KUNST en LANDSCHAP Noord Nederland

Nieuw multimediaal Platform voor Noord Nederland!

Status: Multimediaal Platform (stichting i.o., ontwikkelfase)
Werktitel: ‘Kunst en Landschap
Ondertitel: ‘Kijken, zien, beleven!
Doel: oprichting expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform voor VERBEELDING van (en reflectie op) VERANDERING
Doelgebied: Noord Nederland (Groningen, Friesland, Drenthe)
Start: 2021 (‘Ode aan het Nederlandse Landschap’, themajaar NBTC)

Philipp Blom; over de kracht van verbeelding in crisistijd

In augustus 2020 verscheen ‘Het Grote Wereldtoneel, over de kracht van verbeelding in crisistijd’ van historicus, romanschrijver, journalist en vertaler Philipp Blom. Een historisch en filosofisch essay met een onderbouwde analyse van onze tijd, een tijd waarin elke crisis door een nieuwe crisis wordt opgevolgd.

‘We zitten in de laatste fase van de mensheid en in een toestand van extreme en rampzalige neergang’. Zo introduceert de redactie van het tv-programma Buitenhof Philipp Blom naar aanleiding van zijn laatst verschenen boek. ‘Maar er is een effectief wapen, dat velen over het hoofd zien: de verbeelding. Klimaatprobleem of Corona ga je het beste te lijf met nieuwe ideeën, met een gemeenschappelijke verbeelding’, zo gaat de tekst verder. Kijk naar de uitzending van 20 september 2020: ‘Over de kracht van verbeelding in crisistijd‘.

Over de kracht van verbeelding in crisistijd, Philipp Blom, Buitenhof, 20 september 2020.

,,Afzien van iets doe je omdat je iets anders waardevoller vindt. Dan is het niet moeilijk.’’


Philipp Blom
AD, © HH

Een week na de Buitenhof-uitzending interviewt Bob van Huët Philipp Blom en vraagt hem of hij wakker ligt van een tweede coronagolf? Drie weken daarna – medio oktober 2020 – heeft die golf zich met oorverdovende stilte over met name het Europese continent uitgestort. Nederland is – op dat moment – koploper in besmettingsaantallen, samen met België en Frankrijk. En.., vreest u voor de toekomst van uw kleinkinderen als klimaatverandering straks hun leven overhoop gooit? Lees hier Huët’s ‘Historicus Philipp Blom denkt dat pandemie het omslagpunt in ons leven is‘ (AD, 27 september 2020).

,,Om te worden gehoord, moeten mensen gedeelde ervaringen hebben die hen doen beseffen dat het niet meer werkt hoe we hebben geleefd. Dus als de wereld anders is geworden, moet ik ook mijn denken aanpassen.”


Philipp Blom

Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten?

Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten? Dat is voor Rijksbouwmeester Floris Alkemade de centrale vraag van deze tijd. Hij zoekt het antwoord in datgene waar Nederlanders goed in zijn: de verbeelding!

Kijk hieronder naar een verkorte weergave van Alkemade’s ‘Brainwash Talk‘ op en van Omroep Human. De hele uitzending (11:42 min.) kun je hier terugkijken: Floris Alkemade: De kracht van verbeelding.

Alleen verbeelding kan ons redden – Rijksbouwmeester Floris Alkemade, YouTube-kanaal Brainwash, 4 augustus 2020

Hoe krijgen we de verbinding met ons eigen landschap terug?

‘Wat is Nederland zonder haar weidevogellandschap? Wat is een lente zonder haar typische geluiden, geuren en kleuren? Wat is een weide zonder koeien, bloemen, kruiden, insecten en vogels?’ Overpeinzingen van journalist-Leeuwarder Courant Jantien de Boer in gesprek met trekvogelecoloog Theunis Piersma en de Britse bioloog en schrijver Dave Goulson die hun visie gaven op de toekomst van het Friese weide(vogel)landschap tijdens een – volgens ‘Kening‘ bijzondere – bijeenkomst in de Harmonie in Leeuwarden.

Journalist Leeuwarder Courant Jantien de Boer in gesprek met ecoloog en schrijver Dave Goulson in ‘Landschapspijn in Friesland’, GPTV, 12 juli 2016.

Brief aan Eurocommissie en -parlement voor redding Europees cultuurlandschap

Op 9 juni 2020 schreef de VNC, de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, samen met andere Europese landschapsorganisaties, een brief aan de Europese Commissie en het Europees Parlement, om het verdwijnen van het Europees cultuurlandschap en de achteruitgang van de biodiversiteit een halt toe te roepen.

De brief werd kort na de afkondiging van de ‘Farm to Fork Strategy‘ (Green Deal van de Europese Unie) en het EindadviesNiet alles kan overal‘ van het Adviescollege Stikstofproblematiek, verstuurd. Deze brief plus toelichting vind je hier. Onderstaande video ging vergezeld van dit schrijven.

Can the beauty of Europe be saved by the new Common Agricultural Policy?, YouTube-kanaal VNC, 9 juni 2020.

Kunst en Landschap: stimulering kunst-, cultuur en landschaps-beleving door kruisbestuiving en verbeelding

Wat is er nog over van onze natuur? Het bedreigde landschap, Nieuwsuur, 9 maart 2019.

,,Rond de eeuwwisseling was Nederland nog Europees voorbeeld voor geïntegreerd landschapsbeleid. Nu is ‘in een prachtig land het landschap de dupe van onvoldoende beleid en visie’.”


Bas Pedroli
Gezocht: bestuurders met lef, Noorderbreedte, 11 februari 2019

Mede geïnspireerd door een artikel, ‘Gezocht: bestuurders met lef (Bert de Jong, Noorderbreedte, 11 februari 2019), waarin landschapsonderzoeker Bas Pedroli en landschapsarchitect Jandirk Hoekstra een waarschuwende vinger opsteken richting overheden, wil ik onderzoeken of het opzetten van een nieuw multimediaal platform ‘Kunst en Landschap Noord Nederland’ levensvatbaar is. Een expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform, dat tot de verbeelding gaat spreken door coöperatie op meerdere fronten! De verandering(en) (ten gevolge) van de transitieopgaven in beeld! Noord Nederland bundelt haar (innovatieve) kracht!

Om daarmee het publieke debat over ons landschap niet louter over te laten – toe te vertrouwen – aan politici, bestuurders, wetenschappers, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties – met elk hun eigen deelbelangen. Wel, om burgers, in- en bewoners, bezoekers, toeristen en anderszins betrokkenen direct, eigenzinnig en ‘verbeeldend’ te betrekken bij de ontwikkeling van het (cultuur)landschap, dat van Noord Nederland in het bijzonder.

,,Op dezelfde voet doorgaan betekent dat over een eeuw meer dan de helft van het cultuurlandschap is verdwenen.”


Bas Pedroli

Noord Nederland samen op weg naar ‘Het Ronde Landschap’

Klik op de illustratie om het rapport te downloaden.

Onder redactie van diezelfde landschapsonderzoeker Bas Predoli verscheen zo’n anderhalf jaar later, september 2020 – het Covid-19-virus waart nog rond – een position paper: ‘Het Ronde Landschap‘. Hij pleit hierin nadrukkelijk voor een ‘landschapsgestuurde gebiedsontwikkeling‘ en doet een beroep op overheid, bedrijfsleven en burgers om het landschap niet alleen te koesteren, maar om het ook als een (alles) omvattend principe te beschouwen om tot een samenhangende visie op de toekomst van stad en land te (kunnen) komen.

In de inmiddels in nog geen jaar tijd tot blogboek uitgegroeide kringlooplandbouwspecial van Kunst en Landschap onderschrijf ik die visie – ik spreek daar overigens over landschapsinclusieve landbouw – van harte.

Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij

,,De landbouwtransitie is wellicht de grootste transitie voor de maatschappij”, schrijft Rijksadviseur Berno Strootman in het nieuwsbericht ‘Advies: Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij‘ van het College van Rijksadviseurs op 9 september 2020. Het Advies werd op dezelfde dag aangeboden aan Minister Carola Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

,,We moeten toe naar een landschapsinclusieve landbouw, waarin boeren een eerlijk inkomen ontvangen voor het produceren van gezond voedsel en een aantrekkelijk, toegankelijk, biodivers landschap en waarbij het zorgen voor schoon water, schone lucht en een vitale bodem vanzelfsprekend zijn.”


Berno Strootman, Rijksadviseur

Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’

Beeld: Patrick Post

Die omslag gaan we maken, de vraag is in welk tempo en wat er allemaal nog fout moet gaan, zegt Strootman in een interview met Onno Havermans in dagblad Trouw (29 oktober 2020). ‘Bijna alle Nederlandse landschappen zijn gemaakt door boeren en dat ging goed tot na de Tweede Wereldoorlog. Over honderd jaar kijken we terug en zien we dat we tussen 1950 en 2040 niet wisten hoezeer we de weg kwijt waren’. Lees hier:

Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’

,,Dit land is van ons allemaal, het behoort tot ons maatschappelijk kapitaal, net als schone lucht, een vitale bodem en biodiversiteit. Alle Nederlanders samen stellen het ter beschikking aan de boeren, en daar moeten we veel meer eisen aan stellen.”


Berno Strootman
New Deal tussen boer en maatschappij, Kunst en Landschap, 9 september 2020.

Kunst en Landschap brengt de landbouwtransitie van Noord Nederland in beeld

Het in beeld brengen van de landbouwtransitie (in Noord Nederland) is een van de belangrijke pijlers van Kunst en Landschap. Ik ben daar in januari 2020 naar aanleiding van de ‘KringLoop van Delfgauw naar Den Haag mee begonnen. De KringLoop was een wandeling van zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschapsorganisaties met hun achterban, waarbij aan het eind ervan een tien-stappenplan aan Carola Schouten overhandigd werd.

Klik op ‘STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW, hoe daartoe te komen?‘ of op de illustratie hieronder om naar de kringlooplandbouw-special van Kunst en Landschap te gaan.

‘Kringloop’, Zonder natuur geen voedsel. Foto: Kening fan ‘e Greide.

Special Kunst en Landschap over klimaatverandering en zeespiegelstijging

Een tweede veranderopgave die Kunst en Landschap (op dit moment nog op bescheiden schaal) is gaan verbeelden – eveneens vanaf januari 2020; met de start van de crossmediale campagne ‘Het water komt’ van De Correspondent-journalist Rutger Bregman – is die van (mogelijkheden tot) aanpassing (van ons landschap) aan klimaatverandering en de (mede als gevolg daarvan) stijgende zeespiegel. ,,Als er nu een verhaal vertelt moet worden, dan is het wel dat van Nederland en de stijgende zeespiegel”:

Rutger Bregman, ‘Het water komt’, YouTube-kanaal De Correspondent, 28 januari 2020.

,,Als er nu één verhaal verteld moet worden, dan is dat het verhaal van Johan van Veen. Een van de grootste Nederlanders aller tijden. Hij was de vader van de Deltawerken, en zijn verhaal laat zien: we kunnen de strijd tegen het water opnieuw winnen.”


Rutger Bregman

Bregman’s campagne deed waar hij voor bedoeld was: hij riep veel reacties op en zette aan tot (felle) discussie. Kunst en Landschap bracht – en brengt! – het hele discours in beeld. Klik hier voor het blogboek: ‘HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING‘, of op de illustratie hieronder om naar de klimaat- en zeespiegelstijging-special van Kunst en Landschap te gaan.


Hieronder – ook in blogboekvorm – neem ik je mee om het project Kunst en Landschap te duiden, en om zo’n anderhalf jaar aan voorbereidingen en overpeinzingen van mij en vele anderen ‘in beeld’ te brengen, in de hoop het multimediale platform volgend jaar samen te (kunnen) realiseren.

Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap Noord Nederland

Het Nederlandse landschap is van niemand meer

Verstedelijking. Beeld: Marcel van den Bergh (illustratie bij opiniestuk Herman Weelink, Volkskrant 8 december 2019)

‘Het landschap is van ons allemaal’ is een gevleugelde uitspraak die niet als zodanig ervaren wordt door landschapsarchitect en planoloog Herman Weelink, sterker, hij draait het om in zijn opiniestuk van 8 december 2019 in de Volkskrant: ‘Het Nederlandse landschap is van niemand meer‘. Hij was daarmee overigens niet de eerste die dat jaar een pleidooi hield voor een overkoepelend en effectief controlerend Rijksbeleid voor het (gehele) Nederlandse landschap. Weelink gaf daarin ook het Planbureau voor de Leefomgeving een onvoldoende door hen wensdromen te verwijten en hun oproepen als krachteloos te bestempelen. Volgens hem een pijnlijke demonstratie van het falen van het Nederlandse omgevingsbeleid.

Klik op de illustratie om het rapport te downloaden.

Hij doelde op het op 11 november 2019 verschenen signalenrapport Zorg voor landschap. Naar een landschapsinclusief omgevingsbeleid‘, waarin het PBL ervoor pleit om de kwaliteit van het landschap volwaardig mee te wegen bij de keuzes die worden gemaakt bij het plannen van projecten die de beleving van de leefomgeving beïnvloeden.

Ongeveer een maand eerder – twee dagen na het verschijnen van het advies van het College van Rijksadviseurs – wenste hij (in een ingezonden lezersbrief aan de Volkskrant, 31 oktober 2019), landschapsarchitect Berno Strootman, lid van dit College, veel succes in zijn strijd tegen verdozing door slechts samenwerking van Rijk, provincies en gemeenten te bepleiten. Cynisme, ‘polarisatie’, of een hart onder de riem?
.

Stop de ‘verdozing’ van Nederland. Interview met Berno Strootman, lid CRa, College van Rijksadviseurs, Vroege Vogels, 7 juni 2019.

Is dit het landschap dat we willen?

Ietwat milder, wellicht minder ‘gefrustreerd’ vanwege een meer journalistieke benadering, was Joop Bouma, onderzoeksjournalist bij Trouw, in zijn beschouwingen – op de dag dat het PBLrapport verscheen – in ‘Is dit het landschap dat we willen?‘. Bouma geeft in dit artikel op knappe wijze overzicht in de problematiek en wijst – belangrijk! – op het ongenoegen dat bij burgers bestaat over het verlies aan landschapswaarden dat zij ervaren. Lezen dus!

,,Niet plannenmakers en landinrichters, maar juist burgers maken zich steeds meer zorgen over verlies aan landschapswaarden en ze gaan er ook luid tegenin: ze protesteren tegen bomenkap, ze verzetten zich tegen windmolenparken (Veenkoloniën) en tegen de bouw van recreatiewoningen op de kust (Kustpact). Het landschap is namelijk van iedereen en aantasting doet pijn.”


Joop Bouma, Trouw 11 november 2019.

Vergezicht van verlangen of braaf beleid?

Beeld: West 8 Urban Design & Landscape Architecture

,,Niemand heeft het over Panorama Nederland“, schrijft Rob Roggema, lector Ruimtelijke Transformaties en Duurzaamheid aan de Hanzehogeschool Groningen, in het tijdschrift Noorderbreedte op 25 februari 2020. ,,Terwijl de zorgen over het landschap groot zijn en het besef groeit dat niet alles kan”, daarmee refererend aan de nota’s van het PBL en de Commissie Remkes. ,,De samenleving snakt naar spraakmakende stellingnames die gaan over de inrichting van het land.”

In zijn artikel, een eerste uit een reeks waarin drie experts hun kritische blik richten op Panorama Nederland, stelt hij dat het Panorama te veel binnen de lijntjes blijft, acht hij het nodig dat de Rijksbouwmeester de minister op het matje roept en bedeelt hij het Noorden hierbij een speciale rol toe. Lees het in: ‘Vergezicht van verlangen of braaf beleid?‘.

,,De samenleving snakt naar spraakmakende stellingnames die gaan over de inrichting van het land. Of de holle oneliners uit het Panorama bijdragen aan die discussie is de vraag. Ze roepen geen discussie op, tenzij de daad bij het woord wordt gevoegd en de extremiteiten van de uitspraken nader ruimtelijk worden onderzocht. Noord-Nederland zou zich daarvoor kunnen, misschien wel moeten aanbieden!”


Rob Roggema

(X)XL-Verdozing: minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler

Op de dag van verschijnen van het rapport van het College van Rijksadviseurs, 29 oktober 2019, kwam men met een toelichting op haar advies ‘(X)XL-verdozing – Minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler‘. Zij concluderen:

,,De snelle toename van (X)XL vastgoed baart zorgen. Het huidige vraaggericht ontwikkelen gaat gepaard met een gebrek aan regie en er is te weinig zicht op de impact die de (X)XL-trend heeft op landschap, stad en infrastructuur. Rijk en regio zouden veel strengere eisen moeten stellen en nadenken over wat wel en niet gefaciliteerd wordt. Het moet minder, compacter, geconcentreerder en multifunctioneler.”


RCa
(X)XL-Verdozing: minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler

Klik op de afbeelding om het gehele rapport (PDF-formaat, 114 pagina’s, 28,7 MB, publicatie 29-10-2019) te kunnen downloaden.

Nederland wordt steeds lelijker

Ik maak het ‘verdozingsproces’ wat concreter door webwinkel Bol.com, als trendsetter en marktleider in de retail business in Nederland, als voorbeeld te nemen. Ook, omdat dit bedrijf alom bekend is, en dat jij er hoogstwaarschijnlijk zelf ook wel eens wat besteld hebt. Daarnaast spreekt verdozing, in algemene zin, en vanuit het oogpunt van (aantasting van het) landschap, tot de verbeelding. Het woord ‘verbeelding’ ga je in dit betoog overigens nog vaker tegenkomen.

De distributeur Bol.com hoopt in 2021, cynischerwijs het startjaar van Kunst en Landschap, een tweede ‘filiaal’ te openen in ‘hot-spotWaalwijk. Het pand wordt aan het al bestaande ‘fulfilment center’ gebouwd, waarmee het hele complex groeit van 50.000 naar 100.000 vierkante meter. Zeg maar 16 voetbalvelden in oppervlakte. Bol.com moet in Waalwijk uitbreiden om de groei van internetaankopen bij te kunnen houden. Ook moet men anticiperen op activiteiten van (mogelijke, ook buitenlandse) concurrenten.

Amazon dendert Nederlandse winkelstraten binnen

Distributiecentrum Amazon in het Duitse Pforzheim. Foto: Uli Deck, dpa, HH.

Zo liet Amazon.com weten – het bedrijf maakt al jaren aanstalten de Nederlandse markt met een uitgebreid assortiment te willen betreden – met ingang van 2020 ook in ons land met online verkoop te willen starten. In een artikel in de NRC (16 januari 2020) leggen Joost Pijpker en Mark Beunderman uit wat dat kan betekenen voor de retailsector in Nederland. Daarnaast zetten ze de voordelen en eventuele gevaren van de komst van Amazon voor je op een rijtje.

Amazon betreedt het strijdtoneel met miljoenen producten

Amazon richt zijn pijlen dus op Nederland. De bezoekersaantallen van de Nederlandse website blijven stijgen en de webwinkelgigant maakte in februari 2020 bekend dat Nederlandse bedrijven zich konden registreren om via Amazon.nl producten aan te bieden. Het assortiment van Amazon zou hierdoor met ‘miljoenen producten’ uitbreiden.

Een bezorger in New York op weg met een karretje vol Amazon-dozen. Beeld REUTERS.

Amazon voegde de daad bij het woord: op 10 maart 2020 opende de grootste e-tailer ter wereld een Nederlandse afdeling. Het duizelingwekkend grote bedrijf – jaaromzet vergelijkbaar met de Finse economie – dendert doorgaans met reuzenstappen een lokale markt op. Wat betekent dit voor Nederlandse webwinkels en middenstanders?, vroeg Volkskrant-journalist Remco Andersen zich af in: ‘Amazon stormt Nederland binnen met 100 miljoen producten op amazon.nl‘.

‘Duizenden’ Nederlandse ondernemers schreven zich in bij Amazon

Amazon ceo Jeff Bezos. Foto: Sprout.

Jeff Bezos, inmiddels de rijkste persoon op aarde, begint langzaam maar zeker aan de poten te zagen van Bol.com en Coolblue. Daarvoor hoeft het bedrijf niet eens zijn eigen voorraad te verkopen, maar gooit het zijn succesformule als platform voor andere bedrijven in de strijd. Meer dan de helft van alle verkopen op Amazon zijn inmiddels afkomstig van andere bedrijven.

Misschien wel de belangrijkste steunpilaar van Amazon is Prime, een dienst (2,99 euro) waarmee wereldwijd al 150 miljoen mensen bestellingen gratis laten bezorgen, en die toegang geeft tot Netflix-concurrent Prime Video, games en onbeperkte opslag van foto’s. Sprout, vakblad voor startups, scaleups en f*ckups, nam het bedrijf onder de loep en legt je op getrapte wijze haarfijn uit wat het verdienmodel van Amazon is, en hoe het bedrijf de Nederlandse ondernemers betrekt bij hun activiteiten. Klik op de foto hieronder voor jouw ‘customer journey‘.

‘Amazon zij met ons’

Wat is het businessmodel van de grootste winkel van de wereld? De uitzending van VPRO Tegenlicht van 30 september 2018, ‘Amazon zij met ons’, geeft inzicht in de manier waarop het bedrijf opereert, en wat de komst van het bedrijf betekent voor economieën wereldwijd. Klik op de illustratie hieronder voor deze documentaire.

‘Markt voor online retail groeit hoe dan ook elk jaar met dubbele cijfers’

Anticiperend op het Amerikaanse geweld is men bij Bol.com in Waalwijk op 6 februari 2019 ‘al’ officieel begonnen met de bouw van een tweede distributiecentrum, pal aan en naast het bestaande e-commerceplatform. Hier een reportage van Omroep Brabant. Een jaar later, 23 januari 2020 – ongeveer gelijktijdig met de aankondiging van Amazon – doet het bedrijf kond van uitbreiding van haar assortiment – met mannen- en vrouwenkleding. Daarmee barst op Linkedin onmiddellijk een discussie los en zijn speculaties niet van de lucht.

De nieuwbouw is dus een uitvloeisel van de – wellicht noodzakelijke – ambitieuze groeistrategie van het bedrijf. De markt voor online retail groeit hoe dan ook elk jaar met dubbele cijfers en de webwinkel lift daarop mee. ,,Dat Bol.com zo groot is geworden, danken we mede aan de cultuur van continue verbetering”, zegt Rick Kromwijk, projectleider van dit Bol-project.

Bol.com Zo ziet het pand er in 2021 uit als het tweede distributiecentrum is aangebouwd. Foto: Bol-com.

Na lezing van een advertorial in het digimagazine Logistiek.nl heb ik me verbaasd over de welhaast beroepsdeformatieve uitleg die Kromwijk aan (de snelheid van) het project geeft – er wordt met geen woord gerept over de maatschappelijke en landschapsimplicaties die aan de nieuwbouw onvermijdelijk ten grondslag liggen.

,,We opereren in een uiterst volatiele markt … en zijn voortdurend op zoek naar mogelijkheden, om nog efficiënter, sneller en beter te worden. Dat betekent dat we nu geen keuzes mogen maken die onze bewegingsvrijheid in de toekomst beperken.”


Rick Kromwijk

De bouw- en vastgoedwereld zit niet stil

Ontluisterend? Kunst en Landschap heeft ‘verbeelding’ zoals je inmiddels weet hoog op de agenda staan. Er is echter meer aan de hand. Nederland is klein, gemeentelijke en provinciale overheden worden (veelal met economische en arbeidsgerelateerde motieven) benaderd door de bouw- en vastgoedwereld, er worden worsten voorgehangen, bestemmingsplannen kunnen worden gewijzigd of aangepast, er wordt zelfs gespeculeerd (ook onder het mom van investeren) en er zijn – zogezegd – altijd kapers op de kust. In binnen- en buitenland. Nederland heeft inmiddels een status van hot spot van Europa bereikt!

Groeiend aantal gemeenten kampt met tekort aan bedrijventerreinen

Daarnaast – meer in algemene zin – zit ons kikkerlandje met een schrijnend tekort aan (sociale) woningbouw. Per jaar moeten de komende tien jaar zo’n 100.000 nieuwe woningen worden gebouwd en opgeleverd. Dat wordt (tot nu toe) bij lange na niet gehaald. Gebrek aan ruimte, toewijzings- en besluitvormingsprincipes op het gebied van economie, wonen-werken, recreatie en natuur plus de onderlinge belangenconflicten van bedrijven, overheden en burgers, zijn daarvan de oorzaak.

BNR-Radio deed onderzoek naar deze problematiek en sprak met vastgoedadviseurs, makelaars en dook in gemeentelijke stukken. Beluister hier een viertal reportages, die het radiostation op 14 januari 2020 online zette.

‘Haal die burgers van de straat af.

Ellen Deckwitz op 2 maart 2020 in haar radiocolumn op NPO-Radio 1:

,,Gewetenloze huisjesmelkers, wachtlijsten langer dan een rol wc-papier: de woningnood moet aangepakt worden. Neem als regering je verantwoordelijkheid. Haal die burgers van de straat af.”


Ellen Deckwitz
Ellen Deckwitz vindt dat de woningnood aangepakt moet worden, NPO Radio 1, 2 maart 2020.

Grondclaims dwingen tot scherpe keuzes

Illustratie bij ‘Grondclaims dwingen tot scherpe keuzes’

,,Een miljoen nieuwe woningen (in 2030, red.), 37.000 hectare bos, zonneakkers en windmolens voor de energietransitie, distributiecentra, datacenters, nieuwe wegen en spoorlijnen. Allemaal voorbeelden van nieuwe ontwikkelingen die ruimte nodig hebben in het open landschap, ten koste van landbouwgrond.”, schrijft René Bouwmeester in agrarisch vakblad Nieuwe Oogst op 22 februari 2020 als reactie op de presentatie van de plannen van Milieu en Wonen-minister Stientje van Veldhoven om de woningnood versneld aan te pakken. Hij belicht vanuit agrarisch perspectief nagenoeg alle transitievraagstukken in: ‘Grondclaims dwingen tot scherpe keuzes‘.

Nederland in 2060: het wordt passen en meten

Grote investeringen in de infrastructuur van Nederland lijken onvermijdelijk, Beeld: Getty Images.

Terwijl het coronavirus Covid-19 sinds de laatste weken van maart 2020 nagenoeg alle wereldburgers bedreigend in haar greep heeft- ze zijn op instigatie van hun leiders vanuit immuniteitsoverwegingen teruggedrongen in hun onderkomens – tracht Bas Knoop, journalist Financieel Dagblad, hen – ik beperk me tot het Nederlands lezerspubliek – te verleiden tot een blik op de ruimtelijke ordening in relatie tot de energietransitie en de omvangrijke klimaatopgave van Nederland tot aan het jaar 2060. Je moet maar durven.

In ‘Nederland in 2060: het wordt passen en meten‘ verwoordt hij in een notendop en in helder proza de complexe (met elkaar samenhangende) transities waar Nederland de komende jaren, c.q. decennia, voor staat.

”We hebben geen woningbouw nodig, maar steden- en landschapsbouw”

Uit Gebiedsontwikkeling.nu, platform voor kennis, nieuws en opinie, 7 mei 2020.

,,De afgelopen maanden zijn er vanuit verschillende richtingen initiatieven en scenario’s voor de toekomst van Nederland over het land uitgestrooid”, schrijven landschapsarchitecten Ben Kuipers en Jan Janse op 7 mei 2020 in Gebiedsontwikkeling.nu, dat zichzelf afficheert als platform voor kennis, nieuws en opinie.

Het schrijversduo pleit in ‘We hebben geen woningbouw nodig, maar steden- en landschapsbouw‘ voor een overkoepelende aanpak, resulterend in een manifest, zodat Nederland meer is dan een optelsom van losse projecten. Mooie scherpe analyse met goed onderbouwde integrale visie met ontwerpkracht als basis. Aanrader! Kunst en Landschap is bezig met het verzamelen van ‘glazen bol’-publicaties met toekomstvisies en -scenario’s. Als de tijd rijp bevonden wordt komen deze in een aparte blogbijdrage aan de orde.

Ruimte! Ruimte! Ruimte! Wie bepaalt welke plannen voorrang hebben als de openbare ruimte op is?

Nederland heeft een lange geschiedenis van ruimtelijke ordening en zorgvuldige planning van onze openbare ruimte. Deze traditie kreeg na de oorlog vaste – en dwingende – vorm door opeenvolgende nota’s Ruimtelijke Ordening, te beginnen met de Nota Westen des Lands in 1958, de decentralisatie aan het begin van deze eeuw en nu weer meer landelijke ‘sturing’ door middel van de Nationale Omgevingsvisie.

Dit decennium barst in ons kleine Nederland de strijd om de ruimte los. Zo luidt de aankondiging van een nieuwe reeks van Pakhuis de Zwijger over de toekomstige inrichting van ons land. Op 26 oktober 2020 ging ‘Ruimte! Ruimte! Ruimte!‘ van start.

Hebben we voldoende ruimte voor de één miljoen geplande woningen? Voor klimaatadaptatie, voor de opwekking van duurzame energie, voor landbouw en natuur, voor de circulaire industrie? En voor de bereikbaarheid van onze steden, voor nieuwe logistieke hubs, voor snelfietspaden en voor spelende kinderen? Hoe houden we onze leefomgeving prettig, veilig en gezond en welk plan heeft straks prioriteit bij ruimtegebrek? Bekijk hier de eerste aflevering met (in volgorde van optreden) Floris Alkemade, Floor Milikowski, Desirée Uitzetter en Lyongo Juliana. Moderator: Servaz van Berkum.

Ruimte! Ruimte! Ruimte! #1: Is Nederland te klein?, Pakhuis de Zwijger, 27 oktober 2020.

Nederland wordt steeds lelijker, maar is de ‘verdozing’ wel te stoppen?

Terug naar verdozing. Op 13 december (2019) zette Robbert Blokland, verslaggever van Nu.nl, in zijn (goed onderbouwde) artikel ‘Nederland wordt steeds lelijker, maar is de ‘verdozing’ wel te stoppen?‘ de zaak – for the time being – aardig op een rijtje.

,,Het is al bijna te laat, waarschuwen experts. Het aantal distributiecentra in Nederland is de afgelopen vijf jaar met 25 tot 43 procent toegenomen.”


Robbert Blokland

Zaken op een rijtje zettend; ik heb er ook een ‘ontdekt’. Klik hier, of op onderstaande foto van het toekomstig Jumbo-‘filiaal‘ dat binnenkort in Bleiswijk moet verrijzen, om te zien dat de bouw- en vastgoedwereld niet stilzit. Op deze pagina vinden updates (bijna) dagelijks plaats.

Artist impression Jumbo Bleiswijk, XXXL, met glas en zonnepanelen.

Dat de bouw- en vastgoedwereld de activiteiten van het College van Rijksadviseurs (en de Stec-Groep) met ‘argusogen’ volgt blijkt uit een rapportage van Bas Dijkhuizen, die voor hetzelfde Logistiek.nl, de grootste website voor logistiek-professionals in Nederland, op 30 december 2019 de ‘verdozingsdiscussie-2019‘ zorgvuldig en vanuit ‘hun’ perspectief in beeld bracht.

Alarm om verdozing van het Nederlands landschap

,,Het ontbreekt overheden op dit moment soms aan een duidelijke toekomstvisie over het Nederlandse landschap.”


Berno Strootman, Rijksadviseur.

De toename van het zogeheten (X)XL-vastgoed gaat zorgwekkend hard en de enorme distributie- en opslagcentra worden daarnaast ook steeds groter. De eerder genoemde landschapsarchitect en Rijksadviseur Berno Strootman vindt dat er snel iets moet gebeuren en sloeg op 25 december 2019 in De Stentor alarm in ‘Alarm om ‘verdozing’ van het Nederlandse landschap: er komt per dag dik 8 hectare bij‘. Kennelijk moet het volgens hem niet alleen ‘minder, compacter, geconcentreerder en multifunctioneler’, maar moet de (ongestuurde en ongecontroleerde) verdozing ook sneller een halt worden toegeroepen.

,,Stop met het geven van voorrang aan lokale economi­sche belangen op de korte termijn.”


Berno Strootman, Rijksadviseur.

Zijn roep vond snel gehoor. De Tweede Kamer heeft nog voor de jaarwisseling met een grote meerderheid een motie van Eppo Bruins (ChristenUnie) en Mustafa Amhaouch (CDA) aangenomen waarin de ‘ongewenste verdozing‘ moet worden afgeremd – aan banden worden gelegd.

Bewoners keren zich in actiecomité tegen gemeente

CampusA58, Roosendaal, Foto: Logistics.nl

Voor ‘Actiecomité CA58.nl‘, dat zich keerde tegen plannen van de gemeente Roosendaal, die vergunning verleende aan vastgoedontwikkelaar Logistics Capital Partners (LCP) voor één van de grootste distributiecentra (‘Campus A58‘, 115.000 vierkante meter) in logistieke hotspot West-Brabant, kwam de motie te laat. Dat diezelfde gemeente het niet zo nauw neemt met reguliere inspraakmogelijkheden voor bewoners blijkt uit een bijdrage van eerdergenoemde Bas Dijkhuizen (Logistiek.nl) van 8 januari jongstleden.

‘De Monitor’: Hoe stoppen we de verdozing van Nederland?

De Monitor is een onderzoeksjournalistiek platform van de KRO-NCRV. Ze onderzoeken maatschappelijke kwesties met behulp van de kennis, ervaringen en input van het publiek. ‘Een eigentijdse vorm van journalistiek: crowdsourcing‘, zo luidt de slogan waarmee de redactie je aanzet tot het geven van tips om misstanden en systeemfouten aan het licht te brengen. De Monitor snijdt maatschappelijke thema’s aan als zorg, werk, veiligheid, onderwijs, duurzaamheid en wonen. De eerste uitzending van het nieuwe decennium stond in het teken van verdozing. Op 6 januari 2020 werd kijkers de vraag voorgelegd: ‘Hoe stoppen we de verdozing van Nederland?

Door op onderstaande foto (!) te klikken – ik heb de video bewust niet ‘ingesloten’ – wordt je niet alleen naar de uitzending geleid, je vindt er tevens veel achtergrondinformatie die betrekking heeft op hun onderzoek en reportage. Kijk, en oordeel zelf!

Hoe stoppen we de ‘verdozing’ van Nederland? De Monitor, KRO/NCRV, 6 januari 2020.

Verdozingsdiscussie staat op scherp!

Nadat begin juni vorig jaar Rijksadviseur Berno Strootman voor het verschijnen van hun ‘verdozingsadvies’ tijdens een rondetafelgesprek ‘Logistiek van Vastgoedmarkt‘ op de Provada alvast een voorschot nam door te pleiten voor een rem op de blokkendozen in het Nederlands landschap, en het maatschappelijk verzet ertegen en de media-aandacht ervoor toeneemt, vond ook Peter de Weerd, editor bij Vakmedianet, het tijd voor een terug- en vooruitblik. Op 29 januari 2020 kondigde hij een nieuw online (digi)magazine van ‘Logistiek.nl‘ aan, met daarin visies, nieuws, trends en ontwikkelingen speciaal gericht op vastgoed, ‘verdozing’ in het bijzonder. Hij stelde daarbij enerzijds dat ‘meer regie en clustering van dc’s gewenst is, maar vroeg zich anderzijds af of dit ook gaat lukken?‘. Hoe dan ook, de verdozingsdiscussie staat op scherp!

,,Ondanks de weerstand zal ook dit jaar de vraag naar ruimte voor de bouw van deze distributiecentra van meer dan 50.000 vierkante meter in met name de belangrijkste logistieke hotspots aanhouden.”


Peter de Weerd, Vakmedianet

Recordaantal nieuwe XXL-distributiecentra in 2019

Vanaf 11 februari 2020 staat die discussie inderdaad op scherp: ,,Nog niet eerder werden er zoveel XXL-distributiecentra in Nederland gebouwd. In 2019 openden negentien megadistributiecentra hun deuren en werden er nog eens twaalf aangekondigd. (Totaal 31 van de 100 sinds 2013, met 12.400 te verwachten arbeidsplaatsen; 400 per dc dus (red.)). Het zet de discussie over de ‘verdozing van het landschap’ verder op scherp, stelt Buck Consultants International (BCI)“, zo meldde LogistiekProfs in: ‘Record nieuwe XXL-distributiecentra zet discussie op scherp‘.

René Buck, ceo bij BCI, die in juni ook aan het bovengenoemde rondetafelgesprek deelnam, zette daarmee de ‘tegenaanval’ in. Buck baseert zijn repliek daarbij op mede door BCI gedaan onderzoek in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Het BCI wil dat er een Nationale Taskforce wordt aangesteld die de problematiek op drie niveau’s moet gaan aanpakken.

Dat BCI en de logistiekwereld de discussie serieus neemt – anticiperend op het ‘aan banden gelegd worden door Den Haag’ – blijkt uit een door Spryg Real Estate Academy georganiseerde ‘Logistiekdag 2020, Warehousing & Logistieke hotspots‘ in het Agora Theater op 12 februari in Lelystad, waarop ‘De verdozing van Nederland‘ ’s middags op het programma stond.

‘Logistiek vastgoed’ kan niet langer wegduiken voor de heersende onvrede

Jeroen Lokerse, ceo Cushman & Wakefield Nederland

Er werden tijdens dit congres harde noten gekraakt en er klonken veel verongelijkte woorden. Het College van Rijksadviseurs werd door Jeroen Lokerse, ceo van Cushman & Wakefield Nederland, feitelijke onwaarheden aangewreven en haar onderzoek werd door hem op sommige punten zelfs in twijfel getrokken. Lees hier het verslag ‘Logistiek vastgoedsector: ‘niet wegkijken bij verdozingdiscussie’ van het congres door Bas Dijkhuizen (Logistiek.nl).

Krokodillentranen, temeer omdat de ‘vastgoedman’ (B.D., red.) zich voor meer dan 90 procent kan vinden in de eindconclusies van het (CRa)-rapport. Bovendien zegt hij, bij een discussie van deze omvang, groot voorstander te zijn van centrale regie door de overheid om tot een nieuw instrumentarium bij de landschappelijke invulling van distributiecentra te komen.

Dagvoorzitter Wim Eringfeld, directeur van de Stec Groep, benadrukte in zijn eindconclusie van ‘Logistiek Vastgoed 2020‘, dat de logistiek-vastgoedsector snel – de motie ligt er immers – met een antwoord moet komen op de verdozingdiscussie. En gaf een wijze raad vooraf:

,,In de verdediging schieten haalt niet veel uit omdat het merendeel van het publiek dan denkt ‘daar heb je die vastgoedjongens weer’ en het is logisch dat zij die positie innemen.”


Wim Eringfeld

Verdozing provincie Utrecht neemt toe; effect van online koopgedrag

,,Het landschap is van iedereen en aantasting doet pijn.”, schreef eerder Trouw-journalist Joop Bouma, daarmee refererend aan Jantien de Boer’s ‘landschapspijn’. En die pijn wordt zo langzamerhand gevoeld – ook door burgers in en om Utrecht, een van de (distributie en logistieke) hotspots van ons land.

‘Verdozing’ in Utrecht: steeds meer distributiecentra, YouTube-kanaal RTV Utrecht, 26 februari 2020.

De provincie Utrecht heeft er in de afgelopen vier jaar zeventien distributiecentra bijgekregen met een gezamenlijk vloeroppervlak van bijna 395.000 vierkante meter. En die groei zet door, want de komende twee jaar wordt nog eens 186 duizend vierkante meter verwacht.

In bovenstaande video draagt landschapsarchitect en creatief adviseur Ruimte Marc Nolden een aantal suggesties aan voor alternatieve invullingen van de dozen. In een uitgebreid verslag van Dounia Tourabi, verslaggeefster van RTV Utrecht, komen alle aspecten van de verdozingsproblematiek aan de orde – inclusief die van ons eigen online koopgedrag: ‘‘Verdozing’ van de provincie Utrecht neemt toe: ‘Dit is het effect van ons online koopgedrag’‘.

,,Dit is het effect van online koopgedrag. Het landschap is een spiegel van onze cultuur. Die dozen zijn wij. Ik ben daar niet blij of trots op, maar het hoort wel bij deze tijd. Als we het anders willen, moeten we de winkelstraten in.”


Marc Nolden

Benut de kansen voor de herontwikkeling van brownfields

Veel nieuwe logistieke panden worden gebouwd ‘in de wei’. Op nieuwe bedrijfskavels aan de rand van de stad, goed ontsloten en vrij van ingewikkelde procedures; de zogenoemde greenfields. Het maatschappelijke debat richt zich met name hierop: landschapsvervuiling en verloedering van de bestaande bedrijventerreinen.

Logistieke herontwikkeling van deze zogenaamde brownfields gebeurt, mooie voorbeelden uitgezonderd, maar nog maar mondjesmaat, zo stellen Hub Ploem en Evert-Jan de Kort, beide werkzaam bij economisch advies- en onderzoeksbureau Stec Groep, in Logistiek.nl op 6 maart 2020. In ‘Benut de kansen voor de herontwikkeling van brownfields‘ houden zij een vurig pleidooi voor herontwikkeling van deze brownfields en wijzen daarbij op een vijftal randvoorwaarden waaronder die – volgens hen – zou moeten plaatsvinden.

De verdozing van Nederland, hoe nu verder?

,,Het onderzoek waarin het College van Rijksadviseurs (CRa) de regering oproept om de verdozing van Nederland aan banden te leggen, zorgde voor een stortvloed aan reacties en zette de maatschappelijke discussie verder op scherp. Ondanks dat de logistiek (vastgoed)sector en het college verschillende standpunten innemen, bestaat er draagvlak voor de conclusies uit het ‘verdozingsonderzoek’.

Het is nu dus zaak om vervolgstappen te maken”, zegt Bas Dijkhuizen, journalist bij het online vaktijdschrift Logistiek.nl op 25 maart 2020. Alle betrokkenen zullen volgens hem vanaf nu met ideeën en oplossingsrichtingen moeten komen waar eenieder mee verder kan. Lees hier zijn artikel ‘De verdozing van Nederland, hoe nu verder? – PODCAST‘, of klik op de illustratie hieronder voor de podcast.

Logistiek landschap van de toekomst: Design Challenge ‘Out of the Box

,,We moeten nieuwe, kwalitatieve eisen stellen aan de logistieke complexen en bedrijventerreinen van Nederland. Hoe precies, dat is de grote vraag!”. Dat stelt de Vereniging Deltametropool, dat samen met CAST, het Centrum voor Architectuur en Stedenbouw Tilburg e.o., Kunstloc Brabant en de Landschapstriënnale eind 2019 de Design ChallengeOut of the Box‘ organiseerde.

Om het debat daarover een nieuwe impuls te geven zijn vier ontwerpteams aan de slag gegaan om een hun visie op het logistiek landschap van de toekomst te formuleren en visualiseren. Ik doe gewoon een keertje lekker gek, en neem ze alle vier op:

‘Package to the People’, YouTube-kanaal CAST, 28 juli 2020
‘De Gouden Doos’, YouTube-kanaal CAST, 28 juli 2020
‘(in)tangible superstructures’, YouTube-kanaal CAST, 21 augustus 2020
‘De Brabantse Stroom’, YouTube-kanaal CAST, 28 juli 2020

Op 21 augustus (19:30 uur) organiseerde CAST een presentatie- en debatavond als opening van de expositie ‘Out of the Box‘ in de (prachtige) LocHal. De ontwerpers lichtten daar hun visie en ideeën toe. Nadien vond reflectie plaats met onder andere Berend de Vries, wethouder gemeente Tilburg, Jeroen Smarius, directielid van de Provincie Noord-Brabant en Luc de Vries, programmamanager binnen het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Het programma was live te volgen via de Facebookpagina van Omroep Tilburg. Hier de YouTube-variant:

CAST ‘Out of the Box’ – Live vanuit de LocHal, Omroep Tilburg, 22 augustus 2020.

Het wordt tijd voor harde eisen aan nieuwe distributiecentra

Voor Cees-Jan Pen was na deze ‘Out of the Box‘-avond vooral helder ‘dat het huidige bestelsysteem van consumenten gewoon niet meer houdbaar is’:

,,Het beeld van een van de ontwerpers van een wijk met dagelijkse parade van busjes die onze besteleconomie in stand moet houden, was confronterend.”


Cees-Jan Pen

Tijdens het debat vielen termen als onhoudbaar, gedragsverandering, marktfalen en wegwerpeconomie.

,,Ons economisch systeem is niet toekomstbestendig. Er zal landelijk echt iets moeten gebeuren om alle kosten door te berekenen van het gratis bezorgen, retourneren en de bijkomende overlast en verspilling.”


Cees-Jan Pen

Pen vindt dan ook dat we eisen moeten gaan stellen en dat er snelheid met de regie gemaakt moet worden.

,,Het is niet meer van deze tijd dat er geen harde eisen worden gesteld rond het te vaak ontbreken van zonnecollectoren op de enorme daken van distributiecentra, een fatsoenlijke landschappelijke inpassing en duurzaam bouwen van de hallen.”


Cees-Jan Pen
Beeld: ©Vastgoedmarkt.nl

,,De huidige manier van planning van distributiecentra is niet meer van deze tijd en frustreert de gewenste ruimtelijke verduurzaming en zorgen over landschappelijke waarden.” Cees-Jan Pen vindt het dan ook tijd voor serieuze eisen aan distributiecentra. Lees hier zijn ‘noodkreet’ in ‘Vastgoedmarkt.nl‘ op 28 augustus 2020:

Het wordt tijd voor harde eisen aan nieuwe distributiecentra‘.

1,5 miljoen pakketten per dag: internet levert chaos op in de straten van New York

©Brittainy Newman / The New York Times

Terwijl in Nederland, met name in de (groot)stedelijke gebieden, de problemen rond onze online aankopen zachtjesaan zichtbaar worden, buigen zich in Amerika heden ten dage reeds diverse beroepsgroepen over oplossingen voor files op wegen en straten, verkeersveiligheid en vervuiling, om aan de drang naar gemak van de Amerikaanse burger tegemoet te komen. Een anticiperend pleidooi voor (overheids)regie in deze lijkt me – voor ons land – meer dan gerechtvaardigd.

Lees hier de longread van Matthew Haag en Winnie Hu: ‘1.5 Million Packages a Day: The Internet Brings Chaos to N.Y. Streets(New York Times, 27/28 oktober 2019)

Dozen, dozen en nóg meer dozen

Uit: ‘Dozen, dozen en nóg meer dozen’, Tracy Metz, NRC, 9 oktober 2020.

Terwijl in New York anderhalf miljoen pakjes per dag worden bezorgd – een verdrievoudiging in acht jaar tijd, volgens The New York Times – komen er over vijf jaar zo’n 250.000 pakketten per dag Amsterdam binnen, voorspelt Walther Ploos van Amstel, lector stadslogistiek aan de HvA. Voor steden overal, zeker voor oude binnensteden als die van Amsterdam, maar ook voor nieuwe wijken wordt de vraag steeds prangender: waar laten we de dozen – eerst de volle, en daarna de lege? Lees hier over de ‘verwildering’ van de hoofdstad, maar ook over de ‘wilde plannen’ om die (op een duurzame manier) tegen te gaan: ‘Dozen, dozen en nóg meer dozen (Tracy Metz, NRC, 9 oktober 2020).

‘Sorry We Missed You’

Sorry We Missed You‘ heet de indringende film uit 2019 van regisseur Ken Loach over het leven van een paskjesbezorger, en wat dat werk met hem en zijn gezin doet. ,,Je werkt niet vóór ons, je werkt mét ons,” zegt de baas van de opslagplaats als hij hem aanneemt. Het duurt niet lang voordat de bezorger, schitterend gespeeld door Kris Hitchen, leert wat dat betekent: you’re on your own. De baas, en de ‘gun’, de scanner die minutieus de prestaties van de bezorger registreert, kennen geen genade. Hij is ‘eigen baas’ maar raakt verstrikt in de moderne vicieuze cirkel van de gig economy. Bekijk hier de trailer:

‘Aantal webwinkels dat verdwijnt, is groter dan aantal fysieke winkels dat faalt’

De drukste winkelstraat van Groningen, de Herestraat. Foto: ANP/Remko de Waal.

De bouw- en vastgoedwereld is dus volop in beweging om te anticiperen op het koopgedrag van de consument van de toekomst, dat van jou en mij. Er wordt door verschillende partijen druk (en fors) geïnvesteerd om ons – letterlijk, door één muisklik – op onze wenken te bedienen. Voor twaalf uur besteld, dezelfde dag in huis! Dat vinden we inmiddels normaal – gemak dient de mens.

Dat kon men zich zo’n 25 jaar geleden, toen het internet nog in kinderschoenen stond, maar moeilijk voorstellen. Toch is dat in relatief korte tijd veranderd. Kijk hieronder naar een fragment uit ‘Sonja op Zaterdag‘, een – toen nog – VARA-praatprogramma, waar internet-entrepeneur Maurice de Hond geïnterviewd wordt naar aanleiding van zijn boek ‘Dankzij de Snelheid van het Licht‘.

Maurice de Hond bij Sonja Barend over a.s. internetrevolutie in november 1995, YouTube-kanaal Maurice de Hond, 6 februari 2012.

Bekommeren we ons nog wel om de plaatselijke middenstand, waarom vallen er keer op keer grote warenhuizen om, en hoe zien onze binnensteden er in 2030 uit? Verslaggever Herman Stil van het Dagblad van het Noorden liet twee retailexperts aan het woord: winkel-deskundige en zelfbenoemd shopfan Hans van Tellingen (Strabo), en e-commercepionier Wijnand Jongen, voorman van de webbranche en inmiddels ook voorzitter van de Europese brancheorganisatie van webwinkeliers. Jongen is overigens medeauteur van het boek ‘25 jaar online winkelen in Nederland‘.

Lees hier: ‘De strijd tussen winkel en web: ‘Aantal webwinkels dat verdwijnt, is groter dan aantal fysieke winkels dat faalt’, 23 januari 2020, DvhN.

De fysieke winkel zal overleven!

Trenwatcher Cate-Trotter tijdens ‘RetailTrends-event Stores That Wow’, Foto: Sebastian-Gabsch, RetailNews, 3 februari 2020.

Trendwatcher Cate Trotter, spreker op ‘RetailTrends-event Stores That Wow‘, weet het zeker: de fysieke winkel zal overleven. De Britse trendwatcher spreekt zelfs van een ‘Renaissance of physical retail’. Welke rol speelt de stenen winkel in de toekomst en welke bedrijven zijn volgens haar ‘futureproof’? Lees hier: ‘De toekomst van de fysieke winkel volgens trendwatcher Cate Trotter’, RetailNews, 3 februari 2020.

Voor 23.59 besteld, morgen in huis. Hoe dan?

Het online shoppen en de consequenties ervan is ook doorgedrongen tot de burelen van De Correspondent in hun ‘zoektocht naar oplossingen voor de kwesties van deze tijd’. Op 6 februari twitterde het privacyvriendelijke en advertentievrije online magazine:

,,Jarenlang weigerde correspondent Emy Demkes online te shoppen. Ze wist niet precies wat de gevolgen van al die miljoenen pakketjes zijn, maar echt goed voor mens en natuur leek het haar niet. Nu wil ze weten hoe het exact zit. Dus klikte ze op ‘bestel nu’.”


Tweet De Correspondent (4 febr. ’20)

Emy Demkes is correspondent-Kleding bij het online tijdschrift en heeft de laatste jaren veel gepubliceerd over de keerzijde van ‘fast fashion‘, waarbij alles draait om steeds sneller en goedkoper produceren, met grote negatieve gevolgen voor mens en milieu. Eén belangrijk aspect gaf ze tot nu toe nog niet veel aandacht: de enorme groei van online kleding kopen.

Ze ging (en gaat) op onderzoek en besloot een en ander in een wat breder jasje te steken: wat is de impact van online (kleding) shoppen op mens en milieu? Klik op de still van de animatie hieronder (gemaakt door Vera van de Seyp voor De Correspondent) om deelgenoot te worden van het eerste deel van haar zoektocht in: ‘Voor 23.59 besteld, morgen in huis. Hoe dan?‘.

De Correspondent bedrijft journalistiek in samenwerking met haar leden. Demkes doet onderaan haar artikel een oproep aan haar lezers om haar te helpen bij het vervolg van haar speurwerk. Ook jij kunt haar daarbij (wellicht) van dienst zijn.

‘Voor 23.59 besteld, morgen in huis. Hoe dan?’, Emy Demkes, De Correspondent, 4 februari 2020.

Nederlander hecht aan fysieke winkels, maar kopen we er straks nog?

,,Nederlanders zijn zeer gehecht aan fysieke winkels en een levendige winkelstraat in de buurt of gemeente en zouden dit met pijn in het hart zien verdwijnen. De kans dat fysieke winkels het in de nabije toekomst erg moeilijk gaan krijgen is echter groot”, aldus een onderzoek dat I&O Research, onderzoeksbureau voor overheid en non-profit, in samenwerking met INretail, de brancheorganisatie van retailers in non-food, in de eerste maanden van de coronacrisis uitvoerde.

,,Een groot deel van de consumenten die een leegloop uit de winkelstraten zouden betreuren zal daar zelf debet aan zijn. Bovendien zou de coronacrisis wel eens kunnen werken als katalysator in de omslag van fysieke naar online aankopen.”


I&O Research

De onderzoeksresultaten (publicatiedatum 25 mei 2020) vind je hier: ‘Nederlander hecht aan fysieke winkels, maar kopen we er straks nog?

Blijvende verschuiving van fysiek naar online verkoop?

Beeld: ©rtl-nieuws

“Voor de coronacrisis werd zo’n 20 procent van alle aankopen van consumentenproducten online gedaan en 80 procent fysiek, maar die verhouding is behoorlijk aan het verschuiven. Waar we de komende jaren naartoe gaan is de grote vraag. Het is aannemelijk dat de coronacrisis de transitie naar online op korte termijn versnelt, ten koste van fysieke locaties”, zegt Henk Hofstede, sector banker retail bij ABN AMRO. Hofstede adviseert mkb-bedrijven over actuele trends – ook online:

Zo wordt jouw online verkoopkanaal een succes‘ (rtl-nieuws, 20 augustus 2020).

VPRO Tegenlicht: ‘Op volle retouren’

VPRO Tegenlicht registreerde in de uitzending van 27 september 2020 wat er met ons retourpakket gebeurt vanaf het moment dat we het overdragen aan de post. Zijn we als consument doorgeslagen in het klakkeloos bestellen en terugsturen van producten? Schatten we diensten als transport nog op waarde? Wat gebeurt er eigenlijk met al die geretourneerde pakketten en wat is het échte prijskaartje van ons retourgedrag?

De Tegenlichters verkenden de schaduwkanten van e-commerce en volgden het traject dat start bij de afdeling ‘Retouren‘. Zet je schrap:

Screenshot ‘Op volle retouren, VPRO Tegenlicht, 27 september 2020.

Een frituurpan vol vet, gedragen kleding en volle stofzuigers: bij de retourafdeling kom je het allemaal tegen

Nog diezelfde dag deed Renate van der Bas in een tv-column voor Trouw verslag van haar bevindingen: ,,Zin om weer eens vol verbijstering het hoofd te schudden? Bezie de aflevering ‘Op Volle Retouren‘ van VPRO’s ‘Tegenlicht‘. Het ging zondagavond over onze ongebreidelde koop- en gemakzucht.”

Beeld: Renate Van Der Bas

Een frituurpan vol vet, gedragen kleding en volle stofzuigers: bij de retourafdeling kom je het allemaal tegen
Renate van der Bas, Trouw (Tv-column), 27 september 2020
.

‘Iedereen die klaagt over de onverantwoorde werkomstandigheden kan een trap onder zijn hol krijgen’

En dan ineens wordt het online shoppen bijna bittere ‘noodzaak’. Vanaf maart 2020 had het Coronavirus Nederland (onvermijdelijk) in haar greep – gerichtte lock downs van instellingen en bedrijven, contactberoepsverboden, en werden we gemaand tot een anderhalve-meter-regiem. Stay home, stay safe, en vertrouwen op solidariteit en saamhorigheid. Boodschappen doen? Zo veel als mogelijk online!

Ik ga het in dit verband niet hebben over de mensonterende en – mede door het Coronavirus – levensbedreigende arbeidsomstandigheden van het gros van de medewerkers van distributiecentra, Amazon in het bijzonder, daar zijn boeken en tijdschriften over vol geschreven en, al of niet under cover, reportages over gemaakt – waar ook ter wereld.

Platform Kunst en Landschap heeft de pretentie verandering, de transities die op ons afkomen, te willen verbeelden, het gelooft in de kracht van (radicale) verbeelding. Ik wil bovenstaande graag illustreren aan de hand van een ‘Foto van de Dag‘ van journalist, programmamaker en presentator Chris Kijne, die hij, zoals de titel doet vermoeden, elke dag voorziet van een prozaïsch bijschrift – op Facebook en Instagram.

De kracht die uitgaat van deze vorm van ‘fotojournalistiek’ bewonder ik zeer. Kijne gebruikt, met een fotografische blik, een (meestal door een ander gemaakt) beeld, dat om een of andere reden indruk op hem maakt(e), om jou er (anders, of beter) naar te laten kijken – te zien. Dat, gelardeerd met en ondersteund door sterk verhalend tonend proza, maakt hem in mijn ogen, in optima forma, tot beeldend kunstenaar – en – daardoor – potentieel ‘ambassadeur van Kunst en Landschap’. Vanzelfsprekend heb ik hem om permissie gevraagd de Foto van de Dag van 2 mei hier op te nemen; Kijne: ‘By all means..

Facebook- en Instagram-post Chris Kijne, 2 mei 2020. Beeld: Lucas Jackson/ Reuters.

,,Foto van de Dag: Het is, meer nog dan dat treurige meisje, dat er neergezet lijkt, want ze houdt vast heel veel van haar vader en houdt ook met volle overtuiging de mededeling op dat hij geen verwaarloosbaar persoon is, voor zover ze zelf precies die mededeling begrijpt, want dit lijkt me nu precies zo’n tekst die moeder heeft geviltstift, wat dit soort protest altijd wat ongemakkelijk maakt, maar afgezien daarvan dus, is het meer de omgeving die de troosteloosheid van het tafereel in volle hevigheid tot je door laat dringen. Want godallemachtig, wat gaapt er een peilloze leegte in dit decor van slordige betonblokken, gore lappen, Heras-hekwerk en groen bouwplastic. En ga eens na: hoeveel van dit soort liefdeloze plekken kennen we niet? De talloze bouwputten, die industrieterreinen langs de snelweg, de zonder enig decorum neergekwakte symbolen van onze groei-economie, hoe talrijk zijn ze niet? De plek in kwestie is een toegang tot wat in deze dagen wel het brandpunt lijkt van alles wat er mis is aan onze wereld. Het lieve kind met haar aandoenlijk gele legging demonstreert voor haar vader, employee van Amazon op Staten Island. En het protest betreft de werkomstandigheden in het distributiecentrum waar op dit moment, dankzij het corona-ding, de arbeid geleverd wordt die Jeff Bezos nog weer een paar miljardjes extra laat aftikken. Want Amazon gaat als een tierelier. En iedereen die klaagt over de onverantwoorde werkomstandigheden kan een trap onder zijn hol krijgen van Jeff. Want dat is onze wereld, die door het corona-ding zo genadeloos in het licht wordt gezet. Lelijk, liefdeloos, alleen gericht op winstmaximalisatie, met dank aan de gemakzucht van ons, consumenten. Ten koste van alles, onder alle omstandigheden.
Een wereld die het verdient te verdwijnen. (Foto: Lucas Jackson/ Reuters)”


Chris Kijne

Impact transitievraagstukken op beheer en inrichting fysieke leefomgeving is groot

Verdozing van ons landschap is niet de enige zorg die beide adviesorganen (CRa en PBL) richting betrokken ministeries en bewindslieden uitspreken. In breder verband wijzen zij op de impact die mondiale en nationale trends en ontwikkelingen hebben op het beheer en de inrichting van de fysieke leefomgeving.

Er komen veel transitievraagstukken op ons (landschap) af op het gebied van energie, natuur, voedsel en landbouw, water, klimaat, mobiliteit, migratie en verstedelijking, ook in sectoren als zorg, onderwijs, cultuur, toerisme en erfgoed. Circulariteit en duurzaamheid zijn daarbij veelal uitgangspunt of worden nagestreefd.

Om die vraagstukken (enigszins) het hoofd te kunnen bieden hoop ik met Kunst en Landschap een organisatie in het leven te roepen die burgers, boeren en buitenlui in Noord Nederland op verbeeldende wijze zicht geeft op een hoopvolle toekomst. Middels een multimediaal expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform, Dat klinkt knap ingewikkeld – en dat is het ook – maar lees gerust verder. Ik kom er op terug.

Winnaars en verliezers van de energietransitie; zijn inwoners en lokale bestuurders opgewassen tegen multinationals?

Bij verdozing gaan de gedachten snel uit naar de Boldotcom’s van deze wereld, maar er dreigt nog meer wanstaltigs op ‘ons’ (ook Noord Nederland) af te komen. Ik illustreer dat graag aan de hand van een prachtig geschreven ‘longread’ van NRC-journalisten Merijn Rengers en Carola Houtekamer die in het kader van de energietransitie wezen op de werkwijze en praktijk(en) van multinationals, energiereuzen, -boeren en -cowboys die met grote omhalen van greenwashing lokale en provinciale bestuurders weten te interesseren – misleiden – voor hun projecten, en waarbij de uiteindelijke rekening bij de burger wordt neergelegd:

Beeld: NRC, Albert Stam

Gebroken beloftes: hoe de Wieringermeerpolder dichtslibde met windturbines en datacentra
Merijn Rengers en Carola Houtekamer, NRC, 5 juni 2020



.

Zondag met Lubach: ‘Nederland als harde schijf’

,,Vattenfall heeft vandaag (30 september 2020, red.) het grootste Nederlandse windpark op land geopend. Het voormalige windpark Wieringermeer werd tijdens de opening officieel omgedoopt tot Prinses Ariane Windpark en bestaat uit 82 windmolens. Het windpark wekt voldoende elektriciteit op om 370.000 huishoudens van groene stroom te voorzien”, zo luidt de tekst op de webpagina van Vattenfall.

Arjen Lubach en zijn team las deze annonce ook, verifieerde een en ander, en presenteerde – op geheel eigen wijze – zijn onderzoeksgegevens op 11 oktober in de uitzending: ‘Zondag met Lubach: Nederland als harde schijf‘. Zet je schrap!

Nederland als harde schijf | Zondag met Lubach (S12), vpro zondag met lubach, 11 oktober 2020.

Hagelslagbeleid rond windmolens en zonneweides sloopt het landschap

Bij de plaatsing van windturbines en zonneweides ontbreekt coördinatie. Daardoor verrommelt het landschap. Dat zegt Friso de Zeeuw, adviseur gebiedsontwikkeling en emeritus hoogleraar gebiedsontwikkeling aan de TU Delft in een opiniestuk in Trouw (21 oktober 2020). Hij noemt daarin een paar voorbeelden – Wieringen incluis – waar in het kader van de Regionale Energiestrategieën (RES) megawindmolens worden gepland, die heftige discussies oproepen, of op ‘talloze plekken zelfs kleine burgeroorlogen’ doen ontstaan. Hij pleit in dit stuk dan ook nadrukkelijk voor een ‘time out’:

,,Met het louter ‘toetsen’ van de RES-plannen komen we er niet. Dit is het moment voor een time-out. Haal de RES nu uit handen van de energiefreaks. Maak de totale landschappelijke impact inzichtelijk. Het zal aanleiding geven tot een stevig maatschappelijk debat.”


Friso de Zeeuw

Hagelslagbeleid rond windmolens en zonneweides sloopt het landschap
Friso de Zeeuw, Trouw, 21 oktober 2020


.

‘Wat Doet Dat Daar? Geen reclame in het landschap!’

‘Wat Doet Dat Daar? Geen reclame in het landschap!’

Steeds meer en grotere distributiecentra, een toenemend aantal windturbines op land, en telkens weer nieuwe en opblinkende zonneweides doemen in het landschap op. Ook langs de snelweg doet ‘de vrije markt’ meer en meer een beroep op ons acceptatievermogen. Uit onderzoek van het College van Rijksadviseurs blijkt dat honderd analoge reclamemasten dreigen te worden omgebouwd tot digitale zendmasten die hun boodschappen afvuren op passanten; dag en nacht! Op 23 oktober 2020 adviseerde het College de ministers van Binnenlands Zaken en van Infrastructuur en Milieu dan ook een verbod uit te vaardigen op nieuwe reclamedragers in de snelwegzone. Het Advies (en de poster) kun je hier downloaden.

,,Grootste wetgevingsoperatie sinds de invoering van de Grondwet in 1848″

De vraagstukken zijn groot en veelal met elkaar verweven. Daartoe werd – en wordt – een nieuwe wet opgesteld, de Omgevingswet. Dit proces werd in gang gezet tijdens het kabinet-Rutte II, dat ook taken decentraliseerde als de arbeidsparticipatie, jeugdzorg en langdurige zorg. Bij de aankondiging van de Omgevingswet in 2014 sprak Melanie Schultz van Haegen (VVD), toen Minister van Infrastructuur, van „de grootste wetgevingsoperatie sinds de vernieuwing van de Grondwet in 1848”.


NOVI, de Nationale Omgevingsvisie, rijksvisie voor een duurzame fysieke leefomgeving

De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) komt voort uit die (nieuwe) Omgevingswet, de wet die naar verwachting vanaf 2022 (!) alle wetgeving rond de ruimtelijke ordening en leefomgeving moet vervangen, decentraliseren en digitaliseren. Het Rijk werkt hiervoor samen met provincies, gemeenten, maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners. Als je meer wilt weten over de samenhang tussen wet en visie klik je hier, voor een vergrote (samengevatte) weergave van de NOVI op de illustratie hieronder.

Omgevingswet: ‘bureaucratisch wonder’ zwaar onder vuur

Nu, vijf jaar na dato, zien we dat de totstandkoming van de (definitieve) wet niet zonder slag of stoot gaat. Een aantal bestuurders en leveranciers die voor de uitvoering verantwoordelijk zijn, hebben reeds twijfels geuit of ze de klus wel aankunnen, zo schreven Jos Verlaan en Rik Rutten op 27 november 2019 in NRC: ‘Omgevingswet dreigt te stranden‘.

Over de haalbaarheidsdatum van de megawet waarin tientallen wetten op het gebied van ruimtelijke ordening worden samengevoegd, uitten diezelfde auteurs – en velen met dit duo – ernstige twijfels in: ‘Omgevingswet: ‘bureaucratisch wonder’ zwaar onder vuur(NRC, 27 november 2019).

„We hebben er dertig jaar over gedaan om het Burgerlijk Wetboek om te schrijven in een Nieuw Burgerlijk Wetboek. En deze wetsbundel zou in vijf jaar zijn afgerond? Dat kan niet. Er ligt nu een monstrum aan wetsteksten waar straks niemand mee uit de voeten kan, ook rechters en advocaten niet.”


Peter Nicolaï, senator (PvdD)

Ook de Nationale Ombudsman liet zich – met nog een dik jaar te gaan – niet onbetuigd, hij vreest dat met deze wet burgers door de overheid buitenspel gezet (gaan) worden. Lees hier een interview dat diezelfde twee verslaggevers (NRC) op 11 december 2019 hadden met Ombudsman Reinier van Zutphen.

In Friesland vreest men voor verrommeling van het landschap als de Omgevingswet vanaf volgend jaar regels rond ruimtelijke plannen versimpelt. Friese ‘natuurclubs’ willen er een ‘landschapstoets’ instellen. Wat dat inhoudt lees je in een bijdrage van Jan Ybema in het Friesch Dagblad van 14 januari 2020.

Beeld: Toine Heijmans, VK, 13 januari 2020.

”Het is een aangekondigd drama”, zegt Toine Heijmans in de Volkskrant in zijn verslaggeverscolumn van 13 januari 2020. ”Vijf jaar terug kregen de gemeenten de jeugdzorg, de thuiszorg en de participatiegedachte aangeleverd – dat mochten ze allemaal gaan doen voor minder geld. Een in moreel plastic verpakte bezuiniging bedacht door spreadsheetpolitici: het betaalt zich uit in begrotingstekorten van miljoenen. Eerst schroeven gemeenten de huizenbelasting omhoog of de toeristenbelasting, maar nu begint het echte afrekenen. Het is een versnipperde ramp, een aanslag op het sociale weefsel.”

De ruimtelijke ordeningstraditie van de Nederlandse politiek is verdwenen

,,Het probleem is dat de politiek de overheidsmacht die voor ruimtelijke ordening vereist is, heeft laten weglekken in het zwarte gat van de decentralisatie“, schrijft Marcel ten Hooven in De Groene Amsterdammer van 29 januari 2020. ,,De ordening van de schaarse ruimte in Nederland is nu in de eerste plaats een verantwoordelijkheid van gemeenten. Wat ontbreekt is een hoger gezag dat de belangen afweegt die de gemeentegrenzen overstijgen, bijvoorbeeld die van economie en ecologie. Je kunt het ook zo zeggen: de politiek heeft de lagere overheden opgezadeld met een onmogelijke taak, waardoor de ruimtelijke ordening is gedegradeerd tot een kwestie van concurrentie tussen de gemeenten om bedrijventerreinen en woningbouwlocaties.”

Overheid moet regie (terug)nemen

Ten Hooven slaat daarmee de spijker op zijn kop. In zijn artikel, ‘Landschapspijn, het platteland behoeft weer een landelijke visie‘, belicht hij op voortreffelijke wijze de tanende rol van de overheid met betrekking tot omgevingsvraagstukken en -beleid, en dringt er bij hen nadrukkelijk op aan regie (terug) te nemen. Hij voelt zich daarbij gesteund door uitspraken van ‘ingewijden’ te citeren. De inleiding van zijn stuk is veelzeggend:

,,De intensieve landbouw verdreef de idylle uit het landschap. Elke wethouder kan een industrieterrein of distributiehal neerzetten. Door het verdwijnen van de landelijke regie is het landschap verramsjt.”


Marcel ten Hooven

Twee van die ingewijden zijn noordelingen: Harm Evert Waalkens, pvda’er en bioboer uit Finsterwolde, en Hiska Ubels, opgegroeid in Westerdijkshorn en momenteel woonachtig in Glimmen.

Hiska Ubels promoveerde 30 januari op de schaduwkanten van de zelfredzaamheid van burgers. Foto: Reyer Boxem.

Aan eerstgenoemde dank je de tussenkop van dit betoog, de tweede concludeert in haar op 30 januari 2020 verdedigde proefschrift ‘Novel forms of governance with high levels of civic self-reliance‘ dat er ook minder rooskleurige kanten aan burgerbetrokkenheid kleven. Herman Sandman van het Dagblad van het Noorden berichtte er nog diezelfde dag over. Hans Marijnissen van Dagblad Trouw was er de volgende dag ook vroeg bij met: ‘Burgerbestuur is hip, maar niet altijd democratisch‘.

Column Christiaan Weijts


Kom terug, VROM! – Christiaan Weijts, column NRC, 7 februari 2020.

Kom terug, VROM!

,,Natuurlijk, ook met een decentrale janboel in de keuken komen we niet van de honger om. Maar iets van een menukaart en een mapje recepten zou helpen. Vooral nu alle brandende kwesties van dit pieplandje onderdeel blijken van een integrale puzzel, die maar om één ding draait: ruimtelijke ordening. Natuur, stikstof, wooncrisis, dreigende gettovorming: het zijn exact die oude VROM-domeinen.”

Wat Christiaan Weijts in zijn column ‘decentrale janboel in de keuken’ noemt wordt in veel (ook noordelijke) gemeenten aan den lijve ondervonden. In Groningen, Drenthe en Friesland zijn er op dit moment slechts zes gemeenten die niét hoefden te bezuinigen. De rest allemaal wel. Sommige zijn zelfs blut. Hoogeveen kondigde in de eerste week van februari (2020) bijvoorbeeld een uitgavenstop af, en hoopt daarmee te voorkomen dat zij onder toezicht van de provincie gesteld wordt.

De lege portemonnee van Hoogeveen en al die andere gemeenten staat in schril contrast met de inhoud van de schatkist in Den Haag, waarbij de overschotten natuurlijk te danken zijn aan economische groei, maar ook aan bezuinigingen. Bezuinigingen die onder andere gehaald worden door het overhevelen van rijkstaken naar de gemeenten. Op 8 februari vatte Erik Wijnholds, hoofdredacteur van het Dagblad van het Noorden, een en ander in een ‘Commentaar‘ als volgt samen:

,,De belabberde financiële staat van gemeenten toont aan dat er iets goed scheef zit. Het gaat niet aan om in Den Haag goeie sier te maken, terwijl elders voorzieningen verdwijnen en daarmee de leefbaarheid achteruitgaat.”


Erik Wijnholds

De lokale democratie stelt nog weinig voor als ‘Den Haag’ zo veel bepaalt

Column, Marjon Bolwijn in Assen, Volkskrant, 16 februari 2020.

,,De gemeentepolitiek begint steeds meer trekken te vertonen van een marionettentheater, waarbij ‘Den Haag’ aan de touwtjes trekt. Hoe meer taken de landelijke overheid over de schutting van de gemeenten gooit, vol randvoorwaarden en vastgestelde budgetten, hoe minder controle wethouders en raadsleden hebben over hun bewegingen”, zegt Marjon Bolwijn in ‘De lokale democratie stelt nog weinig voor als ‘Den Haag’ zo veel bepaalt‘ in de Volkskrant van 16 februari jongstleden.

Ze sprak er een aantal in Assen, een gemeente waar het momenteel bestuurlijk niet zo lekker loopt. De afgelopen twee jaar stapten drie wethouders op en in het najaar zei de lokale partij Plop het college vaarwel. Assen telt relatief veel zorginstellingen en kampt mede door de tekorten in de jeugdzorg met een begrotingstekort van 11 miljoen euro. Sinds vorige maand staat het onder curatele van de provincie Drenthe. Ook dat nog.

Ministerie hield rapport over falen ruimtelijke ordening tegen

NRC, 9 februari 2020, foto: Catrinus van der Veen.

Op zondag 9 februari 2020 kwamen Merijn Rengers en Jorg Leijten, redacteuren bij NRC, twee dagen voordat de Eerste Kamer over de invoering van de Omgevingswet stemde, met een wel zeer alarmerend bericht. Het geeft weer dat de transparantie met betrekking tot het tot standkomen van wetgeving over ruimtelijke ordening (in ‘Den Haag’) te wensen overlaat. Lees hier hun artikel: ‘Ministerie hield rapport over falen ruimtelijke ordening tegen‘.

Eerste Kamer stemt in met Invoeringswet Omgevingswet

Op 11 februari 2020 ging de kogel door de Eerste Kamer, zij stemde in met de Invoeringswet Omgevingswet. Gemeentelijke omgevingsplannen worden gebundeld. Provincies en waterschappen gaan werken met de regels in de Omgevings- en Waterschapsverordening. Daarnaast komen provincies, gemeenten en het Rijk met een omgevingsvisie met de lange termijnambities voor de leefomgeving.

Het kabinet verwachtte rond de zomer (van 2020) – een favoriet moment van politici om precaire zaken wereldkundig te maken – het besluit tot daardwerkelijke invoering van de Omgevingswet te kunnen nemen. Deze zou dan vanaf 1 januari 2021 van kracht zijn. De Kamer stelde wel als voorwaarde dat de wetgeving en het Digitale Stelsel Omgevingswet (DSO) bij alle overheden voldoende is geïmplementeerd. De minister zegde toe de betrokken partijen maandelijks over de voortgang van deze implementatie te berichten.

Het nieuwe Omgevingsloket uitgelegd, Aan de slag met de Omgevingswet, 10 mei 2017.

Invoering Omgevingswet kost meer tijd dan verwacht

Het Coronavirus gooide bij deze ‘stevige implementatieopgave’ echter roet in het eten: ‘De invoering van de Omgevingswet kostte meer tijd dan verwacht’. Dat schrijft minister Stientje van Veldhoven voor Milieu en Wonen in een Nieuwsbericht aan de Eerste en Tweede Kamer op 1 april 2020. Covid-19 werd uiteindelijk ‘aangegrepen’ om de inwerkingtredingsdatum van de Omgevingswet een jaar op te schorten. Op 20 mei 2020 maakte Minister Ollongren dat per Kamerbrief bekend: het wordt 1 januari 2022. Blijkens een bericht van Binnenlands Bestuur diezelfde dag, denk ik dat veel ‘uitvoerenden’ daar niet rouwig om zijn.

Standaarden Omgevingsgwet – een nieuwe gereedschapskist, Mugmedia, 8 februari 2019.

Uitstel Omgevingswet leidt nauwelijks tot minder achterstand bij gemeenten

,,Het uitstel van de Omgevingswet leidt nauwelijks tot minder achterstand bij gemeenten” meldt Martin Hendriksma, (eind)redacteur Ruimte en Milieu bij datzelfde Binnenlands Bestuur op 24 september 2020. ,,Nog altijd zegt de helft van hen niet op koers te liggen voor de invoering van de wet per 1 januari 2022.” Dat blijkt uit onderzoek van Binnenlands Bestuur en I&O Research, waaraan 567 gemeenteambtenaren deelnamen.

Toch vindt (nog steeds) de helft van de ambtenaren de invoering van de wet een goede ontwikkeling. Vooral de ‘integrale gedachte’ van de wet wordt geprezen. Al zal het, reageert een van de geënquêteerden, ‘nog jaren en jaren duren en heel veel inspanning vergen voordat we in staat zijn te denken vanuit de fysieke leefomgeving in plaats van de hokjes RO, milieu, etc.’

Binnenlands Bestuur, 24 september 2020.

Omgevingswet: helft gemeenten loopt achter
Martin Hendriksma, Binnenlands Bestuur, 24 september 2020

.

Ministerie hield grote zorgen over invoeren Omgevingswet achter

NRC, 1 april 2020, foto: Catrinus van der Veen.

Het heeft er alle schijn van dat de minister het Coronavirus aangegrepen heeft om uitstel van invoering van de wet af te dwingen zonder eigen fouten te erkennen, tenminste als we de twee NRC-redacteuren Jos Verlaan en Rik Rutten moeten geloven in hun beweringen in:

Ministerie hield grote zorgen over invoering Omgevingswet achter.

,,Volgens betrokkenen bij de Omgevingswet kon ook het kabinet niet meer om uitstel heen, maar wilde het ministerie geen gezichtsverlies lijden.”


Jos Verlaan en Rik Rutten, NRC

Veel onzekerheid over Ruimtelijke Ordening bij gemeenten

,,De inwerkingtreding van de Omgevingswet komt dus wel heel dichtbij nu de Eerste Kamer de Invoeringswet Omgevingswet heeft aangenomen”, aldus de Stec Groep op 12 februari 2020. Uit een benchmark onder zo’n honderd gemeenten blijkt dat veel gemeenten vooral onzeker zijn of een goede implementatie van thema’s op het gebied van Ruimtelijke Ordening gaat lukken. Op basis van eigen verkenningen en innovatieprojecten geeft Stec Groep 10 tips voor een goede implementatie van de Omgevingswet. Betrokkenen kunnen ze hier aanvragen.

Webcollege ‘Omgevingswet in vogelvlucht’

Voor de VNG, de Vereniging Nederlandse Gemeenten, onder meer aanleiding om in de zomer van 2020 een webcollege te organiseren.

Omgevingswet in Vogelvlucht‘ gaat in op de basis van de Omgevingswet. De volgende onderwerpen komen daarin aan bod:

  • Doel en opzet van de Omgevingswet 
  • Maatwerk, beleidsruimte en beleidsvrijheid
  • Bestuurlijke afwegingsruimte en integraliteit
  • De kerninstrumenten
  • De Wet Kwaliteitsborging voor bouwen
  • Participatie
  • Het Digitaal Stelsel Omgevingswet
Webcollege ‘Omgevingswet in vogelvlucht’, YouTube
VNGemeenten, 30 juli 202
0.

Ruimte voor samenspraak; een half jaar publiek debat over de ontwerp-NOVI

‘Alles over de NOVI’-bijeenkomst, september 2019, uit: ‘Ruimte voor samenspraak, ..’, NOVI, 18 februari 2020.

Nadat de overheid in juni 2019 trots haar ontwerp-NOVI presenteerde, en met de onlangs aangenomen Invoeringswet Omgevingswet, vond diezelfde overheid het op 18 februari 2020 een goed moment om terug te blikken in ‘Ruimte voor samenspraak; een half jaar publiek debat over de ontwerp-NOVI‘. Voor de duidelijkheid: de ontwerp-NOVI is de uitkomst van een uitgebreid proces van overleg en kennisdeling tussen ministeries onderling en tussen het Rijk en andere overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers.

Kabinet neemt meer regie op de inrichting van Nederland

Op 23 april 2020 kwam minister Ollongren (BZK), in aanvulling op de ontwerp-NOVI, met een brief aan de Tweede Kamer, waarin ze stelt dat er meer regie nodig is vanuit het Rijk om richting te geven aan de fysieke inrichting van Nederland. Zij vraagt daarin om meer fundamentele keuzes te maken om de oplopende druk op de leefomgeving te temperen.

Ze wil scherpere keuzes over de toekomstige ontwikkeling binnen het Stedelijk Netwerk Nederland, sturen op de vestiging van distributiecentra en werken aan een nationale strategie voor het landelijk gebied zodat alle regio’s optimaal benut worden.’ In ‘Kabinet neemt meer regie op de inrichting van Nederland‘ vind je een toelichting en de aanvullingsKamerbriefRegie en keuzes in het nationaal omgevingsbeleid (NOVI)‘.

Ter ‘verduidelijking’ van de brief schreef Emiel Reiding, directeur Nationale Omgevingsvisie (NOVI), diezelfde dag een column.

Kabinet stuurt op hogere eisen en sterke concentratie logistiek

In de tweede ‘coronavirusmaand’ heeft het kabinet dus bij monde van verantwoordelijk minister Ollongren gemeend knopen door te moeten hakken voor wat betreft onze toekomstige leefomgeving en de wetgeving daaromtrent. Begrijpelijk, het had op dat moment natuurlijk andere zaken aan het hoofd. Wat opvalt bij het kordate ‘ingrijpen’ is de specifieke aandacht die uitgaat naar de volumineuze vierkante distributiecentra, de dozen.

Vanuit tweeërlei hoek – geen onbekenden in de verdozingsdiscussie – werd daar op 29 en 30 april 2020 op gereageerd. De druk daarin is door het Covid-19-virus voor het kabinet wellicht wat van de ketel, maar de lucht is nog zeker niet geklaard.

Beeld: Logistiek.nl

Strengere regels voor XXL-distributiecentra
Logistiek.nl, Nieuws, 29 april 2020






.

Beeld: Stadszaken

Aanvulling NOVI: kabinet stuurt op hogere eisen en sterke concentratie logistiek
Erik Verheggen, interview Cees-Jan Pen en Merten Nefs, Stadszaken, 30 april 2020
.

‘Initiatiefgroep Lelylijn’ ziet na Kamerbrief perspectieven voor de Lelylijn

Omdat de minister ook wil werken aan een ‘nationale strategie voor het landelijk gebied zodat alle regio’s optimaal benut worden’, zag de begin 2020 in het leven geroepen Stichting Initiatiefgroep Lelylijn, die nauw samenwerkt met VNO-NCW Noord, haar kansen schoon. Na de keuze van het Kabinet, in te willen zetten op het verbeteren van de verbinding met alle landsdelen, berichtte de prille organisatie daarover onmiddellijk aan haar ‘supporters’ via hun kakelverse website.

Klik op het screenshot van hun pagina hieronder om alles te weten te komen over hun missie om een nieuwe spoorverbinding tussen het Noorden en de Randstad op de politieke agenda te krijgen. Je kunt dit initiatief – nadat je je hebt laten informeren over hun plannen – steunen, door je in te schrijven als ‘Vriend van de Lelylijn‘. Men beoogt een duurzame en structurele oplossing voor de infrastructuur van het Noorden.

Kamer wil minister van Vrom terug voor meer greep op woningbouw

De roep in de Kamer en de media (vanuit verschillende invalshoeken) om scherpere keuzes en meer regie van de overheid klonk in de maanden voor de brief van de minister luid:

Om iedereen richting 2021 ‘goed’ bij de les te houden, en om het woningtekort aan te pakken, dienden de Tweede Kamerleden Henk Nijboer (PvdA) en Erik Ronnes (CDA) een motie in voor een wedergeboorte van het ministerie van VROM, Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.

.

Deze werd op 3 maart 2020 door de Kamer aangenomen; zij hoopt met deze ‘hersteloperatie’ het Rijk meer greep te geven op woningbouwprojecten. Volkskrantjournalist Marc van den Eerenbeemt berichtte er nog diezelfde dag over:

Kamer wil minister van Vrom terug voor meer greep op woningbouw

Henk Nijboer (PvdA) en het jongbakken Tweede Kamerlid Julius Terpstra (CDA) dienden op 23 juni 2020 een aantal Kamervragen in om deze motie te ondersteunen. Minister Ollongren was in haar beantwoording van deze vragen op 26 augustus 2020 helder: heroprichting van een ministerie voor VROM kost veel tijd en geld en wordt een politiek formatiebesluit en een herintroductie van een Rijksplanologische Dienst acht ze ‘niet passend’ in en bij de NOVI.

Sprong vooruit door krachtig samenspel tussen Rijk en regio

,,Regio en Rijk hebben elkaar meer dan ooit nodig. Intensieve samenwerking is nodig om de grote opgaven van deze tijd – van stikstof tot klimaat, energie en woningbouw – aan te pakken”, blogden Cees-Jan Pen en Joks Janssen op 4 maart 2020 in het online magazine ‘Vastgoedmarkt‘.

Zij kozen dit medium voor hun ‘oproep’ hoogstwaarschijnlijk omdat de volgende dag bouwers, bestuurders en ontwerpers bijeenkwamen tijdens de Nationale Dialoog Bouwcultuur in Soesterberg. De twee – normaliter onafhankelijk van elkaar opererende – ‘veelschrijvers’ op Twitter en Linkedin, kwamen met een eensluidend en krachtig advies aan de regering (en een ieder die aan de complexe misère van de huidige ruimtelijke ordening wil ontkomen) dat moet leiden tot een nieuw ministerie: het ministerie voor de Leefomgeving!

In kort bestek ontrafelen beide heren vele (sectorale) discussies en pleiten ze voor een Rijksoverheid die sterker en strategischer stuurt op transitie, in een krachtig samenspel tussen Rijk en regio waarbij ook bedrijven en burgers aan tafel zitten. Pen en Janssen hopen met dit advies een eigentijds, 21ste eeuws antwoord te geven op de grote ruimtelijke uitdagingen waar we voor staan. Een must read!

Sprong vooruit door krachtig samenspel tussen Rijk en regio‘.

,,Intensieve samenwerking tussen overheid en samenleving, en tussen overheden onderling, is nodig om de grote opgaven van deze tijd – van stikstof tot klimaat, energie en woningbouw – aan te pakken. Dat begint met het organiseren van een meer samenhangende aanpak op rijksniveau en een duurzame lange termijnvisie op de ruimtelijke inrichting van ons land.”


Cees-Jan Pen en Joks Janssen

Het Rijk haalt ruimtelijk de teugels aan, maar wie gaat dat voelen?

,,Het kabinet gaat de teugels aanhalen bij landelijke opgaven als de woningbouw en energietransitie”, zo ‘waarschuwt’ Gemeente.nu, een landelijke website waar gemeentelijke instellingen en ambtenaren (sectoraal) geïnformeerd worden over actuele zaken, haar lezers. ,,Maar van een nieuwe centralisatiedrift is geen sprake. Gemeenten krijgen er juist bevoegdheden bij”, lijkt de geruststellende boodschap.

Redacteur Pieter van de Brand sprak met hoogleraar gebiedsontwikkeling Co Verdaas en (scheidend) directeur NOVI Emiel Reiding over de implicaties van de door minister Ollongren geproclameerde ‘onafwendbare rijkssturing’ voor gemeenten. Je leest het in: ‘Het Rijk haalt ruimtelijk de teugels aan, maar wie gaat dat voelen?‘, een reportage van Gemeente.nu van 18 mei 2020.

,,Dat er nu eindelijk een breuk met doelloos decentraliseren is gekomen, lag al jaren voor de hand. Eindelijk is er de erkenning dat het met bottom-up alleen niet lukt. Al lange tijd was duidelijk dat de regio’s er zelf niet uitkomen.”


Co Verdaas

De regering gaat regie voeren, maar hoe dan?

De regering presenteert na de zomer van 2020, de verwachting is in september; coronaperikelen deden ook dit moment opschuiven, het definitieve ontwerp van de Nationale Omgevingsvisie. De opgaven zijn bekend: een enorme woningbouwopgave, de energietransitie, mobiliteit en infrastructuur, ingrijpende veranderingen in het landelijk gebied en de ruimtelijke gevolgen van de economische ontwikkeling. Voor de uitvoering ervan wordt door velen regie van de rijksoverheid verondersteld.

,,De regering wil ‘regie voeren’, maar de vraag is hoe dat dan moet”. vragen Co Verdaas en Friso de Zeeuw, hoogleraar respectievelijk emeritus hoogleraar Gebiedsontwikkeling van de TU Delft, zich af in Vastgoed Journaal op 13 juli van dat jaar, benieuwd naar hoe de regering de ambities waar gaat maken. Omdat zij ‘een parade van hele en halve afspraken tussen rijksoverheid, gemeenten en provincies’ zien, hebben ze een uitvoeringsconcept geformuleerd en aangeboden aan minister Ollongren. Zij komen tot de conclusie dat de rijksoverheid allereerst de nodige expertise in huis moet halen, onder meer op ruimtelijk-economisch terrein. In hun voorstel komen, binnen nationale kaders, ongeveer dertig Regionale InvesteringsAgenda’s (RIA’s) tot stand, met een tijdshorizon van 10 tot 20 jaar.

‘Na Wild West en sciencefiction op zoek naar de juiste film’

Op 2 juli, tijdens een online kennisbijeenkomst over de NOVI, georganiseerd door de SKG, de Stichting Kennis Gebiedsontwikkeling (TU Delft), en Buck Consultants, nam minister Kajsa Ollongren (BZK) het eerste exemplaar van dit sturingsconcept voor de inrichting van Nederland uit handen van René Buck (Buck Consultants) in ontvangst: ‘Na Wild West en sciencefiction op zoek naar de juiste film’. Buck, die al eerder ter sprake kwam in de verdozingsdiscussie, stelt haar in onderstaand interview alvast een paar vragen en is benieuwd naar haar bevindingen:

Interview met minister Ollongren over de NOVI, YouTube-kanaal gebiedsontwikkeling.nu, 2 juli 2020

‘Krachtenbundeling, dat is de truc’

Friso de Zeeuw en Co Verdaas willen met hun publicatie een serieuze aanzet geven voor een handelingsperspectief. Simpel gezegd: hoe kunnen die grote opgaven omgezet worden in concrete projecten? Joost Zonneveld, sinds 2020 hoofdredacteur bij de leerstoel Gebiedsontwikkeling (TU Delft), publiceerde op de dag van aanbieding van het sturingsconcept (2 juli) een dubbelinterview met de auteurs: ‘Co Verdaas en Friso de Zeeuw over ruimtelijke opgaven: “Krachtenbundeling, dat is de truc”‘.

Vraag de liefhebbers van wild west niet om de filmwereld te vernieuwen

Zo’n drie weken na overhandiging van het sturingsconcept publiceerde datzelfde platform voor kennis, nieuws en opinie, ‘GO-Gebiedsontwikkeling.nu‘, een bijdrage van adviseur maatschappelijke gebiedsontwikkeling en zichzelf ‘De Ruimtemaker’ noemende Frans Soeterbroek. Soeterbroek heeft zich gespecialiseerd in wat hij ‘samen stad en gemeenschap maken’ noemt. Hij vervlecht de werelden van omgevingsbeleid, stads- en gebiedsontwikkeling met die van democratische vernieuwing, collectieve intelligentie en sociaal kapitaal. Een kolfje naar de hand van Kunst en Landschap. Frans Soeterbroek las het concept en kwam met een eenduidig advies: ‘Friso en Co, ga echt eens wat andere films kijken.‘.

11 september 2020: Kabinet presenteert Nationale Omgevingsvisie voor de inrichting van Nederland

Nationale Omgevingsvisie (NOVI), YouTube-kanaal MinBZK, 11 september 2020.

Op 11 september 2020 was het dan zover: De ministerraad heeft op voorstel van minister Ollongren van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties ingestemd met toezending aan de Tweede Kamer van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). Ollongren had in april reeds aangegeven een meer sturende rol voor de overheid weggelegd te zien. Het Kabinet neemt meer regie om richting te geven aan de fysieke inrichting van Nederland.

,,De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) gaat over de vraag hoe we de beschikbare ruimte in Nederland morgen en overmorgen zo goed mogelijk blijven benutten. Daarbij moeten we rekening houden met de bouw van veel nieuwe woningen, goede bereikbaarheid en de energietransitie. Dat lukt alleen als we dat in samenhang doen. Het Rijk neemt de regie, maar we geven ze vervolgens vorm samen met provincies, steden en maatschappelijke organisaties.”


Minister Ollongren

Samen met de NOVI is ook de Uitvoeringsagenda opgeleverd. De Uitvoeringsagenda beschrijft hoe er concreet uitwerking gegeven gaat worden aan de NOVI als één overheid, samen met de samenleving. Naast de instrumenten van de Omgevingswet – die zoals gezegd met ingang van januari 2022 in werking treedt – worden een aantal nieuwe instrumenten en (nationale) programma’s ingezet.

Lees hier het persbericht van het ministerraadsbesluit: ‘Kabinet presenteert Nationale Omgevingsvisie voor de inrichting van Nederland‘. Klik op de illustratie hieronder om de NOVI en de Uitvoeringsagenda te downloaden. Dat geldt ook voor de samenvatting van de NOVI.

Downloadpagina Nationale Omgevingsvisie en Uitvoeringsagenda, Ministerie BZK, 11 september 2020 (incl. Samenvatting NOVI).

PBL houdt vinger aan de pols met de ‘Monitor Nationale Omgevingsvisie 2020’

Op 21 september lanceerde het PBL, het Planbureau voor de Leefomgeving, haar eerste (rapport) ‘Monitor van de Nationale Omgevingsvisie‘. In deze rapportage monitort het PBL de langetermijnvisie van het Rijk op de toekomstige ontwikkeling van Nederland. Het houdt op die manier vinger aan de pols van het kabinet: worden de gestelde doelen gehaald? De rapportage zal iedere twee jaar uitkomen om het doelbereik te monitoren.

Het PBL brengt deze monitor uit in samenwerking met het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM), de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Alle indicatoren zijn met een uitgebreide toelichting ook opgenomen in het Compendium voor de Leefomgeving (CLO).

De Monitor brengt met effectindicatoren in beeld welke ontwikkelingen zich in de leefomgeving voordoen, gekoppeld aan de doelen van de NOVI. Waar deze doelen voldoende concreet zijn, doen het PBL in deze Monitor een uitspraak over de mate van doelbereik. Bij de overige doelen geven de indicatoren de richting aan van ontwikkelingen. De resultaten zijn geordend naar de vier prioriteiten uit de NOVI:

  • Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie
  • Duurzaam economisch groeipotentieel
  • Sterke en gezonde steden en regio’s
  • Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied
Uit: ‘Monitor Nationale Omgevingsvisie 2020, Figuur 1, 21 september 2020.

Druk op de ruimte is de laatste jaren sterk toegenomen

Programmaleider en lid van het team ‘Ruimtelijke Verkenningen Nederland Later‘ bij het PBL, Rienk Kuiper, stelt in de begeleidende Nieuwsbrief bij de Monitor dat ‘de druk op de ruimte de laatste jaren sterk is toegenomen’ en ‘dat het Kabinet dat met de NOVI in goede banen probeert te leiden’. Hij acht het echter van groot belang dat het PBL – als onafhankelijk instituut – scherp meekijkt naar de keuzes die worden gemaakt.’

,,Dit vraagt om effectieve afstemming, binnen het Rijk maar ook met decentrale overheden.”


Rienk Kuiper

Interbestuurlijke samenwerking kan en moet beter. Nederland heeft één overheid nodig!

,,Veel mensen in het openbaar bestuur vinden dat de interbestuurlijke samenwerking beter kan en ook beter moet. Burgers die de berichten over de woningcrisis horen of lezen, zullen zich ook afvragen of de overheid dit niet beter aan had kunnen pakken.” Dat staat in het (begeleidend schrijven van het) ‘Discussierapport ‘Nederland heeft één overheid nodig’‘ van de studiegroep Interbestuurlijke en Financiële Verhoudingen.

Ook: ,,Om als overheid een adequate en betrouwbare partij te zijn in het aanpakken van grote maatschappelijke opgaven is het belangrijk om na te denken over het eigen functioneren, over de onderlinge samenwerking en over onze verhouding tot burgers en bedrijven. Hoe opereren we in dit tijdsgewricht als één overheid? Welke randvoorwaarden zijn daarvoor nodig?”

De studiegroep is door de gezamenlijke overheden ingesteld om op deze vragen antwoorden te formuleren in de vorm van beleidsopties en aanbevelingen. Het ‘Eindrapport studiegroep IFV – Als één overheid slagvaardig de toekomst tegemoet!‘ kun je hier downloaden.

Column Joks Janssen: ‘Krachtig samenspel’

Beeld: ©NRP

Al eerder bepleitte Joks Jansen (o.a. samen met Cees Jan Pen; ik schreef daar eerder over in dit blogboek) – intensieve samenwerking tussen overheid en samenleving, en tussen overheden onderling. Hij zet die opvatting kracht bij door te refereren aan de oproep van bovengenoemde studiegroep Interbestuurlijke en Financiële Verhoudingen en te alerteren voor ‘bestuurlijke Alleingang’ in zijn column: ‘Krachtig samenspel‘ in NRP op 21 september 2020.

Grote ontwikkelopgaven maken ontwikkelvisie noodzakelijk

DSCF8442.jpg” (CC BY 2.0) by amsfrank

,,De grenzen van de ruimte zijn in zicht. We kunnen niet meer doorgaan met zachte regie. De opgaven in de ruimtelijke inrichting zijn daarvoor te groot. Het is tijd om tot een evenwichtige visie te komen die de verschillende opgaven in hun onderlinge samenhang te benadert.” Dat zegt Walter de Boer, CEO bij gebiedsontwikkelaar BPD, Bouwfonds Property Development, in de BPD-publicatie ‘Dossier #5‘, die gaat over de grote en met elkaar samenhangende verander- en ontwerpopgaven van ons land.

,,De huidige situatie is geen natuurverschijnsel. Het is de uitkomst van een zwak ruimtelijk-ordeningsbeleid.”


Walter de Boer, CEO BPD

Edwin Lucas, zelfstandig tekstprofessional en redacteur, interviewde de Boer voor Gebiedsontwikkeling.nu en tekende een nadrukkelijk pleidooi op voor verandering van aanpak voor de gebiedsontwikkelingsopgaven waar Nederland de komende jaren voor staat:

,,Geen zachte regie meer, maar een duidelijke visie met extra aandacht voor de financiering van de ruimtelijke inrichting.”


Walter de Boer, CEO BPD

De drie overheidslagen zitten elkaar in de weg, harde plannen ontbreken en het is onduidelijk wie de leiding neemt in het proces. En dus is het tijd voor een duidelijke visie, zegt Walter de Boer in: ‘BPD: grote ontwikkelopgaven maken ontwikkelvisie noodzakelijk‘.

Adviesorganen: Zet ontwerpkracht in voor omgevingskwaliteit

Een tweetal adviesorganen, het College van Rijksadviseurs en de Raad voor Cultuur, had zijn huiswerk met betrekking tot de omgevingskwaliteit al in het voorjaar gedaan. Op de Nationale Dialoog Bouwcultuur-dag in Soesterberg, 5 maart 2020, presenteerde het duo ‘Verder met de Verklaring van Davos‘ – een advies dat ervan uitgaat dat de kwaliteit van oplossingen voor de grote maatschappelijke vraagstukken waar we voor staan, kan worden verbeterd door de inzet van ontwerpkracht. Zij riepen het kabinet op om ambitie te tonen en te komen tot een rijksbreed gedragen omgevingsbeleid. Hier hun nieuwsbericht van 3 maart 2020: Adviesorganen: Zet ontwerpkracht in voor omgevingskwaliteit

Verder met de Verklaring van Davos

‘Iedereen voelt nu dezelfde landschapspijn’

Een ‘opmerkelijke oproep om cultuur nadrukkelijker met het bouwen te verbinden’, noemt rijksbouwmeester Floris Alkemade de ‘Verklaring van Davos‘, een verklaring van de Europese ministers van Cultuur om de omgevingskwaliteit te verbeteren. Er moet, valt er in te lezen, voortaan korte metten worden gemaakt met de veelvuldig opgetrokken ‘karakterloze bouwwerken’, met ‘de toename van gezichtsloze ongebreidelde stadsuitbreiding’ en ‘de achteruitgang van de historische structuur en het verlies van regionale tradities en identiteit.’ Wie zal het met dergelijke dooddoeners niet eens zijn?

Lees in Iedereen voelt nu dezelfde landschapspijn, een artikel van Martin Hendriksma in het vakblad ‘Binnenlands Bestuur‘ (5 maart 2020). de reactie van de Rijksbouwmeester en de kansen die hij ziet voor verdere discussie. In elk geval goed dat deze informatie nu ook doordringt tot de burelen van de Nederlandse overheid.

,,Je krijgt met de Verklaring van Davos nieuw gereedschap in handen om dit onderwerp te agenderen.”


Rijksbouwmeester Floris Alkemade

Ontwerpkracht

Samen met de Raad voor Cultuur heeft Rijksbouwmeester Floris Alkemade geadviseerd om ontwerpkracht in te zetten bij maatschappelijke vraagstukken, om zo de ruimtelijke kwaliteit te verbeteren. Ze hebben de minister geadviseerd een Rijksbureau voor Omgevingskwaliteit op te richten, dat door alle disciplines en vraagstukken heen invulling geeft aan de ambitie om te komen tot een rijksbreed gedragen omgevingsbeleid.

Op 31 maart 2020 liet de redactie van Publiek Denken, een netwerkplatform voor professionals werkzaam in de publieke sector, in de special ‘Duurzaam bouwen; samenwerken aan toekomstbestendige stedenAlkemade zijn visie daaromtrent uiteenzetten in: ‘Ontwerpkracht‘.

Energietransitie kan ons vooruit helpen richting een schoner, rijker en hechter Nederland

Er wordt zoals je merkt op verschillende niveaus, in diverse gremia, nagedacht en gediscussieerd om de te verwachten ‘pijnen van verandering’ zo tegemoet te treden dat ze draaglijk worden, of – beter – innovatieve en creatieve oplossingen aanreiken die (kunnen) leiden tot een breedgedragen ‘compromis’ dat uitzicht biedt op een (progressieve) leefbare omgeving – zonder stippen op de horizon te zetten, en waarbij de rijksoverheid een ‘sturende’ rol gaat vervullen, lees ruimtelijke regie gaat krijgen.

Zo kom je via Parijs tot een beter Nederland

,,Als we nú de juiste keuzes maken, kunnen we de energietransitie inzetten om Nederland rijker, hechter en schoner te maken”, dat stelt het College van Rijksadviseurs in:

Via Parijs, een ontwerpverkenning naar een klimaatneutraal Nederland’.

Via Parijs is geen blauwdruk, en zeker geen Rijksplan, maar een advies aan het Rijk en zijn partners. Het is gebaseerd op een ontwerpend onderzoek naar het bereiken van een aantrekkelijk postfossiel Nederland in 2050, dat vanuit ruimtelijke overwegingen én vanuit de logica van systemen zo optimaal mogelijk is.

Via Parijs sluit naadloos aan op het eerder in december 2018 gelanceerde Panorama Nederland, waarmee het College laat zien dat de grote maatschappelijke vraagstukken van nu juist de sleutel (kunnen) zijn voor welkome en structurele verbeteringen van ons land. Kunst en Landschap berichtte er eerder over in ‘College van Rijksadviseurs lanceert Panorama Nederland‘.

Smeer de energietransitie niet als pindakaas uit over Nederland

‘Via Parijs’ is dus geen plan, maar een voorzet voor het maatschappelijk debat. Op basis van een aantal principes die ruimtelijk zijn vertaald. De twee voornaamste principes:

  • Combineer de energietransitie met andere opgaven. Zo wordt de energietransitie ook leuk(er). Op die manier verwerf je draagvlak.
  • Concentreer. Smeer de energietransitie niet gelijkmatig als pindakaas uit over Nederland.

Daan Zandbelt, Rijksadviseur voor de Leefomgeving, legt beide principes helder uit in: ‘Smeer de energietransitie niet als pindakaas uit over Nederland‘. Klik op GO-column hieronder.

Het College van Rijksadviseurs wil met Via Parijs overheden inspireren en motiveren om gezamenlijk en planmatig aan de slag te gaan met de energietransitie en te kiezen voor een integrale, samenhangende aanpak.

Op 17 oktober 2019, de dag dat ‘Via Parijs’ verscheen, kwam het College met het volgende nieuwsbericht: ‘Energietransitie biedt kansen voor Nederland

Dialoog Via Parijs, YouTube-kanaal College van Rijksadviseurs, 16 december 2019.

Energietransitie biedt kansen voor Nederland

Met de ontwerpverkenning Via Parijs laat het College dus zien hoe we de energietransitie de komende decennia gestalte kunnen geven. Het biedt volgens hen een inspirerend toekomstbeeld dat voortkomt uit ruimtelijke keuzes én de logica van systemen.

,,Deze transitie kan helpen onze leefomgeving te verbeteren, als we durven kiezen voor een integrale en samenhangende aanpak.”


Miriam Ram, lid College van Rijksadviseurs

Op 24 maart 2020 belichtte Miriam Ram, urban designer en lid van het College van Rijksadviseurs, deze ontwerpverkenning aan de hand van vier principes voor gebiedsontwikkelaars:

  • Benut potentie ondergrond
  • Concentreer elektriciteitsopwekking
  • Zon op daken, gevels, haven- en bedrijventerreinen
  • Landschap als CO2-spons

Ram wijst daarbij op de onmisbaarheid van een planmatige aanpak en samenhangende visie voor deze grote transitie – ,,om op tijd de doelstellingen te halen, om op de lange termijn draagvlak te krijgen bij de bevolking, en om de ruimte in ons land niet te versnipperen of te vermorsen.” Verbinding met andere opgaven en respect voor bestaande kwaliteiten op alle schaalniveaus acht ze bij deze aanpak cruciaal.

Deze integrale aanpak doet een beroep op samenwerking op alle fronten. Het College van Rijksadviseurs pleit er daarom voor om de sectoraal ingestoken RES-en, de (30) Regionale Energiestrategieën, uit te breiden tot ‘Regionale Omgevingsagenda’s‘. Mijns inziens een wijs advies – gezien de verwevenheid met de andere transitieopgaven.

Adequate communicatie omtrent een dergelijke uitbreiding is daarbij wel gewenst, blijkens o.a. een Nieuwsbericht van de Provincie Drenthe van 31 maart 2020: ‘Samen doorpakken in de energietransitie in Drenthe‘. En er moet natuurlijk ook weer even een nieuwe video gemaakt worden.

Regionale Energiestrategie – Waarom, Wat en Wanneer, YouTube-kanaal
Nationaal Programma Regionale Energiestrategie, 13 november 2019.

Het Rijk krijgt hierbij een cruciale rol. Zij moet met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) een heldere visie op het nationale schaalniveau geven. Klik voor het volledige artikel van Miriam Ram op: ‘Zo kom je via Parijs tot een beter Nederland‘, of op onderstaande illustratie. Aanrader!

© Nicholas Doherty on Unsplash

Geestverruimend optimisme

Nog zo’n aanrader! Niet in de laatste plaats omdat het een artikel betreft over Panorama Nederland dat over de inrichting van het noordelijk landschap gaat, de provincie Groningen in dit geval.

Peter Michiel Schaap, coördinator bij GRAS, het architectuurcentrum voor en van Groningen, dat de kennis van, en het debat over de gebouwde omgeving stimuleert en aanjaagt, maakt ‘op een verloren zaterdag of zondag’ graag een rondje door de provincie Groningen. Dan geniet hij van de pracht van het Groninger landschap, maar net zo vaak schieten hem de tranen in de ogen.

Zo maar een citaat uit ‘Geestverruimend optimisme‘, dat Schaap op 31 maart 2020 in het tijdschrift Noorderbreedte liet optekenen.

,,Als we zo doorgaan, wordt niet alleen Winschoten een bende. Sterker, dan dreigt een dementerend landschap: een landschap zonder samenhang, met dorpen zonder ziel en huizen zonder hart. Alleen het van de context losgezongen erfgoed herinnert ons dan nog aan de tijden dat het nog goed was.”


Peter Michiel Schaap

Klik op de foto hieronder voor Peter Michiel’s ‘Geestverruimend optimisme‘.

Uit: Panorama Nederland, stadslandbouw als plek voor ontmoeting, educatie en betrokkenheid.

‘De toekomst van Nederland’, ‘Een klein land met verre uithoeken’

Op 23 april, de dag dat minister Ollongren (BZK), in aanvulling op de ontwerp-NOVI, met een brief aan de Tweede Kamer kwam, waarin ze stelde dat er meer regie nodig is vanuit het Rijk om richting te geven aan de fysieke inrichting van Nederland, sprak programmamaker bij De BalieTim Wagemakers, met eerder genoemde Rijksbouwmeester Floris Alkemade en journalist-publicist Floor Milikowski.

Floris Alkemade publiceerde op 16 april zijn boek ‘De Toekomst van Nederland – De kunst van richting te veranderen‘ en Floor Milikowski legde in diezelfde maand de laatste hand aan haar boek ‘Een klein land met verre uithoeken – Ongelijke kansen in veranderend Nederland‘, waarin ze een tijdsbeeld schetst van dorpen en steden, bewoners en bestuurders op zoek naar houvast in een veranderende wereld. In juni ging het boek in de verkoop. Ter promotie schreef ze er een prachtig essay over, dat op 3 juni verscheen in de Groene Amsterdammer: ‘De platte polder is niet zo plat meer‘.

Rijksbouwmeester Floris Alkemade vertelt over een gezonde en groene samenleving, Maatschappijwij, 6 oktober 2020.

Als noordelijke bezoeker van deze pagina kom je goed aan je trekken: de ‘martelgang’ van het ‘immer noodlijdende’ Wildlands, de voormalige dierentuin van Emmen, wordt uitgebreid besproken in dit bijna een uur durende uiterst onderhoudende en informatieve driegesprek. Vanzelfsprekend kun je dit later terugkijken op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Daarop abonneren mag.

De Balie Live met Floris Alkemade en Floor Milikowski, YouTube-kanaal De Balie, 23 april 2020.

‘Ontwerp en politiek zijn gescheiden werelden geworden’

Riek Bakker. Foto: Bram van Risp, studio scherp & bewogen

Mei 2020: ,,Wij hoorden dat zelfs de rijksbouwmeester geen directe toegang heeft tot het kabinet. De nieuwe kaste van procesmanagers heeft het gesprek overgenomen”, zegt Annemiek Rijckenberg, de nieuwe hoofdredacteur van het kennisnetwerk Ruimte en Wonen, uitnodigend en op vragende toon tegen professor Riek Bakker, ‘een van de bekendste stedenbouwkundigen van Nederland, met zeer veel kennis van onze planningscultuur en de degeneratie daarvan’. Samen met mederedacteur Paul Gerretsen was ze benieuwd naar Bakker’s visie op de (toekomstige) ruimtelijke vormgeving en leefomgeving van ons land. ‘Zonder een nationale langetermijnvisie’ – en dat is de NOVI volgens Riek in de verste verte niet – ‘gaan de regio’s het nog moeilijk krijgen’: ‘Ontwerp en politiek zijn gescheiden werelden geworden‘.

,,Bestuurders moeten visie etaleren en voor de uitwerking de creativiteit van ontwerpers, burgers en bedrijven de ruimte geven.”


Riek Bakker

Samenkomst coronacrisis en uitwerking Nationale Omgevingsvisie biedt unieke kans

Beeld: Robin Duister

,,Het nu of nooit!”, zegt architect, urbanist en Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving Daan Zandbeldt. De toevallige samenkomst van de coronacrisis en de uitwerking van de nationale omgevingsvisie, is volgens Zandbeldt een unieke kans, zo valt lezen in zijn column op de website van het College van Rijksadviseurs. Het biedt volgens hem de mogelijkheid de grote ruimtelijke opgaven in Nederland met visie aan te pakken. “En dit is precies het soort perspectief waar we als land naar snakken.” Je leest het hier: ‘Het is nu of nooit‘.

,,De coronacrisis geeft momentum om grote, breed gedragen investeringen voor de lange termijn te doen. In meerdere transities die we al lange tijd niet weten door te zetten. Flatten the curves.”


Daan Zandbeldt

Raad voor de leefomgeving en infrastructuur: ‘Kies na coronacrisis voor groen herstel’

,,Na de coronacrisis moet het kabinet het herstel van de economie op gang helpen brengen. Daarbij kan het best gekozen worden voor herstelmaatregelen die economie en werkgelegenheid op de korte termijn bevorderen en tegelijkertijd bijdragen aan een duurzame economie op de langere termijn.” Dat concludeert de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) in zijn advies ‘Groen uit de crisis’ dat op 10 juli 2020 is aangeboden aan de ministers en staatsecretarissen van BZK, EZK, IenW en LNV.

De coronacrisis veranderde razendsnel ons gedrag en onze gewoontes. De manier waarop we naar de samenleving kijken veranderde mee. Of dit blijvende veranderingen zijn is nog onzeker, maar de raad (Rli) vindt dat het kabinet met het herstelbeleid moet inspelen op veranderingen als daarmee een extra impuls kan worden gegeven aan de transitie naar een meer duurzame economie.

De Rli vindt dat de duurzaamheidsopgaven op dit moment nog onvoldoende worden meegewogen in de politieke afweging die over het herstelbeleid wordt gemaakt – de raad doet dan ook concrete suggesties voor maatregelen voor groen herstel. Lees hier het persbericht waarin de Rli het rapport Groen uit de crisis toelicht.

Groen uit de crisis betekent aandacht voor andere sectoren economie

,,Nu moeten we debatteren hoe we sterker, dus groener, uit de crisis moeten komen”, schrijft eerder genoemde Cees-Jan Pen, een dag na het verschijnen van het rapport van de Rli. Pen is adviseur in diverse gremia op het gebied van werklocaties (bedrijventerreinen, kantoren en winkels), stedelijke en regionale economie en vastgoed. Zo kwam hij onder andere eerder ter sprake in verband met de verdozingsproblematiek.

Pen heeft 15 jaar ervaring vanuit zowel de overheid als de adviessector met onderzoek rond vastgoed en ruimtelijk-economische vraagstukken. Lees hier zijn reactie op Groen uit de crisis: ‘Groen uit de crisis betekent aandacht voor andere sectoren economie‘ in Innovation Origins, een onafhankelijk journalistiek platform dat zich richt op innovatie, de economie van innovatie en de mensen erachter (11 juli 2020).

Breng de vastgoedsector in beweging: de transitie naar een natuurinclusieve stad

Beeld: ©WUR

Natuur draagt bij aan gezondheid en welzijn. Meer groen in steden leidt tot een aangenamere woonomgeving voor de inwoners en een beter vestigingsklimaat voor bedrijven. Ook is voldoende groen belangrijk voor de biodiversiteit en het milieu. De vastgoedsector kan een belangrijke rol spelen in de transitie naar meer natuurinclusieve steden, menen onderzoekers van Wageningen University & Research. Welke, lees je in de brochure ‘De transitie naar een natuurinclusieve stad‘.

Sturen op samenhang als harde voorwaarde voor gebiedsontwikkeling


Beeld: ©NRP

‘Stuur op samenhang’ bepleit Joks Janssen in zijn column voor het NRP, een onafhankelijk kennisnetwerk voor de volle breedte van de vastgoedsector. ‘Niet als plichtmatig planologisch proza in de Omgevingsvisie (NOVI, red.), maar als harde voorwaarde voor gebieds-ontwikkeling: ‘investeer in integraliteit in plaats van in ruimte’, luidt zijn credo. Lees hier zijn column: ‘Sturen op samenhang als harde voorwaarde voor gebiedsontwikkeling‘.

NRP talkshow ‘Verbeter de wereld, begin bij het bestaande’

Presentator bij De Balie Tim Wagemakers ging op 25 juni 2020 op initiatief van het NRP-kennisnetwerk in gesprek met Rijksbouwmeester Floris Alkemade, hoogleraar aan de TU Delft Hans de Jonge, voorzitter van NRP Bart Krol, en Directeur Vastgoedbeleggingen bij Syntrus Achmea, Nicole Maarsen, over de sleutelrol die onze bestaande gebouwen en gebieden in de grote transitieopgaven kunnen – moeten vervullen. Ze kunnen volgens hen alleen in samenhang worden opgelost en ‘we zijn niet gebaat bij de zoveelste serie van nieuwe stadsuitbreidingen’. Als we Nederland toekomstbestendig willen maken moeten we dus beginnen bij het bestaande.

Gevijven komen zij tot de ‘conclusie’ dat – alle goede ‘papieren’ NOVI-doelen ‘ten spijt’ – er gezocht moet worden naar integrale publiek-private samenwerking binnen kwalitatief ruimtelijke kaders – al of niet ‘gestuurd’ door een ‘Taskforce Omgevingskwaliteit‘. Kijk hieronder naar de ‘integrale’ versie van dit ‘visionaire’ zeer onderhoudende tafelgesprek. Als je liever eerst de ‘highlights‘ leest kan dat. Allebei – kijken en lezen – mag natuurlijk ook. Aanrader!

NRP talkshow ‘Verbeter de wereld, begin bij het bestaande’

CRa-advies voor ‘Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp’: zorgvuldig opdrachtgeverschap en inzet ontwerpkracht

Om de vier jaar stellen betrokken ministeries een Actieplan op met betrekking tot het ruimtelijk ontwerp van ons land. Momenteel – medio Coronajaar 2020 – wordt door de ministeries van BZK en OCW gewerkt aan de zogeheten nieuwe ‘Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp‘ (ARO), voor de periode 2021-2024. Het College van Rijksadviseurs (CRa) deed op 28 juli van dit jaar een voorzet voor de inhoud van het programma aan de hand van twee kernbegrippen: zorgvuldig opdrachtgeverschap en de inzet van ontwerpkracht. De ministeriële Actieagenda-2021-2024 verschijnt naar alle waarschijnlijkheid najaar 2020. Ik houd je op de hoogte.

In de visie van het CRa kan de ARO een belangrijke toegevoegde waarde hebben in de vorm van een meerjarig stimuleringsprogramma waarin de omgevingskwaliteit van Nederland centraal staat. De ARO vervult daarbij volgens hen een schakelfunctie tussen het Rijksbeleid aan de ene kant en de concrete ontwerpopgaven aan de andere kant. Download hier het CRa-advies ‘De nieuwe ARO

CRa komt met een zestal adviezen, één daarvan is van Vlaamse origine

Voor de inhoud van de ARO heeft het CRa een zestal adviezen voorbereid. Een daarvan is van Vlaamse origine. De adviezen hebben betrekking op:

• De versterking van het publieke opdrachtgeverschap op regionaal en lokaal niveau
• Het inzetten van ontwerpend onderzoek bij de aanpak van urgente maatschappelijke opgaven
• Het onderzoeken van de mogelijkheden van werkwijze van de ‘Vlaamse Open Oproep’’ voor Nederland
• Het inzetten op een Rijksbreed commitment en de samenwerking van departementen
• Het stimuleren van multidisciplinaire kennisontwikkeling en -deling
• Het ontwikkelen van een visie op de veranderende maatschappelijke opgaven in relatie tot het reguliere onderwijs, de beroepservaringsperiode en life long learning (Wet op de architectentitel).

Een Open Oproep uit Vlaanderen met wat lesjes voor Nederland

In de markt voor ontwerpdiensten gaat het om het aanbod (wat leveren ontwerpers) maar zeker ook om de vraag. Hier ligt voor het publiek opdrachtgeverschap een sleutelrol weggelegd. Dit opdrachtgeverschap moet volgens het CRa op een fundamenteel andere manier worden ingevuld: in de geest van de (hierboven al eerder besproken) Verklaring van Davos. Dit vergt een ingrijpende inhaalslag. Veel capaciteit op het gebied van ruimtelijke kwaliteitszorg is de afgelopen jaren weggevallen bij gemeenten, van groot tot klein.

Een instrument dat kan bijdragen om de situatie te verbeteren is de ‘Open Oproep’ zoals die wordt gebruikt in Vlaanderen (niet te verwarren met de Open Oproep zoals deze door Stimuleringsfonds voor de Creatieve Industrie nu al wordt ingezet). De Vlaamse Open Oproep is gericht op bouwopdrachten, van de uitvraag tot en met de realisatie, waarbij lokale overheden maar ook schoolbesturen, rechtbanken en culturele instellingen optreden als opdrachtgever.

Het CRa brengt op dit moment de betekenis, de positionering en de randvoorwaarden van het derde advies, de Vlaamse Open Oproep, voor Nederland in kaart. Om je alvast een indruk te geven waar zij hun inspiratie hebben opgedaan kun je terecht op ‘de enige echt kritische, onafhankelijke, community-based website van de Lage Landen over architectuur en meer’: die van Archined.

Lees hier een recensie van de Rotterdamse architect Eireen Schreurs, docent aan de TU Delft en verbonden aan de KULeuven/UAntwerpen waar zij promoveert op het thema materiële cultuur. Ze zit tevens in de redactie van het Vlaams Architectuurboek 2020: ‘Een Open Oproep uit Vlaanderen‘. (Deze recensie werd op 17 december 2019 op Archined gepubliceerd.)

De reizende tentoonstelling ‘Open Oproep, 20 jaar architectuur in publieke opdracht’

In het kader van de viering van 20 jaar bouwmeesterschap nam het Team Vlaams Bouwmeester het initiatief voor een reizende tentoonstelling over zijn oudste en best gekende instrument: de Open Oproep. De tentoonstelling, gerealiseerd door de Vakgroep Architectuur en Stedenbouw UGent, was vanaf 20 september 2019 in een eerste versie te zien in het VANDENHOVE Centrum voor Architectuur en Kunst in Gent.

Na Gent reisde de tentoonstelling, in telkens wisselende samenstellingen, naar het Atelier Bouwmeester in Brussel, en vervolgens onder meer naar Hasselt, Leuven en Kortrijk, om in het voorjaar van 2021 te eindigen in het Vlaams Architectuurinstituut in Antwerpen.

Curatoren: Maarten Liefooghe en Maarten Van Den Driessche
Met installaties van: Ester Goris, Malgorzata Maria Olchowska en Joris Kerremans met Louis Seynaeve en Toon Verdonck

Lezing: ‘Open Oproep’ – the making of… / Maarten Liefooghe, Maarten Van Den Driessche, YouTube-kanaal UGent (Vakgroep Architectuur en Stedenbouw), 26 november 2019.

Als je dat nog niet gedaan hebt, kun je het (volledige) CRa-advies ‘De nieuwe ARO‘ hier downloaden.

Balans van de leefomgeving. Burger in zicht, overheid aan zet

Het PBL het Planbureau voor de Leefomgeving, brengt tweejaarlijks de Balans van de Leefomgeving uit over de staat van de leefomgeving en het leefomgevingsbeleid. In de ‘Balans van de Leefomgeving 2020. Burger in zicht, overheid aan zet‘ staan de vier grote leefomgevingsopgaven centraal:

  • Klimaatverandering en Energie
  • Landbouw, Voedsel en Natuur
  • Ruimtelijke ontwikkelingen
  • Circulaire Economie


PBL: betrek burger meer bij leefomgevingsbeleid!

,,De afgelopen jaren heeft de Nederlandse overheid het nodige beleid ontwikkeld om de grote leefomgevingsproblemen aan te pakken, maar een structurele kanteling is nog niet ingezet.” Aldus het PBL.

,,Het gaat nog steeds niet goed met onze leefomgeving en de opgaven op het vlak van onder meer klimaat, natuur, grondstoffengebruik en woonomgeving worden alleen urgenter.”


PBL

De overheid blijft aan zet, maar de beleidsambities kunnen alleen slagen als die overheid daarbij ook de aansluiting bij de burger weet te vinden. In de Balans-2020 is dan ook voor het eerst (publieks)onderzoek gedaan naar de betrokkenheid van burgers bij de leefomgeving en het beleid.

‘PBL: betrek burger meer bij leefomgevingsbeleid’

Gebiedsontwikkeling.nu, dat zich afficheert met ‘platform voor kennis, nieuws en opinie’, benadrukte de rol van de burger in het transitieproces instigerend: het publiceerde op 14 september een samenvattend artikel met de kop ‘PBL: betrek burger meer bij leefomgevingsbeleid‘.

,,Een echte kanteling richting een betere leefomgeving is alleen mogelijk als de bredere samenleving in beweging komt”


Gebiedsontwikkeling.nu/PBL
Gebiedsontwikkeling.nu: PBL: betrek burger meer bij leefomgevingsbeleid

Vernieuwde website Balans van de Leefomgeving

In 2020 heeft het PBL ervoor gekozen om de Balans-website het karakter te geven van een permanente website die doorlopend wordt vernieuwd. Vanaf nu presenteren ze een beperkte set doelen en indicatoren die in de loop der tijd wordt aangevuld. De ‘oude’ Balans blijft in de lucht maar wordt niet meer geupdatet. Je leest er hier alles over.

‘Traditionele’ ‘Nacht van de Leefomgeving’ bij Pakhuis De Zwijger

Tijdens de Nacht van de Leefomgeving 2020, inmiddels een traditie bij Pakhuis De Zwijger, werd op 7 september dieper ingegaan op het beleid en de maatschappelijke betrokkenheid richting een betere leefomgeving. Hoe bewust zijn burgers zich van problemen in hun leefomgeving en hoe makkelijk doen ze daar wat aan? Na een analyse van de stand van de leefomgeving lieten verschillende experts (ze worden allemaal genoemd in het programma-overzicht) hun licht schijnen op keuzes en gedragingen van de burger. En, op welke manier kan de overheid mensen meekrijgen in daadwerkelijk milieubewuster handelen?

Dat kom je te weten als je kijkt naar onderstaande video. Op voortreffelijke wijze neemt moderator Nathan de Groot je mee in een bijna anderhalf durend programma dat tot de laatste minuut boeit. Niet verwonderlijk als je bedenkt welke gasten Pakhuis De Zwijger voor je in petto heeft. Nathan stelt ze aan je voor. Have fun.

Nacht van de leefomgeving, Pakhuis de Zwijger, 6 oktober 2020.

‘Springtij’ wil met Manifest flinke zet geven aan de omwenteling naar een toekomstbestendig Nederland

Net voor het Kabinet verscherpte Corona-maatregelen afkondigde vond op Terschelling van 24 tot en met 26 september (2020) het jaarlijkse ‘Springtij Forum‘ plaats. Maar liefst vijfhonderd deelnemers kwamen bij elkaar om (groepsgewijs, red.) ‘samen concrete stappen te maken voor een sociale, economisch gezonde en duurzame toekomst van Nederland’. Weliswaar in de buitenlucht en met anderhalve meter afstandsbeperkingen, twee dagen later werd dit niet meer toegestaan.

,,Springtij verenigt mensen die echt een verschil kunnen maken in de duurzame transitie. Zoals visionairen, ontwerpers, financiers, ondernemers, beleidsmakers, wetenschappers en studenten.”


Springtij
Manifest ‘Vergezichten en Verkiezingen’

,,Als er één moment is waarop we echt kunnen veranderen, is het nu”, zegt het bonte gezelschap. Het Springtij Forum roept het komende Kabinet op om welzijn met evenveel daadkracht te beschermen als zij onze gezondheid beschermde tijdens de Coronacrisis. ,,De lucht die we ademen, de insecten die onze gewassen bevruchten, de vruchtbaarheid van onze landbouwgrond, het water dat ons land zo kenmerkt en een eerlijke verdeling van kansen, zijn daarvoor cruciaal.” Springtij wil – het thema was dit jaar ‘De kracht van onze stem‘ – laten horen wat Nederland belangrijk vindt, zodat een volgend Kabinet deze ‘thema’s’ ook belangrijk kan maken. Het Forum stelde daartoe een Manifest op, ‘Vergezichten en Verkiezingen‘, waarmee het een flinke zet wil geven aan de omwenteling naar een toekomstbestendig Nederland.

Kijk hieronder naar één van de drie Springtij-Café’s, dat van de openingsdag, waarin gastheer Harm Edens onder andere Barbara Baarsma, Maria van der Heijden, Michel Scholte en Stientje van Veldhoven aan tafel had. De andere live tafelgesprekken, webinars, podcasts en samenvattingen van plenaire sprekers vind je hier. Verder heb ik een selectie gemaakt in het ruime aanbod videoregistraties van het Springtij Forum. Die vind je in de speciaal voor dit evenement aangemaakte playlist ‘Springtij 2020‘ van het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.

Springtij Café Donderdag 24 september, Springtij Forum, 25 september 2020.

,,De kracht van onze stem beperkt zich niet tot verkiezingen. We kunnen haar iedere dag gebruiken. Met onze stem vragen we politici richting te geven aan een doortastend en menselijk duurzaamheidsbeleid; en daar waar noodzakelijk, het met overtuiging regeren en regisseren.”


Springtij Forum

Planbureaus aan kabinet: ‘alleen de coronabrand blussen is niet genoeg’

Hans Mommaas (PBL), Pieter Hasekamp (CPB) en Kim Putters (SCP), NRC, 8 oktober 2020

De tweede Coronagolf lijkt in de herfst van 2020 steeds nadrukkelijker op de deur te kloppen en op gang te komen. Zorgen nemen toe, maatregelen worden aangescherpt, onrust en ongeloof onder de bevolking nemen toe. Nederland is op dat moment (met Frankrijk en Spanje) zorgenkind van Europa.

,,Het kabinet moet zich tijdens de coronacrisis op meer richten dan alleen het afremmen van het coronavirus en het beperken van de directe economische schade”, schrijft Marike Stellinga op 8 oktober in de NRC. De tientallen miljarden euro’s die het kabinet uitgeeft, moeten ook worden gebruikt om problemen op te lossen als de groeiende sociale kloof in Nederland en klimaatverandering.

Die oproep doen de directeuren van de drie grote planbureaus in een gezamenlijk interview met NRC. Pieter Hasekamp van het Centraal Planbureau, Hans Mommaas van het Planbureau voor de Leefomgeving en Kim Putters van het Sociaal en Cultureel Planbureau traden niet eerder in een gezamenlijk interview naar buiten. Ze deden dat nu wel, omdat de coronacrisis volgens hen om grote politieke keuzes vraagt. Lees hier het uitgebreide interview dat Stellinga met de drie heren had:

Planbureaus aan kabinet: ‘alleen de coronabrand blussen is niet genoeg’
Marike Stellinga, NRC, 8 oktober 2020

Ontologische expansie, op zoek naar oplossingen in soft spaces

Het ging en gaat dus – zacht gezegd – allemaal niet van een leien dakje. Om het democratische proces te verbeteren, wellicht te versnellen en te optimaliseren, werpt hoogleraar Urban Futures aan de universiteit van Utrecht, Maarten Hajer, ex-directeur van het Planbureau van de Leefomgeving (2008/2015), ‘ontologische expansie‘ in de strijd. ,,Je moet niet innovatief proberen te zijn met oude praktijken”, zo stelt Hajer. Wat hij daarmee bedoelt – je mag het begrip ontologische expansie onmiddellijk vergeten – wordt duidelijk uit onderstaand filmfragment. Kort samengevat: gebruik maken van andere vormen, van hard spaces naar soft spaces, met ruimte voor (een proces van) ‘verbeelding‘ – om daarna weer terug te keren in het domein van ‘harde’ besluiten.

Maarten Hajer: ,,Met oude overlegvormen zullen we niet tot vernieuwend beleid komen.”

Places of Hope, werken in de soft space, een experiment

In de zoektocht naar oplossingen voor ingewikkelde vraagstukken en processen in de soft space speelt verbeelding een voorname rol – en wordt de relatie met kunst en cultuur gelegd.

Maarten Hajer was een van de curatoren van Places of Hope, een tentoonstelling en manifestatie die plaatsvond in het kader van Leeuwarden-Friesland Culturele Hoofdstad van Europa 2018. Places of Hope kwam tot stand in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en tal van samenwerkende organisaties.

Met deze tentoonstelling is de Rijksoverheid uit haar traditionele rol gestapt en heeft ze bewust verbindingen met anderen gezocht om kennis te delen en oplossingen te zoeken voor de toekomst van onze leefomgeving.

Kracht van creativiteit en verbeelding mobiliseren

Zin in de toekomst! Dat was het motto van Places of Hope, een tentoonstelling en een serie activiteiten over hoe we de toekomst van Nederland vorm (kunnen) geven. De activiteiten vonden plaats onder auspiciën van de Stuurgroep Proeftuin Nederland van Morgen.

Places of Hope was op zoek naar een nieuwe, door mensen gedragen toekomst in harmonie met de natuur. Uitgangspunt was de gedachte dat overal in Nederland mensen werken aan hun eigen leefwereld, in verrassende coalities en op onverwachte plekken. Die initiatieven werden een podium gegeven om ervan te kunnen leren. Ze wilde daarbij omstandigheden creëren om de kracht van creativiteit en verbeelding te mobiliseren en burgers, ontwerpers, beleidsmakers, bestuurders en wetenschappers bij elkaar te brengen.

Twee ateliers: ‘Het Zelfbewuste Noorden’ en ‘Nieuwe Ruimte voor het Veen’

Een van die podia was het ‘Atelier‘. In dit geval twee:

  • Het Zelfbewuste Noorden
  • Nieuwe Ruimte voor het Veen

Het Zelfbewuste Noorden

Nieuwe Ruimte voor het Veen

Ik pik de tweede er even uit omdat die in directe zin het meest raakvlakken vertoont met Kunst en Landschap Noord Nederland – de eerste, waarin de ‘vensters’ leefbaarheid, economie, energie en water centraal staan, is het bekijken overigens meer dan waard.

Hajer gaf in zijn minicollege hierboven al aan dat bodemdaling in veenweidegebieden in Nederland een gigantisch probleem is, dat we dat al 25 jaar onderkennen, plus dat er allerlei belangenconflicten bestaan. Dat probeerden verschillende stakeholders op een niet gebruikelijke locatie, in een soft space, in verschillende settings, gedurende acht maanden in het Atelier te tackelen. Met resultaat!

,,We hebben in Leeuwarden afgelopen jaar, acht maanden lang, op verschillende locaties vergaderd, fieldtrips gedaan,… toen zijn we wel tot een oplossing gekomen waarvan boeren zeiden: ‘ja… als het zo kan, dan wil ik het ook wel’.”


Maarten Hajer

Landschapsarchitect Peter de Ruyter, een van de betrokkenen van het Atelier Nieuwe Ruimte voor het Veen, maakte er een uitvoerig verslag van, dat op 7 december 2019. als ‘voorbeeldig project‘ genoemd werd in het Jaarboek Landschapsarchitectuur en Stedenbouw in Nederland.

Vloeiend Landschap, over de toekomst van het Friese landschap

Atelier Nieuwe ruimte voor het Veen komt uitvoerig aan bod in de tweede volledig herziene druk van de Ruyter’s boek ‘Vloeiend Landschap, over de toekomst van het Friese landschap‘, dat voor het eerst in 2016 verscheen.

Op 3 maart 2020 nam Hans Mommaas, directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving, het eerste exemplaar van de geactualiseerde editie van de Ruyters boek in ontvangst en benadrukte de urgentie en actualiteit van het boek:

,,Er zijn grote zorgen over de kwaliteit van ons landschap. Tegelijkertijd vragen de enorme transities waar we voor staan om aandacht en betrokkenheid, waarbij we het begrip landschap als drager van identiteit opnieuw kunnen laden.”


Hans Mommaas, directeur PBL
Overhandiging van het eerste exemplaar van ‘Vloeiend Landschap’, Den Haag, 3 maart 2020. Foto: Klaas Sietse Spoelstra.

In december 2019, ongeveer een jaar na Places of Hope, was Hanna Lára Pálsdóttir, projectleider Proeftuin Nederland van Morgen (Directie Ruimtelijke Ordening van het ministerie BZK), geïnteresseerd in de vraag of een soft space nu wel of niet werkt. Benieuwd naar ervaringen van bezoekers van de tentoonstelling en manifestatie plus de impact die deze ervaring heeft gehad, verstuurde zij een enquête naar de deelnemers en betrokkenen. Ik ben natuurlijk, met haar, zeer benieuwd naar de uitkomsten ervan. Ik houd je daarvan op de hoogte.

Naar een ‘New Deal’ met een ‘Coalition of the Willing’

Places of Hope is een belangrijke inspiratiebron voor Kunst en Landschap Noord Nederland. Mijn ideeën over het oprichten van een multimediaal platform kregen goed vorm na een bezoek aan een Landschapsmanifestatie, georganiseerd door Tijdschrift Noorderbreedte, op 7 februari 2019 in de Rijksluchtvaartschool in Eelde, waar Theo Spek, hoogleraar landschaps-geschiedenis van de Rijksuniversiteit Groningen, een lezing hield.

Ineke Noordhoff, hoofdredacteur van het tijdschrift, deed kort daarna verslag in haar artikel: ‘Over een grote verbouwing en een New Deal‘.

,,Als je alle veranderingen optelt die komende periode op ons af komen, dan gaat het om heel heel veel. En als je het allemaal per sector netjes gaat bediscussiëren en regelen, wordt het een grote puinhoop. En dat is precies wat er nu gebeurt. Er wordt met de beste bedoelingen van alles ondernomen. En ook al wordt er per project zorgvuldig gewerkt, en met kwaliteit, het landschap verdwijnt, de boeren hebben het niet best, de natuur lijdt eronder. We moeten met alle partijen die bij het landschap zijn betrokken naar een geïntegreerd plan. Met zijn allen.”


Theo Spek

Naar een ‘New Deal‘ dus. Deze lezing, waarin Spek nadrukkelijk wijst op het belang van het centraal stellen van het landschap, het landschap als uitgangspunt nemen voor plannen om de transitievraagstukken het hoofd te bieden, en om het te kiezen als vertrekpunt voor welke discussie ook, deed bij mij meerdere kwartjes tegelijk vallen.

Ik zal ze, nadat ik mijn plannen met bedreven en gedreven mensen vanuit verschillende disciplines besproken heb, oprapen, door elkaar husselen, ermee jongleren, om ze daarna – in goed overleg met een projectteam – samen te smeden tot een soort van (werktitel) ‘Manifest Kunst en Landschap Noord Nederland‘. Als de tijd daar rijp voor is zal ik dit aan het net toevertrouwen.

Landschapsmanifestatie Noorderbreedte, lezing Theo Spek, Rijksluchtvaartschool Eelde, 7 februari 2019. Foto Nb.

Tijdens zijn toespraak memoreerde Spek Henk Jumelet, gedeputeerde bij de Provincie Drenthe, en ging hij – in dat verband – kort in op het Panorama Nederland van het eerder genoemde College Rijksadviseurs, dat op 6 december 2018 gelanceerd werd en in januari 2019 in Den Haag van start ging:

,,Nog te weinig mensen beseffen dat we aan de vooravond van de grootste verbouwing ooit staan.”


Henk Jumelet

Panorama Nederland in de praktijk

Op 24 september 2020 hoopten diezelfde Rijksadviseurs op het Marineterrein in Amsterdam Panorama Nederland in de praktijk‘ te organiseren. Na zo’n anderhalf jaar toeren door het land vonden ze dat het tijd werd om gezamenlijk inspiratie op te doen en om met elkaar na te denken over de toekomst van ons land.

,,Nu is het tijd voor de volgende stap: van een optimistische toekomstvisie naar de realistische en soms weerbarstige praktijk.”


College van Rijksadviseurs
Panorama Nederland in de praktijk, YouTube-kanaal Kunst en Landschap, 12 juli 2020.

Panorama Nederland sluit af met online event: ‘Panorama4Daagse’: 21 t/m24 september 2020

Het Covid-19-virus gooide echter ook hier roet in het eten, men besloot online te gaan. Over ‘verandering’ gesproken: ,,Als er een ding is wat we van de Coronacrisis kunnen leren, is het wel dat we heel goed in staat zijn om snel, en radicaal veel te veranderen”, zei Floris Alkemade tijdens zijn ‘Brainwash Talk‘ in de video aan het begin van dit blogboek. Dat geldt nu dus ook hen; ze sluiten de tour af met een vierdaags online event: de ‘Panorama4Daagse‘, van 21 tot en met 24 september 2020.

Panorama on tour met…

Vanaf de 21e publiceert het College rond lunchtijd (12.30 uur) een aflevering in de serie ‘Panorama on tour met…‘ waarbij ze de Rijksadviseurs Floris Alkemade, Berno Strootman en Daan Zandbelt ergens in Nederland opzoeken. Op donderdag 24 september is er ’s middags een (tweedelige) ‘Panorama talkshow‘, waarin onder meer de winnaars van Panorama Lokaal bekend gemaakt worden.

Teaser Panorama4daagse, College van Rijksadviseurs, 7 september 2020.

Alle afleveringen van de ‘Panorama4Daagse’ op een rij; ‘Panorama on tour’ langs wegen van verlangen naar verandering

In de eerste aflevering van de serie ‘Panorama on tour met…‘ gaat presentator Liesbeth Staats in gesprek met Rijksbouwmeester Floris Alkemade. In de kloostertuin van de Zusters Franciscanessen in Veghel hebben zij het over de toekomst van de congregatie, over het belang van verbeeldingskracht en de rol van solidariteit in ontwerp.

Aflevering 1 – Floris Alkemade: ‘Hoe kan ontwerp bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken?’
Panorama on tour met Floris Alkemade: Hoe kan ontwerp bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken?, College van Rijksadviseurs, 21 september 2020.
Aflevering 2 – Berno Strootman: ‘Hoe kan ontwerp bijdragen aan de kwaliteit van ons landschap?’

Op dag twee neemt Rijksadviseur voor het Landschap Berno Strootman je mee naar het Diemerpark in Amsterdam. Hij vertelt over het belang van groen in de directe leefomgeving, over hoe het Nederlandse landschap onder druk staat en hoe we weer toe moeten naar een rijk boerenland.

Panorama on tour met Berno Strootman: Hoe kan ontwerp bijdragen aan de kwaliteit van ons landschap?, College van Rijksadviseurs, 22 september 2020.
Aflevering 3 – Daan Zandbelt: ‘Hoe kan ontwerp bijdragen aan meer kansengelijkheid in de stad?

Daan Zandbelt, Rijksadviseur voor de stad, is op woensdag 23 september om 12.30 uur te gast in het wijkpaleis in Rotterdam West, waar hij in gesprek gaat over de kracht van een gemengde wijk. Ook vertelt hij hoe je met ruimtelijke ingrepen gelijke kansen kan creëren voor  bewoners.  

Panorama on tour met Daan Zandbelt: Hoe kan ontwerp bijdragen aan meer kansengelijkheid in de stad?, College van Rijksadviseurs, 23 september 2020.
Aflevering 4 – : Live prijsuitreiking Panorama Lokaal

Op donderdag 24 september werden vanaf 12.00 uur (live) de winnaars bekend gemaakt (21 inzendingen) van de prijsvraag ‘Panorama Lokaal‘, een ontwerpprijs om de randen van de stad een nieuwe impuls te geven.

Online Prijsuitreiking Panorama Lokaal, College van Rijksadviseurs, 24 september 2020.

Ook vanaf deze plek feliciteert Kunst en Landschap het team ‘Gevonden Landschap‘, met het winnen van de Panorama Lokaal-prijs voor hun inzending voor de Bargeres in Emmen, de enige noordelijke wijk die deelnam aan dit prachtige project.

Emmen Bargeres – Gevonden Landschap, College van Rijksadviseurs, 23 september 2020.
Aflevering 5 – : Live talkshow Panorama Nederland in de praktijk

De Panorama4daagse werd afgesloten met een live talkshow, waarin het College van Rijksadviseurs terugblikt op de tour van Panorama Nederland. De tentoonstelling van Panorama Nederland bezocht meer dan 50 locaties. Duizenden mensen stapten – met ‘gepaste’ buiging – in het Panorama om in gesprek te gaan over de toekomst van hun dorp, stad of provincie.

Live talkshow: Panorama in de praktijk, College van Rijksadviseurs, 24 september 2020.

Wordt het tijd voor een minister van ruimte?

Die vraag wierp het College op tijdens deze live talkshow. Daarmee wil het vooruit kijken. Ze gingen daartoe in deze zeer informatieve uitzending in gesprek met een drietal gasten over hoe de overheid het best gehoor kan geven aan de roep om meer regie op het ruimtelijk domein. Klik op op de foto hieronder voor verrassende antwoorden.

,,De roep om meer regie op het ruimtelijk domein neemt toe.”


College van Rijksadviseurs
Presentator Liesbeth Staats in gesprek met Lot van Hooijdonk, Hans Leeflang en Esther Turnhout, 24 september 2020. Beeld: Arenda Oomen.

Het College van Rijksadviseurs wil vanuit zijn ervaring van de afgelopen vier jaar graag handen en voeten geven aan de roep om meer samenhang en regie. Het ministerie van BZK nodigde het College hiertoe uit. Een advies hierover verschijnt eind november (2020). Ik houd je op de hoogte.

Complexiteit begrip ruimtelijke ordening extra duidelijk door ontregelende bijdrage van Tommy Wieringa

Stedenbouwkundige en architect Matthijs de Boer van het Rotterdamse bureau ‘mdbs‘ was na het bekijken van de talkshow Panorama in de Praktijk niet bijster enthousiast over de bijdrage van Tommy WieringaWieringa droeg tijdens het programma een column voor – en vond het ‘een gemiste kans’ om een ‘welbespraakte auteur’ als Tommy Wieringa uit te nodigen ‘om de talkshow van de Panorama4daagse op te leuken’, terwijl die – volgens hem – verviel in ‘HET uitgekauwde cliché over de Nederlandse planologie, namelijk: Nederland = gepland = rechtlijnig = saai = lelijk’.

Wat in de uitzending wel duidelijk werd, en daarmee is de verdienste van de talkshow volgens Matthijs de Boer benoemd, is de behoefte aan (meer) regie op Rijksniveau, te meer, gezien de complexiteit van het begrip ruimtelijke ordening. Lees hieronder de Boers blog in het digitaal magazine de Architect van 1 oktober 2020.

Beeld: de Architect

Blog – Wel ruimte, maar geen ordening: De Panorama-Nederland talkshow van het College van Rijksadviseurs
Matthijs de Boer, de Architect, 1 oktober 2020


.

Panorama Nederland alsnog ‘volwaardig’ te zien in Forum Groningen: 29 september t/m 13 oktober

Met het Covid-19-virus als spelbreker, en met het (mede daardoor nog een jaartje) aanblijven van Floris Alkemade als Rijksbouwmeester, heeft het College besloten de tentoonstelling(sroute) van Panorama Nederland met een paar maanden te verlengen. Zo staat het Panorama van dinsdag 29 september tot dinsdag 13 oktober in Forum Groningen.

Al eerder was een kleine variant van Panorama Nederland in Groningen te zien, maar nu komt het dus ‘volwaardig’ naar de stad. Het Groningse GRAS, platform voor architectuur en stedenbouw, heeft in samenwerking met de provincie Groningen en een aantal betrokken organisaties daarbij en -over een aardig randprogramma voor je samengesteld.

Een oproep om ons dagelijks leven opnieuw uit te vinden

Als aanloop naar Panorama on tour zette Rijksbouwmeester Floris Alkemade op 3 maart jongstleden het eerste nummer van het magazine Panorama Nederland in de praktijk‘ online. Hij doet daarmee een ‘oproep om ons dagelijks leven opnieuw uit te vinden’ en licht toe waarom het belangrijk is om het sociale en ruimtelijke domein vanuit solidariteitsprincipes te bekijken. Klik op de illustratie hieronder om het in te zien. Klik in het menu op ‘kiosk‘ om ook de overige – zeer lezenswaardige – tot dan toe verschenen nummers te bekijken.

Odyssey Hackaton 2020 in Groningen, 21 uitdagingen om de 21e eeuw vorm te geven

Veelomvattender en op een andere schaal – wereldniveau – is men zich ook op de toekomst aan het voorbereiden. Tijdens de ‘Odyssey Hacketon 2020‘ proberen (grote en kleine) bedrijven, overheden en non-profitorganisaties oplossingen te creëren voor de manier waarop we de samenleving in de 21e eeuw (kunnen) organiseren. Met in totaal 2000 deelnemers uit 50 landen is de (vierde) Odyssey Hackathon de grootste blockchain-hackathon ter wereld. Hij vindt normaliter plaats in Groningen, voor 2020 heeft men in verband met het Covid-19-virus (voorlopig) gekozen voor een online editie – van 13 tot en met 15 november.

Lancering Odyssey-2020

The Launch of Odyssey 2020, YouTube-kanaal Odyssey, 8 november 2019.

Burgers meer bij veranderingsprocessen betrekken

Ondanks alle (moeizame) inspanningen van overheden, bestuurders, bedrijven, politici en maatschappelijke organisaties (Omgevingswet / NOVI / burgerparticipatieprojecten), die de complexiteit en verwevenheid van de (ook internationale) transitievraagstukken onderkennen en ze met de beste bedoelingen proberen te pareren, denk ik, om meer dan een reden, dat het verstandig is om – met ingang van het prille nieuwe decennium – door het Coronavirus spreken sommigen zelfs van een ‘kantelpunt‘ – te kijken naar mogelijkheden om burgers meer bij deze veranderingsprocessen te betrekken.

Noord-Nederland levert een belangrijke bijdrage aan wereldwijde ontwikkelingen, NV NOM, 6 juli 2020.

Niet in de laatste plaats omdat Noord Nederland beschikt over een groot en divers potentieel aan kennis, vaardigheden en innovatiekracht, waarbij de afgelopen jaren overigens al op allerlei niveaus diverse coalities vanuit verschillende disciplines gesmeed zijn. Jammer genoeg vaak vanuit gescheiden werelden en met een technologisch karakter. Kunst en cultuur zijn daarbij mijns inziens (nog) te veel een ondergeschoven en (zwaar) ondergewaardeerd kindje.

New Energy Coalition, samen werken aan de energietransitie

Ook wat betreft formalisering, democratisering, financiering en transparantie met betrekking tot (invulling van) de toekomstplannen kunnen er vraagtekens gezet worden. Naar model van Silicon Valley wil Noord-Nederland zich bijvoorbeeld met Hydrogen Valley profileren als de groene waterstofregio van Europa. De New Energy Coalition is samen met het SNN, het Samenwerkingsverband Noord-Nederland, aanjager van het project.

Ik heb hun presentatievideo’s en een artikel van Mira Sys en Ties Keyzer, beide onderzoeksjournalisten bij FTM, Follow The Money, opgenomen om mijn ‘vragen’ te illustreren: ‘Gasbedrijven domineren Gronings onderzoek naar ‘duurzame’ energie‘.

New Energy Coalition, samen werken aan de energietransitie!

Samen werken aan de energietransitie!, presentatievideo New Energy Coalition, januari 2018.

Welcome to the Hydrogen Valley!

In oktober 2019 is 90 miljoen EU-subsidie toegekend aan Hydrogen Valley (Groningen, Friesland, Drenthe), New Energy Coalition.

NortH2: grootste groene waterstofproject van Europa?

Hydrogen Europe vertegenwoordigt de Europese industrie, nationale verenigingen en onderzoekscentra die actief zijn in de waterstof- en brandstofcelsector. De associatie werkt  samen met de Europese Commissie in het innovatieprogramma Fuel Cells and Hydrogen Joint Undertaking (FCH JU). Ze promoten waterstof als de motor van een emissievrije samenleving.

Hydrogen Europe impressed by Frans Timmermans and his Green Deal, New Energy TV, 12 december 2019.

Op 27 februari maakte de Gasunie bekend dat een consortium van Gasunie, Groningen Seaports en Shell Nederland wil beginnen met het project ‘NortH2‘: de productie van groene waterstof met behulp van stroom die door een megawindpark op zee wordt opgewekt – tot 3 tot 4 gigawatt in 2030, waarmee invulling wordt gegeven aan de doelstellingen van het Klimaatakkoord.

Gasunie, Shell Nederland en Groningen Seaports presenteren NortH2 in Groningen, GasUnieTube, 28 februari 2020.

Kunst en Landschap gaat die ontwikkelingen uiteraard volgen – ik kom daar in een aparte blogbijdrage bij je op terug. De link daarnaartoe zal ik te zijner tijd aanbrengen. Voorlopig moet je het hier even stellen met Gasunie’s aankondiging van dit samenwerkingsproject: ‘Grootste groene waterstofproject van Europa start in Groningen‘. Het heeft ook nog wel even tijd, als we het FD Nieuws moeten geloven:

Wordt het gezamenlijke project van Gasunie, Groningen Seaports en Shell het grootste groene waterstofproject van Europa?

Put your money where your mouth is

,,Het enthousiasme is wel te begrijpen bij de presentatie van een project van deze omvang (’s werelds grootste windpark op zee in combinatie met de grootste waterstoffabriek van Europa)”, meldt FD Nieuws op 4 maart 2020 in: ‘Geen woorden maar daden nodig voor waterstofproject Noord-Nederland‘.

,,Toch past het niet in deze fase, waarin de betrokken partijen nog moeten starten met een haalbaarheidsstudie en een investeringsbeslissing nog ver weg is… Put your money where your mouth is.”


FD Nieuws

Noorden wereldspeler in chemie: ‘Dit is het moment om verder te vergroenen’

Een minder invloedrijke rol voor de ‘grote jongens’ lijkt weggelegd bij de bundeling van krachten in de noordelijke agro-, (bio)chemische– en duurzaamheidsindustrie. Daarin werken bedrijven in een aantal clusters samen onder de naam Chemport Europe, dat de toon moet zetten en als voorbeeld kan dienen voor een transitie naar een circulaire ‘bio based economy’. Voor landen in Europa en wellicht ver daarbuiten.

Het Noorden als voorbeeldregio voor BBE, Bio Based Energy en Groene Chemie. Strawberry Fields, Groningen, 2016.

Aan transparantie zal het wat betreft het ‘Chemical Cluster Emmen‘, waarin bedrijven uit Emmen, Delfzijl (Eemshaven) en Heerenveen samenwerken, niet liggen. Voor 7 en 8 april 2020 stond in hartje Emmen een heus showcasefestival, ‘Sustainable Plastics & Materials Expo‘, geprogrammeerd, om hun kennis, kunde en producten te etaleren, tot ver over regio- en nationale grenzen. Om te informeren, enthousiasmeren, maar zeker ook om (nieuwe) markten te verkennen. Ook hier was Corona spelbreker – het evenement werd opgeschort tot nader order.

In Noorden wereldspeler in chemie: ‘Dit is het moment om verder te vergroenen‘ lees je er alles over (Richold Brandsma, DvhN, 19 januari 2020). De promotievideo ‘Chemport Expo promo‘ staat nog wel online. Leuk filmpje overigens, welke sector zou daarvoor ingeschakeld zijn?

‘On April 7 & 8, Emmen wil be hosting the first international Chemport Europe Sustainable Plastics & Materials Expo.’, Chemical Cluster Emmen, 23 augustus 2019 (!).

Op weg naar een volledige circulaire economie, ‘Join the Polymer Revolution!’

Bij Green PAC, een initiatief van NHL Stenden en Windesheim, vonden ze het een paar jaartjes geleden al tijd om krachten te bundelen en om te streven naar een groenere economie door samen te werken. Onder het Motto ‘Join the Polymer Revoltion‘ werken er noordelijke bedrijven, kennisinstellingen, studenten en burgers samen, op weg naar een volledige bio based economy. Green PAC is een coalitie die helpt bij het oplossen van vraagstukken, het ondersteunen van ondernemers en het delen van kennis rond kunststoffen. Het gaat er bij hen niet om een duur gebouw of bijvoorbeeld de nieuwste apparatuur. Het draait om samenwerking.

,,Samenwerking tussen ondernemers, onderzoekers, mogelijkmakers en personen die het net even iets anders zien. Daarmee is deze coalitie meer dan initiatief. Het is een gemeenschap van gelijkgestemden. Mensen die werken in de kunststofindustrie en die samen op zoek zijn naar manieren om deze industrie schoner te maken, duurzamer en niet langer op olie gebaseerd. Mensen met een uitgesproken visie, een missie en een doel. Een doel om met hun producten innovatief te zijn, in een behoefte te voorzien en om bij te dragen aan een betere wereld. Join the Polymer Revolution!”


Green PAC
Green PAC | Join the Polymer Revolution, Strawberry Fields, Groningen, 2018.

Stimulering kunst- en landschapsbeleving door kruisbestuiving en verbeelding

“Imagination is more important than knowledge. Knowledge is limited. Imagination circles the world.”


Albert Einstein,’The Ultimate Quotable Einstein’, Princeton University Press.

Laat maar komen, die roaring twenties‘, schrijft Wouter van Noort, journalist en commentator NRC (Future Affairs), in een artikel op 2 januari 2020, waarin hij een gerichte poging waagt het nieuwe decennium te duiden – ‘de jaren twintig zullen draaien om systeemverandering‘. Hij stelt zichzelf de vraag hoe de technologische revolutie de goede kant op te dirigeren, dicht daarbij de overheid een belangrijke sturende rol toe, en memoreert de Venezolaans-Britse econoom Carlota Perez, die stelt dat de wereld aan de vooravond van een ‘gouden tijdperk’ staat – mits overheden nú de leiding nemen.

„We zitten al tien jaar te wachten op een nieuwe richting die maar niet wil komen. De samenleving moet gegidst worden als het gaat om het enorme potentieel van de nieuwe technologieën. De strijd tegen klimaatverandering kan die richting geven, en zelfs een nieuw ‘gouden tijdperk’ inluiden.”


Carlota Perez

Kunst en Landschap gelooft in dit verband en in haar opzet in: ‘doordacht’ en weloverwogen gebruik maken van technologische ‘vooruitgang’, het landschap centraal stellen, in harmonie met de natuur (in tegenstelling tot aanhangers van het ecomodernisme), en in de ongekende kracht van verbeelding. Ook in een rol van kunst en cultuur als voedingsbodem voor nieuwsgierigheid, verbazing, innovatie en vernieuwing. Verbeelding verrijkt, verruimt en vergroot. (Radicale) verbeelding zet mens en omgeving in beweging.

Radicale Verbeelding, Charles Esche, directeur Van Abbe Museum, Eindhoven, Stichting DOEN, 6 september 2019.

,,Stimulering van kunst-, cultuur- en landschapsbeleving – vanuit een doelgericht en weloverwogen toeristisch promotieperspectief – kan mijns inziens bijdragen aan het besef van de ‘noodzaak’ ons landschap, onze directe leefomgeving, te koesteren. Om een eventuele bedreiging, c.q. teloorgang ervan tegen te gaan, het hoofd te bieden, of – om in metaforen te spreken – het (breed maatschappelijk) tij te doen keren.”


Robert Rosendal

In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering(sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor verbeelding van een hoopvolle toekomst.

Groot denken, klein doen! Dat is mijn droom

Hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid Jan Rotmans, YouTube, 6 januari 2020.

‘Sommigen spreken van een ‘kantelpunt’, schreef ik hierboven. Eén van die sommigen is Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid. ‘Systeemtransities vragen om een transitie van onszelf’, zo zegt Rotmans in deze videoboodschap. Hij beschrijft de verschillende fases die we bij complexe transities moeten ‘doorlopen’ om ‘uiteindelijk’ tot (on)bewust handelen te geraken ten faveure van een gezonde, eerlijke én duurzame samenleving. Nogmaals: kunst en cultuur kunnen in dat proces volgens mij een belangrijke rol vervullen.

Grafische weergave van ‘verandering’: ‘Synoniemenlijst.nl’.

Kruispunt tussen droom en nachtmerrie

Iemand die mij in die opvatting ongetwijfeld zal bijvallen is Koert van Mensvoort, kunstenaar, filosoof en wetenschapper. Hij begon met het Next Nature Network, dat met artistieke en wetenschappelijke experimenten de discussie over de technologische toekomst aangaat.

,,We zitten in de fase dat we onze relatie mens, natuur en technologie anders gaan zien. We staan op een kruispunt tussen droom en nachtmerrie.”


Koert van Mensvoort
Innovatie, waartoe? Koert van Mensvoort, YouTube-kanaal Innovatie Estafette, 26 februari 2020.

Wij zijn er pas net, de aarde is er al veel langer

Wij zijn er pas net. De aarde is er al veel langer. Ze ontstond vier en een half miljard jaar geleden en lange tijd was het slechts een eenzame rots in de ruimte. Het duurde zo’n drie miljard jaar voordat de biosfeer evolueerde. Daarna kwamen de planten, dieren en nog een miljard jaar later: de mens.

Wij zijn er pas net, YouTube-kanaal Next Nature Network, 14 okt. 2015.

Kunstloc Brabant benadrukt belang van inzet kunstenaars bij innovatie tijdens symposium AWTI

Vanuit de technosfeer weer terug op aarde – niet met de poten in de klei, maar op de zandgrond van Tilburg, Brabant! Met het focusgebied ‘Kunst en samenleving‘ pleit Kunstloc Brabant al jaren voor de inzet van kunst(enaars) in andere maatschappelijke sectoren zoals ruimte, landschap, zorg en welzijn. Kunstloc reageert hierbij op actuele en regionale vraagstukken en verbindt zo creativiteit aan maatschappelijke opgaven zoals duurzaamheid, energietransitie en voedselproductie.

Kunstloc-adviseur Netty van de Kamp benadrukt het belang van inzet kunstenaars bij innovatie tijdens symposium AWTI, 7 februari 2020, Den Haag.

Onmisbare en innovatieve kracht van kunstenaars

Op 7 februari jongstleden. sprak Netty van de Kamp, adviseur Kunst & Ruimte bij Kunstloc Brabant, op een AWTI-symposium in Den Haag: ‘De rol van wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke transities‘. Ze hield daar een sterk pleidooi voor ‘de onmisbare en innovatieve kracht van kunstenaars’ bij die transities. Met resultaat! Haar aanbevelingen werden meegenomen in het uiteindelijke advies van de Adviesraad aan de regering, dat eind februari 2020 het licht zag. Klik hier voor een fragment uit haar presentatie; hieronder kun je het Advies downloaden.

Versterk de rol van wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke transities

,,Wetenschap, technologie en innovatie kunnen veel  beter worden benut voor maatschappelijke transities. Om dit te bereiken, moet de regering zorgen voor een overkoepelend beeld van het Nederland van de toekomst én voor een bijbehorende aanpak voor de transities. Dit toekomstbeeld en de aanpak maken gerichte investeringen in wetenschap, technologie en innovatie mogelijk, voorkomen verspilling van tijd en geld, en brengen innovatoren samen met nieuwe en creatieve partijen.”

Dat adviseert de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) in zijn advies: Versterk de rol van wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke transities.

Toelichting bij het Advies (uit persbericht)

,,De huidige inrichting van de Nederlandse samenleving en economie is op termijn niet vol te houden zonder onwenselijke gevolgen voor toekomstige generaties hier en elders in de wereld. Nederland staat hiermee voor maatschappelijke opgaven om te komen tot toekomstbestendige systemen van onder andere energievoorzieningen, gezondheidszorg, voedsel en mobiliteit. Hiervoor zijn ingrijpende veranderingen in de samenleving en de economie nodig: maatschappelijke transities.”

,,Wetenschap, technologie en innovatie zijn essentieel voor maatschappelijke transities, maar zijn hier nog onvoldoende op gericht”.


AWTI- voorzitter Uri Rosenthal

,,De regering moet zorgen voor een overkoepelende visie op het Nederland van de toekomst én voor een nieuwe aanpak. Met een integrale visie biedt de regering wetenschappers en innovatieve partijen een kader voor hun activiteiten.”

,,Een gezamenlijk verhaal over de toekomst van Nederland zal wetenschappers, technologen en innovatoren helpen. Natuurlijk is dit verhaal niet in steen gebeiteld: met elkaar zullen we een helder proces moeten afspreken om te zorgen dat het verhaal meebeweegt met de ontwikkelingen in de maatschappij.”


AWTI-raadslid Emmo Meijer

Met een ‘New Deal’ op basis van de 4 returns van Commonland wordt Noord Nederland een hoopvolle plek

Als ik het AWTI-Advies (dat voor heel Nederland geldt) interpreteer en vertaal naar het Noorden, en de eerder genoemde ‘gevallen kwartjes’ bijeenraap en in een zakje doe, ontstaat een basisframe voor Kunst en Landschap:

Noord Nederland kan de komende twintig jaar de complexe transitievraagstukken te lijf gaan door: een ‘New Deal‘ te sluiten (landschaphistoricus Theo Spek) en geïnspireerd te raken door de 4-returns van Commonland (tropisch ecoloog Willem Ferwerda) via de soft- en hard-space-benadering van Places of Hope (futuroloog Maarten Hajer).

Interview Willem Ferwerda (CEO Commonland), ‘Merkkracht’-event bvA, Bond van Adverteerders, YouTube-kanaal Commonland, 5 maart 2020.

Inspiratie en samenwerking voor een leefbaar landschap

Vanuit een overkoepelende en integrale (overheids)visie kunnen (noordelijke) ‘ambassadeurs’ via Kunst en Landschap binnen ‘vastgestelde’ kaders bricolerend samenwerken vanuit verschillende disciplines. Zo leert men van elkaar – innoveert Noord Nederland, met een weidse, open en creatieve blik naar een hoopvolle toekomst.

Het oprichten van een multimediaal Platform voor Noord Nederland veronderstelt dus samenwerking op meerdere fronten. Draagvlak is daarbij onontbeerlijk. Ik voer op dit moment veel gesprekken met bedreven en gedreven mensen uit ‘het veld’ op het gebied van kunst en cultuurlandbouw en voedsellandschapleefomgeving en gezondheid, energieklimaatnatuurmilieuwatererfgoed en toerisme om het platform onder de aandacht te brengen, samenwerkingsvormen te bespreken en om – samen met een gemotiveerd projectteam – een strategie te bepalen Kunst en Landschap in 2021 groen licht te kunnen geven. Handen en voeten, dus.

Met alle transities die we de komende jaren voor de kiezen krijgen hoop ik met Kunst en Landschap burgers op een vernieuwende journalistieke wijze te betrekken bij de keuzes die gemaakt (moeten) worden. Ik richt me daarbij vooral op het (geplaagde) Noorden. Synergie en coöperatie zijn daarbij sleutelbegrippen. Onderwijs-, kunst-, cultuur- en educatieve ‘verbeeldende‘ projecten afgestemd op (ook) toekomstige generaties maken deel uit van mijn plannen.

Wil je graag meer weten? Heb je ideeën of suggesties? Lijkt het je leuk (en zinvol) om mee te denken in het projectteam? Laat me het weten – alle input is welkom. Schroom niet contact met me op te nemen. Een koffie-afspraak is snel gemaakt. Kijk voor je dat doet even naar de zes minuten durende film hieronder, hij verduidelijkt veel van mijn beweegredenen om het platform te realiseren.

De film is een co-productie van Commonland en Wij.land. Op de huispagina worden beide organisaties uitvoerig beschreven en ‘verbeeld’.

Uitgever: Robert Rosendal

(Waterfilm Producties, Joris van Egmond, 2018)

Actueel blog Kunst en Landschap

Tijdens de voorbereidingen van het platform Kunst en Landschap houd ik je blogsgewijs op de hoogte van wetenswaardigheden en (actuele) nieuwsfeiten via de categorie (rechter button!) Kunst en Landschap. En natuurlijk via nieuwe- en sociale media. Daarvoor klik je onderaan deze pagina.

Provinciale samenwerking Noord Nederland, ‘Kunst en Landschap’ in de praktijk

Om je een beetje een idee te geven van wat het Platform Kunst en Landschap Noord Nederland in de praktijk kan betekenen, raad ik je aan een kijkje te nemen op een blogbijdrage (uit april 2019): ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied’. Je treft daarin de enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik op de foto hieronder.

Kunst en Landschap op Facebook

Als je actief bent op Facebook, en wanneer je dit initiatief kracht bij wilt zetten – stel ik een ‘like‘ op de Facebookpagina van Kunst en Landschap zeer op prijs. Je blijft dan tegelijk op de hoogte van actuele wetenswaardigheden op het gebied van kunst, cultuur en landschap in Noord Nederland. Veel gebruikers – niet de eerste de beste – gingen je in korte tijd voor. Heel veel dank alvast.

Facebook-pagina Kunst en Landschap Noord Nederland