekkelijker maken
Voor boeren en tuinders die willen omschakelen naar een stikstofarme(re) en meer duurzame manier van produceren is financiering vaak een belemmering. Om hierin tegemoet te komen, heeft minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) 175 miljoen euro uitgetrokken voor het ‘Omschakelprogramma duurzame landbouw’ (voorheen: ‘Omschakelfonds’).
Het Omschakelprogramma duurzame landbouw bestaat uit:
een investeringsfonds van 70 miljoen euro
een subsidieregeling voor ondersteuning bij het maken van een bedrijfsplan voor omschakeling
een subsidieregeling voor het opstarten van demonstratiebedrijven en een borgstellingsregeling voor werkkapitaal.
De Minister stuurde de contouren van het Omschakelprogramma op 18 november 2020 naar de Tweede Kamer. Het is de bedoeling om met het het Omschakelprogramma in 2021 van start te gaan. Je kunt de Kamerbrief en de Contouren van het programma hier inzien en downloaden: Contouren van het Omschakelprogramma duurzame landbouw (Omschakel-fonds)
Pilot-Investeringsfonds Duurzame Landbouw van start
Voor boeren en tuinders die willen omschakelen naar een stikstofarmere, meer extensieve en meer duurzame bedrijfsvoering is het vanaf 13 juli 2021 mogelijk financiering aan te vragen bij het Pilot-Investeringsfonds Duurzame Landbouw. Minister Schouten (LNV) maakte op die dag bekend te starten met een pilot van het Investeringsfonds van 9 miljoen euro, uitgevoerd door het hierboven beschreven Nationaal Groenfonds. Het Investeringsfonds is de kern van het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw.
Met deze pilot wil Schouten ervaring opdoen en kijken of het fonds aan de verwachtingen voldoet om de gewenste omschakeling naar bijvoorbeeld biologische of natuurinclusieve landbouw op gang te brengen.
,,Voor veel boeren is de keuze om duurzamer te ondernemen afhankelijk van de financiële mogelijkheden om te kunnen investeren. Ik ben blij dat we nu een start maken met het Investeringsfonds als onderdeel van het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw. Deze steun helpt het boerenbedrijf toekomstbestendig te maken. Het is een pilotfase dus we gebruiken alle inzichten die we opdoen ook voor de toekomstige vormgeving van het fonds.”
Carola Schouten, minister LNV
LTO Nederland positief over Pilot Investeringsfonds Duurzame Landbouw
LTO Nederland voorzitter Sjaak van der Tak is positief over het Investeringsfonds en de lange termijnsteun die dit boeren en tuinders gaat geven. Van der Tak heeft ook een paar kritische kanttekeningen. Want alleen het Investeringsfonds is volgens hem niet genoeg.
Reactie LTO Nederland voorzitter Sjaak van der Tak op Investeringsfonds Duurzame Landbouw, Nationaal Groenfonds, 13 juli 2021.
Hoe de (complexe) voedselketen te kraken?
De boer maakt onderdeel uit van een complexe voedselketen. De positie van de boer hierin is een ‘lastige’. Ook minister Schouten wil oneerlijke handelspraktijken tegengaan. Met haar Kamerbrief van 29 juni 2018 geeft ze hieraan haar invulling. Kort samengevat stelt ze vier maatregelen voor:
een wettelijk verbod op oneerlijke handelspraktijken in de land- en tuinbouwsector,
publiek toezicht en geschilbeslechting,
stimulering van samenwerking in de land- en tuinbouwsector door aanpassing van mededingingsregelgeving en het wetsvoorstel ‘Ruimte voor Duurzaamheidsinitiatieven‘,
inzicht in misstanden te verkrijgen door regulier onderzoek van de ACM naar verhoudingen in de sector.
De onderhandelingsmacht tussen de verschillende partijen in de keten zijn ‘onevenwichtig’ verdeeld en ‘prijs’ is bij consumenten een belangrijk aankoopcriterium. Dat zorgt voor een continue druk om verkoopprijzen te verlagen. Minister Schouten wil in het kader van het (nieuwe) GLB, het (Europese) Gemeenschappelijk Landbouwbeleid de positie van de boer in de keten versterken.
,,Bij de herziening van het GLB sta ik een aanpak voor ogen waarbij de kosten van maatschappelijke eisen in principe in de marktprijs worden verdisconteerd. En waar dat niet mogelijk is, is gericht financiële steun vanuit het GLB gerechtvaardigd.”
Carola Scouten, Minister LNV (Kamerbrief, 15 maart 2018)
Boeren claimen omzet van supermarkten: hebben ze een punt?
Op 11 december 2020 blokkeerden boeren de vrachtwagens van supermarkt Jumbo. Actiegroep Farmers Defense Force legt een eis neer: ze willen dat de supermarkten 3 procent van hun omzet afdragen aan de boeren. Hoe reëel is dat? Ik denk dat ze zeker een punt hebben, maar deze instructieve video van RTL Z laat uitstekend zien hoe complex het is om de voedselketen te kraken en het verdienvermogen van agrariërs te verbeteren.
Boeren claimen omzet van supermarkten: hebben ze een punt? RTL Z, 11 december 2020.
Nog te veel barrières bij financiering landbouwtransitie
,,Boeren en tuinders die de omslag naar een duurzamer bedrijfsmodel willen maken, krijgen de financiering daarvan moeilijk rond. Banken zien een dergelijke omschakeling vaak nog als te risicovol.” Dat schrijft Peter Smit op 23 december 2020 in Nieuwe Oogst. Hij had (o.a., red.) ‘Financiering transitie naar duurzame landbouw‘ doorgespit, een rapport dat in opdracht van Carola Schouten is opgesteld door Wageningen Economic Research. De landbouwminister had gevraagd het financieringslandschap van de land- en tuinbouwsector in kaart te brengen om daarmee de financieringsbehoefte bloot te leggen die gepaard gaat met de verduurzaming van de landbouw. Prima artikel met uitstekende verwijzingen (links). Het WUR-rapport neem ik hieronder ook even voor je op.
Nog een voordeel: (regionale) kringlooplandbouw speelt in op klimaatverandering
Er zijn dus – ook in het noorden – in toenemende mate akkerbouwers en veetelers die initiatieven nemen om (regionaal) samen te werken aan kringlooplandbouw. Pieter de Wolf, senior onderzoeker bij Wageningen University & Research, geeft in de video hieronder een voorbeeld van die samenwerking, legt uit hoe onderzoek kan helpen om dit nog verder te ontwikkelen en wijst op een ander voordeel: je speelt in op klimaatverandering.
Regionale samenwerking tussen akkerbouwers en veetelers, WUR, 5 december 2018.
Verdienmodellen slim koppelen aan bodemproblematiek: integrale aanpak veenweidegebieden
,,De grondwaterstand in de veenweidegebieden moet omhoog. Dat helpt om CO2-uitstoot uit het veen en bodemdaling tegen te gaan. Dat advies bracht de Raad voor Leefomgeving en Infrastructuur op donderdag 3 september 2020 uit.” Als reactie daarop, en om aan te geven wat Wageningen University & Research (WUR) momenteel doet om bij te dragen aan het onderzoek naar vernatting van de veengebieden, stuitte ik op een aardig filmpje dat ik tegenkwam in een artikel van ‘WUR Nieuws‘ van 4 september: ‘De polder wordt nat, houdt de boer het droog?’
In dit artikel komen zowel het Zegveldse project Boeren bij hoog water als de Groene Cirkel Kaas en Bodemdaling uit de Alblasserwaard naar voren, waarin diverse partners samenwerken om – met een integrale aanpak – bodemdaling tegen te gaan, biodiversiteit te verbeteren en – last but not least – nieuwe verdienmodellen voor boeren te ontwikkelen. Het betreft hier weliswaar oplossingen voor Het Groene Hart, maar die kunnen natuurlijk ook gebruikt worden voor de veenweidegebieden in bijvoorbeeld Noord Nederland.
Groene Cirkel Kaas en Bodemdaling volop in actie, DGS de Graafstroom, 17 april 2020.
Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt
De bodem in het veenweidegebied van groten delen van West– en Noord-Nederland daalt in rap tempo. Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt. Dat heeft gevolgen voor de bewoners en gebruikers én voor de overheden die hiermee te maken hebben. Als er nu niks gedaan wordt tegen het vertragen van de bodemdaling, kunnen maatschappelijke kosten oplopen tot ruim 20 miljard in 2050 en gaat een typisch Nederlands cultuurlandschap langzaam ten onder. Aldus het Platform Slappe Bodem.
Kijk hier naar ‘Het zinkende land‘, een film van Manfred van Eijk (56:29 min.). Je kunt deze film ook bekijken bij De Kennis van Nu, een NTR-programma dat verdieping biedt op het gebied van wetenschap. Ze gaan met deze reportage letterlijk de diepte in.
Het zinkende land, Platform Slappe Bodem, 11 oktober 2018.
‘Waterman’: Menno Bentveld onderzoekt de complexe strijd om iedere druppel water
‘Water, we komen eruit voort, en we leven ervan’. In de vierdelige BNNVARA-documentaire-serie ‘Waterman‘ onderzoekt presentator Menno Bentveld onze wonderlijke verhouding tot water. Hij volgt de loop van het water in Nederland en belandt in een wereld van botsende belangen en tegenstrijdige inzichten.
Uiteraard behandelt Bentveld de problematiek van grondwaterstanden in relatie tot de landbouw, evenals de gevolgen van klimaatverandering (verzilting, droogte en extreme regelval) voor het boerenbedrijf.
Dit persoonlijke vierluik, dat hij samen met regisseur Geertjan Lassche maakte, neemt je mee in een wereld vol uitersten, die je blik op het water voorgoed zal veranderen, zo luidt het persbericht.
‘Waterman’: Menno Bentveld onderzoekt de complexe strijd om iedere druppel water, Robert Rosendal voor Kunst en Landschap, 1 april 2021.
Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw
,,Voor een transitie naar natuurinclusieve landbouw maakt het veel uit of boeren zelf deze vorm van landbouw kunnen zien als een mogelijke en gewenste koers voor hun bedrijf. Begrip van de rol van culturele normen in de landbouw is dan ook van groot belang voor partijen die beslissingen van boeren zouden willen beïnvloeden”, schrijft Judith Westerink in een Nieuwsbericht van Wageningen University & Research op 17 maart 2020: ‘Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw‘. Deze bijdrage maakt onderdeel uit van, en verwijst naar het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘.
Kan een goede boer natuurinclusief zijn?
Wat is een goede boer? En wat is een goed landschap? Boeren zien andere dingen in het landschap dan niet-boeren. Kan een ‘goede boer’ natuurinclusief zijn, als een ‘net landschap’ voor boeren belangrijk is om aan elkaar en zichzelf te laten zien dat ze een goede boer zijn? Het rapport wijst uit dat boeren zelf een cultuurverandering zien – dat geeft hoop voor een bredere toepassing van natuurinclusieve praktijken.
Kan een goede boer natuurinclusief zijn? ‘De rol van culturele normen in een beweging richting natuurinclusieve landbouw’, J. Westerink, T.A. de Boer, M. Pleijte & R.A.M. Schrijver, WOt-technical report 161, WUR Wageningen
.
Het wetenschappelijk artikel over de rol van culturele normen in de landbouw is in december 2021 ook gepubliceerd in Journal of Rural Studies:
Alex Datema over het herdefiniëren van ‘de goede boer’
Alex Datema is voorzitter van BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer. Hij runt een regulier melkveebedrijf met 110 melkkoeien in Briltil in de provincie Groningen. Zijn bedrijf heeft 70 hectare grasland waarvan 15 hectare bestemd is voor weide- en akkervogelbeheer met onder andere kruidenrijk grasland, bloemenranden, heggen en hagen, en zogeheten ‘plas-dras’-land. Wat is en doet BoerenNatuur? Alex legt het je hieronder uit:
Wat is BoerenNatuur, BoerenNatuur Agrarische Natuur- en Landschapsbeheer, 16 oktober 2019.
Nadat individuele boeren zich vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw schoorvoetend meer gingen bezighouden met natuur en landschap op en rond hun bedrijf, ontstond gaandeweg een beweging onder groepen boeren, die zich – op hun beurt – verenigden in collectieven – samen met agrarisch natuurbeheerders.
Dit resulteerde uiteindelijk in 2016 in de oprichting van BoerenNatuur, een vereniging die zich – in goed overleg met de (provinciale en landelijke) overheid – in ging zetten voor beheer van het agrarisch landschap en stimulering van biodiversiteit.
,,Ons beeld van de toekomst is een natuurinclusieve landbouw waarin landschap, biodiversiteit, klimaat, bodem en waterkwaliteit en -kwantiteit structureel onderdeel is van een gezonde bedrijfsvoering.”
Alex Datema, voorzitter BoerenNatuur
Natuurinclusieve landbouw en BoerenNatuur, BoerenNatuur Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer, 14 juli 2021.
‘Samen voor Biodiversiteit’ in gesprek met Alex Datema van ‘BoerenNatuur’
Je zag Datema al eerder voorbijkomen in een video hierboven over de stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarvan (ook) BoerenNatuur ‘partner‘ is. Op welke wijze hij denkt een goede partner te zijn voor dit plan doet hij uitvoerig uit de doeken in een interview dat deze stichting met hem had in ‘In gesprek met Alex Datema – BoerenNatuur‘.
Dat deed hij op 14 september 2020 nog een keer dunnetjes over in het kader van de reeks partnervlogs van het Biodiversiteitsherstelplan:
Partnervlog BoerenNatuur | Samen voor Biodiversiteitsherstel, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 14 september 2020.
Alex Datema: Het herdefiniëren van ‘de goede boer’
Is Alex Datema een ‘goede boer’? Die vraag stelt hij zichzelf in een blogbijdrage op BoerenNatuur op 6 april 2020, daarmee refererend aan het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘ van eerdergenoemde Judith Westerink. Zichzelf beantwoordend stuurt Datema aan op een herdefiniëring van het begrip. Je leest het in ‘Het herdefiniëren van ‘de goede boer’.
,,Wat betreft het agrarisch natuur- en landschapsbeheer weten we wel zo’n beetje wat we moeten doen, maar wat betreft het klimaat, de waterkwaliteit en stikstof is er nog een lange weg te gaan en moeten we snel aan de slag. Daarvoor hoeven we niet te wachten op de politiek, we kunnen en moeten gewoon beginnen!”
Alex Datema
Alex Datema pleit voor verbeeldingskracht ‘voor het oplossen van de grote problemen waarmee we te maken hebben’
Natuur, landschap en biodiversiteit zijn een beetje onderbelicht in de visie, zegt Datema in zijn eerste column voor het tijdschrift Veldpost op 26 december 2018. Hij doelt daarbij op de in september van dat jaar door Carola Schoutengelanceerde toekomstvisieRealisatieplan Visie LNV Op weg met nieuw perspectief | Landbouw, Natuur en Voedsel: Waardevol en Verbonden.
,,Dan heeft ze pas echt alle aspecten te pakken die we nodig hebben voor de landbouw van 2030. Maar nu ben ik, wil ik, alleen maar even tevreden zijn met een minister die een trendbreuk met het verleden durft aan te kondigen en daarbij een helder beeld heeft van de toekomst.”
Alex Datema (december 2018)
In de nazomer van 2021, het Corona-virus heeft de wereld inmiddels zo’n anderhalf jaar in zijn greep, blikt Datema terug op wat de ruim tweeënhalve jaar kringlooplandbouw- en biodiversiteitsvergaderingen hem (en ons, red.) nu eigenlijk opgeleverd hebben. Soms stemt het hem moedeloos, maar uit de aflevering van het tv-programma Zomergasten met Floris Alkemade put hij hoop.
De ‘optimistische’ Alkemade weet hem te inspireren, blaast hem moed voor de toekomst in – ‘mits we lef, visie en daadkracht tonen‘. En als we er maar in slagen een beeld te schetsen van hoe de toekomst er uit kan zien. Wat wij nodig hebben is – hoofdpijler van Kunst en Landschap – verbeeldingskracht! Alex Datema kruipt in de pen en wijdt er twee ‘stukjes’ aan, respectievelijk op 10 augustus en 7 september 2021:
De ‘Overheid van Nu’-zomertour op bezoek bij Alex Datema
Hoe komen we tot een duurzame landbouw? En wat is daarbij nodig in de samenwerking tussen boeren en overheden. Voor antwoord op die vragen ging ‘De Overheid van Nu‘ in de zomer van 2021 op bezoek bij Alex Datema, melkveehouder en ‘vergaderboer’. Datema zit vol met concrete ideeën over hoe het anders kan.
,,Het moet een reële keuze worden om meer voor de natuur te doen, in plaats van twintig extra koeien te melken.”
Alex Datema, melkveehouder en ‘vergaderboer’
Overheid van Nu sprak Alex Datema op zijn boerderij in Groningen, over hoe boeren bij kunnen dragen aan de (integrale) ‘strijd’ tegen klimaatverandering, biodiversiteit, een mooi landschap en waterbeheer. En wat daar volgens hem voor nodig is.
De Overheid van Nu zomertour – Alex Datema, Kunst en Landschap (Bron: De Overheid van NU), 11 september 2021.
Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer van de 21ste eeuw: vijf jaar landbouw die natuur en landschap versterkt
Ter viering van het 5-jarig bestaan van BoerenNatuur (en dus ook dat van het ANLb) brengen de ‘collec-tieven’ op 11 oktober 2021 het BoerenNatuur-Magazine uit, in druk en digitaal. Vol trots laten ze zien waar ze zich met hart en ziel voor inzetten: een landbouw die natuur en landschap versterkt. In dit magazine nemen ze je mee in het Agrarisch Natuur- en Landschaps-beheer van de 21ste eeuw. Boeren, medewerkers van collectieven en betrokken over-heden komen aan het woord, laten zien wat dit beheer inhoudt, hoe er wordt gemonitord en hoe er wordt samengewerkt. Men blikt terug, maar kijkt zeker ook vooruit: wat gaan de 40 collectieven betekenen voor de landbouw van de toekomst in Nederland? Wat BoerenNatuur betreft gaat die er heel anders uitzien dan nu.
Het gedrukte magazine kun je via info@boerennatuur.nl aanvragen, de digitale versie lees je via deze link. (Tip: lees het online magazine in internetbrowser Microsoft Edge, die toont het in een optimale indeling.)
Vogelbescherming Nederland: ‘Tijd voor een groene Mansholt’
,,Nederland moet afstappen van een landbouw gebaseerd op maximale productie voor de wereldmarkt waarbij vele tonnen veevoer worden geïmporteerd en de mest hier achterblijft. We moeten de weg inslaan naar een grondgebonden landbouw met ruimte voor natuur”, zegt Kees de Pater, hoofd Communicatie Vogelbescherming Nederland.
,,Boeren wegzetten als dé oorzaak van de grote achteruitgang van biodiversiteit en vernietiging van natuurrijke landschappen lost niets op. Maar dat geldt net zo hard voor het ontkennen of bagatelliseren van de negatieve invloed van ons landbouwsysteem op natuur en landschap.”
Kees de Pater
In zijn artikel ‘Tijd voor een groene Mansholt‘ (Vogelbescherming Nederland, 29 april 2020) prijst hij de initiatieven van boeren, burgers en natuurorganisaties die laten zien dat het anders kan en duidt hij de voortrekkersrol die Vogelbescherming hierin graag speelt – in verschillende samenwerkingsverbanden, samen met het netwerk van boerenland-vogelboeren en dankzij steun van leden en vele andere partijen.
De grutto is de waakvogel van ons landschap
Een van die partijen is de Rijksuniversiteit Groningen. Vogelbescherming Nederland is sinds april 2020 medefinancier van het nieuwe onderzoek van het team van hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, dat met ingang van die datum – en na jarenlange inspanningen daarvoor – nieuwe wegen inslaat. De financiering van het integrale onderzoeksproject voor de komende jaren is nog niet geheel rond, maar Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien, want er is goedkeuring vanuit Den Haag (LNV) vanwege landelijke representativiteit van de onderzoeksgegevens.
De komende vijf jaar willen de onderzoekers gefundeerde kennis en inspiratie leveren aan alle partijen die toewerken naar een melkveehouderij met een bedrijfsmodel dat is gebaseerd op natuurlijke processen in bodem, water en lucht.
,,De grutto is als boerenlandvogel in staat ons te laten zien of het met deze transitie de goede kant op gaat. De aanwezigheid en een toenemend broedsucces van grutto’s indiceren namelijk een hoge biodiversiteit, een gebalanceerd voedselweb en bodems die horen bij een duurzame melkveehouderij, kortom het aantrekkelijke landschap waar we met z’n allen naar toe willen.’’
‘DE ONTSNAPPING VAN DE NATUUR’: kunnen we wel beschermen wat we niet kennen?
In 2018 verscheen ‘De ontsnapping van de natuur‘: een boek waarin de getalenteerde jonge ecoloog en journalist voor De CorrespondentThomas Oudman en zijn succesvolle leermeester, hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, een hartstochtelijk pleidooi houden voor een werkelijk duurzame omgang met onze aarde. Het staat vol met mooie verhalen die dat onderstrepen. Op de website van Vogelbescherming Nederland, Piersma’s leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen wordt mede gefinancierd door Vogelbescherming, publiceert Piersma (in zeven delen) een blog naar aanleiding van dit boek.
Drijfmest: het gif van de grutto-weide
Op 11 januari 2021 kwam het zesde deel online: ‘Het gif van de grutto-weide‘. In deze blogbijdrage toont Piersma vijf ‘gezichten’ van de ‘killer’ van ons (boeren)weidelandschap: drijfmest, het moderne mengsel van koeienpis en koeienpoep. Het gebruik van drijfmest, volgens hem de verwoestende kracht achter de teloorgang van onze nationale grasmat, is de voornaamste reden waarom alle investeringen aan goedwillende menskracht, en miljoenen euro’s voor deeloplossingen in het weidevogelbeheer, welhaast weggegooid geld zijn. Hij pleit dan ook voor een meer structurelere aanpak en verwijst naar het ‘Aanvalsplan Grutto‘ in de hoop de vrije val van grutto’s te keren.
November 2020: noodklok luidt voor bescherming weidevogels
In november 2020 ging een nieuw Kunst en Landschap–blogboek van start: ”AANVALSPLAN GRUTTO’ als laatste verdediging; de NOODKLOK luidt ter bescherming van WEIDEVOGELS‘. In dit Aanvalsplan luiden het CDA, Vogelbescherming Nederland, natuur-, milieu- en boerenorganisaties, (ex-) politici en wetenschappers – ook het ‘Team Piersma‘ – de noodklok ter bescherming van weidevogels.
‘Valuta voor Veen’ is een prettig hulpmiddel, een goed verdienmodel
Uit liefde voor de grutto koos Sjoerd Miedema uit Haskerdijken, net voorbij Heerenveen, er al voor om tijdens het broedseizoen het waterpeil op zijn land te verhogen (en later te maaien). Maar door het programma ‘Valuta voor Veen‘, dat tot doel heeft om met een verhoogd waterpeil in agrarische (veenweide)gebieden de CO2-uitstoot te verminderen en bedrijven en particulieren de mogelijkheid te bieden certificaten te kopen om hun CO2-uitstoot te ‘compenseren’, kan hij dat nu – zo’n twintig centimeter hoger, en betaald voor zijn ecologische dienst – jaarrond doen: een integrale aanpak waarbij (kringloop)boer, natuur, milieu, klimaat en weidevogels baat hebben, bodemdaling en biodiversiteitsverlies wordt tegengegaan.
Valuta voor Veen, Platform CO2-Neutraal, Friese Milieu Federatie, 1 oktober 2020.
Trouw-redacteur Onno Havermans sprak met Miedema en zijn kersverse echtgenote Janna van der Meer op de boerderij in het Friese veenweidegebied De Lytse Deelen en beschrijft het nieuwe spannende avontuur dat het duo is aangegaan in:
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteerden. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:
Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.
Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan
,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”
Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek
Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.
Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.
Manifest tot herleving van het landbouwdebat; over de toekomst van de Nederlandse landbouw
,,Het debat over de toekomst van de Nederlandse landbouw is de afgelopen jaren sterk in intensiteit toegenomen. Dat is ook nodig; er zijn veel uitdagingen en onzekerheden – rond boereninkomens, milieu, klimaat, en gezondheid – die vragen om een uitwisseling van ideeën en visies”, schrijven Joris Lohman en Jeroen Candel op 9 mei in hun ‘Manifest’ dat – in eerste instantie – door 42 medestanders is ondertekend.
Zij roepen daarin op met hen mee te doen. Na jaren van polarisatie vinden zij het tijd, en noodzakelijk, samen het publieke debat te koesteren en te beschermen – om de landbouw, het landschap, en de toekomst van ons voedsel ‘veilig te stellen’. Lees hier hun Manifest tot herleving van het landbouwdebat‘.
De Transitiecoalitie Voedsel is een coalitie van Nederlandse koplopers in de wereld van landbouw, voedsel, natuur en gezondheid. Ze werken aan nieuwe oplossingen voor het huidige landbouw- en voedselsysteem dat ecologisch, sociaal en economisch volgens hen steeds meer vastloopt. Ze noemen de situatie waarin dat systeem verkeert ‘urgent’ en vinden ‘het spel groener spelen’ niet de oplossing. Wat wel, lees je in: ‘Op weg naar een nieuw voedselsysteem‘.
Transitiecoalitie Voedsel, TcV, 16 december 2019.
‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’
Op 12 mei zou in De Rode Hoed in Amsterdam een groot debat plaatsvinden over de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem. Vanwege het coronavirus werd (en wordt!) het ‘debat’ online gevoerd, in twee episodes.
.
Tijdens het eerste viergesprek voerden gespreksleider en moderator Felix Rottenberg en Foodfriend-ridders van het eerste uur Bert van Ruitenbeek en Wouter van der Weijden een diepgaand gesprek met Herman Wijffels, boerenzoon, voorheen voorzitter Rabobank en SER en hoogleraar ‘Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering’, bovenal revolutionair denker en begenadigd spreker.
Mediapartner van en deelnemer aan de interview-gesprekkenserie, Foodlog, registreerde de eerste online bijeenkomst integraal en zette hem op 10 mei online. Hij duurt ongeveer een uur, maar je mag hem niet missen; compacte wijsheid uit de mond van een (herboren en ‘groene’) Mansholt 2.0. Je kunt hem hieronder bekijken, of – als je nu even geen tijd hebt – terugkijken op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.
Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’, Foodlog, 10 mei 2020.
‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’
Deze interviewsessie kreeg aan het eind van de derde coronacrisismaand een vervolg. Daarbij ging het in de (uitgebreide) paneldiscussie wederom over ‘de speelruimte voor veranderingen in ons voedselsysteem’. Ditmaal ‘schoven’ Melanie Peters, directeur Rathenau Instituut, Dick Veerman, initiator en moderator Foodlog, Alex Datema, melkveehouder en voorzitter BoerenNatuur en Lianne de Bie, directeur van het Slow Food Youth Network ‘aan’.
‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’, Foodlog, 26 mei 2020.
Een boer, wetenschapper, journalist en een jongerenvertegenwoordiger plaatsten dus hun observaties bij gezondheid als landbouwparadigma van de toekomst. Waar zit de speelruimte voor verandering? Gaat het om landbouw of om ruimtelijke ordening? Hoe gaan we de schuldenlast van de landbouw oplossen? Hebben we niet een heel andere grondpolitiek nodig? Allemaal vragen die in bovenstaande online paneldiscussie aan bod kwamen. Alexis de Roode deed opnieuw namens Foodlog (op 27 mei 2020) verslag in: ‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’.
Ons landbouw-model raakt sleets
Beeld: RR/K&L
De coronacrisis laat de kwetsbaarheid zien van de voedselvoorziening. Het is echt ernst. Dat zegt Emeritus hoogleraar, oud-minister van LNV en oud-voorzitter van NatuurmonumentenCees Veerman op 29 oktober 2020 in het economenvakblad ESB in: ‘Ons landbouw-model raakt sleets‘. ‘De hier en daar te beluisteren opvatting dat het na een bepaalde tijd weer business as usual zal zijn’, is volgens Veerman ‘wensdenken’. Hij vindt dat het de valse hoop wekt dat men de noodzakelijke veranderingen zou kunnen ontlopen – vindt het zelfs ‘gevaarlijk’. Sommigen lieten zich in het publieke debat (op sociale media) ‘verheugd’ uit over deze publicatie: ,,Soms kunnen dingen op één A-4tje.” Klik op de illustratie hiernaast voor een leesbare weergave.
‘We have broken the cycle of life. And the missing link is biodiversity in our fields’
Grote gesprekken worden jaarlijks gevoerd in de Alemene Vergadering van de Verenigde Naties: ,,We have broken the cycle of life. And the missing link is biodiversity in our fields”, zegt Emmanuel Faber, Voorzitter en CEO van het multinationale Franse voedingsmiddelbedrijf Danone, tijdens de 74e editie van deze Vergadering, die plaatsvond in september 2019. Faber was daar onder andere voor de lancering van ‘op2b‘, een ‘WBCSD-coalitie‘ van toen 19 bedrijven die biodiversiteit wil beschermen en herstellen.
Wellicht niet direct de hoek van waaruit je dit soort uitspraken verwacht, maar toch, ze zijn gedaan. De vergadering van 2020 is in verband met het coronavirus tot nader order uitgesteld. Over de ambities de coalitie uit te breiden en in hoeverre het Covid-19-virus daar ‘spelbreker’ is, blijven we nog even in het ongewisse, zo vermoed ik.
Emmanuel Faber launches OP2B, a coalition for biodiversity, at the United Nations General Assembly, Danone, 25 september 2019.
In het kader van Brede Maatschappelijke Heroverwegingen (BMH) is het rapport ‘Tenminste houdbaar tot: bewegen naar een duurzaam voedselsysteem’ gepubliceerd. Hiermee worden belangrijke aanbevelingen gedaan voor beleidskeuzes voor de toekomst van Nederland op de lange termijn. De aanbevelingen zijn samengesteld door een interdepartementale werkgroep, zijn tot stand gekomen na brede maatschappelijke consultatie, en dienen ter input voor de politiek en het komende kabinet.
Er wordt daarin onder andere gepleit voor een stevigere (regie)rol voor de overheid, een meer regionale (gebiedsgerichte) aanpak en het beprijzen van maatschappelijke kosten.
In het voorwoord van het rapport wordt melding gemaakt van het feit ‘dat het aannemelijk is dat de coronacrisis ook gevolgen zal hebben voor het functioneren van het voedselsysteem. Tegelijk, ‘dat er onverminderd een beleidsopgave ligt om het voedselsysteem te verduurzamen’ en dat ‘het belangrijk is om de lessen die ze uit de crisis trekken met de beleidsopgave moeten verbinden.’ Een toekomst met (grote) onzekerheden en waarbij stippen op de horizon lastig te zetten zijn.
De transitie naar een duurzaam voedselsysteem is daarmee een grote omslag. Een dergelijke omslag brengt kansen met zich mee, maar vraagt ook van alle betrokkenen aanpassingen. Boeren, banken, supermarkten, en consumenten zullen op een nieuwe, meer duurzame manier invulling moeten geven aan hun rol in het systeem.
Geen laaghangend fruit binnen landbouw- en voedselbeleid
Het PBL, het Planbureau voor de Leefomgeving, heeft in het rapport Kansrijk landbouw- en voedselbeleid op basis van het politieke en maatschappelijke debat een breed spectrum aan mogelijke beleidsmaatregelen geïnventariseerd en geanalyseerd op effectiviteit, uitvoerbaarheid en juridische legitimiteit. Het rapport is een analyse van beleidsopties voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 vanuit verschillende perspectieven. Uiteindelijk zijn 27 beleidsmaatregelen beschouwd in de kernthema’s: gezond en duurzaam voedsel, het sluiten van kringlopen, de balans tussen landbouw en natuur en het duurzaam verdienvermogen in de landbouw.
Uit het rapport blijkt dat er geen laaghangend fruit is, dat wil zeggen dat geen van de maatregelen positief werkt voor alle beschouwde opgaven op het gebied van de leefomgeving, de economie en sociale aspecten, en tegelijkertijd gemakkelijk te nemen is. Welke maatregelen met welke effecten het meest relevant zijn om problemen binnen het landbouw- en voedselsysteem op te lossen is volgens het Planbureau dan ook een politieke keuze.
Kansrijk landbouw- en voedselbeleid, PBL, 26 mei 2020.
(Noord) Nederland proeftuin voor onszelf, voor Europa, voor de wereld?
‘Geen laaghangend fruit’ is wellicht een wat eufemistische duiding, bezien vanuit de huidige sterk gepolariseerde blik op de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem van de ‘uitvoerenden’: politiek, overheid, ngo’s, boeren, burgers en buitenlui. Wij allemaal dus!
Ik denk dat dáárin de grootste uitdaging besloten ligt voor het multimediale platform Kunst en Landschap: het ‘in beeld’ brengen en (hopelijk ook daardoor) het enthousiasmeren van de totstandkoming van een ‘reële’ dialoog over het proces van aftasten, de mogelijke wegen die (met vallen en opstaan) ingeslagen (kunnen) worden, en de (missiegedreven) innovaties die kunnen leiden tot een voor alle belanghebbenden ‘aanvaardbaar’ land(bouw)- en voedselsysteem op weg naar – in eerste instantie – 2030. Landschapsinclusief, ‘aan de hand’ van regiodeals en met een doordacht verdienmodel waarmee (Noord) Nederland een voorbeeld – een proeftuin – kan zijn – voor onszelf, voor Europa, voor de wereld!
Hoe de boerenwereld zich splitst
Compilatie (K&L). Met dank aan Melk van het Noorden, Houssam Diab en Ellen Meinen
Dat ook in de boerenwereld zelf de meningen verdeeld zijn zal niemand zijn ontgaan. Sjoerd Hofstee, journalist Melk van het Noorden, sprak met Henk Schoonvelde, melkveehouder in Koekange en voorzitter van de Nederlandse afdeling van de European Dairy Farmers (EDF), en Alex Datema, voorzitter van BoerenNatuur, over de huidige tegenstelling in opvattingen hoe de landbouw- en voedseltransitie (al of niet) in te gaan. Hij ‘signaleert’ een splitsing onder boeren en neemt de laatste (ook Europese) ontwikkelingen aan de hand van een aantal prominenten uit de agri- en foodwereld onder de loep in: ‘Hoe de boerenwereld zich splitst‘.
Re-Rooting the Dutch Food System; From More to Better
Voor wat betreft visieontwikkeling op de inrichting van ons landbouw- en voedselsysteem heeft de naoorlogse politiek zijn oor veelal te luisteren gelegd bij onderzoek verricht aan de Wageningse universiteit, die – mede vanwege een voortreffelijke internationale reputatie – heden ten dage onder de naam Wageningen University & Research opereert. Ook daar vindt momenteel een omslag in het denken plaats – meer gericht op regeneratie, her- of terugwinnen.
Regeneratieve landbouw is een systeem van landbouwprincipes dat de bodem verrijkt, biodiversiteit verhoogt, waterhuishouding verbetert, koolstof vastlegt en de ecosysteemdiensten verbetert. Daarmee heeft het de belofte in zich dat het weerbaarheid tegen klimaatuitdagingen vergroot, landschappen verrijkt en de verdiencapaciteit van het boerenbedrijf vergroot.
Wat is regeneratieve landbouw?, coolbox13, 4 oktober 2021.
Hoogleraar Dierlijke Productiesystemen en hoofdaanvrager van het onderzoeksteam ‘Re-Rooting the Dutch Food System – From More to Better‘, Imke de Boer, neemt je mee op een reis langs zes unieke regio’s in Nederland, die sterk verschillen in agro-ecologische en sociaal-economische omstandigheden, en beschrijft hoe hun ideale voedselsysteem er in 2050 in die regio’s uit kan zien.
Imke FoodVision, Wageningen University & Research, 30 januari 2020.
“A transition to a healthy and regenerative food system requires collective knowledge and action. I am honoured to be surrounded by so many inspiring thinkers with whom we have built this food future.”
Imke de Boer
‘Je kunt heel erg dromen, maar ik vind het ook realistisch; het zou zo maar waarheid kunnen worden’
Om een en ander wat meer concreet te maken bezoekt De Boer een tweetal prachtige (en ook prijswinnende, ik kom daar op terug) Nederlandse ‘voorbeeldbedrijven’: Kipster en Herenboeren (Boxtel). Ze spreekt met respectievelijk oprichters Ruud Zanders en Geert van der Veer.
Re-rooting the Dutch food system – from more to better, WUR, 4 juni 2020.
‘Terug naar de roots van het Nederlandse voedselsysteem: van meer naar beter’
Om te zien hoe zo’n regeneratief en gezond voedselsysteem er in 2050 uit kan zien, kun je op de kipjes hieronder klikken – je komt dan op de website van de WUR, waar het onderzoeks-team van boeren, vertegenwoordigers van milieu- en landbouworganisaties en weten-schappers van de WUR, geleid door hoogleraar Imke de Boer en onderzoeker Evelien de Olde hun voedselvisie voor Nederland in 2050, evenals de veranderingen die nodig zijn om daar te komen, (in een longread) presenteren.
Een radicaal andere landbouw zou de boeren kunnen redden
,,Het is mogelijk: een duurzaam voedselsysteem. Twee Wageningse wetenschappers laten het zien”, schrijven Marcel aan de Brugh en Martine Kamsma in NRC op 24 juli 2020. Zij spraken met Imke De Boer en onderzoeker Evelien de Olde overhet Nederlandse voedselsysteem van de toekomst, zoals zij dat met een groep boeren, burgers, weten-schappers en landbouwvertegenwoordigers voor ogen hebben. Ik raad je aan, voordat je aan het ‘interactieve’ ‘Re-Rooting the Dutch Food System‘ (hieronder) begint, eerst zijn prachtige artikel te lezen. Datzelfde geldt overigens voor de longread van Tim Luimes, die hij schreef voor Vrij Nederland:
,,Proud and excited to share that we are one of 10 Finalist Visionaries in the #FoodVision2050 Prize! Next step: a virtual 3-month Accelerator starting in September. Check out our submission and the rest of the amazing Visions from around the world!”
‘Re-Rooting The Dutch Food System’ – ,,De impact van deze prijs is enorm.”
10 finalisten dingen mee naar de ‘Food System Vision Prize’
De Rockefeller Foundation, een vooraanstaande filantropische instelling, organiseert sinds oktober 2019 in samenwerking met SecondMuse en OpenIDEO de ‘Food System Vision Prize‘, en nodigde organisaties over de hele wereld uit om een visie te ontwikkelen op een regeneratief en voedend voedselsysteem dat de deelnemers tegen het jaar 2050 willen creëren. Team Imke de Boer dingt mee naar de hoofdprijs – het behoort tot een groep van 10 finalisten die na een uitgebreide selectieprocedure uitgenodigd is om deel te nemen aan een drie maanden durende virtuele Accelerator waarin ze doorgaat met het bouwen en verfijnen van haar Vision. Een korte samenvatting van de visie vind je hier.
Dit heugelijke feit werd bekend gemaakt in de eerste week van augustus 2020. Over het verdere verloop van deze competitie houd ik je vanzelfsprekend op de hoogte. De winnaars worden – als de bestrijding van het Coronavirus dat toestaat – op 14 december bekendgemaakt.
‘Re-rooting the Dutch Food System; van meer naar beter’ ontvangt titel ‘Top Visionary’
Volgens de Wageningse wetenschappers Imke de Boer en Evelien de Olde van de Groep Dierlijke Productiesystemen is het voedselsysteem aan een grondige herziening toe, lees ik in het Jaarverslag Universiteitsfonds Wageningen 2020. ,,Samen met hun team kwamen ze tot een holistische visie op een gezond en circulair voedselsysteem in Nederland in 2050, getiteld ‘Re-rooting the Dutch Food System; van meer naar beter‘. De visie leverde hen een plaats op als een van de tien finalisten van de prestigieuze Food System Vision Prize, waar ze de titel ‘Top Visionary’ ontvingen en 200.000 dollar ontvingen. Rerooting the Dutch Food Systems schetst een getransformeerd, circulair Nederlands voedselsysteem dat natuurlijke hulpbronnen beschermt, gezondere en duurzamere plantaardige voeding bevordert en onvermijdelijke verliezen en verspilling recyclet.” Klik op de illustratie hieronder om daar kennis van te nemen.
,,We zitten nu op een spannend moment, want terwijl de Food System Vision Prize formeel is afgelopen, begint het werk nog maar net en ondersteunen we het team en het belangrijke werk dat voor ons ligt.”
Sara Farley, Managing Director, Food Initiative, The Rockefeller Foundation
Imke de Boer: ‘Noord-Nederland als demonstratieregio van kringlooplandbouw: dat zou een geweldig eindresultaat zijn’
Op 3 september 2020 kreeg ik een persbericht van Wageningen University & Research onder ogen: ,,Wetenschappers van Wageningen University & Research (WUR), de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) en belanghebbenden in Noord-Nederland gaan de komende vier jaar samen aan het werk om de principes van kringlooplandbouw te vertalen naar uitdagende toekomstbeelden en concrete handelingsperspectieven voor de regio.
,,Noord-Nederland als demonstratieregio van kringloop-landbouw: dat zou een geweldig eindresultaat zijn.”
Imke de Boer
Kringlooplandbouw als duurzame toekomst voor het voedselsysteem in (Noord) Nederland
,,Veel partijen in Nederland omarmen het principe van de kringlooplandbouw. Maar wat betekent dit in de praktijk, bijvoorbeeld voor een regio als Noord-Nederland? Kunnen we een gedeelde kringlooplandbouwvisie ontwikkelen die voortbouwt op de vele bestaande initiatieven en deze vertalen naar concrete handelingsperspectieven voor iedereen in het voedselsysteem? Dat zijn de centrale vragen in het ‘CAN-DO-IT’-project (Circular Agriculture in North-Netherlands: Daring scenarios and Interlinked Transformation).” Het volledige perbericht lees je hier:
In het kader van de eerste uitvoeringslijn lichtte Imke de Boer toe wat het project CAN-DO-IT (Circular Agriculture in North-Netherlands: Daring scenarios and Interlinked Transformation) van WUR en RUG inhoudt en hoe dit project initiatieven in Noord-Nederland kan ondersteunen bij de zoektocht naar kringlooplandbouw. Het hele webinar kun je hier terugkijken, De Boer’s toelichting op het CAN-DO-IT-project start op 1 uur en 4:52 minuten. Niet te missen!
Screenshot tweet AgroAgenda Noord Nederland, 22 oktober 2020.
Fryslân DOK ‘Beklimmers van het vlakke land’ (deel 3): over de toekomst van de landbouw
In het weekend voor de geplande bekendmaking van de Food System Vision Prize (14 december 2020, ik heb vernomen dat dat nu voor januari 2021 op de rol staat, red.) waren Imke de Boer en Evelien de Olde te zien in een Fryslân DOK-documentaire van Omrop Fryslân. In de derde aflevering van ‘Beklimmers van het vlakke land‘, een prachtige serie gemaakt door Albert Jensma, Bart Kingma en cameraman Jan Bensliman, staat de ’toekomst van de landbouw’ centraal en gingen De Boer en De Olde uitgebreid in op hun ‘voedselvisie’, hun inzending voor de Rockefeller Food System Vision Prize. Het idee achter hun visie: de boer is naast efficiënte producent ‘steward’ van het landschap en wordt daarvoor ook betaald.
De programmamakers brachten daarnaast een bezoek aan foeragehandelaar Theo Mulder uit Kollumerzwaag en ze gingen langs bij zelfoogsttuin ‘Us Hôf‘ in het dorpje Sibrandabuorren. De eigenaren daarvan, Bregje Hamelynck en Michel Paulius, werken er op basis van permacultuur. Klik hieronder voor een hoopvolle blik op een toekomstig landbouw- en voedselsysteem, met – hopelijk – Noord Nederland als voorbeeld.
FRYSLÂN DOK: Beklimmers fan it flakke lân diel 3: Lânbou, Omrop Fryslân, 13 december 2020.
‘Wageningen team awarded Top Visionary title for their vision for the Dutch Food System 2050’
‘Zo zou ons voedelsysteem eruit kunnen zien in 2050’
‘We lopen tegen die grenzen van onze planeet aan,’ zegt Evelien de Olde tegen Ineke van der Hurk, die haar en Imke de Boer voor VPROTegenlicht interviewde. ‘Daarom hebben we gekeken wat de ruimte nog is binnen die grenzen. Maar we hebben ook gekeken hoe de boer kan opereren binnen het sociaal fundament. Met oog voor werkgelegenheid, recht op goed voedsel, maar ook dierenwelzijn.’ Op deze zes gebieden zijn volgens hen grootschalige systeemveranderingen mogelijk:
1. Milieu: voer alleen restproducten aan dieren
2. Economie: voer een maatschappelijk binnenlands product in
3. Technologie: gebruik het niet voor schaalvergroting, maar voor ecologische doelen
4. Dieet en gezondheid: we zullen nieuwe planten moeten leren eten
5. Cultuur: van consument naar prosument
6. Beleid: geef de boer de ruimte
Van der Hurk bespreekt ze alle zes in een uitgebreide redactionele VPROTegenlicht-reportage, waarbij De Boer en De Olde via een korte (drie minuten durende) video toelichting geven op hun gelauwerde visie.
Zo zou ons voedelsysteem eruit kunnen zien in 2050, Ineke Van der Hurk, VPRO Tegenlicht, 27 januari 2021.
De Maaltijd van Morgen; over een gezond en duurzaam voedselsysteem
Hoe creëren we een gezond en duurzaam voedselsysteem? Wie hebben we daarvoor nodig? Wat is nu al mogelijk en welke innovaties zijn nodig? Welke voorbeelden bestaan er op nationale en internationale schaal? Belangrijkste vraag: wat eten we morgen? Met die vragen lanceert Pakhuis de Zwijger op 9 februari 2021 een nieuwe serie: ‘De Maaltijd van Morgen; over een gezond en duurzaam voedselsysteem‘. Een serie die gemaakt wordt in samenwerking met het team–Re-Rooting The Dutch Food System en Food Hub. Die gaat Kunst en Landschap natuurlijk volgen.
Bekijk hieronder de eerste aflevering, gepresenteerd en gemodereerd door – voor Noorderlingen geen onbekende – Wilbert van de Kamp. Voor de volgende afleveringen kun je terecht op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap – er is een aparte playlist voor je aangemaakt. Handig? Veel plezier bij deze prachtige uitzending!
De Maaltijd van Morgen #1: Voedselvisie: terug naar de roots, Pakhuis de Zwijger, 10 februari 2021.
Principes, drijfveren en kansen van een circulaire bio-economie
Het is een wrede zomer geweest. De pandemie woedt voort, terwijl grote delen van de wereld in brand staan, schrijft David Vetter, senior onderzoeker klimaat, hernieuwbare energie en circulariteit in het toonaangevende tijdschrift Forbes op 18 augustus 2021. Vetter refereert – een maand na de heftige overstromingen in Limburg, België en Duitsland – aan het zesde IPCC-rapport, dat waarschuwt voor het feit dat de tijd dringt om de opwarming van de aarde binnen beheersbare (hoewel nog steeds crisisveroorzakende) grenzen te houden.
Het IPCC-rapport verscheen op dezelfde dag als het onderzoekspaper, gepubliceerd in Nature Food, waaraan Imke de Boer en Evelien de Olde bijdroegen, evenals mede-auteur Abigail Muscat. Het is die laatste die David Vetter voor Forbes interviewt en de vraag voorlegt of dit paper, waarin een circulaire, biogebaseerde economie beschreven wordt, de weg zou kunnen zijn naar een duurzame toekomst.
Ik zie mezelf als een redelijk verantwoordelijke consument als het om eten gaat, zegt fotograaf Saskia Wesseling op haar website. Toch heeft ze dagelijks het gevoel dat ze faalt. Ze maakte een prachtige artistieke verbeelding van de Re-Root Our Food-voedselvisie. Sterk staaltje Kunst én Landschap!
,,Hoe kan ik mijn koop- en eetgewoonten verbeteren om een gezondere consument te worden? Hoe kan ik mijn voedsel opnieuw wortelen in een samenleving die overladen is met verpakkingen en gemak?Welke stappen zijn nodig om mijn ecologische voetafdruk te verkleinen en de toekomst van onze kinderen te ondersteunen?”
Er zijn nogal wat visies, nota’s, plannen en ver-gezichten op, voor en over (natuur- en landschaps-inclusieve) kringlooplandbouw over ons uitgestort na het verschijnen van Carola Schouten’s Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’ sinds de herfst van 2018. De beweging naar kringlooplandbouw was vanaf dat moment met dit plan in gang gezet en ‘onomkeerbaar’, aldus ministerie LNV. In de zomer van 2020 – vele discussies, publicaties, bijeenkomsten en (door corona online) seminars later – kwamen Jan Willem Erisman, voormalig lid van de commissie-Hordijk en met ingang van1 september 2020 benoemd als hoogleraar Milieu en Duurzaamheid aan de Universiteit Leiden, en Frank Verhoeven, consultant bij Boerenverstand, met een rapport dat verscheen in opdracht van ministerie LNV:
,,De landbouw presteert weliswaar zeer goed als het gaat om de export, de efficiëntie in de keten en de milieudruk per kilogram product, maar is wel buiten haar grenzen getreden als het gaat om de leefomgevingkwaliteit, biodiversiteit en klimaat”, zo meldt de samenvatting van het rapport. Erisman en Verhoeven pleiten voor een kringlooplandbouw die (nieuw) perspectief biedt om tot een volhoudbare landbouw in Nederland te komen.
Zij bieden met het rapport handvatten om de prestaties van de kringlooplandbouw te toetsen aan een meetlat met negen criteria, zogeheten KPI’s – Kritische Prestatie Indicatoren – zoals het sluiten van de kringloop, beperken verliezen, bijdrage aan klimaat- en andere leefomgevingopgave, vitaliteit platteland, het leveren van een bijdrage aan de waarde van voedsel, het versterken van de relatie tussen boer en burger en van de Nederlandse positie als ontwikkelaar en exporteur van integrale oplossingen voor klimaatslimme en ecologisch duurzame voedselsystemen.
Verkennend onderzoek vanuit een integrale gebiedsgebonden benadering dus, waarbij de set van KPI’s (m.i.v. 2023, red.) kan dienen binnen het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) als optie voor een nog te ontwikkelen beloningsmodel richting de boer voor prestaties op klimaat, bodem, water en biodiversiteit.
Zowaar geen gemakkelijke opgave; na veel politiek gekrakeel en jarenlang traineren (of ‘pleisterplakken’) plus een hoop ingewikkelde termen die over en weer ge- en misbruikt werden om de aandacht af te leiden van het daadwerkelijke probleem, terugdringing van stikstofdepositie, probeert Jan Willem Erisman opheldering te verschaffen. Op 8 september 2020 werd hij geïnterviewd door de kennisbank Omgevingsweb over het ogenschijnlijk ‘ingewikkelde’ AERIUS, een rekeninstrument voor de leefomgeving: ‘AERIUS een nuttig instrument voor het stikstofbeleid?’.
Pilots KPI’s in experimenteergebieden kringlooplandbouw
Met ingang van januari 2020 ging het project ‘Kritische prestatie-indicatoren voor kringlooplandbouw‘ van start. Daarin werken Wageningen University en Research (WUR), het Louis Bolk Instituut en adviesbureau Boerenverstand samen met de praktijk aan een KPI-kringlooplandbouw-systeem om de voortgang in kringlooplandbouw op het boerenbedrijf te kunnen monitoren. Dit project ontwikkelt en test een basisset van indicatoren die inzetbaar is voor meerdere duurzaamheidsdoelen en sectoren in meerdere regio’s.
Er zijn al kritische prestatie-indicatoren in de zuivel en in de akkerbouw. Dit project bouwt voort op ervaringen in die sectoren en ontwikkelt en testen de indicatoren met de praktijk in de experimenteer-gebieden voor kringlooplandbouw. Deze gebieden – Drenthe is er een van – zijn aangewezen door de minister en bieden boeren de ruimte om tijdelijk af te wijken van regelgeving om te kunnen experimenteren met kringlooplandbouw. De pilots binnen het project lopen tot en met december 2022 en sluiten daarmee mooi aan bij de start van het nieuwe GLB, waarover ik je een eindje verderop in dit blogboek uit de doeken doe.
Eerst legt secretaris-generaal Jan-Kees Goet van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit je uit waarom het ministerie van LNV de ontwikkeling van kritische prestatie-indicatoren voor kringlooplandbouw steunt.
Waarom LNV de ontwikkeling van kritische prestatie-indicatoren voor kringlooplandbouw steunt, Wageningen Economic Research, 23 maart 2021.
Integraal sturen op doelen voor duurzame landbouw via KPI’s
Een gezamenlijke taal en kader is belangrijk om met gebieds- en keten partijen samen te werken. De samenwerkende instellingen publiceerden een white paper waarin deze gemeenschappelijke taal en kader worden gepresenteerd. Het biedt een overzicht van doelen, definities, randvoorwaarden en vervolgstappen voor de ontwikkeling van een landelijk kpi-systeem.
Een gezamenlijk kader is belangrijk doordat aan de vergader- en keukentafels verschillende beelden en verwachtingen ontstaan over de ontwikkeling van een KPI-systematiek voor kringlooplandbouw, wat de samenwerking in de weg kan staan. Deze notitie geeft daarom richting aan de verdere ontwikkeling en toepassing van een KPI-systematiek voor kringlooplandbouw.
Boer kan straks progressie naar kringlooplandbouw meten
Het ministerie van LNV gaat vanaf 1 juni 2021 samen met ketenpartijen, kennisinstellingen en verschillende experimenteergebieden een set van zogenoemde ‘kritische prestatie-indicatoren‘ (KPI’s) (verder) ontwikkelen waarmee agrarisch ondernemers aan de slag kunnen om hun bedrijf in te richten naar de principes van kringlooplandbouw. Dit staat in het tweede resultatenoverzicht van de Visie ‘Waardevol en verbonden’, dat minister Schouten (LNV) op die dag naar de Tweede Kamer stuurde. In het overzicht staat het verdienvermogen bij duurzaam ondernemen centraal, aldus de minister.
,,Voor ondernemers die de omslag willen maken naar een vorm van landbouw die meerdere generaties houdbaar is, telt uiteindelijk de vraag of en hoe zij dit in bedrijfseconomisch opzicht voor elkaar krijgen.”
Minister Carola Schouten
Ook geeft de minister aan dat er al grote stappen gezet zijn in de omslag naar kringlooplandbouw.
,,Het is echter een proces van jaren en daarom is het van belang om de lange termijn in het oog te houden en samen met de sector, overige partijen uit de voedselketen en de overheid vast te houden aan de ingezette koers.”
Minister Carola Schouten
De KPI’s kunnen aan een ondernemer laten zien in hoeverre zij op koers liggen voor bepaalde doelstellingen op het gebied van klimaat, stikstof, bodemkwaliteit, biodiversiteit en dierenwelzijn. Ondernemers kunnen op deze manier zelf bepalen op welke gebieden zij nog betere resultaten moeten realiseren. Bovendien is het voor de overheid dan ook makkelijker om bedrijven te belonen voor de prestaties die zij leveren. Eind 2021 moet er een eerste ‘basisset’ van KPI’s beschikbaar zijn.
Naast financiële ondersteuning via onder meer het eerder genoemde Omschakelfonds is er ook ruimte nodig om (verder) te experimenteren met kringlooplandbouw. Op het moment van het tweede resultatenoverzicht zijn 14 experimentovereenkomsten afgesloten. De komende 2 jaar kunnen daar nog 26 bij komen.
Drenthe zet als experimenteel gebied in op KPI’s ‘biodiversiteit’ en ‘landschap‘ voor verdere verduurzaming landbouw
Drenthe is een van die experimenteergebieden. Er is voor de provincie gekozen omdat ondernemers in de melkveesector, samenwerkend in het project ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘ (DMD), al beloond zijn voor verbeteringen in de bedrijfsvoering op het gebied van klimaat, stikstof, bodemkwaliteit, biodiversiteit en dierenwelzijn. Die ervaring kan bijdragen aan de nieuwe experimenten, die onder auspiciën van de Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw (Noord Nederland) en de Agenda Boer, Burger en Biodiversiteit plaats (zullen) vinden.
,,Dat Drenthe is aangewezen als experimenteergebied zie ik als blijk van waardering voor onze aanpak. Deze aanpak werkt voor Drenthe en kan een voorbeeld zijn voor de rest van Nederland.”
Henk Jumelet, gedeputeerde provincie Drenthe
Wat de provincie Drenthe doet op het gebied van KPI’s en belonen van bewezen prestaties, Wageningen Economic Research, 19 april 2021.
FarmHack organiseert ‘Online Café’ en ‘gebiedsgesprekken’ via een soort ‘langzame chat’
FarmHack verzorgt cursussen en begeleidt gebiedsprocessen in landbouw. Het platform faciliteert (online) gebiedsgesprekken om met boeren, agrobedrijfsleven en betrokkenen uit diverse (vak)gebieden na te denken over een basisset van indicatoren en kennis uit te wisselen.
Eind mei 2021 is het platform (ook in Drenthe) gestart met een online café en een plek waar deelnemers en geïnteresseerden ‘gebiedsgesprekken‘ met elkaar kunnen voeren. Farmhack biedt een soort ‘langzame chat’, bedoeld om op momenten dat het deelnemers uitkomt even te (kunnen) kijken naar informatie, discussies te volgen en om (eigen) ideeën te delen.
In onderstaande video spreekt kennismobilisator bij FarmHackJosien Kapma met projectleider en coördinator natuurinclusieve landbouw aan Wageningen University & ResearchAnne van Doorn over het belang van deze gebiedsgesprekken. Hoe passen deze gesprekken in het KPI-onderzoek en waar gaat dit onderzoek heen? Wordt de invoering van de KPI-systematiek straks algemeen (nieuw) beleid?
Interview met Anne van Doorn (WUR), FarmHack.NL, 10 juni 2021.
Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen
Het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid wordt vernieuwd per 2021. Het ministerie van LNV gaat er echter (om verschillende redenen) van uit dat het (‘volgroeide’) nieuwe GLB pas op 1 januari 2023 (‘officieel’) van start gaat. Er is daarom ruimte om meer pilots op te zetten in de aanloop daar naartoe.
Met de besluiten zoals die in oktober 2020 zijn genomen door de Raad van Landbouw-ministers en het Europees Parlement over het GLB 2023 – 2027 kan Nederland goed leven, zegt Ad Tabak in een bericht van GLB-Toekomst op 30 oktober: ‘GLB-NSP eind 2021 naar Brussel‘.
,,Er is weliswaar nog geen definitief akkoord, maar de contouren zijn nu wel zichtbaar. En die contouren bieden ruimte om in Nederland door te gaan op de ingeslagen weg. Daar ben ik blij mee.”
In de video hieronder leggen Tabak en melkveehouder Alex Datema, voorzitter bij BoerenNatuur, de koepel van agrarische collectieven in Nederland, uit, dat het nieuwe GLB moet bijdragen aan een verduurzaming van de landbouw. In verschillende pilots wordt daarbij getest met mogelijke nieuwe stimuleringsmaatregelen. Datema hoopt dat het nieuwe GLB inzet op een nieuwe landbouwontwikkeling ‘waar balans is tussen voedselproductie en de omgeving’.
Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen, RVO, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 22 juli 2020.
Webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘: 22 september 2020
We hebben in Nederland grote uitdagingen op het gebied van klimaat, biodiversiteit, landschap en water. Doelstelling van het nieuwe GLB is dat het toekomstbestendige landbouw stimuleert, waarbij steeds meer wordt ingezet op een beloning voor maatschappelijke diensten. Hoe dat in zijn werk gaat – kan gaan – wordt helder uitgelegd in het webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘, waarbij deelnemers (ook per telefoon) vragen konden stellen aan Aard Mulders, senior adviseur bij het ministerie van LNV, bovengenoemde melkveehouder Alex Datema en Ben Haarman, agrarisch ondernemer en bestuurder-LTO (Natuur- en Landschapsontwikkeling). Het webinar vond plaats op 22 september 2020.
Het nieuwe GLB: ecoregelingen en het puntensysteem, Toekomst GLB, 12 oktober 2020.
De landbouw kan groener!
Het programmateam van Ad Tabak zag kans twee dagen voor de te houden online conferentie (op 3 december 2020) een en ander over de plannen voor na 2022 in beeld te brengen. In samenwerking met twintig Agrarische Collectieven en LTO Nederland heeft het in zeven pilots uitgezocht hoe het nieuwe GLB-beleid er in de praktijk uit zou kunnen komen te zien.
De landbouw kan groener!, BoerenNatuur Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer, 1 december 2020.
Crossmediale GLB- campagne over duurzaamheid in de praktijk
Onderstaande video maakt onderdeel uit van een crossmediale GLB-campagne voor een aantal pilots gemaakt door het community marketingbedrijf Communiteers uit Helmond. Om bewustzijn te creëren onder de doelgroep heeft het bureau (onder andere) een drietal video’s gecreëerd waarin boeren en tuinders uitleggen wat zij doen op het gebied van duurzaamheid.
In onderstaande video zie je Leendert Jan Onnes die een akkerbouwbedrijf heeft in het Groningse Finsterwolde. De dronebeelden zijn van Blik van Boven.
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid – campagne Pilot, Communiteers, 2 juni 2020.
GLB-pilot Hoe? Zo!, vereniging Noardlike Fryske Wâlden, 31 maart 2020.
Drie Friese en Groninger boeren testen maatregelen voor meer natuurwaarde in kader van ‘Hoe? Zo!’
Drie boeren uit Noord Nederland, akkerbouwer Jan Wolthuis uit Den Andel, melkveehouder Ron Iwema uit Rasquert en – eveneens melkveehouder – Jappie Hooisma uit Kootstertille, voeren ‘de maatregel’ uit als onderdeel van de GLB–praktijkpilot ‘Hoe? Zo!‘. Hierin kijken ze naar welke maatregelen ze op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit kunnen uitvoeren zodat die passen binnen hun bedrijfsvoering en tegelijk een bijdrage leveren aan vergroening van het landschap.
Lees hieronder wat zij nu al doen op de website van het Toekomstig Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB). De foto’s van deze experimenterende boeren zijn gemaakt door Mark Schuurman van ‘Anderbeeld‘ uit Sauwerd, Groningen.
,,We moeten op een iets andere wijze gaan boeren. De laatste tientallen jaren is er een te grote aanslag geweest op onze gronden. Dat past niet bij goed rentmeesterschap. Onze GLB-pilot-maatregel ‘sabbatical year’ of ‘rustgewas’ sluit hier naadloos op aan.”
‘Deelnemers GLB-pilot Hoe? Zo!: Duurzame maatregelen goed inpasbaar in bedrijfsvoering’
De maatregelen die deze ‘Hoe? Zo!-boeren‘ op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit treffen, zijn goed inpasbaar in de bedrijfsvoering van de agrariërs, zo blijkt uit een enquête onder de deelnemers van de gezamenlijke praktijkpilot.
,,96 procent van de 71 uitvoerende deelnemers heeft het evaluatieformulier ingevuld. Dat levert waardevolle feedback op.”
Janneke van der Velde, projectleider bij Collectief Groningen West
De experimenterende boeren kunnen goed uit de voeten met het ‘veranderende Europese landbouwbeleid’. Dat blijkt uit het persbericht van 25 maart 2021 over de dan net afgeronde pilot van de gezamenlijke agrarische collectieven Noardlike Fryske Wâlden, Groningen West en Midden Groningen. Uit de GLB-praktijkproef komt naar voren dat agrariërs de gevraagde extra inspanningen die de natuur ten goede komen, kunnen leveren. Ook de begeleidende rol van de collectieven wordt gewaardeerd.
Binnen de pilot lag de focus op het ontwikkelen en testen van een zelfsturend puntensysteem. Boeren kunnen voor maatregelen uit de zogenoemde ecoregelingen punten verdienen met een bijbehorende vergoeding. Het puntensysteem werkt op basis van naburigheid. Maatregelen krijgen extra punten als ze ‘naast elkaar liggen’ en ook daadwerkelijk in de nabijheid van elkaar worden uitgevoerd.
In een aantal andere gebieden in Nederland zijn ook pilots uitgevoerd voor het ontwikkelen en testen van een praktisch en uitvoerbaar puntensysteem voor de ‘vergroening-GLB’. Vanuit de pilot Hoe? Zo! gaat Collectief Groningen West samen met Water Land & Dijken en Flevolands Agrarisch Collectief in 2021 en 2022 meedraaien in een vervolgpilot. Dit doen zij onder auspiciën van en samen met BoerenNatuur en LTO Nederland. Zo werkt men gezamenlijk aan één puntensysteem dat door elke boer in Nederland in 2023 – het jaar dat het Nieuwe GLB van start gaat – kan worden toegepast.
Een dag voor publieke bekendmaking werden de ‘aansprekende resultaten’ van de pilot online met alle gebiedspartners gedeeld. Het programma vind je hier, de videoregistratie van deze bijeenkomst kan ik om technische redenen helaas niet tonen. Wil je hem toch graag terugkijken? Stuur dan een mail naar info@noardlikefryskewalden.nl, je ontvangt dan een link om het bestand te downloaden. De samenvatting van het Eindrapport van de GLB-pilot-Hoe? Zo! heb ik hieronder wel alvast voor je opgenomen.
Toekomstbestendig boeren sterker belonen, dat is de focus van het nieuwe GLB. Grote maatschappelijke onderwerpen als klimaat, milieu en biodiversiteit krijgen daarin meer aandacht. Maar het GLB alleen is niet genoeg om de transitie in de landbouw voor elkaar te krijgen. Dat is de belangrijkste boodschap die Ad Tabak wil meegeven. Hij wordt per 1 maart opgevolgd door Annemiek Hautvast als programmadirecteur voor het opstellen van het Nationaal Strategisch Plan.
Ad Tabak: ,,GLB kan het niet alleen” Toekomst GLB (Interview met scheidend programmadirecteur-Nationaal Strategisch Plan, Ad Tabak), 1 maart 2021
25 WUR-adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid
Ook in Wageningen hebben ze niet stilgezeten. Op 5 januari 2021 werd door projectleider en coördinator Natuurinclusieve Landbouw aan de WUR, Anne van Doorn, ‘25 adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid‘ gepresenteerd. Het onderzoeksrapport is door Minister Schouten aangeboden aan de Tweede Kamer. Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft Wageningen Environmental Research gevraagd om te analyseren hoe en op welke wijze het NSP (Nationaal Strategisch Plan GLB 2021-2027) voor de groene doelen het beste ingevuld kan worden. Hieronder het WUR-bericht en onderzoeksrapport: ‘Interventielogica voor de groenblauwe architectuur van het GLB‘.
‘Strijd om Brusselse miljarden: gaat de Europese landbouw nu wél vergroenen?’
In mei 2021 wordt in Brussel opnieuw gestreden om de Europese landbouwsubsidies tot 2027, met ruim 400 miljard de op één na grootste hap uit de Europese begroting, schrijft Mac van Dinther in de Volkskrant. ‘Net als in de afgelopen periode is vergroening van de landbouw een speerpunt. Tot nu toe kwam daar niets van terecht. Waarvan hangt het af of het dit keer wel gaat lukken?’
Minister lanceert concept Nationaal Strategisch Plan: ‘Het nieuwe GLB: toekomstbestendig boeren’
Bijna 40 procent van de begroting van de Europese Unie wordt aan landbouw besteed. Dit geld gaat vooral naar subsidies. Het huidige GLB bestaat uit twee onderdelen: landbouwsubsidies en subsidies gericht op plattelandsontwikkeling. Deze onderdelen zijn voornamelijk gericht op drie zaken; inkomenssteun voor de boeren, marktregulering en plattelandsontwikkeling. Met dit landbouwbeleid wil de Commissie het beleid groener, eerlijker, efficiënter, en effectiever maken.
Nieuwe hervormingen van het GLB zullen naar verwachting pas vanaf januari 2023 worden doorgevoerd, afhankelijk van het definitieve akkoord tussen het Europees Parlement en de Raad. De voorgestelde plannen van de Commissie zijn gericht op het stimuleren van de ontwikkeling van een duurzame en competitieve landbouwsector die een aanzienlijke bijdrage kan leveren aan de Europese Green Deal.
Nadat op 28 mei 2021 bekend werd dat de onderhandelingen over de vergroening van het GLB waren mislukt, werd er in de week van 21 juni opnieuw onderhandeld. Op 25 juni 2021 werd bekend dat er een voorlopig informeel akkoord is bereikt over het GLB vanaf 2023. Daar is onder meer besloten dat de inkomenssteun voor boeren voor een deel afhankelijk wordt van de vergroening die zij in hun bedrijf doorvoeren. Op 28 juni 2021 gaven de Europese Ministers van Landbouw akkoord aan de informele overeenkomst. Alleen het Europees Parlement moet deze nu nog goedkeuren.
Nederlandse invulling van het nieuwe GLB: zes leidende principes
In de plannen die nu op tafel liggen, krijgen Europese lidstaten de opdracht zelf ‘strategische plannen’ op te stellen, waarin ze aangeven hoe ze de landbouw in hun land groener willen maken, dat wil zeggen natuur- en klimaatvriendelijker. Die plannen moeten worden ingediend bij de Commissie, die ze toetst aan de vergroeningsdoelstellingen.
Het (concept) Nationaal Strategisch Plan (NSP) is dus de Nederlandse invulling van het nieuwe GLB. De in maart 2021 begonnen programmadirecteur GLB-NSP Annemiek Hautvast laat aan de hand van zes leidende principes zien wat Nederland concreet wil gaan doen om te komen tot een duurzame, toekomstbestendige landbouwsector. Daarbij wordt rekening gehouden met het karakter van de landbouwsector in Nederland, maar ook met de uitdagingen waar we in ons land voor staan op het gebied van natuur, klimaat en biodiversiteit.
Webinar LTO Nederland: toekomst GLB in Europese Unie en in Nederland
In aanloop naar de (online) conferentie ‘Het GLB onderweg naar nieuw perspectief‘ (1 juli 2021) over de invulling van het NSP organiseerde LTO Nederland op 11 mei een webinar over de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid in de Europese Unie en in Nederland. Iris Bouwers, Brussels lobbyist bij LTO Nederland, spreekt met Jan Sevenster, manager GLB en woordvoerder in de onderhandelingen in ‘Brussel‘, en Arie van der Greft, NSP-programmamedewerker. Beide heren, werkzaam bij het ministerie van LNV, blikken vooruit.
Kijk terug! Webinar ‘Toekomst GLB in de EU en Nederland’, LTO Nederland, 17 mei 2021.
Concept Nationaal Strategisch Plan: ‘Het nieuwe GLB: toekomstbestendig boeren’
Klimaatverandering, het broeikaseffect, afname van biodiversiteit en een toename van extreem weer. Het is slechts een greep uit de uitdagingen op het gebied van klimaat, natuur en milieu waar Nederland voor staat. Deze vragen om aanpassingen van ons allemaal. Door schonere energie op te wekken, onze huizen anders te verwarmen, maar ook door duurzamer te boeren.
Met het nieuwe GLB wil men zich richten op het ondersteunen van boeren die hier werk van maken. De programmasamenstellers gaan uit van het idee dat agrariërs onderdeel zijn van de oplossing. Een groot deel van ons land is boerenland. Het zijn juist de agrariërs die kunnen helpen doelstellingen te halen. Het nieuwe GLB wil boeren helpen om die rol te gaan spelen, het beoogt ’toekomstbestendig boeren’.
GLB-Pilots publiceren gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen
Vanaf 2019 hebben agrarische ‘Collectieven‘ en LTO in zeven pilots gewerkt aan ideeën voor de invulling van het GLB vanaf 2023 in Nederland. Met grote betrokkenheid van boeren is verspreid over het land verkend hoe het GLB in ons land kan bijdragen aan bodem, water, klimaat, biodiversiteit en landschap op een manier die ‘aansluit bij de werkelijkheid van het agrarisch ondernemen’.
De resultaten van de pilots laten zien dat regionaal maatwerk, kennis, keuzevrijheid voor de boer en beloning naar prestatie het mogelijk maken om de landbouw verder te vergroenen, zo meldt BoerenNatuur op 1 juli 2021, de dag dat de GLB-Pilots hun gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen publiceren.
WUR-onderzoeker Jeroen Candel: ‘Nederlandse invulling GLB veel te vrijblijvend’
Met vrijwillige ecoregelingen alleen halen we wettelijk vastgestelde klimaat-, stikstof- en biodiversiteitsdoelen niet. Het Nationaal Strategisch Plan (NSP) moet voor het nieuwe GLB meer verplichtende maatregelen bevatten, stelt WUR-onderzoeker Jeroen Candel.
,,We komen niet meer verder met het voor ons uitschuiven van duidelijke keuzes over hoe we produceren en consumeren”, schrijven Caspar van den Berg, hoogleraar Global and Local Governance aan de RUG/CampusFryslân. Theunis Piersma, hoogleraar Trekvogelecologie aan de RUG en onderzoeker bij het NIOZ en Klaas Sietse Spoelstra, strategisch veranderaar bij Nij sicht, in een opiniestuk in de Leeuwarder Courant van 24 september 2020.
Hun betoog spitst zich (voornamelijk) toe op verduurzaming van de landbouw en herstel van biodiversiteit (stap 3). Ze stellen dat de landbouwtransitie een verandering vraagt van alle spelers in de keten (overheid, boer, bank, verwerker, retail, toeleveranciers en consumenten), en dat die alleen kan slagen als die verankerd is voor de lange termijn. Ze roepen op tot politiek en maatschappelijk leiderschap, van mensen uit de mainstream van het politieke landschap. En achten de overheid verantwoordelijk voor de regie van dat transformatie-proces. Twee keer klikken voor het beste (leesbare) resultaat.
Stappen naar natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland
Ik ga hieronder een poging doen je – op hoofdlijnen – op de hoogte te houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.
‘Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream’
Om die (over)gang goed te kunnen volgen en begrijpen is een blik op het (prille) verleden niet onbelangrijk. 2020 mag dan gezien worden als (wenselijk) kantelpunt, het is zeker niet zo dat er – met name in Noord Nederland – niet eerder al initiatieven genomen zijn om de weg naar kringlooplandbouw in te (willen) slaan.
Kringlooplandbouw in Noord-Nederland, de gemaakte stappen
Sinds 1990 wordt er in Noord-Nederland, waaronder de Noardlike Fryske Wâlden en de provincie Drenthe, door melkveehouders, wetenschappers en beleidsmakers geëxperimenteerd om de kringloop van mineralen op het boerenbedrijf zo goed mogelijk te sluiten. Steeds meer agrarisch ondernemers werden (en worden) zich bewust van het belang van het sluiten van de kringloop, ingegeven door aanscherping in mestwetgeving, schaarste van grondstoffen, hogere kosten van kunstmest en belasting van de omgeving. Efficiënt gebruik van grond- en hulpstoffen was daarbij de kerngedachte. Anno 2020 kunnen we daar de stikstofproblematiek (die natuurlijk toen ook al speelde) en discussie daarover aan toevoegen. Klik hier of op de foto om ‘Kringlooplandbouw in Noord Nederland, van marge naar mainstream‘ in te kijken of te downloaden.
Film: ‘Winst met kringlooplandbouw’
,,Winst met kringlooplandbouw, zowel economisch als voor de natuurlijke omgeving”, daarmee sluit the voice over van onderstaande film af. In een bijna uurlange reportage van Huib Schoonhoven wordt aan de hand van voormalig (kringloop)onderzoeker aan de WUR – in hart en ziel boer – Jaap van Bruchem, een positief beeld geschetst van het complexe vraagstuk hoe (gangbare) boeren aangezet kunnen worden om over te schakelen op kringlooplandbouw. Friese en Drentse boeren die dat al deden komen daarbij aan het woord. Kijken!
Winst met kringlooplandbouw, Huib Schoonhoven, 26 februari 2020.
‘Grutsk’, zes trotse boeren uit het Noorden over het ‘Nieuwe Boeren’
Nog meer film! Kunst en Landschap houdt van verbeelden. Voordat je je op de actuele artikelen hieronder stort, wijs ik je op een eerdere blogbijdrage over een educatief filmproject: ‘Grutsk‘, over het ‘Nieuwe Boeren‘. Het ging op 7 november 2019 in première op het Noordelijk Filmfestival. Kijk – (gratis) tachtig minuten lang – naar een zestal trotse boeren uit het Noorden.
Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in beeld
Dit blogboek is gestart op 14 januari 2020, de dag dat zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban ‘aandacht’ vroegen voor kringlooplandbouw door, met een tien-stappen-plan onder de arm, de KRING-LOOP van Delfgauw naar Den Haag te lopen, om het bij aankomst aldaar aan minister Schouten aan te bieden. Die dag was voor mij (mede) aanleiding om het ‘stappenproces’ voor Kunst en Landschap te gaan volgen en documenteren. In de zoektocht naar mogelijkheden voor een systemische verandering van ons landbouw- en voedselsysteem is (relevante) informatie en (doelgerichte) communicatie immers onontbeerlijk.
Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen
Het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid wordt vernieuwd per 2021. Het ministerie van LNV gaat er echter (om verschillende redenen) van uit dat het (‘volgroeide’) nieuwe GLB pas op 1 januari 2023 (‘officieel’) van start gaat. Er is daarom ruimte om meer pilots op te zetten in de aanloop daar naartoe.
Er wordt vanaf 2020 al gewerkt aan het zogeheten (concept) ‘Nationaal Strategisch Plan GLB 2021-2027‘. Dat vindt plaats in een ‘onrustige omgeving’, aldus Ad Tabak, programmamanager bij het ministerie van LNV voor de opstelling van dat plan. Hij wijst op de Coronacrisis, het debat in Brussel over het financiële budget voor de komende jaren en de recent afgekondigde stikstofmaatregelen: ,,De panelen verschuiven voortdurend, maar het proces staat zeker niet stil.“
Met de besluiten zoals die in oktober 2020 zijn genomen door de Raad van Landbouw-ministers en het Europees Parlement over het GLB 2023 – 2027 kan Nederland goed leven, zegt Ad Tabak in een bericht van GLB-Toekomst op 30 oktober 2020.
,,Er is weliswaar nog geen definitief akkoord, maar de contouren zijn nu wel zichtbaar. En die contouren bieden ruimte om in Nederland door te gaan op de ingeslagen weg. Daar ben ik blij mee.”
Ad Tabak
GLB-conferentie 2 en 3 december 2020: ‘I’m in’
Online GLB-conferentie ‘I’m in!’, 2 en 3 december 2020.
Het programmateam van Ad Tabak werkt op dit moment hard aan het concept-NSP. De bouwstenen hiervan werden met de stakeholders besproken op een online conferentie, ‘I’m in!‘, op 2 en 3 december. Tabak: ,,Wie invloed wil uitoefenen op de invulling van het nieuwe GLB nodig ik van harte uit om mee te doen met de conferentie.” Kijk hier naar het eerste onderdeel van I’m in!, het webinar ‘GLB in Vogelvlucht‘. De andere webinars (en verslagen daarvan) kun je allemaal hier (via YouTube) terugkijken.
In de video hieronder leggen Tabak en melkveehouder Alex Datema, voorzitter bij BoerenNatuur, de koepel van agrarische collectieven in Nederland, uit, dat het nieuwe GLB moet bijdragen aan een verduurzaming van de landbouw. In verschillende pilots wordt daarbij getest met mogelijke nieuwe stimuleringsmaatregelen. Datema hoopt dat het nieuwe GLB inzet op een nieuwe landbouwontwikkeling ‘waar balans is tussen voedselproductie en de omgeving’.
Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen, RVO, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 22 juli 2020.
Webinar ‘Puntensysteem & KPI’s’: 22 september 2020
We hebben in Nederland grote uitdagingen op het gebied van klimaat, biodiversiteit, landschap en water. Doelstelling van het nieuwe GLB is dat het toekomstbestendige landbouw stimuleert, waarbij steeds meer wordt ingezet op een beloning voor maatschappelijke diensten. Hoe dat in zijn werk gaat – kan gaan – wordt helder uitgelegd in het webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘, waarbij deelnemers (ook per telefoon) vragen konden stellen aan Aard Mulders, senior adviseur bij het ministerie van LNV, bovengenoemde melkveehouder Alex Datema en Ben Haarman, agrarisch ondernemer en bestuurder-LTO (Natuur- en Landschapsontwikkeling). Het webinar vond plaats op 22 september 2020.
Het nieuwe GLB: ecoregelingen en het puntensysteem, Toekomst GLB, 12 oktober 2020.
De landbouw kan groener!
Het programmateam van Ad Tabak zag kans twee dagen voor de te houden online conferentie (op 3 december 2020) een en ander over de plannen voor na 2022 in beeld te brengen. In samenwerking met twintig Agrarische Collectieven en LTO Nederland heeft het in zeven pilots uitgezocht hoe het nieuwe GLB-beleid er in de praktijk uit zou kunnen komen te zien.
De landbouw kan groener!, BoerenNatuur Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer, 1 december 2020.
Crossmediale GLB- campagne over duurzaamheid in de praktijk
Onderstaande video maakt onderdeel uit van een crossmediale GLB-campagne voor een aantal pilots gemaakt door het community marketingbedrijf Communiteers uit Helmond. Om bewustzijn te creëren onder de doelgroep heeft het bureau (onder andere) een drietal video’s gecreëerd waarin boeren en tuinders uitleggen wat zij doen op het gebied van duurzaamheid.
In onderstaande video zie je Leendert Jan Onnes die een akkerbouwbedrijf heeft in het Groningse Finsterwolde. De dronebeelden zijn van Blik van Boven.
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid – campagne Pilot, Communiteers, 2 juni 2020.
GLB-pilot Hoe? Zo!, vereniging Noardlike Fryske Wâlden, 31 maart 2020.
Drie Friese en Groninger boeren testen maatregelen voor meer natuurwaarde in kader van ‘Hoe? Zo!’
Drie boeren uit Noord Nederland, akkerbouwer Jan Wolthuis uit Den Andel, melkveehouder Ron Iwema uit Rasquert en – eveneens melkveehouder – Jappie Hooisma uit Kootstertille, voeren ‘de maatregel’ uit als onderdeel van de GLB–praktijkpilot ‘Hoe? Zo!‘. Hierin kijken ze naar welke maatregelen ze op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit kunnen uitvoeren zodat die passen binnen hun bedrijfsvoering en tegelijk een bijdrage leveren aan vergroening van het landschap.
Lees hieronder wat zij nu al doen op de website van het Toekomstig Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB). De foto’s van deze experimenterende boeren zijn gemaakt door Mark Schuurman van ‘Anderbeeld‘ uit Sauwerd, Groningen.
,,We moeten op een iets andere wijze gaan boeren. De laatste tientallen jaren is er een te grote aanslag geweest op onze gronden. Dat past niet bij goed rentmeesterschap. Onze GLB-pilot-maatregel ‘sabbatical year’ of ‘rustgewas’ sluit hier naadloos op aan.”
‘Deelnemers GLB-pilot Hoe? Zo!: Duurzame maatregelen goed inpasbaar in bedrijfsvoering’
De maatregelen die deze ‘Hoe? Zo!-boeren‘ op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit treffen, zijn goed inpasbaar in de bedrijfsvoering van de agrariërs, zo blijkt uit een enquête onder de deelnemers van de gezamenlijke praktijkpilot.
,,96 procent van de 71 uitvoerende deelnemers heeft het evaluatieformulier ingevuld. Dat levert waardevolle feedback op.”
Janneke van der Velde, projectleider bij Collectief Groningen West
De experimenterende boeren kunnen goed uit de voeten met het ‘veranderende Europese landbouwbeleid’. Dat blijkt uit het persbericht van 25 maart 2021 over de dan net afgeronde pilot van de gezamenlijke agrarische collectieven Noardlike Fryske Wâlden, Groningen West en Midden Groningen. Uit de GLB-praktijkproef komt naar voren dat agrariërs de gevraagde extra inspanningen die de natuur ten goede komen, kunnen leveren. Ook de begeleidende rol van de collectieven wordt gewaardeerd.
Binnen de pilot lag de focus op het ontwikkelen en testen van een zelfsturend puntensysteem. Boeren kunnen voor maatregelen uit de zogenoemde ecoregelingen punten verdienen met een bijbehorende vergoeding. Het puntensysteem werkt op basis van naburigheid. Maatregelen krijgen extra punten als ze ‘naast elkaar liggen’ en ook daadwerkelijk in de nabijheid van elkaar worden uitgevoerd.
In een aantal andere gebieden in Nederland zijn ook pilots uitgevoerd voor het ontwikkelen en testen van een praktisch en uitvoerbaar puntensysteem voor de ‘vergroening-GLB’. Vanuit de pilot Hoe? Zo! gaat Collectief Groningen West samen met Water Land & Dijken en Flevolands Agrarisch Collectief in 2021 en 2022 meedraaien in een vervolgpilot. Dit doen zij onder auspiciën van en samen met BoerenNatuur en LTO Nederland. Zo werkt men gezamenlijk aan één puntensysteem dat door elke boer in Nederland in 2023 – het jaar dat het Nieuwe GLB van start gaat – kan worden toegepast.
Een dag voor publieke bekendmaking werden de ‘aansprekende resultaten’ van de pilot online met alle gebiedspartners gedeeld. Het programma vind je hier, de videoregistratie van deze bijeenkomst kan ik om technische redenen helaas niet tonen. Wil je hem toch graag terugkijken? Stuur dan een mail naar info@noardlikefryskewalden.nl, je ontvangt dan een link om het bestand te downloaden. De samenvatting van het Eindrapport van de GLB-pilot-Hoe? Zo! heb ik hieronder wel alvast voor je opgenomen.
Toekomstbestendig boeren sterker belonen, dat is de focus van het nieuwe GLB. Grote maatschappelijke onderwerpen als klimaat, milieu en biodiversiteit krijgen daarin meer aandacht. Maar het GLB alleen is niet genoeg om de transitie in de landbouw voor elkaar te krijgen. Dat is de belangrijkste boodschap die Ad Tabak wil meegeven. Hij wordt per 1 maart opgevolgd door Annemiek Hautvast als programmadirecteur voor het opstellen van het Nationaal Strategisch Plan.
Ad Tabak: ,,GLB kan het niet alleen” Toekomst GLB (Interview met scheidend programmadirecteur-Nationaal Strategisch Plan, Ad Tabak), 1 maart 2021
25 WUR-adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid
Ook in Wageningen hebben ze niet stilgezeten. Op 5 januari 2021 werd door projectleider en coördinator Natuurinclusieve Landbouw aan de WUR, Anne van Doorn, ‘25 adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid‘ gepresenteerd. Het onderzoeksrapport is door Minister Schouten aangeboden aan de Tweede Kamer. Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft Wageningen Environmental Research gevraagd om te analyseren hoe en op welke wijze het NSP (Nationaal Strategisch Plan GLB 2021-2027) voor de groene doelen het beste ingevuld kan worden. Hieronder het WUR-bericht en onderzoeksrapport: ‘Interventielogica voor de groenblauwe architectuur van het GLB‘.
‘Strijd om Brusselse miljarden: gaat de Europese landbouw nu wél vergroenen?’
In mei 2021 wordt in Brussel opnieuw gestreden om de Europese landbouwsubsidies tot 2027, met ruim 400 miljard de op één na grootste hap uit de Europese begroting, schrijft Mac van Dinther in de Volkskrant. ‘Net als in de afgelopen periode is vergroening van de landbouw een speerpunt. Tot nu toe kwam daar niets van terecht. Waarvan hangt het af of het dit keer wel gaat lukken?’
Bijna 40 procent van de begroting van de Europese Unie wordt aan landbouw besteed. Dit geld gaat vooral naar subsidies. Het huidige GLB bestaat uit twee onderdelen: landbouwsubsidies en subsidies gericht op plattelandsontwikkeling. Deze onderdelen zijn voornamelijk gericht op drie zaken; inkomenssteun voor de boeren, marktregulering en plattelandsontwikkeling. Met dit landbouwbeleid wil de Commissie het beleid groener, eerlijker, efficiënter, en effectiever maken.
Nieuwe hervormingen van het GLB zullen naar verwachting pas vanaf januari 2023 worden doorgevoerd, afhankelijk van het definitieve akkoord tussen het Europees Parlement en de Raad. De voorgestelde plannen van de Commissie zijn gericht op het stimuleren van de ontwikkeling van een duurzame en competitieve landbouwsector die een aanzienlijke bijdrage kan leveren aan de Europese Green Deal.
Nadat op 28 mei 2021 bekend werd dat de onderhandelingen over de vergroening van het GLB waren mislukt, werd er in de week van 21 juni opnieuw onderhandeld. Op 25 juni 2021 werd bekend dat er een voorlopig informeel akkoord is bereikt over het GLB vanaf 2023. Daar is onder meer besloten dat de inkomenssteun voor boeren voor een deel afhankelijk wordt van de vergroening die zij in hun bedrijf doorvoeren. Op 28 juni 2021 gaven de Europese Ministers van Landbouw akkoord aan de informele overeenkomst. Alleen het Europees Parlement moet deze nu nog goedkeuren.
Nederlandse invulling van het nieuwe GLB: zes leidende principes
In de plannen die nu op tafel liggen, krijgen Europese lidstaten de opdracht zelf ‘strategische plannen’ op te stellen, waarin ze aangeven hoe ze de landbouw in hun land groener willen maken, dat wil zeggen natuur- en klimaatvriendelijker. Die plannen moeten worden ingediend bij de Commissie, die ze toetst aan de vergroeningsdoelstellingen.
Het (concept) Nationaal Strategisch Plan (NSP) is dus de Nederlandse invulling van het nieuwe GLB. De in maart 2021 begonnen programmadirecteur GLB-NSP Annemiek Hautvast laat aan de hand van zes leidende principes zien wat Nederland concreet wil gaan doen om te komen tot een duurzame, toekomstbestendige landbouwsector. Daarbij wordt rekening gehouden met het karakter van de landbouwsector in Nederland, maar ook met de uitdagingen waar we in ons land voor staan op het gebied van natuur, klimaat en biodiversiteit.
Webinar LTO Nederland: toekomst GLB in Europese Unie en in Nederland
In aanloop naar de (online) conferentie ‘Het GLB onderweg naar nieuw perspectief‘ (1 juli 2021) over de invulling van het NSP organiseerde LTO Nederland op 11 mei een webinar over de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid in de Europese Unie en in Nederland. Iris Bouwers, Brussels lobbyist bij LTO Nederland, spreekt met Jan Sevenster, manager GLB en woordvoerder in de onderhandelingen in ‘Brussel‘, en Arie van der Greft, NSP-programmamedewerker. Beide heren, werkzaam bij het ministerie van LNV, blikken vooruit.
Kijk terug! Webinar ‘Toekomst GLB in de EU en Nederland’, LTO Nederland, 17 mei 2021.
Concept Nationaal Strategisch Plan: ‘Het nieuwe GLB: toekomstbestendig boeren’
Klimaatverandering, het broeikaseffect, afname van biodiversiteit en een toename van extreem weer. Het is slechts een greep uit de uitdagingen op het gebied van klimaat, natuur en milieu waar Nederland voor staat. Deze vragen om aanpassingen van ons allemaal. Door schonere energie op te wekken, onze huizen anders te verwarmen, maar ook door duurzamer te boeren.
Met het nieuwe GLB wil men zich richten op het ondersteunen van boeren die hier werk van maken. De programmasamenstellers gaan uit van het idee dat agrariërs onderdeel zijn van de oplossing. Een groot deel van ons land is boerenland. Het zijn juist de agrariërs die kunnen helpen doelstellingen te halen. Het nieuwe GLB wil boeren helpen om die rol te gaan spelen, het beoogt ’toekomstbestendig boeren’.
GLB-Pilots publiceren gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen
Vanaf 2019 hebben agrarische ‘Collectieven‘ en LTO in zeven pilots gewerkt aan ideeën voor de invulling van het GLB vanaf 2023 in Nederland. Met grote betrokkenheid van boeren is verspreid over het land verkend hoe het GLB in ons land kan bijdragen aan bodem, water, klimaat, biodiversiteit en landschap op een manier die ‘aansluit bij de werkelijkheid van het agrarisch ondernemen’.
De resultaten van de pilots laten zien dat regionaal maatwerk, kennis, keuzevrijheid voor de boer en beloning naar prestatie het mogelijk maken om de landbouw verder te vergroenen, zo meldt BoerenNatuur op 1 juli 2021, de dag dat de GLB-Pilots hun gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen publiceren.
WUR-onderzoeker Jeroen Candel: ‘Nederlandse invulling GLB veel te vrijblijvend’
Met vrijwillige ecoregelingen alleen halen we wettelijk vastgestelde klimaat-, stikstof- en biodiversiteitsdoelen niet. Het Nationaal Strategisch Plan (NSP) moet voor het nieuwe GLB meer verplichtende maatregelen bevatten, stelt WUR-onderzoeker Jeroen Candel.
Met alle transities die we de komende jaren voor de kiezen krijgen hoop ik met het multimediale platform Kunst en Landschap Noord Nederland burgers op een eigenzinnige, vernieuwende journalistieke manier te betrekken bij de (moeilijke) keuzes die gemaakt (moeten) worden.
Ik richt me daarbij vooral op het geplaagde Noorden. Synergie en samenwerking zijn daarbij sleutelbegrippen. Onderwijs-, kunst-, cultuur-, educatieve en ‘verbeeldende’ projecten afgestemd op toekomstige generaties maken deel uit van mijn plannen.
Ik heb in 2019 een voorzet gegeven. In 2020 ga ik samen met het projectteam hard aan de slag om die plannen in 2021 te verwezenlijken. Wil je meer weten of zelf(s) meedoen? Klik hier.
Kunst en Landschap Noord Nederland wenst je alle goeds voor 2020:
Israëls, Mesdag en Van Gogh tonen unieke eigenschappen van het Drentse landschap
In de tentoonstelling ‘Barbizon van het Noorden – De ontdekking van het Drentse landschap 1850-1950‘ presenteert het Drents Museum het werk van grote kunstenaars die de unieke eigenschappen van Drenthe op doek hebben vastgelegd. Kunstwerken van onder meer Israëls, Mesdag en Van Gogh laten de bezoeker prachtige landschappen met heidevelden, hunebedden, akkers en bijzondere dorpen van Drenthe zien. Voor deze expositie wordt samengewerkt met Stichting Het Drentse Landschap. Op 24 november 2019 openden ze in Assen de deuren.
Vanwege het coronavirus heeft het museum deze voortijdig moeten sluiten. De expositie stond gepland tot en met 22 maart 2020. Met ingang van 1 juni 2020 (12.00 uur) werd de tentoonstelling heropend. Hij loopt – onder RIVM-coronavoorwaarden – tot en met 13 september 2020. Tickets zijn alleen online verkrijgbaar!
Voor aanvang van Barbizon van het Noorden verscheen in het novembernummer (2019) van DM Magazine, ‘huismagazine’ van het Drents Museum, een prachtige (gast)column van journalist en auteur van natuurboeken Kester Freriks: ‘Barbizon in Drenthe’. Ik beveel hem zeer bij je aan – lees hem voor je de tentoonstelling bezoekt:
,,Wat het Drentse Barbizon ons leert, is de innigheid van een geschilderd landschap ervaren. Zeg nooit dat een landschap grauw of eentonig is. Wij zijn het die dat vinden. Het landschap is dat niet. Het Drentse land, uitgebeeld op schildersdoek, nodigt ons uit het te betreden, erin op te gaan en vooral: je omringd te weten door een schitterende en betoverende weidsheid, tot aan de horizon.”
Kester Freriks
Barbizon, toevluchts- en verblijfsoord groot aantal schilders met liefde voor natuur
Om de titel van deze expositie wat te verduidelijken vertel ik even iets over Barbizon, een dorpje weggestopt in de bossen op de westelijke rand van het bekende Fôret de Fontainebleau, net ten zuiden van Parijs. Het was tussen 1830 en 1850 toevluchts- en verblijfsoord van een groot aantal Franse schilders, die er hun liefde voor de natuur wilden beleven. Zij lieten zich onder meer inspireren door 17e-eeuwse Hollandse landschapsschilders en waren geïmponeerd door Engelse aquarellisten. Aan deze groep kunstenaars dankt Barbizon zijn bekendheid en wordt het sinds die tijd – en nog steeds – door kunst- en natuurminnende toeristen bezocht.
Revolutionaire benadering van het landschap
De groep kunstschilders van de School van Barbizon is ontstaan toen Théodore Rousseau en Jean-François Millet zich halverwege de negentiende eeuw in het dorp vestigden.
Rousseau en Millet schilderden in de vrije natuur en al spoedig sloten andere kunstenaars zich bij hen aan, zoals Jean-Baptiste Camille Corot, Charles-François Daubigny, Narcisse Virgillio Díaz, Jules Dupré, Johan Barthold Jongkind en Constant Troyon. De stroming ontstaat in de periode van de romantiek, waarin het landschap veelvuldig werd toegepast als achtergrond, in een geïdealiseerde compositie. De kunstenaars van de School van Barbizon kozen de natuur echter als hoofdonderwerp, zonder het op een voetstuk te plaatsen. Dit was een revolutionaire benadering van het landschap, dat onder andere geïnspireerd was op het werk van de Engelse landschapsschilder John Constable.
Barbizon – aan de wieg van het impressionisme
De School van Barbizon vond aansluiting bij het opkomende realisme. Ook de kunstenaars van het realisme zetten zich af tegen de academische benadering van kunst, waarbij natuur werd geëxposeerd op een wijze zoals ‘gedicteerd’ door de officiële Salons in Parijs. Ze heeft haar wortels tevens in de romantische Hollandse traditie.
The Barbizon Painters (rough edit), Galerie Michael, Beverly Hills, California.
De schilders van Barbizon schilderden met een losse penseelstreek en gebruikten lichte kleuren. Ze schilderden de natuur, zoals deze op hen over kwam. Ze beschouwden de natuur als een volwaardig onderwerp voor een schilderij. Het werd hen daarbij nog makkelijker gemaakt om er met de ezel op de rug op uit te trekken en om buiten te schilderen toen rond 1840 de verftube werd uitgevonden. De School van Barbizon wordt vaak beschouwd als de voorloper van het impressionisme.
Barbizon: The Cradle of Impressionism, Jean Audigier, Steve Kurzveld, Scott Saraceno Media Productions.
Het Rijksmuseum Twenthe geeft in onderstaande video de relatie, maar zeker ook de verschillen in benaderingswijze van het landschap, tussen de 17e- en 19e-eeuwse landschapsschilders aardig weer.
Rijksmuseum Twenthe, ‘Schatkamer Het Landschap’, Op weg naar de kunst, 13 januari 2020.
Barbizon in relatie tot Drentse kunstenaarsdorpen
Met de dorpen Zweeloo, Rolde en Vries als verzamelplekken voor kunstenaars legt het Drents Museum de link met Barbizon. De provincie Drenthe staat daarnaast bekend om zijn prachtige natuur en gemoedelijke bevolking. Veel toeristen bezoeken Drenthe elk jaar weer precies om die typische kenmerken. Dit beeld is min of meer in de 19e-eeuw ontstaan, toen de eerste kunstenaars het woeste maar bovenal wonderschone Drentse landschap ontdekten. Het hunebed daarin spreekt natuurlijk tot de ‘verbeelding’, helemaal wanneer dat nog volledig in tact en (bijna) compleet is – met draag-, dek- en kransstenen, zoals bij het Drentse Loon. In ieder geval tot dat van Ploeg-schilder Johan Dijkstra:
Korte docu Roeg!/RTV-Drenthe, met Annemiek Rens (Drents Museum) en Jori Wolf (Staatsbosbeheer), 31 december 2019.
Een soort marketing van Drenthe voordat dat fenomeen bestond? Die vraag legde RTV-Drenthe-redacteur Sophie Timmer voor aan Annemiek Rens, hoofdconservator en samensteller van de tentoonstelling van het Drents Museum, die met ‘Barbizon’ een langgekoesterde wens in vervulling zag gaan:
”Eigenlijk wel. De kunstenaars zijn de eersten die een visueel beeld van Drenthe neerzetten en verspreiden. Een beeld zoals dat graag gezien werd. In Nederland, maar ook daarbuiten. De werken werden gekocht tot in Amerika.”
Speuren naar sporen van Van Gogh in Drenthe; ontsluiting erfgoed en op feiten gebaseerde ‘storytelling’
Cover. Beeld: Sake Elzinga
Het Drents Museum, het Drents Archief en Het Drentse Landschap zijn in het voorjaar van 2019 een onderzoek gestart om de sporen te inventariseren die Vincent van Gogh heeft achtergelaten in Drenthe. Dat heeft geresulteerd in een publicatie die op 11 september 2020 onder ‘de lindeboom van Van Gogh’ bij Bistro Tante Sweel in Zweeloo werd gedoopt:
(De resultaten van het onderzoek zijn (onder meer) getoetst bij experts van het Van Goghmuseum in Amsterdam.)
De drie organisaties hebben dit ‘inventarisatie-onderzoek‘ naar de – vijftien – locaties die Vincent van Gogh tijdens zijn verblijf in Drenthe in het najaar van 1883 heeft aangedaan, gezamenlijk verricht. Een onderzoek naar plekken waar de kunstenaar is geweest, locaties die een rol hebben gespeeld in zijn werk en/of die hem geïnspireerd hebben. Met het in kaart brengen van deze erfgoedlocaties, mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van de provincie Drenthe, is een belangrijke stap gezet om Van Goghs sporen in Drenthe te borgen voor de toekomst en het ‘verhaal van Van Gogh in Drenthe’ verder te ontwikkelen en bij een groot publiek onder de aandacht te brengen.
Kunst en Landschap gaat (het verdere verloop van) dit onderzoek op de voet volgen en bericht je hierover in een speciale blogbijdrage. Ik kan je overigens nu alvast verklappen dat er plannen zijn om dit project in 2023 groots in de schijnwerpers te zetten met een (ook op Europa gerichte) Vincent van Gogh-in Drenthe-expositie. Je hoort van me.
Kijk hieronder naar een videoreportage van RTV Drenthe, gemaakt op de dag van presentatie van ‘Van Gogh. Erfgoedlocaties in Drenthe‘, 11 september 2020. Het eerste exemplaar werd in ontvangst genomen door Gedeputeerde Cees Bijl die meteen al kansen zag om hiermee Drenthe nog beter op de kaart te zetten: ,,We hebben hier de Hunebed Highway, maar je zou dit – in goed Drents – ook de Vincent Fifteen‘ kunnen noemen.”
Waar is Vincent van Gogh in Drenthe allemaal geweest?, RTV Drenthe, 11 september 2020.
Schilderachtige zanddorpen en troosteloze veenafgravingen langs kaarsrechte kanalen
Veel schilders trokken naar Drenthe voor de idyllische zanddorpen. Behalve Van Gogh, die ging naar het onbarmhartige veen.
Vincent van Gogh, De Turfschuit, 1883.
,,Met zijn hoge luchten boven zandverstuivingen, zijn schaapskuddes op de heide, in de dorpen rietgedekte boerderijtjes, verschilde dat schilderachtige heuvellandschap totaal van dat van de veenafgravingen. Dáár, in het Drentse veengebied, had je de plaggenhutten en de turfstekers. De armsten van de armsten woonden er, in een donker, troosteloos landschap met lange, kaarsrechte kanalen om het veen af te voeren”, schrijft Gretha Pama, kunstverslaggever voor NRC, in een excellent artikel, ‘Hoe grote schilders Drenthe ontdekten‘, op 12 december 2019, dat verwevenheid van kunst en landschap prachtig illustreert.
Wandelen in het voetspoor van 19e-eeuwse schilders
Annemiek Rens bij vertrekpunt de Brink in Assen. Foto: Marcel van Kammen.
,,De subtitel van de tentoonstelling – de ontdekking van het Drentse Landschap 1850-1950 – is deze wandelrubriek op het lijf geschreven”, zo meldt een verslaggever van het Dagblad van het Noorden een week na de opening van de expositie Barbizon. Samen met Annemiek Rens trok hij (of zij, zijn of haar naam staat niet in het artikel vermeld) in het voetspoor van de schilders die eind 19de eeuw door Drenthe trokken. Lees en bekijk hier de fotoreportage van de tocht die zij samen maakten vanuit Assen naar Rolde en weer terug. Het verhaal zoomt in op de schilders die de omgeving aandeden.
,,De route die ik liep: het boswachterspad Oudemolensche Diep, in het beekdallandschap van de Drentsche Aa. Het was een van de mooiste wandelingen die ik de afgelopen vijf jaar maakte”, schreef reis- en landschapsfotograaf Annemarie Bergfeld op 4 januari van het nieuwe jaar voor het dagblad Trouw – ,,met een neerslag die twijfelt tussen regen en natte sneeuw nodigt het weer niet uit tot wandelen.” Ook binnen kon deze winter een prachtige wandeling gemaakt worden: langs meer dan honderd Drentse landschappen in het Drents museum. Ze reikt je hier de hand.
Samenwerking Drents Museum en Stichting Het Drentse Landschap
Barbizon van het Noorden is een bijzondere samenwerking tussen het Drents Museum en de stichting Het Drentse Landschap. Sinds de tijd van Van Gogh is het landschap in Drenthe voortdurend aan veranderingen onderhevig.
Met mankracht aanbrengen onderbouw stuw in de Wold Aa. A2 werken voor het waterschap de Wold Aa t.b.v. verbetering stroomgebied de Wold Aa. Foto: Drents Archief.
In ruim honderd jaar tijd zijn de woeste heide- en veengronden van Drenthe door turfwinning en chemie (kunstmest), maar vooral door ruilverkavelingen, omgezet naar productief agrarisch cultuurlandschap. Zeventig procent van de provincie is daarbij volledig op de schop gegaan. Als je het leuk vind om in de geschiedenis van het Drentse landschap te duiken, raad ik je aan om mijn blogbijdrage ‘100 jaar ruilverkaveling Drenthe in beeld; over de maakbaarheid van een landschap‘ te lezen.
Het schilderachtige Anreperdiepje zestig jaar later
Links: pastel van Hein Kray (jaren ’60) Anreperdiepje. Rechts: situatie anno 2019. Foto’s: RTV-Drenthe.
Zo maar een paar voorbeeldjes. Schilder Hein Kray legde 60 jaar geleden het Anreperdiepje vast. Hoe ziet dat typische Drentse landschap er nu uit? Uko Vegter, hoofd sector Natuur en Landschap bij Het Drentse Landschap laat je hieronder de verschillen zien in een beeldreportage van RTV Drenthe.
‘Landschap bij Gasselte’
ROEG!-TV, het natuur-, landschap- en erfgoedkanaal van RTV Drenthe toont je ‘Landschap bij Gasselte‘ van Jan Gerrit Jordens. Jordens was lid van schilderscollectief De Ploeg dat in 1918 in Groningen opgericht werd. Twee jaar eerder had hij een baan als tekenleraar aan de Rijks Hogere Burgerschool in Groningen aanvaard. Hij schilderde ook in Drenthe.
,,Je ziet hoe hij op een hele mooie manier met felle kleuren en veel expressie het landschap vastlegt.”
Annemiek Rens
Bertil Zoer van Het Drentse Landschap neemt je mee naar het landschap van Jordens, naar het Drouwenerzand, een heidegebied ten noorden van Gasselte.
,,Als we de historische kaart uit 1927 bekijken dan zien we daarop een heidelandschap zoals we dat hier ook zien, met een keuterijtje. Vermoedelijk is dat ergens in de randzone van het dorp geportretteerd. Als we daar nu heen lopen krijgen we een totaal ander beeld.”
Bertil Zoer
Het belang van de ‘Barbizon’-samenwerking tussen het Drents Museum en Het Drentse Landschap wordt door RTV-Drenthe nog een keertje onderstreept – en opnieuw ondersteunt met videobeelden – met hun bijdrage ‘Barbizon van het Noorden gaat ook over landschapsbehoud‘.
Drents Museum en Van Gogh Museum kopen samen schilderij Van Gogh aan
Terug naar de kunst. Het Drents Museum heeft onlangs samen met het Van Gogh Museum een vroeg schilderij van Vincent van Gogh gekocht: ‘Onkruid verbrandende boer‘ uit 1883. Het kleine maar krachtige werk toont een eenzame figuur op een verlaten vlakte bij avondschemering, verlicht door een vuurtje. Van Gogh schilderde het in Drenthe, waar hij in het najaar van 1883 verbleef en het landschap vastlegde in schilderijen en tekeningen. Dit is een van de weinige schilderijen uit deze periode dat bewaard is gebleven. Het schilderij zal afwisselend in beide musea te zien zijn, Assen krijgt de primeur. Je leest er hier alles over.
Vincent van Gogh, Man onkruid verbrandend. Olieverf op doek, 1883, Foto Van Gogh Museum (klein zonder lijst)
‘Onkruid verbrandende boer’ komt naast ‘De Turfschuit’ te hangen!
Wanneer ‘Onkruid verbrandende boer‘ geëxposeerd wordt kan Harry Tupan, directeur van het Assense museum, nog niet precies zeggen, wel heeft hij er een plek voor in gedachten: naast ‘De Turfschuit‘, het werk dat hij in 1997 aankocht en dat eveneens uit 1883 stamt. Nog even geduld dus, of een reden om de expositie in zijn ’totaliteit’ een tweede keer nog eens te bezichtigen. Hoe dan ook, zegt Tupan: “Voor de feestdagen is-ie zeker in Assen.“
Het werk is nu nog in New York en wordt een dezer dagen per vliegtuig naar Amsterdam vervoerd, in het Van Gogh Museum gecontroleerd en achter glas gezet, zo bericht kunst- en cultuurjournalist Joep van Ruiten in zijn artikel ‘Drents Museum heeft een mooi plekkie voor Van Gogh gevonden‘. Dat, en de geschiedenis achter deze aankoop lees je hier.
,, Ziehier een paar avond effekten – ik zit nog steeds op dat onkruidverbrandertje, dat ik wat toon aangaat in een geschilderde studie beter heb dan vroeger, zóó dat het meer de grootheid der vlakte en het vallen van den avond geeft en ’t vuurtje ’t eenige lichtstipje is met ietwat rook. Ik ging er telkens s’avonds voor buiten kijken.”
Met deze nieuwe aanwinst – waarschijnlijk Van Goghs laatste Drentse schilderij dat nog in particulier bezit was – kunnen beide musea het verhaal van zijn verblijf in Drenthe beter vertellen. De aankoop krijgt extra reliëf doordat het werk kan worden getoond met de brief waarin hij het schilderij beschrijft met een schetsje erbij.
Brief van Vincent van Gogh aan zijn broer Theo vanuit Nieuw Amsterdam.
Hoe kom je tegenwoordig nog aan een Van Gogh?
Schilderijen van Vincent van Gogh komen zelden op de markt en zijn dan vrijwel onbetaalbaar. Dat het Drents Museum en het Van Gogh Museum er vorige maand gezamenlijk in slaagden er één aan te kopen mag daarom een klein wonder heten. Het geheim achter museumaankopen van dit formaat? De Vereniging Rembrandt legt je dat hier uit.
Samenwerking Drents Museum en Het Drentse Landschap in beeld bij Museum-TV
Met de tentoonstelling wil het tandem laten zien welke rol Drenthe inneemt binnen de negentiende-eeuwse kunstwereld, maar meer nog wil ze bewustzijn creëren voor het landschap van nu en de vraagstukken die samenhangen met klimaatverandering, energietransitie en biodiversiteitsverlies.
,,In wezen was het ruim een eeuw geleden niet anders dan nu. Er was een diepgevoeld verlangen naar het authentieke landschap, al was het toen omdat Nederland in snel tempo verstedelijkte en industrialiseerde.”
Annemarie Bergfeld
Uitgestrekte heidevelden met prachtige en simpele akkers erop. Dat is waarschijnlijk wat we direct voor ons zien bij een typisch Drents landschap. Vlakke landschappen waar wij als Nederlands best trots op zijn. Maar wat als je ouders helemaal niet uit Nederland komen? Wat als je van huis uit verhalen hoort over de prachtige bergen en woeste landschappen van het thuisland van je ouders? Kun je de schoonheid van het Drentse landschap dan nog waarderen of komt het dan misschien wel saai over? Vragen die centraal kwamen te staan tijdens de editie ‘Door de ogen van…‘ van Museum-tv.
Annemiek Rens liep samen met de Nederlandse acteur Siawaah (Sia) Cyrroes door de verschillende geschilderde landschappen van Drenthe. De acteur, die oorspronkelijk uit Iran komt, vertelt in deze aflevering van Museum-tv wat de geschilderde landschappen met hem doen. Klik op onderstaande foto om daarvan deelgenoot te worden.
‘Barbizon van het Noorden’ in de landelijke pers
Het duurt altijd even voordat de landelijke pers op gang komt in hun berichtgeving over tentoonstellingen van musea en expositieruimtes in de drie noordelijke provincies, maar nog voor Van Goghs ‘Onkruid verbrandende boer‘ in Assen arriveerde besteedde De Telegraaf aandacht aan ‘Barbizon‘. Kunsthistorica en cultuurjournalist Paola van de Velde liet zich door de eerder genoemde Annemiek Rens rondleiden en kwam op 25 november met een ruim uitgemeten beeldverslag.
Harry Tupan toont plek en afmetingen voor ‘Onkruid verbrandende boer’ – Foto: DvhN, Marcel Jurian de Jong.
Julius van de Sande Bakhuyzen, Willem Roelofs, Jozef Israëls en Max Liebermann
Op 21 november kon de pers zich alvast vergapen aan de Drentse landschapsmeesterwerken. Hierbij alvast een greep uit de museumcollectie om ook jou te teasen. Wij waren erbij! Sterk staaltje Kunst en Landschap!
(Van links naar rechts en van boven naar beneden)
Julius van de Sande Bakhuyzen (1835-1925), Rustende koeienhoeder aan oever van door bomen omzoomde waterkant, ongedateerd, olieverf op doek, 54 x 95 cm, Drents Museum, schenking Stichting Vrienden van het Drents Museum
Willem Roelofs (1822-1897), Het Hunebed van Tynaarlo, 1861, olieverf op doek, 92 x 37 cm, Drents Museum, langdurig bruikleen van Kunstmuseum Den Haag
Jozef Israëls (1824-1911), De Drentse Madonna, 1893, olieverf op doek, 142 x 109 cm, Drents Museum, schenking Stichting Vrienden van het Drents Museum
Max Liebermann (1847-1935), Voorstudie voor Bleek te Zweeloo, 1882, Olieverf op papier op paneel, 17 x 35 cm, Drents Museum, Schenking van de Stichting Vrienden van het Drents Museum en de Vereniging Rembrandt
.
Aankoop tweede werk Max Liebermann dankzij Vrienden Drents Museum: ‘Kind onder bomen’
Het Drents Museum heeft medio juni 2020 een tweede werk aangekocht van de Duitse kunstenaar Max Liebermann. Het gaat om het schilderij ‘Kind onder bomen (studie voor Spelende kinderen)‘ uit 1882. De aankoop is mogelijk gemaakt door Stichting Vrienden van het Drents Museum.
Het is een krachtige aanvulling op de Drentse Meestercollectie van het museum, waartoe onder meer ‘De Turfschuit‘ en ‘Onkruid verbrandende boer‘ van Vincent van Gogh, ‘De Drentse Madonna‘ van Jozef Israëls én ‘Voorstudie voor Bleek te Zweeloo‘ van Max Liebermann behoren. De nieuwe aanwinst is vanaf dinsdag 30 juni 2020 voor het publiek te zien in de tentoonstelling Barbizon van het Noorden.
Van je vrienden moet je het maar hebben: hoofdconservator Annemiek Rens vertelt je hieronder alles over deze fantastische nieuwe aankoop.
Aankoop schilderij Max Liebermann dankzij Vrienden Drents Museum, 30 juni 2020.
Barbizon van het Noorden verlengd tot en met 13 september!
In verband met het Coronavirus en de richtlijnen van het RIVM kwam Het Drentse Landschap op 12 maart 2020 met de volgende tweet:
Illustratie bij tweet Drentsche Landschap, 12 maart 2020 (7:28 p.m).
,,Er is een vervroegd einde gekomen aan de geweldige tentoonstelling Barbizon van het Noorden. Uiteraard vinden wij het enorm jammer, maar @DrentsMuseum volgt de richtlijnen van het RIVM en kan niet anders dan de deuren van het museum tot 31 maart sluiten.” .
Kunst en Landschap had deze tweet geretweet en in een eigen bericht vervat op Twitter, Facebook en Linkedin om volgers en likers van het jammerlijke bericht op de hoogte te stellen. Nog dezelfde avond bereikte het multimediale platform namens Het Drentse Landschap het verzoek deze berichten te verwijderen vanwege onduidelijkheid over de status van de tentoonstelling, men zou wellicht te voorbarig zijn geweest in de berichtgeving. Dit verzoek werd stante pede ingewilligd en er werd naar gehandeld: verwijderd, in afwachting van een definitief besluit.
Net terug van een heerlijk ‘weekendje Schier’ las ik op 16 maart een tweet die verwees naar het volgende bericht:
Illustratie bij tweet Drents Museum, 16 maart (2:18 p.m.).
,,Vanwege het #coronavirus heeft @DrentsMuseum zijn tentoonstellingsprogramma aangepast: ‘Barbizon van het Noorden’ is verlengd t/m 13 sept. 2020 en ‘In de ban van de Ararat’ wordt verplaatst naar het voorjaar van 2021. Wij zijn gesloten t/m 6 april 2020!” .
Illustratie bij tweet Drentsche Landschap, 16 maart 2020 (2:33 p.m).
,,De reden voor de verlenging van de tentoonstelling Barbizon van het Noorden is uitermate triest. Met het gegeven dat deze mooie tentoonstelling verlengd gaat worden tot 13 september 2020 zijn wij uiteraard wel blij..” .
Roerige tijden in een geglobaliseerde wereld. Terwijl alle musea in Nederland voorlopig tot en met – in eerste instantie 6 april, uiteindelijk tot en met mei – gesloten waren, biedt Kunst en Landschap je de mogelijkheid om je – als je (nog) niet bent geweest – goed, en ‘op afstand’, voor te bereiden op een bezoek aan de prachtige expositie Barbizon van het Noorden, die dus nog tot en met 13 september van dit jaar te zien is in het Drents Museum.
Drents Museum deelt kunst en kennis via #vraaghetDM
In tijden van rampspoed en catastrofe worden alle creatieve zeilen bijgezet. De twee samenwerkende Drentse kunst- en landschapsinstellingen deden en doen er alles aan om je – opnieuw op afstand – deelgenoot te laten worden van Barbizon!
Ze stellen je vanaf 16 maart in de gelegenheid om kunst en kennis daarover op een geheel andere manier met je te delen. Je kunt ze namelijk (online) vragen stellen via Facebook, Instagram, Twitter of via de mail (communicatie@drentsmuseum.nl). Ze staan (of zitten) bij beide organisaties paraat om ze te beantwoorden. Gebruik daarbij de hashtag #vraaghetDM. Online marketeer bij het Drents Museum, Sanne Bruining, vertelt je er hieronder alles over.
Vraag het Drents Museum, YouTube-kanaal Drents Museum, 16 maart 2020.
Populairder dan ooit: de ontdekking van het Drentse landschap
Ook de cultuurvloggers van My Daily Shot of Culture deden en doen een duit in het zakje (wat je overigens ook bij hen kunt doen). Vanwege de coronacrisis namen zij het initiatief om met Thuismuseum.nl de cultuurhuizen en musea van Nederland te ondersteunen en bij jou (t)huis te brengen. Dankzij hen – vlogger Jip was te gast in een leeg Drents Museum – kun je nu alvast een ‘glimp’ van Barbizon van het Noorden opvangen. Doneren mag (alsnog). Treed binnen en laat je inspireren om het museum na 1 juni te bezoeken. Onder aan deze blogbijdrage kun je je tickets (online) bestellen.
Drents Museum: Populairder dan ooit: de ontdekking van het Drentse landschap, YouTube-kanaal Thuismuseum, 19 mei 2020.
‘Anderhalvemeter-Drents Museum’
Een bezoek aan het Drents Museum zal er de komende tijd wel anders uitzien dan je gewend bent. In de video hieronder krijg je alvast een blik op het ‘nieuwe normaal’ in het ‘anderhalve meter-Drents Museum’.
Bezoek aan Drents Museum in 1,5 meter samenleving, TouTube-kanaal Drents Museum, 31 mei 2020.
TV-programma ‘Hier zijn de Van Rossems’ (ook) op bezoek bij Barbizon van het Noorden
Maarten van Rossem, zijn zus – en kunsthistorica – Sis, en de meer in architectuur geïnteresseerde broer, Vincent, brachten op 16 juli 2020 een bezoek aan het Drents Museum voor opnames voor het tv-programma ‘Hier zijn de Van Rossems‘. Ze kwamen onder andere langs om het schilderij ‘Gezicht op de Vaart‘ van George Lourens Kiers, dat onderdeel uitmaakt van Barbizon van het Noorden, te bespreken.
De Van Rossems op bezoek bij het Drents Museum, 16 juli 2020. Beeld: Drents Museum.
Het schilderij geeft een uniek 19de-eeuws gezicht op De Vaart in Assen uit 1862.Tot de aanleg van het kanaal in 1780 was de Drentse hoofdstad uitsluitend bereikbaar via onverharde zandwegen. Ruim honderd jaar bleef De Vaart de ‘snelweg’ naar Assen. ,,Het schilderij klopt overigens niet helemaal. Vanaf het punt waar het schilderij is gemaakt, kun je het fraaie torentje van de Abdijkerk eigenlijk niet zien”, zo meldde het museum via sociale media.
‘Gezicht op de Vaart’ van George Lourens Kiers
Zowel het Dagblad van het Noorden als RTV Drenthe waren daar natuurlijk als de kippen bij:
Nog meer prominent bezoek. Medio juli ’20 deed journalist en auteur Joyce Roodnat het Noorden aan en bezocht het Veenkoloniaal Museum in Veendam, waar ze in een tentoonstelling van de schilderijen van de Groninger schilder Jannes de Vries (1901-1986) belandde, en natuurlijk het Drents Museum, waar van 4 juli tot en met 25 oktober het werk van Saskia Boelsums te bewonderen is in: ‘Landscape revisited‘. ,,Twee kunstenaars die niet alleen gemeen hebben dat ze landschappen maken, maar ook dat ze tegen de ambachtelijkheid in hun eigen gang gaan.” concludeert Roodnat in haar opiniestuk van 22 juli 200 in NRC: ‘Ontstellende landschappen‘.
‘Erica’
Vlak voor de opening van Barbizon kocht het Drents Museum met steun van de BankGiro Loterij het kunstwerk ‘Erica‘ van ‘Kunstenaar van het jaar 2020‘ Saskia Boelsums. In haar werk zoekt Boelsums de grenzen op tussen fotografie en schilderkunst. Ze schildert als het ware met fotografische technieken dat zorgt voor een magisch effect. Deze magie is goed terug te zien in Erica, dat gemaakt is bij het gelijknamige Drentse dorp op een late lentedag. Door de heldere accenten, scherpe contrasten en de manier waarop Boelsums met kleur speelt geeft het werk een impressionistisch gevoel. Je kunt voor een deel van haar werk alvast een kijkje nemen op haar website.
Activiteiten en boek bij tentoonstelling Barbizon van het Noorden
Rondom deze tentoonstelling was er – voor de coronacrisis – een verrassend randprogramma opgezet waarbij kunst, cultuur en natuur op een bijzondere manier samengingen. Zo vonden er iedere donderdag- en zondagmiddag gratis lezingen plaats in het museum. Kwamen er diverse gastsprekers naar Assen, die vanuit hun expertise vertelden over het Drentse landschap, en waren er speciale fiets- en wandelroutes door Drenthe opgezet. Of die ook na 1 juni hervat worden lees je hier.
Boek: ‘Barbizon van het Noorden. De ontdekking van het Drentse landschap 1850-1950’
Het boek Barbizon van het Noorden, een uitgave van WBOOKS (Zwolle), kost € 22,95 en is (als je mazzel hebt) verkrijgbaar in de Museumshop.
.
Tickets online bestellen!
De RIVM-richtlijnen schrijven online reserveren (ook) voor een bezoek aan ‘Barbizon van het Noorden‘ voor. Klik hier voor je tickets.
Barbizon van het Noorden vanuit retroperspectief
Anneke en Chris Leeuwe, Noorderbreedte, 17 maart 2020. Foto: Harry Cock.
Vanuit retroperspectief kwam het tijdschrift Noorderbreedte op 17 maart 2020, vijf dagen voor de officiële einddatum van de expositie Barbizon van het Noorden, met ‘Zielslandschappen‘, een artikel waarin journalist Sietse van der Hoek, samen met Anneke en Chris Leeuwe, twee (voor hem) oude, kunstverzamelende bekenden die decennia geleden uit het Noorden naar het Westen zijn verhuisd, reflecteert op de tentoonstelling.
(Het aangepaste tentoonstellingsprogramma van het Drents Museum was hierbij nog niet verwerkt. (red.))
.
NB. Met dank aan Art Salon Holland, Museumgids & Encyclopedie West-Europese kunst.
”Het ruikt naar mest hier…, dus stikstof is er ook waarschijnlijk – we zijn op de goede plek.” Met het (,,…kost niks“) statief op zijn rug betreedt NOS-verslaggever en Journaal-presentator Winfried Baijens het erf van boer Jaring Brunia voor zijn eerste reportage van ‘Achter de Headlines‘.
Still eerste aflevering NOS-YouTube-serie ‘Achter de Headlines’. Beeld: Robert Rosendal.
Baijens vraagt zich in deze eerste aflevering van Achter de Headlines af of de alternatieve manier van boeren van Boer Bruniarealistisch is en of zijn werkwijze op grote schaal toepasbaar is.
‘Het is bijna te mooi om waar te zijn’
Brunia investeert niet in een hypermoderne stal of maatregelen om zijn stikstofuitstoot te beperken. Hij steekt zijn geld liever in de aanschaf van grasland.
,,De essentie van mijn bedrijf is dat ik niet de koe centraal stel, maar eigenlijk het grasland. Dat leidt tot vijftig procent minder uitstoot van stikstof, zo schat ik in.”
Mestinspectie, still eerste aflevering NOS-YouTube-serie ‘Achter de Headlines’. Beeld: Robert Rosendal.
Brunia boert in Raerd, Friesland. Zijn koeien lopen zo’n 4200 uur per jaar buiten, ver boven het landelijke gemiddelde van 1500 uur. Gevolg: er komt minder ammoniak vrij. Dat ontstaat wanneer mest en urine bij elkaar komen. Op het land gebeurt dat minder snel dan in de stal.
,,Ik doe het zo anders dat het bijna niet te begrijpen is. Het is bijna te mooi om waar te zijn.”
Eerste aflevering ‘Achter de Headlines’
Brunia was niet bij de grote boerenprotesten op het Malieveld. ,,Actievoeren is een hele hoop negatieve energie. Ik geloof veel meer in laten zien dat het anders kan. Bezig zijn met je bedrijf en die verandering.” En dat is ie. Hij timmert behoorlijk aan de weg.
Boer Brunia te zien in twee filmprojecten: ‘Grutsk’ en ‘Bodemprijs’
Onlangs was hij te zien en te horen bij de première van ‘Grutsk‘, een educatief filmproject van Rob Busquet, op het Noordelijk Filmfestival, dat plaatsvond van 6 tot en met 10 november op acht verschillende locaties in Leeuwarden. Ook daarin toont hij zich een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren.
(Over)gang naar natuurinclusieve kringlooplandbouw
Het enthousiasme van Jaring Brunia, en velen met hem, heeft sinds het nieuwe decennium vele tongen losgemaakt. Voor Kunst en Landschap heb ik gemeend om dat ‘in beeld’ te brengen. Kijk op ‘STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW, hoe daartoe te komen?‘ om te zien welke stappen er in Noord Nederland werden gemaakt.
In minder dan drie maanden tijd verzamelde ik meer dan honderd artikelen, opiniestukken, video’s en rapporten. Klik op de coverfoto hieronder om ze bekijken. Daarnaast tref je er een schat aan informatie aan over natuur- en landschapsinclusieve landbouw (in Noord Nederland).
Welmoed Deinum uit Sondel is een van de geïnterviewden in Grutsk. Ze boert biologisch-dynamisch.
Op 7 november ging ‘Grutsk‘, een educatief filmproject van Rob Busquet, in première op het Noordelijk Filmfestival, dat plaatsvond van 6 tot en met 10 november 2019 op acht verschillende locaties in Leeuwarden. De film portretteert zes melkveehouders met een uiteenlopende bedrijfsvoering. Zij vertellen over wat het voor hen betekent om boer te zijn, hoe ze omgaan met veranderingen in de bedrijfstak en welke consequenties dat heeft voor hun boerenbestaan.
De film concludeert niet, maar registreert slechts
Doel van de film is om boeren en burgers alternatieven te tonen voor de traditionele melkveehouderij. Wat houdt de melkveehouder van vandaag de dag echt bezig; wat zijn de dagelijkse beslommeringen, en hoe wordt er gedacht over en geworsteld met de veelbesproken transitie waar de melkveehouderij aan zou moeten voldoen?
De eerste transitie was tussen 1880 en 1914, een periode waarin een industrieel systeem ontstond en de handmatige verwerking plaats maakte voor een fabrieksmatige. De tweede omschakeling vond plaats in de periode van schaalvergroting en specialisatie tussen 1955 en 1980 op zowel boerderij als melkfabriek – een periode veelal gekenschetst als het tijdperk Mansholt.
“Niet langer zoveel mogelijk goedkoop produceren, maar produceren met zo min mogelijk grondstoffen, en een zorgvuldig beheer van bodem, water en natuur. Dat is de kern van kringlooplandbouw waar we met elkaar aan werken.”
In deze Visie beschrijft de minister hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Maar hoe vertaal je dat in de praktijk? Voordat je naar de (volledige, 1 uur en 20 minuten durende) film Grutsk gaat kijken, kun je hier alvast even – ter inleiding – naar de trailer kijken:
Sjoerd Hofstee van ‘Persbureau Langs de Melkweg‘, een journalistiek bureau gespecialiseerd in de agrarische sector, komt na het zien van Grutsk tot de conclusie dat filmmaker Busquet geenszins aanstuurt op een eenduidig antwoord op de vragen die hij zich bij aanvang stelt, dat de film een sterk registratief karakter heeft – iets dat hij juist prijzenswaardig vindt omdat de boeren op deze wijze goed ‘zichtbaar’ worden voor het grote publiek. Hofstee schreef zijn recensie voor het agrarisch vakblad Nieuwe Oogst, waarin hij tevens de filmmaker Busquet interviewde en portretteerde:
“Busquet heeft geen Friese roots en geen achtergrond in de agrarische sector, maar is vooral nieuwsgierig naar verhalen van inspirerende mensen.”
‘Grutsk’, de film; 1 uur en 20 minuten trotse boeren
Boer Brunia, natuur in bedrijf
Een van de boeren die in Grutsk aan het woord komt is Jaring Brunia. Zonder oordeel des persoons licht ik hem er – uit het gezelschap van geïnterviewden in de film – even uit. Niet zonder reden. Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.
Netwerk Duurzame Dorpen
Bijvoorbeeld op de meetings georganiseerd door het Netwerk Duurzame Dorpen, een landelijk netwerk van, voor en door dorpen die (samen)werken aan een duurzame toekomst. Om je daar een indruk van te geven kun je hieronder kijken naar een videoreportage, gemaakt door Peter van der Leij van Well Produced Media, waarin Jaring zijn visie duidelijk uiteenzet. In het Frysk!
Boer Brunia wilde en wil het dus anders doen! Ook al zeiden mensen dat het niet kon: geld verdienen met zijn boerenbedrijf, maar wel met de natuur als bondgenoot. Bekijk hieronder de eerste aflevering van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’.
In deze serie zien we persoonlijke verhalen van boeren en onderzoekers. Het gaat over de kansen die zij zien voor boer én natuur om samen te werken. Maar ook over hoe moeilijk het is om dit in het huidige systeem voor elkaar te krijgen. Bekijk zijn verhaal!
In ruim honderd jaar tijd zijn de woeste heide- en veengronden van Drenthe door turfwinning en chemie (kunstmest), maar vooral door ruilverkavelingen, omgezet naar productief agrarisch cultuurlandschap. Zeventig procent van de provincie is daarbij volledig op de schop gegaan. Tijden veranderen.
Energietransitie, natuurbeleid, klimaatverandering; hoe behoudt Drenthe haar uniek landschappelijk karakter?
De energietransitie, landbouwhervormingen, het natuurbeleid en klimaatverandering hebben de komende decennia veel gevolgen – ook voor het Drentse landschap. Hoe gaan ze deze uitdagingen aan, en hoe nemen ze tegelijkertijd het unieke karakter van het Drentse landschap mee in het toekomstige ontwerp? Daarvoor moeten we eerst meer weten van het ontstaan ervan.
‘Jonge heide-ontginningen’
Bij de invoering van het Kadaster, in 1832, bestond ruim twee derde van Drenthe uit ‘woeste grond’, in de vorm van heidevelden, zandverstuivingen, broekgronden en veen. Van de oppervlakte woeste grond in het begin van de 19e eeuw besloeg de heide 179.748 ha. Al in de 18e eeuw gingen er stemmen op dit ‘renteloze kapitaal’ te ontginnen.
Op de heidevelden, die op de meest schrale gronden te vinden waren, graasden de schapen en werden plaggen gestoken. De plaggen werden gebruikt om, al dan niet in combinatie met mest uit de potstallen, de vruchtbaarheid van de akkers te vergroten. Aan het eind van de negentiende eeuw was de boer door het gebruik van kunstmest niet langer aangewezen op mest en plaggen. Hierdoor werd het evenwicht tussen het oppervlak bouwland en het areaal heide verbroken. Dit leidde ertoe dat grote delen van de heidevelden werden ontgonnen en werden omgezet in landbouwgrond of bos.
De ontginningen aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw werden bevorderd door de opleving in de landbouw, die volgde op de diepe agrarische crisis van de jaren zeventig en tachtig van de negentiende eeuw. In de ‘Kop van Drenthe’ heeft de ontginning van de ‘velden’ vooral in de twintigste eeuw plaatsgehad.
‘Jonge heideontginningen tussen Pesse, Echten, Ruinen en Koekange (Zuidwest-Drenthe) van 1860 tot 1970′
De verdwijning van het merendeel van de Drentse heidevelden wekte al jarenlang de belangstelling van masterstudent Hans Kijk in de Vegte, die in het kader van zijn studie Landschapsgeschiedenis, onder begeleiding van prof. dr. ir. M. Theo Spek, onderzoek deed aan de Rijksuniversiteit Groningen. Die belangstelling ontstond toen hij de eerste oude topografische kaarten in handen kreeg. Vol verwondering aanschouwde hij hoe ‘zijn eigen dorpje’, Ansen, in vroegere tijden werd omgeven door uitgestrekte woeste gronden.
Zijn fascinatie voor het veranderende landschap in de twintigste eeuw heeft hij nooit los kunnen laten. Ondanks dat zijn onderzoek zich richtte op een voor hem reeds bekend gebied, het gebied ten zuiden van Ruinen, verwachtte hij niet dat zijn kijk erop in zo’n grote mate ging veranderen.
In het scriptieonderzoek van Kijk in de Vegte staan de jonge heideontginningen in de provincie Drenthe centraal. Hij hoopt er hoofdzakelijk bestaande kennislacunes met betrekking tot deze ontginningen mee weg te kunnen nemen, opdat overheden beter in staat zijn om passend ruimtelijk beleid te vormen over de landschappen die als gevolg van de jonge heideontginningen zijn ontstaan.
Het onderzoek geeft zicht op de jonge heideontginningen van Drenthe, van keuterontginningen vanaf halverwege de negentiende eeuw door particulieren, tot grootschalige ontginningen en bebossingen – ook die in het kader van de werkverschaffing – in beheer van Staatsbosbeheer, tot die van de N.V. Ontginningsmaatschappij Lantschap Drenthe en vanaf 1950 de fusiemaatschappij N.V. De Drie Provinciën.
Turfwinning in de jaren-30 en -50 van de vorige eeuw
Kijk hier naar een filmportret van turfwinning in Drenthe in de jaren-30 van de vorige eeuw:
Turfwinning jaren ’30, Drents Archief, 29 november 2010.
Hier nog eentje over turfwinning in Zuidoost Drenthe in de jaren ’50. In deze ‘stomme’ film onder meer aandacht voor het werken met de stoompersturfmachine en de productie van baggerturf.
In het veen, jaren ’50, Drents Archief, 30 november 2010.
Korte geschiedenis van de ruilverkaveling in Nederland
Met mankracht aanbrengen onderbouw stuw in de Wold Aa. Werken voor het waterschap de Wold Aa t.b.v. verbetering stroomgebied de Wold Aa. Beeld: Drents Archief.
Het idee van herverkaveling is afkomstig uit de Verenigde Staten en verspreidde zich daar in het begin van de twintigste eeuw. De eerste keer dat kavelruil ook in Nederland werd ingevoerd was in 1916, tijdens de Eerste Wereldoorlog, op Ameland. In de Ballumer Mieden op dat eiland verkleinden 119 eigenaren – die in 1913 het besluit hadden genomen tot actie – het aantal percelen van 3.659 naar 500 stuks. Een poging tot herverkaveling in de Oostpolder te Noordlarenin de provincie Groningen (1919) mislukte omdat niet alle grondeigenaren hun medewerking wilden verlenen. In oktober 1925 volgde Nieuwleusen (Salland, Overijssel) als tweede regio waar de ruilverkaveling op gang kwam. En in 1926 nam ook de verkaveling in Drenthe een aanvang.
Ruilverkaveling, het idee
Ruilverkaveling Het Idee, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 24 maart 2015.
In Nederland zijn meermalen wetten uitgevaardigd om de herverkaveling in goede banen te leiden. Drie bekende voorbeelden zijn de ‘Wet op de Ruilverkaveling‘ in 1924 – die boeren voor het eerst kon dwingen mee te werken – en de Ruilverkavelingswetten van respectievelijk 1938 en 1954. In die laatste werd ook rekening gehouden met de belangen van de natuur en het landschap. In 1958 kwam het ‘Meerjarenplan voor de ruilverkaveling’ tot stand, die de verkaveling urgent verklaarde en de vaart erin zette. De wet uit 1954 werd in 1985 vervangen door de zogeheten Landinrichtingswet. Op de site ‘Geheugen van Drenthe‘ lees je alles over deze nieuwe wet.
De ‘simpele administratieve wisseltruc, waarbij boeren onderling kleine stukken land ruilden voor grotere percelen, bleek de motor van een geheel nieuwe landbouwcultuur’, stelt schrijver en filosoof Tjesse Riemersma in Een boekhouding van het verleden in de januari-2025-uitgave van Tijdschrift Noorderbreedte, maar – zo vraagt hij zich af – is de welvaart die dat bracht de ecologische vernietiging waard geweest? “Misschien is dat niet de beste vraag.”
Modernisering en rationalisering van het landbouwbeleid
Ruilverkaveling had (en heeft vaak) ten doel om grotere landbouwkavels te creëren. Door de grote oppervlakten kunnen de kavels beter en makkelijker bewerkt worden met (steeds grotere en veelzijdiger) landbouwmachines. Door deze rationalisering kunnen boeren sneller en meer voedsel produceren. Een veelbesproken politicus in relatie tot ruilverkaveling verantwoordelijk voor het naoorlogse (WO II) landbouwbeleid van Nederland is natuurlijk Sicco Mansholt.
Zijn plan leidde tot radicale modernisering van de Europese landbouw. Groot protest van de boeren was het gevolg. Het beleid bleek echter desastreuze gevolgen te hebben voor milieu, dierwelzijn en gezondheid. Ook Mansholt besefte dat en bepleitte later een groenere aanpak.
MANSHOLT in reprise! Toneelgroep Jan Vos toont urgentie landbouwhervorming met terug- en vooruitblik op Sicco Mansholt
Vanaf 3 augustus 2021 was het Noorden aan de beurt. Toneelgroep Jan Vos opende haar (tent)deuren voor de reprise-voorstelling ‘MANSHOLT‘. Van 3 tot en met 14 augustus was het theatergezelschap met het hele team aanwezig op een prachtige (boeren)locatie: Kijkboerderij ’t Hoogeveld, bij het biologisch vleesveebedrijf van Sytze en Alma van der Goot aan de Helmerdijk 71 in Eelde. Uiteraard bezocht ik deze theaterproductie, voor Kunst en Landschap maakte ik er een special over. Je vind daarin alles over de voorstelling, Theatergroep Jan Vos en een schat aan achtergrondinformatie over (leven en werk) van Sicco Mansholt.
Beeld: Coverfoto special MANSHOLT (Toneelgroep Jan Vos), Kunst en Landschap, 3 augustus 2021.
Andere Tijden – het roer moet om!
(Ook) vandaag de dag moet het roer volgens velen opnieuw om. Bekijk hieronder een aflevering van het (helaas ter ziele gegane) televisieprogramma ‘Andere Tijden‘, dat een en ander in perspectief plaatst: ‘Een boer met een plan‘.
Andere Tijden, uitzending: woensdag 27 november 2019, 21:25 uur, NPO 2.
Ruilverkaveling van Nederlandse boerenland: grote negatieve gevolgen voor biodiversiteit en landschapsschoon
Het oude Nederlandse cultuurlandschap dat in de loop der millennia is ontstaan uit het samenspel van mens en natuur herbergde een geweldige rijkdom aan biodiversiteit en landschapsschoon. Maar in de laatste decennia is door onder meer ruilverkaveling, schaalvergroting en verstedelijking veel van ons oude cultuurlandschap verloren gegaan. Bestond er in 1900 nog zo’n 450.000 kilometer aan landschapselementen, ruim honderd jaar later is de helft daarvan verdwenen. Om daar een voorstelling van te maken: dat is meer dan vijf keer de omtrek van de aarde.
Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is er weliswaar meer natuur- en milieubewustzijn, maar dit heeft de trend van landschapsverval en biodiversiteitsverlies helaas niet weten te keren, zo stelt de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC) in een onlangs verschenen ‘Terugblik op 15 jaar Deltaplan voor het Landschap‘, waaruit de ‘weerbarstige praktijk’ onomstotelijk naar voren komt.
Sterker nog, na meer dan een halve eeuw Nederlands natuurbeschermingsbeleid zijn de natuur en het landschap van Nederland nog altijd bedreigd. Een ommekeer zou een radicale verandering in de wijze van beschermen vergen: het bestaande systeem van lapmiddelen zou plaats moeten maken voor structurele oplossingen. En dat is precies wat de VNC met het Deltaplan (al vanaf 2005!) voor het landschap heeft proberen te bereiken: een transitie van landschapsverval en biodiversiteitsverlies naar de aanleg en ontwikkeling van een rijk aaneengesloten natuurrijk cultuurlandschap.
Zorg voor ons landschap – Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, 20 december 2017.
Het Nederlandse landschap wordt aan zijn lot overgelaten
Twee eeuwen geleden was Nederland niet alleen leeg, maar een derde van het land was ook onproductief, zegt Syp Wynia in het tweewekelijks verschijnende ‘Wynia’s Week‘. ‘Wat er over is van de ongeliefde ‘woeste gronden’ van toen zijn ruwweg de liefdevol gekoesterde natuurgebieden van nu. Vanaf 1850 heeft de overheid gaandeweg heel Nederland omgespit om het land geschikt te maken voor een ultraproductieve landbouw. Maar nu dat meer dan uitstekend gelukt is, vragen natuur, milieu en klimaat en de uitdijende dorpen en steden om een land waarin er voor die productieve landbouw weinig plaats meer is’, daarmee doelend op de dan hevige, soms heftige gevoerde discussie over de stikstofcrisis.
Het Nederlandse landschap wordt aan zijn lot overgelaten is Wynia’s conclusie van een videogesprek dat hij in het najaar van 2022 had met Auke van der Woud, dé kenner van de Nederlandse landschapsgeschiedenis. Van der Woud was hoogleraar bouw- en stedenbouwgeschiedenis in Groningen en aan de VU in Amsterdam. Zijn bekendste en veel herdrukte boek is zijn proefschrift Het Lege Land uit 1987 dat in 2022 in een geheel herziene versie bij Prometheus verscheen: ‘De Nederlanden 1800-1850, Het Lege Land‘.
Dat het Nederlandse landschap sinds de tachtiger jaren van de vorige eeuw aan zijn lot wordt overgelaten stemt Van der Woud weinig hoopvol voor de volgens hem broodnodige inrichting van ons land, ondanks goede bedoelingen van een nieuwe Omgevingswet. Ga d’r maar eens goed voor zitten: een drie kwartieren durend interview met landschapsgeschiedeniskenner Auke van der Woud.
Auke van der Woud: ‘Landschap NL wordt aan lot overgelaten’, Wynia’s Week, 18 oktober 2022.
Kunst en Landschap brengt Noord Nederlandse transities in beeld
Beeld: K&L
Tijdens de (eerste) landelijke NOVI-Conferentie over de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) op 31 maart 2021 is de ‘Monitor Landschap‘ gepresenteerd. Hiermee worden de veranderingen van het Nederlandse landschap (buiten de bebouwde kommen) getoond aan de hand van zes indicatoren.
Voor ieder van deze zes indicatoren toont de landschapsmonitor een landsdekkend beeld van ontwikkelingen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van duurzaam beschikbare bronnen. De Monitor Landschap is gestart met de gegevens per 1 januari 2019 (nulmeting) en wordt jaarlijks bijgewerkt met nieuwe gegevens. De resultaten zijn beschikbaar als open data en voor iedereen vrij te (her-)gebruiken.
Kijk hieronder naar een introductiefilmpje, dat uiteraard bovenaan de hoofdpagina van Kunst en Landschap prijkt, dat als alles een beetje meezit – het Covid-19-virus waart nog rond – daarna de Noord Nederlandse transities op geheel eigen wijze, en op ‘eigenwijze’ in beeld gaat brengen. Hier krijg je alvast een voorproefje (een gedateerd Kunst en Landschap-bericht, maar actueler dan ooit, red.).
De Monitor Landschap, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 31 maart 2021.
Landbouw, maar ook versterking natuurlijk en landschappelijke waarden
“De nieuwe wet had niet alleen een optimale inrichting van het landelijk gebied ten behoeve van de landbouw tot doel, maar diende ook een versterking van natuurlijk en landschappelijke waarden mogelijk te maken, van zowel infrastructuur, de openluchtrecreatie als de cultuurhistorie.”
Simon van den Bergh
“Ruilverkaveling is veel toegepast. Ongeveer 70% van het landelijk gebied van Nederland is in de loop van de tijd ‘op de schop’ geweest, sommige gebieden zelfs meer dan eens. Het is niet overdreven om te stellen dat ruilverkaveling gedurende de twintigste eeuw één van de voornaamste instrumenten is geweest om veranderingen, landschappelijk, economisch en zelfs sociaal, in de agrarische samenleving te bewerkstelligen.”
Simon van den Bergh
,,De ruilverkaveling is als een soort mammoettanker over ons land heengevaren.”
Terug naar Drenthe, naar de eenentwintigste eeuw. Op 16 mei 2019 vond een druk bezocht symposium plaats over ‘Een eeuw Ruilverkavelen in Drenthe‘, georganiseerd door het Drents Archief.
De afgelopen decennia is in Drenthe door een flink aantal ruilverkavelingen, kavelruilprojecten en herinrichtingen het ‘olde landschap’ flink op de kop gezet. Gestimuleerd door maatschappelijke, economische en politieke veranderingen veranderden de visies op het gebruik en inrichting van het platteland continu. Dat proces is in beeld gebracht! Op tweeërlei wijze:
een korte documentaire ‘100 Jaar Ruilverkaveling in Drenthe, de maakbaarheid van een landschap‘, gemaakt door Saar Visser
een webpagina met duizenden bewaard gebleven foto’s
Bekijk hieronder de 20 minuten durende documentaire, hij is zeer de moeite waard. Met het online bekijken van de foto’s moet je net even wat meer tijd uittrekken, vermoed ik.
Documentaire ‘100 Jaar Ruilverkaveling in Drenthe’
100 Jaar ruilverkaveling, Saar Visser, 15 mei 2019.
Duizenden Drentse ruilverkavelingsfoto’s online
Gedeputeerde bij de Provincie DrentheHenk Jumelet en Evelien van Everdingen, directeur van Prolander, hebben die 16e mei de fotocollectie van de voormalige Dienst Landelijk Gebied (DLG) officieel online gezet. Zo’n zes jaar geleden startte, op initiatief van oud-medewerker van deze Dienst, Fré Strating, een project om de waardevolle foto’s van de Drentse ruilverkavelingen te bewaren.
Foto’s Ruilverkaveling online!, Drents Archief, 21 juni 2019.
Na jaren van selecteren, scannen en beschrijven, is er nu dus een collectie van ruim 4.000 foto’s beschikbaar: beelden van meer dan 75 uitgevoerde ruilverkavelingen en landinrichtingsprojecten in de provincie Drenthe van de afgelopen 100 jaar. Drenthe is hiermee de eerste én enige provincie in Nederland waarvan de collectie van de inrichting van het landelijk gebied is gedigitaliseerd, beschreven en ontsloten. Dagblad van het Noorden-journalist Bernd Otter deed nog diezelfde dag verslag.
De documentaire ging tijdens het symposium in première en werd op zaterdag 8 juni uitgezonden door RTV Drenthe. De film was daarna de hele maand september te zien in het Drents Archief. Ter ere van de fotocollectie is er een speciale editie van het kwartaalblad Waardeel, van de Drentse Historische Vereniging, uitgebracht. Deze is volledig gewijd aan de Drentse ruilverkavelingen in woord en beeld.
Het project kwam tot stand met financiële steun van Provincie Drenthe, Arcadis Nederland B.V, Avitec Infra & Milieu, Brands Bouw, Drents Archief, Kadaster, Prolander, Sweco Nederland B.V en Drentse Historische Vereniging.
‘Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap’
Op 6 november 2020 – het Coronavirus waart in alle hevigheid rond – kondigt journalist Josien Feitsma bij RTV Drenthenieuw onderzoek naar de oorsprong van het Drentse landschap aan. De onderzoekers Luuk Keunen en Henk van Blerck duiken in de veranderingen van het Drentse landschap van de afgelopen 150 jaar. Keunen neemt de periode 1850-1940, de periode waarin vele heideontginningen plaatsvonden, voor zijn rekening, Van Blerck richt zich op de ruilverkavelingen en verschuivingen in landschapsbeleving tussen 1945 en 1980.
,,Ik doe in heel Nederland onderzoek naar de landschapsplannen van de ruilverkaveling en Drenthe is erg bijzonder. Ik noem Drenthe ‘de Nachtwacht van het ontworpen landschap van de ruilverkavelingen’.”
Henk van Blerck
‘Hear, hear Landscape’
Beeld: tekst Linkedin: Hear, hear Landscape, K&L
Landschapsarchitect en curator Henk van Blerck werkt sinds de lente van 2016 als buitenpromovendus aan de Rijksuniversiteit Groningen aan een promotie-onderzoek naar het in het kader van ruilverkavelingen ontworpen Nederlandse cultuurlandschap. Het is een onderwerp dat hem al zo’n 30 jaar fascineert. Met name de beplantingsstructuren die in de ruilverkavelingen zijn aangebracht zijn volgens hem beeldbepalend geworden. In veel gebieden is daardoor het verhaal van het historische landschap ‘leesbaar’.
Als jonge landschapsarchitect was Van Blerck al geïnteresseerd in het werk en de opvattingen van de veel in Drenthe en Groningen actieve landschapsarchitect Harry de Vroome. Hij vindt het bijzonder dat hij nu ‘zijn werk’ naar het hedendaagse beleid van de Drentse gemeenten mag helpen vertalen, of zoals hij het op Linkedin verwoordde: ,,Verder kan werken aan de ontwerpopgave van de lange adem.”
‘Het groene maatpak‘, de beplantingen van de naoorlogse ruilverkavelingen
In de video hieronder, ‘Het groene maatpak‘, vertelt Henk Van Blerck alvast over de eerste resultaten van zijn (promotie-)onderzoek, dat voorlopig ‘Hear, hear Landscape‘ is gedoopt. Voor alle duidelijkheid: dit onderzoek richt zich op het Nederlandse cultuurlandschap, de delen uit het proefschrift die verwijzen naar Drenthe behandel ik in deze special, voor de overige delen, beschreven in het uit te geven boek (er komt hoogstwaarschijnlijk ook een publieksuitgave), maak ik een speciaal ‘blogboek’ aan. Daarin zullen relevante en interessante historische én toekomstige feiten over de drie noordelijke provincies extra worden belicht. Over beide onderzoeken houd ik je op de hoogte.
Het Groene Maatpak, Marjolein Hillege, 20 juni 2017.
‘Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap’
Kunst en Landschap gaat het nieuwe onderzoek naar de oorsprong van het Drentse landschap – gefinancierd door de Provincie Drenthe en (nagenoeg) alle Drentse gemeenten – op de voet volgen, niet in de laatste plaats omdat de uitkomsten van het onderzoek gebruikt gaan worden voor toekomstige ontwikkelingen in en van het Drentse landschap. Zo gauw als daar iets over te melden is laat ik het je weten. Om te beginnen kun je hieronder kijken naar een prachtige en uitgebreide (video)reportage van Josien Feitsma voor RTV Drenthe. Beide onderzoekers komen daarin aan het woord.
,,Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap.”
Henk van Blerck
Screenshot uitzending RTV Drenthe: Landschapsarchitect: ‘Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap’, 6 november 2020.
Bouwen aan de ‘digitale jonge landschappen’ van Drenthe
Na een tijdje niet van het onderzoekersduo gehoord te hebben, Henk van Blerck had zijn pijlen voor april-2021 ongetwijfeld gericht op (zijn bijdrage aan) de ‘Landschapstriënnale‘, die dat jaar van 1 tot en met 30 april plaatsvond in het Brabantse Van Gogh Nationaal Park, was het senior projectleider cultuurhistorie en historische geografie bij RAAP, Luuk Keunen die de mediastilte op 30 april op Linkedin verbrak:
,,Voor tien Drentse gemeenten en de provincie Drenthe werken we bij RAAP sinds eind 2020 aan een uitgebreid en gedetailleerd erfgoed-GIS van de jonge heideontginningen (ca. 1850-1968). Henk van Blerck en Máire van Blerck nemen de ruil-verkavelingen voor hun rekening; samen bouwen we aan de ‘digitale jonge landschappen’ van Drenthe. Het vordert goed! Langzaam ontstaat er een geweldige database die kan worden ingezet bij gebieds-opgaves zoals de energietransitie.”
Luuk Keunen, Linkedin, 30 april 2021
De landschapsbiografie: instrument voor de omgevingsvisie
Net als veel overheden bereidt ook RAAP zich voor op de komst van de nieuwe Omgevingswet (en -visie (NOVI, Nationale Omgevingsvisie), red.). Duizenden bestaande wetsartikelen en regels op gebied van de ruimtelijke ordening moeten plaatsmaken voor deze megawet. Bij de aankondiging van de Omgevingswet in 2014 sprak Melanie Schultz van Haegen (VVD), toen Minister van Infrastructuur, van „de grootste wetgevingsoperatie sinds de vernieuwing van de Grondwet in 1848”. Je leest er alles over op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.
De grote en veelal met elkaar verweven ‘maatschappelijke opgaven van deze tijd’ – de transities – dalen allemaal neer in ons landschap, of het nu gaat om de energietransitie, landbouwhervormingen, het te voeren natuurbeleid of aanpassing aan het klimaat.
Onderzoeker Luuk Keunen, die toen hij het schreef niet kon weten dat de invoering van de Omgevingswet anno nu (januari 2022, red.) nog steeds op losse schroeven staat, ziet de landschapsbiografie als de aangewezen onderzoeksmethode om de leefomgeving als geheel – en vanuit cultuurhistorisch perspectief – op een hoger abstractieniveau beter te kunnen begrijpen. Hij schreef er voor het themanummer ‘Cultuurhistorie’ (2019) van RAAP-Magazine een mooi artikel over:
“Een landschapsbiografie laat zien hoe een gebied zich heeft ontwikkeld. Je onderzoekt de samenhangende en opeenvolgende processen die dat landschap hebben gevormd. Het geeft als het ware een doorkijkje door het verleden en brengt identiteiten beter in beeld.”
Luuk Keunen
Datascapes: op zoek naar een ‘smart landscape’
Die grote ‘maatschappelijke opgaven’ hebben de komende decennia veel gevolgen – ook voor het Drentse landschap, schreef ik aan het begin van dit blogboek. Hoe gaat Drenthe de uitdaging van deze grote veranderopgaven aan, en hoe behoudt ze haar unieke karakteristieke landschap in het toekomstige ontwerp?
Daarvoor zijn tegenwoordig nieuwe technologieën beschikbaar: zogenaamde datascapes. Gebruikmaking van nieuwe technologische toepassingen kan landschapsgebruik en -beleving nieuwe dimensies geven. Maar hoe ontsluiten we die mogelijkheden? En wat betekent dit voor het landschap? Landschapsarchitect Marco Vermeulen, curator van de (Noord-Brabantse, red.) Landschapstriënnale 2021, gaat erover in gesprek met Henri Mulder, die elk vermeend stoffig imago van het Kadaster wegpoetst.
Datascapes, Landschapstriënnale 2021, 22 februari 2021.
‘Tien Drentse gemeenten ontdekken hun Groene Maatpak’
Vanaf mei 2021, de Landschapstriënnale zat er na een volle maand april op, kan Henk van Blerck zich richten op ‘Jong Erfgoed-Landschap van de Ruilverkaveling‘. Zo luidt de naam van het onderzoeksproject van de Culturele Alliantie Drenthe, waarin zijn bedrijf Schokland & Water, de provincie Drenthe en tien van de twaalf Drentse gemeenten participeren.
Voor de 10 deelnemende gemeenten zijn alle beplantingen van de landschapsplannen van de ruilverkavelingen in kaart gebracht. Alle elementen staan, gekoppeld aan het ontwerp-concept van toen, in GIS, een geografisch informatiesysteem. Dat biedt voor gemeenten een stevige houvast, niet alleen voor het groen- en erfgoedbeleid, maar voor het omgevings-beleid als geheel.
In de tweede helft van de twintigste eeuw zijn de landschapseenheden dorp, es, beekdal en veld via de landschapsplannen op een eigen karak-teristieke wijze beplant: voortbouwend op de historie, maar innovatief inspelend op de komende veranderingen. Ook voor de huidige opgaven biedt de ontwerpvisie van toen houvast.
.
In elke gemeente werd een excursie georganiseerd om ambtenaren in het veld zicht te geven op hoe actuele opgaven aan het oude ontwerpconcept gekoppeld kan worden. Uiteraard werd er nagepraat en nagedacht over de toekomst. ,,Het lijkt tijd voor een eigen GIS-Atlas die het verhaal van het jonge landschap van Drenthe vertelt”. Men wil van een vlammetje een kampvuur maken!
Hear, hear! Groen licht voor proefschrift ‘Landschapsplan Nederland’
Januari 2022 komt Henk van Blerck ‘met heuglijk nieuws‘. Anderhalf jaar gingen voorbij zonder een geluid over de vorderingen van zijn promotie-onderzoek. Van Blerck:
,,Het concept van mijn proefschrift ‘Landschaps-plan Nederland’ is klaar, ingeleverd en geaccep-teerd door de Rijksuniversiteit Groningen”.
.
Promotor Theo Spek en copromotor Michaël van Buuren hebben officieel aangegeven dat zij van oordeel zijn dat het manuscript ‘aan alle te stellen academische eisen voldoet en kan gelden als een toereikende proeve van bekwaamheid voor het zelfstandig beoefenen van de wetenschap’. Men kan dus op zoek naar een geschikte datum voor de openbare vergadering van de promotiecommissie waarop Van Blerck het proefschrift mag verdedigen.
Ondertussen werkt hij lekker door aan de vormgeving van een publieksuitgave van zijn dissertatie – het belooft een ‘kloek boek’ te worden. Voorintekenen (10% korting) op een exemplaar van ‘Landschapsplan Nederland‘ kan hier. Namens Kunst en Landschap wens ik Henk van Blerck, ook vanaf deze plek, heel veel succes bij de verdediging van zijn proefschrift. Over de datum wanneer die zal plaatsvinden houd ik je op de hoogte.
De datum voor de promotie staat vast: op 19 mei 2022 Hora Finita!
Dat wordt dus 19 mei 2022. Vanaf 16.15 uur mag Henk van Blerck zijn dissertatie verdedigen in de aula van de Rijksuniversiteit Groningen, zo meldt hij op 28 februari via LinkedIn. Klik op de illustratie voor meer info over Van Blerck’s promotie ‘Landschapsplan Nederland‘
Henk van Blerck brengt met ‘Landschapsplan Nederland’ ontstaan en kansen naoorlogse landschap Nederland in kaart
De beplantingen die als deel van de landschapsplannen bij ruilverkavelingen tussen 1946 en 1980 in 70 procent van Nederland zijn aangebracht bepalen in grote delen van het land het landschapsbeeld. Ze vormen samen een netwerk dat het hele cultuurlandschap dooradert. Daardoor kan het een belangrijke structurerende rol vervullen bij de combinatie van hedendaagse ruimtelijke opgaven als klimaatadaptatie, duurzame energieopwekking en het stimuleren van biodiversiteit, stelt promovendus Henk van Blerck tijdens zijn verdediging van zijn proefschrift op 19 mei 2022 in de aula van de Rijksuniversiteit Groningen.
Door deze opgaven te koppelen aan het proefschrift Landschapsplan Nederland kan de schoonheid en de unieke karakteristiek van het Nederlandse landschap volgens Van Blerck worden versterkt. Landschapsplan Nederland biedt inspiratie voor het bewust vormgeven aan ons hedendaagse dynamische landschap. Zorgen wij voor een vernieuwde synthese tussen de alomvattende natuur en creatief menselijk ingrijpen? Inspireert Landschapsplan Nederland ons om ook nu bewust vorm te geven aan de schoonheid van het land?
‘Het Drentse en Groningse landschap al eeuwenlang onveranderd? Welnee’
,,Veel mensen beseffen het niet als ze bijvoorbeeld naar die dikke bomen op de Drentse brinken kijken, maar ons land zag er voor en vlak na de oorlog heel anders uit”, zegt Henk van Blerck tegen Dagblad van het Noorden-journalist Frank von Hebel. ,,Men denkt dat het altijd zo geweest is, maar feit is dat 70 procent van het Nederlandse landschap tijdens de ruilverkavelingen na de oorlog is ontstaan. Er is ontzettend veel veranderd.’’
,,Donderdag gepromoveerd en zondag al op de radio bij ‘Vroege Vogels'”
,,Donderdag gepromoveerd en zondag al op de radio bij ‘Vroege Vogels‘”, zegt een opgetogen Van Blerck op maandag 23 mei 2022 op het sociale mediaplatform LinkedIn. Presentator van het BNNVARA-radioprogramma Menno Bentveld stelde volgens hem precies de goede vragen, waardoor hij uitgebreid kon vertellen over de miljoenen bomen en struiken die in de decennia na de oorlog in ons landschap zijn geplant. Twee radiofragmenten:
Vanaf mei 2022 verschijnt een prachtige handelsuitgave van Landschapsplan Nederland (het totale verslag van het onderzoek omvatte meer dan 500 pagina’s) met daarin onder andere een reeks luchtfoto’s van Peter van Bolhuis. Die zijn steeds groot over twee pagina’s gezet. Daarnaast hebben de samenstellers van het boek, Henk van Blerck en Máire van Blerck-van Jole, via de zonen van Roelof Jan Benthem permissie gekregen een aantal van Van Benthem’s foto’s uit de dertiger en veertiger jaren op te nemen. Een deel daarvan was op glasnegatief gemaakt. Bij het ontwikkelen bleken ze wondermooi in het boek te passen.
,,Landschapsplan Nederland is een boek over het grootste kunstwerk dat bestaat uit de miljoenen bomen en struiken die tussen 1946 en 1976 geplant zijn en nu het beeld van het cultuurlandschap bepalen.”
Henk van Blerck
Landschap Nederland is te bestellen door een mailtje naar info@schoklandenwater.nl met je naam en adres te sturen. Geef daarbij aan hoeveel exemplaren je wilt ontvangen (€ 65,00; verzendkosten € 6,75). Klik op onderstaande illustratie voor direct bestellen en een sneak preview van Landschap Nederland.
Heeft Nederland over een eeuw nog wel dezelfde kustlijn als nu? Waarom verzetten lokale vissers in Jakarta zich tegen de aanleg van de zeedijk die de metropool moet beschermen? Wat gebeurt er met de bevolking als een land zoals Kiribati volledig dreigt te verdwijnen? Hoe lossen ze het in Miami op, nu met hoogtij het zilte zeewater al door de straten stroomt? En hoe gaan we de komende decennia om met de miljoenen klimaatvluchtelingen?
In de vierdelige documentaireserie ‘Na ons de zondvloed‘ (2019) bezoekt gerenommeerd fotojournalist Kadir van Lohuizen laaggelegen gebieden waar het wassende water een urgent probleem is. Van Bangladesh tot New York. Van Jakarta tot Terschelling en van de Marshall Eilanden tot Miami. Steden en streken waar de stijgende zeespiegel een dagelijkse realiteit is.
Kadir ontmoet mensen die soms het lot in eigen handen nemen vanwege een overheid die het laat afweten. Wat zijn hun angsten, wat hun vooruitzichten? Hij sprak ook met Deltacommissaris Peter Glas, die inging op vragen over het Deltaprogramma 2020 dat ons land in de toekomst tegen ‘wateroverlast’ moet beschermen:
Het resultaat is een vierdelige serie waarin op een toegankelijke en prikkelende manier een confronterend beeld wordt geschetst van een nabije toekomst.
,,Kadir heeft mij geïnterviewd bij de Zandmotor op het strand bij Ter Heijde en de Maeslantkering in de Nieuwe Waterweg. Over het Deltaprogramma in Nederland en wat we doen om ons voor te bereiden op mogelijke zeespiegelstijging voor 2050, voor 2100 en daarna […] De uitgangspositie voor ons land is gunstiger dan voor andere delta’s in de wereld. We hebben de veiligste delta, en we hebben tijd om ons adaptief voor te bereiden op de veranderende omstandigheden. De afspraken van ‘Parijs’ om de opwarming van de aarde te remmen moeten wél gehaald worden!”
Deltacommissaris Peter Glas
Deltaprogramma 2020, in alle regio’s van Nederland aan de slag
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag #1
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag #2 (Noord Nederland)
Deltaprogramma Overal in Nederland aan de slag #3
Deltaprogramma. Overal in Nederland aan de slag #4
Drijfveren en ambities van Kadir van Lohuizen, interview
Voor wie zich meer wil verdiepen in de drijfveren en ambities van Kadir van Lohuizen, hieronder kun je kijken naar een interview met hem tijdens het Logan Symposium ‘Building an Alliance against Surveillance, Secrecy and Censorship‘, waarin onderzoeks- en fotojournalistiek centraal stond. Het vond plaats in 2014 in Londen. Van Lohuizen zat op de bank bij Connor Naylor.
‘Luis in de pels’ Kadir van Lohuizen bij radioprogramma Argos
Kadir van Lohuizen bedrijft, zoals hij het zelf noemt, ‘visuele onderzoeksjournalistiek’. Vanaf het einde van de jaren ’80 reist hij de wereld rond. Hij deed verslag van conflicten, legde migratiestromen in het gehele Amerikaanse continent vast en volgde diamanten van de mijnen in Congo naar de winkels in New York. Luister naar een bijna een uur durend interview met Kadir dat verslaggeefster Tessel Blok van het radioprogramma Argos (Human/VPRO) in de serie ‘Luizen in de pels‘ op 4 januari 2020 met hem had. Klik op de foto hieronder.
Twee tentoonstellingen in Nationaal Scheepvaartmuseum
De wereldwijde impact van smeltend ijs en de stijgende zeespiegel staan centraal in een tweetal tentoonstellingen van het Nationaal Scheepvaartmuseum in Amsterdam: ‘Strijd om het IJs’ en ‘Rijzend Water’.
Trailer | Strijd om het IJs en Rijzend Water
Volgens het tentoonstelingsschema waren ze beide te bezoeken tot en met 10 mei 2020. De deuren gingen echter vanwege het coronavirus voortijdig dicht: in eerste instantie tot en met 6 april, later werd besloten dat de sluiting pas vanaf 1 juni zou worden opgeheven. Vanwege de lock down in januari 2021 moest iedereen zelf de RIVM-condities even in de gaten houden. Wanneer het weer ‘kon’, kon men de tentoonstelling zien tot 5 april 2021.
Opening tentoonstellingen Strijd om het IJs en Rijzend Water, Scheepvaartmuseum, Amsterdam. 4 oktober 2019.
Digitale rondleiding ‘Rijzend Water’
Diverse sectoren lagen vanaf 15 maart (2020, red.) dus op hun gat. Maar daarop zitten deden ze niet. Overal in Nederland ontstonden creatieve ideeën om de crisis het hoofd te bieden. De culturele sector werd uitermate hard getroffen en greep veelal naar het middel ‘online’. Zo ook het Scheepvaartmuseum, dat samen met Van Lohuizen gedurende de te overbruggen periode digitale rondleidingen aanbood, om in de culturele leemte te voorzien. Kunst en Landschap verzamelde ze voor je. Ga mee met Kadir en volg de zevendelige tour langs ‘Rijzend Water‘.
,,Het startpunt van de tentoonstelling en deze tour is Groenland, waar de ijskap smelt. Dit is een van de redenen voor het stijgen van de zeespiegel. Kadir laat zien dat de situatie in Groenland zowel magisch mooi als onwaarschijnlijk dramatisch is.”
,,Het tweede deel van de tour brengt je in Bangladesh, de eerste plek die Kadir bezocht om de gevolgen van de stijgende zeespiegel in beeld te brengen. Van Lohuizen laat zien hoe de bevolking van Bangladesh haar land verliest door het veranderende klimaat.”
,,Het derde deel van de tour leidt naar Engeland. Kadir laat zien dat de gevolgen van zeespiegelstijging ook dicht bij huis zichtbaar zijn: door het rijzende water verdwijnt jaarlijks twee tot drie meter van de Engelse kustlijn.”
,,In Miami, direct gesitueerd aan de Atlantische Oceaan in de Amerikaanse staat Florida, lijken de bewoners zich niet te beseffen hoe kwetsbaar hun leefomgeving is. Zal een wake-up call nodig zijn om het tij te keren?”
,,Kadir’s onderzoek naar de gevolgen van de zeespiegelstijging bracht hem in Indonesië. De hoofdstad Jakarta zinkt door de invloed van grondwateronttrekking. Tegelijkertijd stijgt het waterpeil. Hoe ziet de toekomst eruit voor een stad die ten dode opgeschreven lijkt?”
,,Kiribas, gelegen tussen Fiji en Hawaii, was de eerste plek waar Kadir op ongemakkelijke wijze geconfronteerd werd met het stijgende water. Omdat de atollen niet meer dan een tot anderhalve meter boven de zeespiegel liggen, kunnen de bewoners geen kant op als er een storm komt.”
,,In het laatste deel van zijn rondleiding door de tentoonstelling Rijzend Water blijft Kadir dicht bij huis. Hij vertelt over de gevolgen van de klimaatcrisis voor Nederland, die voor veel mensen een ver-van-hun-bed show lijken. Is dat wel terecht, als de zeespiegel 1 tot 3 meter kan stijgen?”
‘Rijzend Water’ en ‘Strijd om het IJs’ wegens succes verlengd tot en met 28 februari 2021
De coronacrisis heeft er dus voor gezorgd dat je een ruime inkijk in deze prachtige tentoonstelling hebt gekregen. Er is goed nieuws: hij wordt verlengd tot en met 28 februari 2021.
Aardigheidje. Deze wil ik je niet onthouden: op vrijdag 29 mei, vlak voor het pinksterweekend, kwam Kadir met het volgende bericht op Linkedin, waarin hij zijn blijdschap uitte over een verlenging van de expositie tot 12 oktober:
,,Very happy that the museums in the Netherlands will open again this Monday and even happier that the Maritime museum decided to extend my exhibition till October 12 (otherwise it would have been closed already…). So do go if you haven’t seen it and if you are too far I gave an online tour with some behind the scenes gossip ;-)”
Kadir van Lohuizen
Special Pakhuis de Zwijger met Kadir van Lohuizen: ‘Na ons de Zondvloed’
In 2019 organiseerde Pakhuis de Zwijger een thema-avond en maakte een special over de NTR-documentaireserie Na ons de Zondvloed en de twee exposities in het Scheepvaart-museum – over hoe klimaatverandering (nu al) het leven van vooral de armste mensen ontwricht. Tijdens deze avond, die live werd uitgezonden, toont Kadir op een groot scherm zijn foto’s en filmfragmenten. Daarna komen experts aan het woord op het gebied van klimaatrechtvaardigheid, klimaatvluchtelingen en activisme. Vanaf minuut 16:40 wordt het geluid pas ingeschakeld, Corona had zijn invloed – 8 december 2019 – nog niet doen gelden, zullen we maar zeggen.
Special met Kadir van Lohuizen: Na ons de zondvloed, Pakhuis de Zwijger, 9 december 2019.
‘Fotograaf Kadir van Lohuizen waarschuwt de wereld nog één keer’
Met eerst een documentaireserie, daarna een tentoonstelling en met ingang van januari 2021 het boek ‘After Us The Deluge‘ wijst Kadir van Lohuizen ons (nogmaals) op het oprukkende water dat wereldwijd noopt tot veel rigoureuzere maatregelen dan nu worden genomen. Hij trok naar zeven verschillende gebieden ter wereld (Groenland, VS, Bangladesh, Indonesië, Panama en de Pacific) en legde er vast wat de klimaatopwarming er aanricht. Het resultaat is een even verontrustend als esthetisch indrukwekkend tijdsdocument en fotoboek. Voor elk hoofdstuk schreef een deskundige ter plekke een bijdrage over de specifieke problematiek in zijn of haar land.
‘After Us The Deluge’: Kadir van Lohuizen waarschuwt de wereld nog één keer
Een dag voor het verschijnen van After Us The Deluge publiceert de Volkskrant een prachtige reportage van Arno Haijtema, die Kadir van Lohuizen voor de krant interviewde over zijn nieuwe boek. Van Lohuizen verwijt met name de politiek een te afwachtende houding op basis van te ‘rooskleurige’ scenario’s.
,,De maatregelen tegen klimaatverandering en de bescherming tegen de gevolgen zijn kwesties waarbij twintig jaar vooruit moet worden gedacht, en dat sluit slecht aan bij de politiek, waar meestal maximaal vier jaar vooruit wordt gekeken.”
Kadir van Lohuizen levert in Buitenhof visuele bewijslast
,,Negen jaar lang reisde hij over de wereld om zichtbaar te maken wat we ons maar moeilijk kunnen voorstellen: de zeespiegel stijgt door klimaatopwarming. Dat betekent dat leven in delen van de wereld heel moeilijk, soms zelfs onmogelijk wordt.” Dat is de introductietekst van Twan Huys tijdens de Buitenhof-uitzending van 31 januari 2021, waarin Kadir te gast was – en die liever niet over ‘klimaatverandering, maar over een ‘klimaatcrisis’ spreekt. Daarvoor levert hij visuele bewijslast.
klimaatcrisis | Kadir van Lohuizen, Buitenhof 31 januari 2021.
Boekpresentatie en debat ‘After Us The Deluge’ via special livecast van Pakhuis De Zwijger
Op 18 februari 2021 wordt Van Lohuizen’sAfter us the deluge gepresenteerd via een ‘special livecast’ van Pakhuis De Zwijger. Na deze presentatie volgt een debat over de klimaatcrisis en de stijgende zeespiegel met een aantal prominente gasten. Speciale gezant voor internationale wateraangelegenheden Nederland, Henk Ovink, modereert. In dit debat wordt besproken wat het worst case scenario zou kunnen zijn en hoe we ons hierop kunnen voorbereiden.
Wat zijn de gevolgen voor eilandstaten als Kiribati en hebben we genoeg tijd om onze kustverdediging te versterken, of is aanpassing aan het water de juiste keuze? Hoe voorspelbaar is het smelten van de ijskappen en waarom kunnen we de temperatuur nog steeds niet verlagen zoals afgesproken op de klimaattop in Parijs? Zodra de video beschikbaar is neem ik hem hieronder op. Voor als je dit tijdig leest: je kunt reserveren door op onderstaande illustratie te klikken. (De uitzending start om 16:00 uur.)
Book presentation & debate: After us the deluge, Pakhuis de Zwijger, 19 februari 2021.
Kadir hoopt met After Us The Deluge een breder publiek te bereiken, ook dat van politici en beleidsmakers
Toen Kadir zo’n 10 jaar geleden sprak over zeespiegelstijging keken zijn toehoorders hem regelmatig glazig aan – waar heeft ie ’t over? Dat weerhield hem er niet van hard door te werken aan zijn boek. ‘Ik zag het gewoon voor me gebeuren, dit verhaal moet gewoon verteld worden’, zo omschrijft hij zijn motivatie After Us The Deluge te willen voltooien. Hij spreekt in onderstaande video met een medewerker van Scheltema Boekverkopers, boekhandel voor Groot-Amsterdam en ver daarbuiten.
,,We kunnen met zijn allen allemaal dikke rapporten schrijven, maar die lijken toch niet helemaal door te sijpelen.”
Kadir van Lohuizen
Van Lohuizen benadrukt dat het boek meer is dan een fotoboek met slechts een visuele bewijslast. Een zevental auteurs, van politici tot activisten tot wetenschappers, dragen eraan bij met essays met sterke goed onderbouwde teksten, gelardeerd met duidende overstromingskaarten. Kadir hoopt met After Us The Deluge mede daardoor een breder publiek te bereiken, ook dat van politici en beleidsmakers.
After Us The Deluge – Kadir van Lohuizen, Scheltema-TV, 15 april 2021.
Kadir van Lohuizen: „Ik begrijp niet dat we ons hier zo weinig zorgen maken.”
Hoewel journalist Tracy Metz ruim voor verschijning een voorbeschouwing schreef over After Us The Deluge in NRC, neem ik hem hier op, niet in de laatste plaats omdat ze het hele oeuvre van Kadir in een breed perspectief plaatst. Ze interviewt Van Lohuizen op zijn woonschip in de binnenstad van Amsterdam. Die neemt nog een laatste keer de drukvellen van het kolossale boek door.
Is het nu klaar? Hij aarzelt. „De dreiging van de deluge neemt alleen maar toe, maar na een tentoonstelling, een tv-serie en nu het boek heb ik besloten dat het klaar is. Meer plekken bezoeken voegt niet noodzakelijk meer toe. Het mooiste zou zijn als er een jonge fotograaf over 30, 40 jaar terug zou gaan naar die plekken.”
Van Lohuizen (57), fotojournalist sinds 1988, schrijft Metz, is steeds meer groot opgezette projecten gaan aanpakken over mondiale onderwerpen, vaak over milieu en klimaat. Zo fotografeerde hij voor zijn project Wasteland eindeloze bergen plastic, karton, blik en ander afval in zes wereldsteden. Voor Via PanAm reisde hij 40.000 kilometer, van het zuidelijkste punt van Chili naar het noordelijkste punt van Alaska, om de stroom migranten in beeld te brengen. Daarnaast was hij in 2007 mede-oprichter van Noor Images, een agentschap voor fotografen en filmmakers. „Natuurlijk om de rechten op ons werk goed te regelen, maar ook als klankbord voor elkaar.” Heerlijk interview.
Kadir van Lohuizen wint met ‘Wasteland’ World Press Photo-2018 in de categorie ‘Milieu-series’
Kadir van Lohuizen won met zijn project ‘Wasteland‘ de World Press Photo 2018 in de categorie ‘Milieu-series’. Als onderdeel van het festival ‘We Make The City‘ was zijn werk heel de zomer te zien op Overhoeks in Amsterdam-Noord. Beluister hieronder een podcast van Pakhuis de Zwijger. Maurice Seleky spreekt met Kadir over Wasteland.
Samen met Yuri Kozyrev is Kadir Van Lohuizen medeoprichter van fotoagentschap NOOR. In 2018 begonnen ze aan een enorme expeditie: ze legden (simultaan) de drastische veranderingen en onomkeerbare effecten van klimaatverandering en politieke spanningen in het Noordpoolgebied vast. Het resultaat is voor het eerst te zien in Nederland tijdens de expositie van de fotoserie ‘Arctic: New Frontier‘ op Geldersekade 34 bij Gallery Vriend van Bavink tijdens de Amsterdam Art Week van 17 tot en met 27 juni 2021. Ze wonnen er de prestigieuze Carmignac Award mee.
‘Artist Talk’ Kadir van Lohuizen tijdens Amsterdam Art Week
Op zaterdag 19 juni geeft Kadir in dit kader bij ‘Vriend van Bavink’ een Artist Talk. Deze is gratis te bezoeken.
Van Lohuizen en Kozyrev laten met Arctic: New Frontier een alarmerende getuigenis achter over de snelheid van de transformatie van het Noordpoolgebied en de onrust op het wereldtoneel die dit met zich meebrengt. Over het maken van de fotoserie maakte VPRO-Tegenlicht met Kadir en Yuri in 2019 de documentaire ‘Verovering van de Noordpool‘. Die kun je hieronder bekijken.
(De expositie Arctic: New Frontier werd eerder tentoongesteld bij de Fondation Carmignac in Parijs en Hyères en Saatchi Gallery in Londen.)
Verovering van de Noordpool, VPRO Tegenlicht, 3 maart 2019.
Kadir van Lohuizen inspireert tijdens ‘Week voor de Dijkwerker’
Precies een maand voordat het oprukkende water in de zomer van 2021 Limburg, België, Luxemburg en Duitslandoverviel, nodigt Kadir van Lohuizen dijkwerkers uit voor zijn bijdrage aan de ‘Week voor de Dijkwerker‘, het online alternatief voor de traditionele Dijkwerkersdag die jaarlijks georganiseerd wordt in het kader van het Hoogwater-beschermingsprogramma. Die vond plaats van 21 tot en met 24 juni. Kadir sloot de talkshow van de laatste dag van de dijkwerkersweek af met een inspirerende lezing in ’tekst en beeld’.
Oproepje van Kadir van Lohuizen, Hoogwaterbeschermingsprogramma, 15 juni 2021.
Week voor de Dijkwerker | Dijkwerkerslezing door Kadir van Lohuizen, Hoogwater-beschermingsprogramma, 15 juni 2021.
Kadir van Lohuizen opent met plenaire sessie Springtij Forum-2021
Op 22 september trapte Kadir van Lohuizen af met de eerste plenaire sessie van het Springtij Forum-2021. We hebben een bloeiende aarde nodig om van een goed leven te kunnen genieten, is het credo van wat sommigen het ‘(groene) Davos van het Noorden‘ noemen, Springtij beweegt mensen door ze bij elkaar te brengen in een inspirerende omgeving van natuur en cultuur in hun zoektocht naar verbinding en verandering. Het driedaagse forum vindt (op zijn minst) een keer per jaar plaats op het eiland Terschelling. Mensen die zich willen inzetten voor een duurzamer Nederland komen er ieder jaar samen.
Kadir was goed voorbereid, had zijn laptop met HDMI-aansluiting mee, dus een feest van verbeelding kon beginnen:
Plenaire opening – Kadir van Lohuizen, woensdag 22-9-2021, Springtij Forum, 23 september 2021.
‘Het water komt; zorgen om stijging van de zeespiegel’
Op 29 januari 2020 blies Rutger Bregman, journalist bij De Correspondent, de zeespiegelstijgingsdiscussie nieuw leven in door een brief te schrijven gericht aan alle inwoners van Nederland – startsein van de crossmediale campagne van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij: ‘Het water komt…‘.
HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING, Robert Rosendal voor Kunst en Landschap Noord Nederland, v.a. 1 februari 2020.
Cultuurwethouder gemeente Het Hogeland Eltjo Dijkhuis reikt prijzen uit tijdens manifestatie ‘Gronings Vuur’ op de Enne Jans Heerd in Maarhuizen, Groningen, 11 oktober 2019. Foto: gemeente Het Hogeland.
Op 11 oktober 2019 nam Kunstvloed-bestuurslid Els Wessels een duizend-euro-cheque in ontvangst van cultuurwethouder van de gemeente Het Hogeland Eltjo Dijkhuis aan het eind van de manifestatie Gronings Vuur, ‘Van Lauwersoog tot Eemshoaven tou’, een project dat van september 2019 tot en met december 2020 door de provincie Groningen reist met een uitgebreid cultureel programma, op de Enne Jans Heerd in Maarhuizen.
Drie nieuwkomers in een klap verbonden
Met de herindeling van de gemeenten Bedum, De Marne, Eemsmond en Winsum op 1 januari 2019 ontstond de gemeente Het Hogeland. Deze nieuwe gemeente besloot de Culturele Prijs Eemsmond te incorporeren en vulde de voormalige commissieleden daarvan aan met de nieuwe wethouder Cultuur en een beleids- en communicatiemedewerker. De eerste editie van de ‘Culturele Stimuleringsprijs gemeente Het Hogeland’ was daarmee een feit, de versbakken commissieleden konden zich buigen over de nominaties. De manifestatie Kunstvloed die in 2018 voor het eerst plaatsvond completeert zo het rijtje nieuwkomers.
Commissieleden, genomineerden en een beschrijving van de projecten die in aanmerking kwamen voor deze prestigieuze prijs kun je lezen in een bijdrage van Winsum Nieuws – Berto Merx was er als de kippen bij om het heuglijke Kunstvloed-nieuws te verspreiden.
Juryrapport: ‘inwoners meer verbonden met landschap en woonomgeving’
“In 2018 organiseerde de Stichting Kunstvloed de eerste editie van de kunstmanifestatie Kunstvloed in het gebied rondom de dorpen Sauwerd, Klein en Groot Wetsinge. Het stimuleren van participatie en actieve deelname aan culturele activiteiten maakt dat inwoners zich meer verbonden voelen met het landschap en de woonomgeving. Juist de combinatie van één van de oudste cultuurlandschappen van Europa, en hedendaagse kunst, maakt dit project uniek. Kunstvloed, een tiendaagse kunstmanifestatie, met een programma van uiteenlopende presentaties, exposities en voorstellingen van diverse kunstvormen, geeft de kunst in de buitenruimte een speciale plek. De kunstmanifestatie laat zien wat kunst doet met het beleven van het landschap.”
Winnaar Culturele Stimuleringsprijs-2019 in minidocumentaire gemeente Hogeland
Jaap Wolters over ‘Kunstvloed’, genomineerde en winnaar van de Culturele Stimuleringsprijs-2019 van de gemeente Het Hogeland, Groningen, 4 december 2019.
Er gaat niets boven Groningen | Reitdiep, Ivo Vrancken Beeldmaker, 5 februari 2012.
‘Visit Wadden‘ – zo luidt de campagneslogan (en het webadres plus .nl) van het UNESCO Werelderfgoed Waddenzee – nodigt je uit de wandelschoenen aan te trekken. Na tal van zomeractiviteiten bestaat het ‘grote genieten’ bij de jubilaris in de herfst van 2019 uit het beleven van een wandeltocht langs de boorden van het Reitdiep en zijn voormalige, nog in het landschap zichtbare meanders. Waan je in de Middeleeuwen en zet schreden over de flanken van Nationaal Landschap Middag-Humsterland.
Eén van de oudste cultuurlandschappen van ons land
“Middag-Humsterland en het Reitdiepgebied zijn onderdeel van het Groninger wierdenlandschap. Dit landschap heeft zijn oorsprong in de spontaan opslibbende kwelders die omstreeks 600 v Chr. bewoonbaar werden. Vanaf de oorsprong was het een agrarisch landschap waarbij de nadruk op veeteelt lag. In de huidige tijd is dat nog altijd het geval. Het gebied vertegenwoordigt derhalve één van de oudste in tact gebleven cultuurlandschappen van ons land. In Middag-Humsterland en het Reitdiepgebied zijn bovendien veel karakteristieke elementen bewaard gebleven. Het landschap is een collage van stokoude wierden, waterlopen, kavelpatronen, wegen, dijken en dijktracés. Het is zeer rijk aan archeologische waarden die terug gaan tot de Midden IJzertijd (ca. 600 v Chr.).”
Ben Westerink is een van de drijvende krachten achter de in 1996 opgerichte Historische Kring Ubbega die zich voornamelijk richt op het in kaart brengen van de geschiedenis van het grondgebied van de dorpen Adorp, Sauwerd en Wetsinge – en die dit op een toegankelijke manier onder de aandacht wil brengen. Als je mazzel hebt kom je hem onderweg op zijn vouwfiets tegen. Mocht dit het geval zijn dan zal de door Visit Wadden aangegeven wandelduur wel iets oplopen – Westerink kan uitermate boeiend vertellen over de landschapsgeschiedenis van het gebied. De spreekwoordelijk wandelende encyclopedie, zeg maar.
Boek ‘Wierdenlandschap’ beschrijft het wel en wee van de Groninger wierden
Fijn dat Westerink’s kennis over meer dan twintig eeuwen oude wierden, omringd door een netwerk van oude wegen, waterlopen en dijken voor een breed publiek beschikbaar is. Op 12 oktober 2022 verschijnt bij uitgeverij Noordboek zijn boek ‘Wierdenlandschap‘, met daarin beschrijvingen van grote, soms deels afgegraven, dorpswierden tot bescheiden huiswierden die alleen bij een lichte nevel zichtbaar worden – oude woon-heuvels die ooit werden opgeworpen om de bewoners tegen de stormvloed te beschermen. De kuststrook van Groningen ligt er nog altijd mee bezaaid.
De schoonheid van het Groningse wierdenlandschap ontleed
Op de leestafel ligt een nieuw en monumentaal boek over de Groningse wierden, schrijft Joost Eskes in een boekbespreking op 6 december 2022 in historisch tijdschrift Historiek. ,,Op tafel want het is stevig en zwaar zodat in de handen houden wat vermoeiend is. Het titelblad vertoont een zacht glooiende wierde met boerderij en daaronder een foto van twee arbeiderswoningen in een paradijselijk landschap met pluizige paardenbloemen en bomen. Wierdenlandschap is de titel. Misschien zou een student over zo’n titel direct te horen krijgen dat de studie een probleemstelling of invalshoek mist. Westerink is echter geen student en zijn boek is een prachtige synthese van decennia onderzoek naar de wierden.
Theo Spek, hoogleraar landschapsgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, zegt in het voorwoord dat de Groningse wierden ‘tot dusverre veel minder aandacht’ kregen dan de Friese terpen en dat dat misschien ligt aan de ‘schroom’ bij onderzoekers uit deze provincie om ‘het verhaal hiervan in zijn volle rijkdom’ te vertellen. Dat is precies wat Westerink de lezer voorschotelt. Rijkdom zonder schroom.” Fijne recensie:
Lezing Ben Westerink in Museum Wierdenland: ‘Land van wierden’
Op 8 februari 2023 presenteert Ben Westerink zijn boek Wierdenlandschap tijdens de lezing ‘Land van Wierden‘, georganiseerd door Erfgoedpartners in samenwerking met Museum Wierdenland en Biblionet Groningen in het prachtige wierdendorp Ezinge. Heb je de lezing niet bij kunnen wonen? Geen nood. Hij is hieronder integraal terug te kijken, uiteraard ook – later – op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap Noord Nederland (abonneren mag):
Lezing ‘Land van wierden’, Biblionet Groningen, 8 februari 2023.
Een zwerftocht door de geschiedenis van het wierden-landschap
In 1986 kocht Ben Westerink een nieuwbouwhuis aan de rand van de wierde van Adorp. Een prachtige plek aan een doodlopende straat met weids uitzicht over de graslanden waar ooit de brede getijdenrivier de Hunze meanderde voordat de bochten van het huidige Reitdiep werden afgesneden.
‘Een ding knaagde nog lang’, zegt Westerink tegen historicus, schrijver en docent Erik de Graaf, die hem bezocht voor een reportage over zijn nieuwe boek voor het tweemaandelijks verschijnende cultuurmagazine Blad, als ze vanaf de voordeur de trap naar de beneden-verdieping zijn afgedaald:
,,Om vier woningen te bouwen werd 400 vierkante meter wierdengrond afgegraven en afgevoerd. Veertig jaar geleden gebeurde dat nog zonder noemenswaardig gemor, tegenwoordig wordt dat als een archeologische en cultuurhistorische doodzonde beschouwd. Het bewustzijn voor erfgoed en cultuurhistorie is gelukkig fors toegenomen.”
Ben Westerink, emeritus hoogleraar Farmacie
‘Het was een flinke klus’, zo tekent De Graaf op: ‘Toen uitgeverij Noordboek uit Gorredijk hem vroeg om een boek over het ontstaan van het Groninger wierdenlandschap te schrijven dacht hij er een jaar voor nodig te hebben. Het werden er zes, maar het resultaat is ernaar. Vierhonderd pagina’s met heldere tekst, honderden prachtige foto’s en zelfgemaakte verklarende kaarten en tekeningen. Alles bij elkaar 2222 gram schoon aan de haak. Een mooie revanche voor de graafwerkzaamheden in zijn wierde’.
Henny Groenendijk: ‘Beperk je niet tot potten en pannen!’
Om je alvast een beetje voor te bereiden op je Visit Wadden-tocht, je een indruk te geven van wat je bij Middag-Humsterland kunt verwachten, kun je hieronder kijken naar een NCRV– documentaire uit 2008 – die is enigszins gedateerd, van belabberde kwaliteit, maar toch een boeiend relaas. Daarin komt (o.a.) Henny Groenendijk, gewezen provinciaal archeoloog en bijzonder hoogleraar Archeologie en Maatschappij aan de Rijksuniversiteit Groningen, aan het woord.
Nationale landschappen – Middag-Humsterland, NederlandNatuur (NCRV, 2008, Geripped).
Groot Wetsinge, onderdeel van ‘Visit Wadden’- wandeltocht
Omdat je tijdens je Visit Wadden-wandeling ook Groot Wetsinge aan zult doen – ik woon en werk er met veel plezier meer dan twintig jaar – breng ik graag een tweetal kunst- en landschap-gerelateerde items bij je onder de aandacht: ‘Kunstvloed‘ en ‘Kunst en Landschap Noord Nederland‘. Bekijk ze beide en laat je inspireren. Veel plezier met de Visit Wadden-wandeltocht in het waddenkustgebied van Groningen!
‘Kunstvloed’ overspoelt Sauwerd en Wetsinge letterlijk met kunst
Onthulling eerste kunstwerk ‘Mij Dorst’ van Gert Sennema door Mariëtte de Visser, Groot Wetsinge, 27 september 2019. Rechts: Jaap Wolters, coördinator-Kunstvloed. Beeld: Robert Rosendal.
‘Kunst en Landschap’, multimediaal (transitie)platform voor Noord Nederland
