De ‘BOEREN OP SCHIER’ gaan vanaf 2021 als ‘GLB-pilot’ officieel van start met ‘VAN SCHIER’. De nieuwe zuivelcoöperatie gaat in KAAS!

De contracten zijn getekend! Met ingang van 2021 kunnen de boeren van Schier als Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog van start

Het gaat lukken! Het project dat landbouw en natuur op Schiermonnikoog voor eens en, als het goed is, voor altijd moet verenigen, komt van de grond. Dat schreef Anne Roel van der Meer op 14 november 2020 in een uitgebreide reportage over de ‘Schierboeren’ in ‘De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat‘ – in zowel het Dagblad van het Noorden als de Leeuwarder Courant. De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog officieel van start!

Voor het project van de Schiermonnikoger zuivelboeren hoopt men ergens in januari een ‘bestuurlijk moment’ te vinden om alle intenties vast te leggen met onder anderen landbouwminister Carola Schouten. Het zal dan onder auspiciën van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland als pilot van het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) officieel voor vijf jaar worden vastgelegd.

(Over de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland en (de pilots van) het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) lees je alles in de Kringlooplandbouwspecial van Kunst en Landschap Noord Nederland.)

Beeld: Ilja Zonneveld

De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat
Anne Roel van der Meer, Dagblad van het Noorden, 14 november 2020



.

Beeld: ir. Sander de Knegt / SCHETSontw

Met de eigen stroom mee
Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant (Open Publicatie), 14 november 2020
(geen foto’s ingesloten, enigszins gemankeerde tekst)

Kunst en Landschap gaat GLB-pilot ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog van de boeren van Schier op de voet volgen

Vanaf januari 2021 gaat het dus om het echie. Alle ogen zullen de komende vijf jaar gericht zijn op de inspanningen van de ‘Boeren op Schier’ – op de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog. Met veel belangstelling gaat Kunst en Landschap ‘meekijken’ om belangstellenden te informeren, maar zeker ook te enthousiasmeren om dit mooie voorbeeld te volgen. Via deze pagina houd ik je op de hoogte van alle ontwikkelingen en wederwaardigheden rond deze prachtige noordelijke (GLB)-pilot, Biodivers boeren op Schiermonnikoog, die overigens niet zonder slag of stoot tot stand kwam. De voorgeschiedenis in een notendop:

Zeven ‘Boeren op Schier’ bouwen gezamenlijk aan een nieuwe toekomst en kiezen eendrachtig voor extensivering

Vanaf 2014, het moment dat de provincie Friesland alerteerde voor een te hoge stikstofuitstoot op het Nationaal Park Schiermonnikoog (Schier is een schakel in het Natura 2000-netwerk), zijn (alle) zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog (noodgedwongen) meer en meer met elkaar gaan samenwerken. Er moest op instigatie van landelijke wetgeving een buffer van zo’n 30 hectare gecreëerd worden tussen polder en natuurgebied.

Schiermonnikoog heeft probleem met stikstof, Reformatorisch Dagblad, 19 juni 2019.

‘Tom Poes, bedenk een list’, want de mogelijkheid kon bestaan dat één van de zeven boeren het veld moest ruimen. Toenmalig directeur van het Louis Bolk Instituut, Jan Willem Erisman, sinds september 2020 hoogleraar Milieu en Duurzaamheid bij CML aan de Universiteit Leiden, werd ‘ingevlogen’. Hij legt je eerst uit waarom (heel) Nederland een stikstofprobleem heeft. Daarna kun je een video bekijken over de consequenties daarvan voor de boeren op Schier.

Waarom heeft Nederland een stikstofprobleem?, Universiteit van Nederland, 18 september 2019
.
Boeren Schiermonnikoog gaan samenwerken, Omrop Fryslân, 6 juli 2016.

Gaandeweg ontwikkelde zich het idee om gezamenlijk een zuivelonderneming op te zetten, die ervoor moest zorgen dat er een ‘boerentoekomst’ blijft voor de zeven melkveehouders op het eiland. Melkveehouder Ludie van der Bijl laat zijn licht over zo’n coöperatieve opzet schijnen.

Zuivelonderneming moet toekomst melkveehouders Schiermonnikoog veiligstellen, Nieuwe Oogst, 28 mei 2018.

Op een andere manier boeren: meer ruimte voor vee, kringlooplandbouw en geen bestrijdingsmiddelen

Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden, schrijft Vroege Vogels in het voorjaar van 2020. ,,Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega-boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen. Het zevental wil op een andere manier boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, en geen gebruik maken van bestrijdingsmiddelen.” In een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma (28 februari 2020) komen twee van hen aan het woord.

(Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages, waarvan de eerste over de Friese boeren gaat. Ook de andere vier reportages zijn de moeite waard – ze gaan (ook) over ‘toekomstboeren’.)

Boeren van de toekomst: Annechien ten Have Mellema, Piet Hermus, Erik Visser en Martin Hagen, Klaas de Lange en Annette Harberink, uit: Vroege Vogels, 28 februari 2020.

Intensieve samenwerking bij uniek biodiversiteitsproject

De eilanderboeren zijn al ruim 80 jaar verenigd in de Vereniging Boerenbelang Schiermonnikoog, maar nog nooit werkten zij zó breed en intensief samen als tijdens dit unieke biodiversiteitsproject. Allen delen zij de passie voor het eiland, de schone lucht, het vee, de bodem en zijn zij blij met de gezelligheid die de toeristen op het eiland met zich meebrengt.

Alle Schiermonnikoger boeren zijn tevens recreatieondernemer. Ieder op zijn eigen manier, en met een grote verscheidenheid. Zo ook Peter Visser van de Duinhoeve. Op een eiland boeren is toch net even wat anders dan aan de vaste wal: Omrop Fryslân maakte op 26 november 2019 voor de serie ‘De Oertocht‘ (de Overtocht) een beeldverslag van Visser’s oversteek naar het vasteland. Wat hij daar gaat doen, zie je in deze uitzending.

DE OERTOCHT: Boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 26 november 2019.

Project ‘Duurzaam boeren op Schiermonnikoog’ loopt achter op schema

,,De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met zo’n 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema”, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.

Dat goede moed en doorzettingsvermogen zijn vruchten af kan werpen, lees je in: ‘Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog‘, een nieuwsbericht van de Provincie Friesland, dat ‘grutsk’ prijkt op de website van de zuivelcoöperatie, en in Tienke Wouda’s ‘Boeren Schier kiezen locatie zuivelboerderij‘ (Nieuwe Oogst, 21 april 2020). Gedeputeerde Klaas Fokkinga is blij met de plannen van de eilander boeren. Volgens hem is het een voorbeeld voor de toekomstige landbouw in Friesland:

,,Sa as de plannen oppakt wurde op Skiermûntseach is foar my in moai foarbyld foar de takomstige lânbou yn Fryslân. In lânbou yn balâns mei de natuer mei in oanpak dy’t betocht is troch de eilanners sels.”


Klaas Fokkinga, Gedeputeerde Provinsje Fryslân
Omschakeling boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 7 november 2019.

‘Tweehonderd koeien minder op Schiermonnikoog, als voorbeeld voor aanpak stikstofreductie in Fryslân’

Januari wordt niet gehaald, maar op vrijdag 5 maart 2021 gaat tijdens een digitaal gesprek – het coronavirus waart inmiddels meer dan een jaar rond – tussen minister Carola Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV, ChristenUnie) en de Fryske Nasjonale Partij (FNP) de kogel door de kerk. Er wordt een (nieuwe) deal gesloten voor de boeren van Schier: ze stoten samen dik tweehonderd van hun ruim zeshonderd koeien af. De inzet is om dat dit jaar al te doen. Daarvoor krijgen zij twee jaar lang twee miljoen euro rijkssubsidie. Het geld wordt betaald uit het fonds voor proefprojecten van het toekomstige ‘Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB)’ van het Rijk. Dat zegt Michiel Sybesma, projectleider bij de provincie Fryslân.

,,De komende drie maanden wordt duidelijk of de pilot wordt gehonoreerd door het ministerie van LNV. Dat is een formaliteit, we hebben goede hoop.”


Michiel Sybesma, projectleider provincie Fryslân

Daarmee zal het aantal koeien op Schiermonnikoog eind dit jaar met 35 procent zijn verkleind. De plannen om de stikstofuitstoot op het eiland stevig terug te brengen kunnen dus doorgaan. Voor de kaasmakerij – de boeren willen zo’n 50 procent van de eigen melk verwerken – zullen de boeren binnenkort een aanvraag bij de provincie doen (1 miljoen). Bovendien zal er na de ‘toegekende’ twee jaar rijkssubsidie, nog drie jaar lang een bedrag van vier ton nodig zijn (in totaal 1,2 miljoen) voor de boeren. Dat bedrag hoopt de provincie ook met GLB-rijkssubsidie – het nieuwe GLB gaat (volgens planning) met ingang van januari 2023 van start – uit te keren, maar Fryslân staat garant als dat niet lukt.

Beeld: Vuurtoren Schiermonnikoog.
©ANP Remko de Waal

Tweehonderd koeien minder op Schiermonnikoog, als voorbeeld voor aanpak stikstofreductie in Fryslân
Wouter Hoving, Friesch Dagblad, 8 maart 2021

‘Wing’ begeleidt overgang naar duurzame landbouw

De overgang naar duurzame landbouw heeft veel voeten in de aarde en er zijn veel partijen bij betrokken: overheden en organisaties zoals het Ministerie van LNV, provincie Fryslân, gemeente Schiermonnikoog, Wetterskip Fryslân, Louis Bolk Instituut, D&U Advies, Rabobank, Natuurmonumenten, Vogelbescherming Nederland en FrieslandCampina. Het project maakt onderdeel uit van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland.

Beeld: ©Wing

Wing, een organisatie die toeziet op processen die bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving, begeleidt het project. Als projectleider organiseert Wing het overleg tussen de boeren en de betrokken partijen en bereidt het afspraken voor. Zo ook de feestelijke bekrachtiging met veel melk en kaas op Schier, waarbij alle partijen: de minister, de boeren, overheden en organisaties hun afspraken vast zouden leggen in een overeenkomst over de uitvoering van de plannen, ergens in februari 2021. Corona verhinderde dat – de reden dat er op 5 maart een digitaal gesprek plaatsvond.

Vanaf april pakken de Schierboeren hun zuivelplannen volop op

Naast de overeenstemming over de GLB-pilot, zijn er door de boeren ook onderling afspraken gemaakt over het leveren van melk aan de toekomstige zuivelhoeve. Omdat er eerst duidelijkheid moest komen over de landbouwkeuzes, zijn de zuivelplannen noodgedwongen wat naar de achtergrond verdwenen, maar vanaf 25 april 2021, de officiële indieningsdatum van de landbouwpilot, wordt dit (weer) volop opgepakt. Er is nog altijd veel enthousiasme op en buiten het eiland om hiermee aan de slag te gaan. De boeren zien er naar uit om een eigen kaasmakerij op het eiland te realiseren.

Met ‘Van Schier’ rollen nog in 2021 verschillende kaasproducten van de (kaas)plank!

Beeld: screenshot coverbeeld website ‘Van Schier’, K&L, 17 juni 2021.

Door zelf kaas te maken en te verkopen kunnen de boeren meer waarde uit hun melk halen, waardoor het mogelijk is de bedrijfsvoering te extensiveren en bij te dragen aan een meer natuurvriendelijk inrichting van de Bankspolder. Het één kan niet zonder het ander, en dat maakt dit project zo enorm mooi en bijzonder. De boeren zijn dan ook trots een zuivelboer ‘Van Schier’ te mogen zijn! Interesse in (al) hun kaasplannen, die ze nog dit jaar hopen te realiseren? Kijk dan gauw op de ‘Van Schier-website‘.

Deze wil ik je niet onthouden: een Twitterbericht (van 17 juni 2021) van de eerder genoemde hoogleraar Jan Willen Erisman, die vanaf het begin bij het Schierboerenproject betrokken is geweest. Ze hebben de vaart er nu goed inzitten, zo lijkt het.

Zuivelwinkel ‘Van Schier’ gaat van start in oude VVV-pand in dorpscentrum Schiermonnikoog

Beeld: Het oude VVV-kantoor Schiermonnikoog, ©Jeroen Berkenbosch/RTV Noord.

Op de ramen van het oude VVV-kantoor, verderop in het centrum, hangen grote ‘te huur’-posters. ‘Het oude pand gaat in de verhuur. Maar dat is een proces dat nog loopt. Daar moet natuurlijk weer een andere prachtige aanvulling op het eiland komen’, zegt Joke Eijer, coördinator namens de VVV-Schiermonnikoog tegen Jeroen Berkenbosch, verslaggever voor RTV Noord op 13 augustus 2021.

De VVV op Schiermonnikoog betrok, op 1 mei 2021, samen met Natuurmonumenten, een nieuw onderkomen: in informatiecentrum ‘Het Baken’. De bouw van een nieuw centrum was al jaren een wens van verschillende partijen. Het oude VVV-gebouw en het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten waren sterk verouderd. Om de nauwere samenwerking tussen de toerist- en natuurinformanten te verbeteren, was een nieuwe, centrale locatie volgens velen onmisbaar.

Nieuw informatiecentrum op Schiermonnikoog opent komende zaterdag, RTVNOF, 26 april 2021.

Een mooi moment voor de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog!

Beeld: ©Buro Biest

Die ‘andere prachtige aanvulling’ op het eiland werd (al snel) gevonden: op 2 september ondertekent ‘Van Schier‘ het huurcontract voor het oude VVV-pand in het dorpscentrum. De boeren gaan keihard aan de slag en hopen binnen een maand de deuren van de eigen zuivelwinkelVan Schier‘ op deze voor hen prachtlocatie te openen. Proost!

Eerste kazen van eigen merk Van Schier worden alvast op de vaste wal gemaakt

De zeven boeren wilden in eerste instantie een eigen zuivelfabriek op het eiland realiseren. Dat is en blijft het grote doel, zegt projectleider Arjan Schoemaker namens de boeren tegen verslaggever Dirk van der Meulen, die hem interviewt voor het Dagblad van het Noorden. ‘Maar dit plan heeft de nodige vertraging opgelopen vanwege de onduidelijkheid over mogelijke staatssteun en de stikstofwetgeving. Een nadeel van een eigen fabriek is bovendien de grote hoeveelheid wei die er bij vrijkomt. Met hogeschool Van Hall Larenstein onderzoeken we de mogelijkheden voor afzet en verwerking’.

Om toch alvast te werken aan de naamsbekendheid van Van Schier is besloten om de kazen in eerste instantie op de vaste wal te laten maken. Als alles een beetje meezit gaan over circa een maand de eerste stukken en plakken Monnikenwerk, Vrije Vogels en Wildpluk over de toonbank van de eigen winkel in het dorp.

Beeld: ©Ilja Zonneveld

Boeren op Schiermonnikoog laten eerste kazen van het eigen merk Van Schier maken op de vaste wal
Dirk van der Meulen, Dagblad van het Noorden, 11 september 2021



.

Beeld: © Arjan Schoemaker

Boeren Schiermonnikoog brengen kaas Van Schier op de markt
Tienke Wouda, Nieuwe Oogst, 7 september 2021

Demissionair minister Schouten naar Schier voor (New) Deal met de zeven boeren van Schier

Demissionair minister Carola Schouten van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) ondertekent zaterdag 25 september 2021 met de zeven boeren van Schiermonnikoog, gedeputeerden Klaas Fokkinga en Douwe Hoogland van de provincie Fryslân en de agrarische natuurvereniging Collectief Waddenvogels de overeenkomst ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog’.

In de overeenkomst, die veel langer op zich liet wachten dan de bedoeling was, zijn afspraken vastgelegd over financiering, stikstofreducerende maatregelen en de inzet van rijk en provincie, meldt Anne Roel van der Meer in de Leeuwarder Courant op 23 september 2021.

Zoals je in onderstaand bericht, ook van Anne Roel van der Meer, kunt lezen, roemde de toen nog missionaire minister het initiatief van de Schierboeren in de Rede fan Fryslân. Ze hield haar toespraak vanwege Corona vanuit Den Haag, op 8 oktober 2020. De Rede fan Fryslân wordt ieder jaar door de provincie Fryslân georganiseerd en ging dat jaar over de toekomst van de Friese landbouw.

Beeld: ©DvhN

Minister Carola Schouten bezoekt Schiermonnikoog voor deal met agrariërs. Boeren brengen aantal koeien terug van 606 naar 375
Anne Roel van der Meer, Dagblad van het Noorden, 24 september 2021


.

Beeld: ©Omrop Fryslân

Minister ondertekent plan boeren Schier: minder koeien en zelf kaas maken
Omrop Fryslân, 25 september 2021




.

Beeld: ©ANP

Boeren op Schier beginnen eigen zuivellijn, minister ondertekent plan
RTV Noord, 25 september 2021




.

Beeld: ©Ilja Zonneveld

Boeren op Schiermonnikoog nemen laatste hobbels op weg naar ‘stikstofarmer’ bedrijfsmodel met minder koeien, eerste subsidie komt nog dit jaar
Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant, 25 september 2021

Boeren op Schier kunnen van 25 september 2021 officieel los met hun nieuwe bedrifsmodel

Ik neem voor de niet-abonnees van de Leeuwarder Courant hieronder de digitale versie van het artikel van Anne Roel van der Meer vaan 25 september 2021 integraal op. Te belangrijk nieuws om te missen. Met dank aan een Twitterbericht van landschapsarchitect Peter de Ruyter. Twee keer klikken voor het best(e) (leesbare) resultaat.

Beeld: kopie digitale versie van artikel Anne Roel van der Meer, ©Leeuwarder Courant, 25 september 2021. Met dank aan (Twitterbericht van) Peter de Ruyter

Anders denken en doen levert resultaat: tot een oplossing komen waarmee landbouw en natuur gezamenlijk kunnen voortbestaan in een prachtig Nederlands gebied

,,De komende drie maanden wordt duidelijk of de pilot wordt gehonoreerd door het ministerie van LNV. Dat is een formaliteit, we hebben goede hoop”, zegt projectleider bij de provincie Fryslân Michiel Sybesma in een interview met Wouter Hoving in het Friesch Dagblad op 8 maart 2021. Dat werden er uiteindelijk zes, maar dat mag niet deren, het project heeft hem in ieder geval ‘geleerd dat er een manier is om via een gebiedsproces, totaal anders opgezet, een oplossing te creëren waarmee landbouw en natuur gezamenlijk kunnen voortbestaan in een prachtig Nederlands gebied’, zo stelt hij op 26 september 2021 op LinkedIn – ,,Felicitaties aan alle betrokkenen en op naar de volgende stap.”

25 september 2021: Carola Schouten snijdt samen met – namens de boeren – Peter Visser eerste stuk ‘Vrije Vogels’ aan

Op 25 september 2021 is het dan zover: de allereerste Van Schier-kaas wordt aangesneden! Samen met minister Carola Schouten, en na ondertekening van de overeenkomst die leidt tot verregaande natuurbevorderende maatregelen op Schiermonnikoog, snijdt Peter Visser een eerste stuk ‘Vrije Vogels‘ aan. Een feestelijke, grote stap richting biodiverse landbouw!, melden de bioboeren op de Facebookpagina van ‘Van Schier‘.

,,Het plan van ‘de boeren op Schier’ zorgt met minder vee voor minder stikstofuitstoot op het eiland. Het zelf produceren van kaas + beheren van natuur zorgt voor een nieuw verdienmodel. Samen met de boeren ondertekende minister Schouten de overeenkomst en sneed de eerste kaas aan.“


Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(Tweet 28 september 2021)
Stikstof | Kaas van Schier, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 29 september 2021.

Fotocompilatie start ‘Van Schier‘: 25 september 2021

Beeld: uit Twitterbericht Alex Datema, 25 september 2021.

Opening ‘Van Schier‘ komt in zicht!

De boeren van Schier besloten niet alleen hun veestapel met meer dan een derde te verkleinen, zodat er minder stikstof wordt uitgestoten en er een gezondere bodem ontstaat. Door zelf kaas te maken en te verkopen kunnen ze ook meer waarde uit hun melk halen. Zo zijn ze in hoge mate zelfvoorzienend en kunnen ze met minder vee toch boer blijven. Die kaas moet natuurlijk wel aan de man gebracht worden. Als we de berichten op hun onlangs aangemaakte Instagram-account moeten geloven, gaat dat helemaal goedkomen. Als je op onderstaande foto klikt, beland je rechtstreeks op hun Instagrampagina. Volgen mag natuurlijk.

Beeld: Instagramfoto ©Van Schier, 2 oktober 2021.

,,Een kleine “sneak preview” van de winkel. Wordt het niet prachtig?! De boeren (en boerinnen!) trekken volop de kluskleren aan en de opening komt in zicht…“


Van Schier (@vanschier) Instagrampost 2 oktober 2021

Jan Willem Erisman: ,,Het proces kan overal hetzelfde zijn, begin bij de boeren“

Jan Willem Erisman, zoals gezegd een van de geestelijk vaders van het landschapsinclusieve kringlooplandbouwproject op Schiermonnikoog, blikt samen met Ida Hylkema, journalist voor het boerenvakblad Nieuwe Oogst, uitgebreid terug op het succes van de boeren.

,,Een reductie van de emissie met ruim 30 procent is een mooi succes en ook de realisatie van een ander verdienmodel ziet er goed uit. Het was een lang proces waarbij veel hobbels moesten worden genomen.“


Jan Willem Erisman

Erisman denkt echter niet dat iedereen, waar ook in Nederland, dit concept zomaar kan overnemen, wél dat het proces overal hetzelfde kan zijn.

,,Je moet beginnen bij de boeren, zij moeten de wil hebben om samen te werken en hun bedrijfsvoering te veranderen. Het verdienmodel hoeft niet overal hetzelfde te zijn, maar moet passen in de regio.“


Jan Willem Erisman

Landelijk zijn al meer vergelijkbare processen aan de gang. ‘Het ontbreekt niet aan wil’, stelt hij. ‘Wat nodig is, zijn concrete doelen per regio en een transitiefonds om de veranderingen te kunnen bekostigen.’ Lees hier het Nieuwe Oogst-achtergrondartikel van Ida Hylkema:

Beeld: ©Ilja Zonneveld

Dankzij garanties kan Van Schier-kaas van start op Schiermonnikoog
Ida Hylkema, Nieuwe Oogst, 6 oktober 2021

Hoe een nieuwe manier van denken een voorbeeld voor heel Nederland kan zijn

Beeld: Arianne van der Bijl met haar schaapskudde die ze inzet voor het natuurbeheer in de kwelder van Schiermonnikoog, ©Nicole Segers, De Groene (bewerkt: RR/K&L).

De afgelopen periode van acht jaar bracht bij de boeren veel emoties teweeg, schrijft Irene van der Linde voor De Groene Amsterdammer op 13 oktober 2021. Van der Linde sprak voor haar (uitgebreide) reportage met veel van de betrokkenen, ter plaatse, on line en per telefoon.

‘Alleen al de discussie: wie levert koeien in en hoeveel? Ook haalde het oude vetes naar boven, zoals die tussen de drie boeren aan de rand van de duinen en Natura 2000-gebied – die om die reden al langer veel minder koeien mogen houden – en de vier grotere boeren verderop in de Banckspolder‘. ‘De geschiedenis herhaalde zich’, zegt Peter Visser van boerderij De Duinhoeve na afloop van de ondertekening. ‘We voerden weer dezelfde discussies als de generatie voor ons.’

Beeld: cover Boeren op Schier-monnikoog door de eeuwen heen

‘Er is altijd wel wrijving tussen de boeren’, relativeert Jan Holwerda (85) – wiens grootvader in 1908 op boerderij Florida (waar Ludie van der Bijl momenteel de scepter zwaait, red.) begon als pachter – telefonisch. Samen met zijn jongste broer nam hij het bedrijf van hun vader over.

In zijn boek ‘Boeren op Schiermonnikoog‘ beschrijft hij hoe de huidige ‘polderboeren’ naar het eiland kwamen nadat in 1860 de zeedijk was aangelegd en er een polder ontstond. En ook hoe al ten tijde van het middeleeuwse uithof van het klooster van de cisterciënzer-monniken, met de grijze, oftewel ‘schiere’ pijen waar het eiland naar is vernoemd, kleine boeren op het eiland met hooguit een paar koeien en daarnaast andere inkomsten zoals strandjutten, de eilandbewoners van melk voorzagen. Hoe er later een zuivelfabriek op het eiland kwam die leverde aan de dorpsbewoners en het groeiende aantal badgasten.

‘Alle melk bleef op het eiland vroeger’, vervolgt Holwerda, die thuis duizenden oude foto’s heeft liggen, honderden documenten, zelfs nog wikkels van de boter die de polderboeren maakten. Na de Tweede Wereldoorlog nam het aantal koeien van de polderboeren snel toe en verdwenen de laatste ‘dorpsboeren’. Het paste in het landelijk beleid van uitbreiding, intensivering en schaalvergroting.

,,Boeren werden daarmee steeds afhankelijker van derden, zoals de grote melkfabrieken op de wal. Het is goed dat ze weer eigen producten gaan maken. Het roer moet om, het is de tijd ervoor.“


Jan Holwerda
Beeld: ©Nicole Segers voor De Groene Amsterdammer

‘We willen hand in hand met de natuur boeren’
Irene van der Linde, De Groene Amsterdammer, 13 oktober 2021

Acht eeuwen ‘Boeren op Schiermonnikoog’

Het boek Boeren op Schiermonnikoog besteedt veel aandacht aan de vetes tussen dorps- en polderboeren, zo meldt het Tijdschrift van Cultuur Historische Vereniging ’t Heer en Feer Schiermonnikoog (2005). Na de omdijking van het eiland in 1860 komen agrariërs van de vaste wal naar het eiland. Ze stichten hun bedrijven buiten het dorp.

Als de concurrentie van de vaste wal na de oorlog toeneemt en de inkomsten teruglopen, lijkt de oprichting van een eigen zuivelfabriek uitkomst te bieden. De polderboeren zijn vóór, de dorpsboeren zijn bang dat ze hun zelfstandigheid en monopoliepositie kwijtraken en bovendien een lagere melkprijs zullen krijgen. Als de polderboeren dreigen hun melk onder de prijs in het dorp te verkopen, gaan de dorpsboeren akkoord.

De fabriek wordt in 1925 gebouwd. Als het economisch klimaat na de oorlog verandert (concentratie, grootschaligheid, sluiting en afzetproblemen – de boterberg), is sluiting echter onvermijdelijk. De directie weet het einde nog een tijd uit te stellen, maar op 1 maart 1973 is het zover. Voor de dorpsboeren was er geen bestaan meer, zij verdwenen.

De bereiding van melk en boter in een zuivelfabriek

Om een indruk te krijgen hoe het er in die tijd aan toeging bij de bereiding van melk en boter in een zuivelfabriek kun je kijken naar onderstaande video. Het filmpje toont het hele proces dat de melk en boter ondergaat voordat het geschikt is voor consumptie.

Aan de orde komt: het handmatige productieproces en het gemechaniseerd productieproces, het vervoer van melkbussen met paard en wagen naar de coöperatieve zuivelfabriek, controle van de melk (per boer), laboratorium van de fabriek alwaar het vetgehalte wordt bepaald, het scheiden van room en melk in de centrifuge, het pasteuriseren van room, roomtanks, het machinaal karnen van zure room en kneden van boter, het uitscheppen van boter en machinaal verpakken, het keuren van de boter, het vullen van flessen met melk op de lopende band.

Boter en Melk (1972), Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, 17 april 2014.

Boeren op Schiermonnikoog schetst ook een beeld van de situatie van de overgebleven boeren. Om het hoofd boven water te houden, zijn nevenactiviteiten voor hen belangrijk. Na WO II kwam het toerisme op gang, een ontwikkeling waar ze zoals je hebt kunt lezen nog steeds dankbaar gebruik van maken. Veel veehouderijen hebben een kampeerboerderij en ‘Agrarisch natuurbeheer’ biedt de boeren nieuwe uitdagingen.

In het boek wordt ook de ontwikkeling van een ‘waddenproduct’ besproken, dat samen met agrariërs van andere eilanden vervaardigd moet worden. Dat is (in 2005, red.) nog niet gelukt, maar een van de boeren op Schiermonnikoog is wel al een eigen kaasmakerij annex zuivelwinkel begonnen. De schrijvers van het boek zien dit als bewijs van een goede slagingskans van speciale producten. Ook andere boeren zouden daarmee hun voordeel kunnen doen. Een vooruitziende blik?

Boeren op Schiermonnikoog door de eeuwen heen. Tijdschrift van Cultuur Historische Vereniging ’t Heer en Feer Schiermonnikoog (2005). Redactie Eddie Bakker, Erik Jansen, Arend J. Maris en Hilbert G. de Vries. (Met dank aan: Evelien Hofman (DvhN))

Documentaire ‘Boeren op Schiermonnikoog’

De stichting Beheer Historisch Erfgoed ’t Heer en Feer Schiermonnikoog heeft in datzelfde jaar (2005) een documentaire gemaakt. In de film (38’03 min.) zijn de mechanisatie en technologische ontwikkelingen binnen de landbouw en veeteelt en de invloed van het toerisme op het boerenbedrijf prachtig weergeven. Ook het oprichten van de zuivelfabriek met bijbehorende vraagstukken, komt erin aan bod. De docu wordt afgesloten met verdere modernisering van de agrarische sector waarbij de melkrobot en het agrarisch natuurbeheer centraal staan.

Je kunt kijkrecht (voor een week) verkrijgen voor Boeren op Schiermonnikoog tegen betaling van € 4.00. Je kunt de film hier bestellen.

Naar de kringlooplandbouwspecial van Kunst en Landschap:

Het project Biodivers boeren op Schiermonnikoog is een perfect voorbeeld van (landschapsinclusieve) kringlooplandbouw. Goed voorbeeld, doet volgen. En dat worden er (in Noord Nederland) steeds meer! Klik maar eens op onderstaande illustratie. Je komt dan in de Kringloop-landbouwspecial van Kunst en Landschap. Op naar een duurzame en circulaire toekomst!

Beeld: K&L