Kunst en Landschap

Nieuw multimediaal Platform voor Noord Nederland!

Status: Multimediaal Platform, Stichting i.o., ontwikkelfase
Werktitel: ‘Kunst en Landschap
Ondertitel: ‘Kijken, zien, beleven!
Doel: Oprichting Expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform voor verbeelding van verandering
Doelgebied: Noord Nederland (Groningen, Friesland, Drenthe)
Start: 2021 (‘Ode aan het Nederlandse Landschap’, themajaar NBTC)

Ode aan de rijkdom en diversiteit van het Nederlandse landschap

Ode aan het landschap, Vimeo-kanaal EMS-Films, 12 maart 2020.

Hoe krijgen we de verbinding met ons eigen landschap terug?

Journalist van de Leeuwarder Courant Jantien de Boer maakte een serie korte documentaires over veranderend landschap, met pijn in het hart. GPTV, 12 juli 2016.

Stimulering kunst- en landschapsbeleving door kruisbestuiving en verbeelding

Wat is er nog over van onze natuur? Het bedreigde landschap, Nieuwsuur, 9 maart 2019.

,,Rond de eeuwwisseling was Nederland nog Europees voorbeeld voor geïntegreerd landschapsbeleid. Nu is ‘in een prachtig land het landschap de dupe van onvoldoende beleid en visie’.”

Mede geïnspireerd door een artikel, ‘Gezocht: bestuurders met lef, Bert de Jong, Noorderbreedte, 11 februari 2019, waarin landschapsonderzoeker Bas Pedroli en landschapsarchitect Jandirk Hoekstra een waarschuwende vinger opsteken richting (provinciale) overheden, wil ik – het bloed kruipt immers waar het niet gaan kan – onderzoeken of het opzetten van een nieuw multimediaal platform Kunst en Landschap Noord Nederland levensvatbaar is. Een expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform, dat tot de verbeelding gaat spreken door coöperatie op meerdere fronten! Noord Nederland bundelt haar (innovatieve) kracht!

Om daarmee het publieke debat over ons landschap niet louter over te laten – toe te vertrouwen – aan politici, bestuurders, wetenschappers, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties – met elk hun eigen deelbelangen. Wel, om burgers, in- en bewoners, bezoekers, toeristen en anderszins betrokkenen direct, eigenzinnig en ‘verbeeldend’ te betrekken bij de ontwikkeling van het (cultuur)landschap, dat van Noord Nederland in het bijzonder.

,,Op dezelfde voet doorgaan betekent dat over een eeuw meer dan de helft van het cultuurlandschap is verdwenen.”

Het Nederlandse landschap is van niemand meer

Verstedelijking. Beeld: Marcel van den Bergh (illustratie bij opiniestuk Herman Weelink, Volkskrant 8 december 2019)

‘Het landschap is van ons allemaal’ is een gevleugelde uitspraak die niet als zodanig ervaren wordt door landschapsarchitect en planoloog Herman Weelink, sterker, hij draait het om in zijn opiniestuk van 8 december 2019 in de Volkskrant: ‘Het Nederlandse landschap is van niemand meer‘. Hij was daarmee overigens niet de eerste die dat jaar een pleidooi hield voor een overkoepelend en effectief controlerend Rijksbeleid voor het (gehele) Nederlandse landschap. Weelink gaf daarin ook het Planbureau voor de Leefomgeving een onvoldoende door hen wensdromen te verwijten en hun oproepen als krachteloos te bestempelen. Volgens hem een pijnlijke demonstratie van het falen van het Nederlandse omgevingsbeleid.

Klik op de illustratie om het rapport te downloaden.

Hij doelde op het op 11 november 2019 verschenen signalenrapport Zorg voor landschap. Naar een landschapsinclusief omgevingsbeleid‘, waarin het PBL ervoor pleit om de kwaliteit van het landschap volwaardig mee te wegen bij de keuzes die worden gemaakt bij het plannen van projecten die de beleving van de leefomgeving beïnvloeden.

Ongeveer een maand eerder – twee dagen na het verschijnen van het advies van het College van Rijksadviseurs – wenste hij (in een ingezonden lezersbrief aan de Volkskrant, 31 oktober 2019), landschapsarchitect Berno Strootman, lid van dit College, veel succes in zijn strijd tegen verdozing door slechts samenwerking van Rijk, provincies en gemeenten te bepleiten. Cynisme, ‘polarisatie’, of een hart onder de riem?

Stop de ‘verdozing’ van Nederland. Interview met Berno Strootman, lid CRa, College van Rijksadviseurs, Vroege Vogels, 7 juni 2019.

Is dit het landschap dat we willen?

Ietwat milder, wellicht minder ‘gefrustreerd’ vanwege een meer journalistieke benadering, was Joop Bouma, onderzoeksjournalist bij Trouw, in zijn beschouwingen – op de dag dat het PBLrapport verscheen – in ‘Is dit het landschap dat we willen?‘. Bouma geeft in dit artikel op knappe wijze overzicht in de problematiek en wijst – belangrijk! – op het ongenoegen dat bij burgers bestaat over het verlies aan landschapswaarden dat zij ervaren. Lezen dus!

,,Niet plannenmakers en landinrichters, maar juist burgers maken zich steeds meer zorgen over verlies aan landschapswaarden en ze gaan er ook luid tegenin: ze protesteren tegen bomenkap, ze verzetten zich tegen windmolenparken (Veenkoloniën) en tegen de bouw van recreatiewoningen op de kust (Kustpact). Het landschap is namelijk van iedereen en aantasting doet pijn.”

Joop Bouma, Trouw 11 november 2019.

Vergezicht van verlangen of braaf beleid?

Beeld: West 8 Urban Design & Landscape Architecture

,,Niemand heeft het over Panorama Nederland“, schrijft Rob Roggema, lector Ruimtelijke Transformaties en Duurzaamheid aan de Hanzehogeschool Groningen, in het tijdschrift Noorderbreedte op 25 februari 2020. ,,Terwijl de zorgen over het landschap groot zijn en het besef groeit dat niet alles kan”, daarmee refererend aan de nota’s van het PBL en de Commissie Remkes. ,,De samenleving snakt naar spraakmakende stellingnames die gaan over de inrichting van het land.”

In zijn artikel, een eerste uit een reeks waarin drie experts hun kritische blik richten op Panorama Nederland, stelt hij dat het Panorama te veel binnen de lijntjes blijft, acht hij het nodig dat de Rijksbouwmeester de minister op het matje roept en bedeelt hij het Noorden hierbij een speciale rol toe. Lees het in: ‘Vergezicht van verlangen of braaf beleid?‘.

,,De samenleving snakt naar spraakmakende stellingnames die gaan over de inrichting van het land. Of de holle oneliners uit het Panorama bijdragen aan die discussie is de vraag. Ze roepen geen discussie op, tenzij de daad bij het woord wordt gevoegd en de extremiteiten van de uitspraken nader ruimtelijk worden onderzocht. Noord-Nederland zou zich daarvoor kunnen, misschien wel moeten aanbieden!”

Rob Roggema

(X)XL-Verdozing: minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler

Op de dag van verschijnen van het rapport van het College van Rijksadviseurs, 29 oktober 2019, kwam men met een toelichting op haar advies ‘(X)XL-verdozing – Minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler‘. Zij concluderen:

,,De snelle toename van (X)XL vastgoed baart zorgen. Het huidige vraaggericht ontwikkelen gaat gepaard met een gebrek aan regie en er is te weinig zicht op de impact die de (X)XL-trend heeft op landschap, stad en infrastructuur. Rijk en regio zouden veel strengere eisen moeten stellen en nadenken over wat wel en niet gefaciliteerd wordt. Het moet minder, compacter, geconcentreerder en multifunctioneler.”

RCa
(X)XL-Verdozing: minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler

Klik op de afbeelding om het gehele rapport (PDF-formaat, 114 pagina’s, 28,7 MB, publicatie 29-10-2019) te kunnen downloaden.

Nederland wordt steeds lelijker

Ik maak het ‘verdozingsproces’ wat concreter door webwinkel Bol.com, als trendsetter en marktleider in de retail business in Nederland, als voorbeeld te nemen. Ook, omdat dit bedrijf alom bekend is, en dat jij er hoogstwaarschijnlijk zelf ook wel eens wat besteld hebt. Daarnaast spreekt verdozing, in algemene zin, en vanuit het oogpunt van (aantasting van het) landschap, tot de verbeelding. Het woord ‘verbeelding’ ga je in dit betoog nog vaker tegenkomen.

De distributeur Bol.com hoopt in 2021, cynischerwijs het startjaar van Kunst en Landschap, een tweede ‘filiaal’ te openen in ‘hot-spotWaalwijk. Het pand wordt aan het al bestaande ‘fulfilment center’ gebouwd, waarmee het hele complex groeit van 50.000 naar 100.000 vierkante meter. Zeg maar 16 voetbalvelden in oppervlakte. Bol.com moet in Waalwijk uitbreiden om de groei van internetaankopen bij te kunnen houden. Ook moet men anticiperen op activiteiten van (mogelijke, ook buitenlandse) concurrenten.

Amazon dendert Nederlandse winkelstraten binnen

Distributiecentrum Amazon in het Duitse Pforzheim. Foto: Uli Deck, dpa, HH.

Zo liet Amazon.com weten – het bedrijf maakt al jaren aanstalten de Nederlandse markt met een uitgebreid assortiment te willen betreden – met ingang van 2020 ook in ons land met online verkoop te willen starten. In een artikel in de NRC (16 januari 2020) leggen Joost Pijpker en Mark Beunderman uit wat dat kan betekenen voor de retailsector in Nederland. Daarnaast zetten ze de voordelen en eventuele gevaren van de komst van Amazon voor je op een rijtje.

Amazon betreedt het strijdtoneel met miljoenen producten

Amazon richt zijn pijlen dus op Nederland. De bezoekersaantallen van de Nederlandse website blijven stijgen en de webwinkelgigant maakte in februari 2020 bekend dat Nederlandse bedrijven zich konden registreren om via Amazon.nl producten aan te bieden. Het assortiment van Amazon zou hierdoor met ‘miljoenen producten’ uitbreiden.

Een bezorger in New York op weg met een karretje vol Amazon-dozen. Beeld REUTERS.

Amazon voegde de daad bij het woord: op 10 maart 2020 opende de grootste e-tailer ter wereld een Nederlandse afdeling. Het duizelingwekkend grote bedrijf – jaaromzet vergelijkbaar met de Finse economie – dendert doorgaans met reuzenstappen een lokale markt op. Wat betekent dit voor Nederlandse webwinkels en middenstanders?, vroeg Volkskrant-journalist Remco Andersen zich af in: ‘Amazon stormt Nederland binnen met 100 miljoen producten op amazon.nl‘.

‘Duizenden’ Nederlandse ondernemers schreven zich in bij Amazon

Amazon ceo Jeff Bezos. Foto: Sprout.

Jeff Bezos, inmiddels de rijkste persoon op aarde, begint langzaam maar zeker aan de poten te zagen van Bol.com en Coolblue. Daarvoor hoeft het bedrijf niet eens zijn eigen voorraad te verkopen, maar gooit het zijn succesformule als platform voor andere bedrijven in de strijd. Meer dan de helft van alle verkopen op Amazon zijn inmiddels afkomstig van andere bedrijven.

Misschien wel de belangrijkste steunpilaar van Amazon is Prime, een dienst (2,99 euro) waarmee wereldwijd al 150 miljoen mensen bestellingen gratis laten bezorgen, en die toegang geeft tot Netflix-concurrent Prime Video, games en onbeperkte opslag van foto’s. Sprout, vakblad voor startups, scaleups en f*ckups, nam het bedrijf onder de loep en legt je op getrapte wijze haarfijn uit wat het verdienmodel van Amazon is, en hoe het bedrijf de Nederlandse ondernemers betrekt bij hun activiteiten. Klik op de foto hieronder voor jouw ‘customer journey‘.

‘Amazon zij met ons’

Wat is het businessmodel van de grootste winkel van de wereld? De uitzending van VPRO Tegenlicht van 30 september 2018, ‘Amazon zij met ons’, geeft inzicht in de manier waarop het bedrijf opereert, en wat de komst van het bedrijf betekent voor economieën wereldwijd. Klik op de illustratie hieronder voor deze documentaire.

‘Markt voor online retail groeit hoe dan ook elk jaar met dubbele cijfers’

Anticiperend op het Amerikaanse geweld is men bij Bol.com in Waalwijk op 6 februari 2019 ‘al’ officieel begonnen met de bouw van een tweede distributiecentrum, pal aan en naast het bestaande e-commerceplatform. Hier een reportage van Omroep Brabant. Een jaar later, 23 januari 2020 – ongeveer gelijktijdig met de aankondiging van Amazon – doet het bedrijf kond van uitbreiding van haar assortiment – met mannen- en vrouwenkleding. Daarmee barst op Linkedin onmiddellijk een discussie los en zijn speculaties niet van de lucht.

De nieuwbouw is dus een uitvloeisel van de – wellicht noodzakelijke – ambitieuze groeistrategie van het bedrijf. De markt voor online retail groeit hoe dan ook elk jaar met dubbele cijfers en de webwinkel lift daarop mee. ,,Dat Bol.com zo groot is geworden, danken we mede aan de cultuur van continue verbetering”, zegt Rick Kromwijk, projectleider van dit Bol-project.

Bol.com Zo ziet het pand er in 2021 uit als het tweede distributiecentrum is aangebouwd. Foto: Bol-com.

Na lezing van een advertorial in het digimagazine Logistiek.nl heb ik me verbaasd over de welhaast beroepsdeformatieve uitleg die Kromwijk aan (de snelheid van) het project geeft – er wordt met geen woord gerept over de maatschappelijke en landschapsimplicaties die aan de nieuwbouw onvermijdelijk ten grondslag liggen.

,,We opereren in een uiterst volatiele markt … en zijn voortdurend op zoek naar mogelijkheden, om nog efficiënter, sneller en beter te worden. Dat betekent dat we nu geen keuzes mogen maken die onze bewegingsvrijheid in de toekomst beperken.”

Rick Kromwijk

De bouw- en vastgoedwereld zit niet stil

Ontluisterend? Kunst en Landschap heeft ‘verbeelding’ zoals je inmiddels weet hoog op de agenda staan. Er is echter meer aan de hand. Nederland is klein, gemeentelijke en provinciale overheden worden (veelal met economische en arbeidsgerelateerde motieven) benaderd door de bouw- en vastgoedwereld, er worden worsten voorgehangen, bestemmingsplannen kunnen worden gewijzigd of aangepast, er wordt zelfs gespeculeerd (ook onder het mom van investeren) en er zijn – zogezegd – altijd kapers op de kust. In binnen- en buitenland. Nederland heeft inmiddels een status van hot spot van Europa bereikt!

Groeiend aantal gemeenten kampt met tekort aan bedrijventerreinen

Daarnaast – meer in algemene zin – zit ons kikkerlandje met een schrijnend tekort aan (sociale) woningbouw. Per jaar moeten de komende tien jaar zo’n 100.000 nieuwe woningen worden gebouwd en opgeleverd. Dat wordt (tot nu toe) bij lange na niet gehaald. Gebrek aan ruimte, toewijzings- en besluitvormingsprincipes op het gebied van economie, wonen-werken, recreatie en natuur plus de onderlinge belangenconflicten van bedrijven, overheden en burgers, zijn daarvan de oorzaak.

BNR-Radio deed onderzoek naar deze problematiek en sprak met vastgoedadviseurs, makelaars en dook in gemeentelijke stukken. Beluister hier een viertal reportages, die het radiostation op 14 januari 2020 online zette.

‘Haal die burgers van de straat af.

Ellen Deckwitz op 2 maart 2020 in haar radiocolumn op NPO-Radio 1:

,,Gewetenloze huisjesmelkers, wachtlijsten langer dan een rol wc-papier: de woningnood moet aangepakt worden. Neem als regering je verantwoordelijkheid. Haal die burgers van de straat af.”

Ellen Deckwitz
Ellen Deckwitz vindt dat de woningnood aangepakt moet worden, NPO Radio 1, 2 maart 2020.

Grondclaims dwingen tot scherpe keuzes

Illustratie bij ‘Grondclaims dwingen tot scherpe keuzes’

,,Een miljoen nieuwe woningen (in 2050, red.), 37.000 hectare bos, zonneakkers en windmolens voor de energietransitie, distributiecentra, datacenters, nieuwe wegen en spoorlijnen. Allemaal voorbeelden van nieuwe ontwikkelingen die ruimte nodig hebben in het open landschap, ten koste van landbouwgrond.”, schrijft René Bouwmeester in agrarisch vakblad Nieuwe Oogst op 22 februari 2020 als reactie op de presentatie van de plannen van Milieu en Wonen-minister Stientje van Veldhoven om de woningnood versneld aan te pakken. Hij belicht vanuit agrarisch perspectief nagenoeg alle transitievraagstukken in: ‘Grondclaims dwingen tot scherpe keuzes‘.

Nederland in 2060: het wordt passen en meten

Grote investeringen in de infrastructuur van Nederland lijken onvermijdelijk, Beeld: Getty Images.

Terwijl het coronavirus Covid-19 sinds de laatste weken van maart 2020 nagenoeg alle wereldburgers bedreigend in haar greep heeft- ze zijn op instigatie van hun leiders vanuit immuniteitsoverwegingen teruggedrongen in hun onderkomens – tracht Bas Knoop, journalist Financieel Dagblad, hen – ik beperk me tot het Nederlands lezerspubliek – te verleiden tot een blik op de ruimtelijke ordening in relatie tot de energietransitie en de omvangrijke klimaatopgave van Nederland tot aan het jaar 2060. Vergeef me mijn relativisme.

In ‘Nederland in 2060: het wordt passen en meten‘ verwoordt hij in een notendop en in helder proza de complexe (met elkaar samenhangende) transities waar Nederland de komende jaren, c.q. decennia, voor staat, de ontstaansreden van Kunst en Landschap.

Nederland wordt steeds lelijker, maar is de ‘verdozing’ wel te stoppen?

Terug naar verdozing. Op 13 december (2019) zette Robbert Blokland, verslaggever van Nu.nl, in zijn (goed onderbouwde) artikel ‘Nederland wordt steeds lelijker, maar is de ‘verdozing’ wel te stoppen?‘ de zaak – for the time being – aardig op een rijtje.

,,Het is al bijna te laat, waarschuwen experts. Het aantal distributiecentra in Nederland is de afgelopen vijf jaar met 25 tot 43 procent toegenomen.”

Zaken op een rijtje zettend; ik heb er ook eentje. Klik hier, of op onderstaande foto van het toekomstig Jumbo-‘filiaal‘ dat binnenkort in Bleiswijk moet verrijzen, om te zien dat de bouw- en vastgoedwereld niet stilzit. Op deze pagina vinden updates (bijna) dagelijks plaats.

Artist impression Jumbo Bleiswijk, XXXL, met glas en zonnepanelen.

Dat de bouw- en vastgoedwereld de activiteiten van het College van Rijksadviseurs (en de Stec-Groep) met ‘argusogen’ volgt blijkt uit een rapportage van Bas Dijkhuizen, die voor hetzelfde Logistiek.nl, de grootste website voor logistiek-professionals in Nederland, op 30 december 2019 de ‘verdozingsdiscussie-2019‘ zorgvuldig en vanuit hun perspectief in beeld bracht.

Alarm om verdozing van het Nederlands landschap

,,Het ontbreekt overheden op dit moment soms aan een duidelijke toekomstvisie over het Nederlandse landschap.”

De toename van het zogeheten (X)XL-vastgoed gaat zorgwekkend hard en de enorme distributie- en opslagcentra worden daarnaast ook steeds groter. De eerder genoemde landschapsarchitect en Rijksadviseur Berno Strootman vindt dat er snel iets moet gebeuren en sloeg op 25 december 2019 in De Stentor alarm in ‘Alarm om ‘verdozing’ van het Nederlandse landschap: er komt per dag dik 8 hectare bij‘. Kennelijk moet het volgens hem niet alleen ‘minder, compacter, geconcentreerder en multifunctioneler’, maar moet de (ongestuurde en ongecontroleerde) verdozing ook sneller een halt worden toegeroepen.

,,Stop met het geven van voorrang aan lokale economi­sche belangen op de korte termijn.”

Berno Strootman, Rijksadviseur.

Zijn roep vond snel gehoor. De Tweede Kamer heeft nog voor de jaarwisseling met een grote meerderheid een motie van Eppo Bruins (ChristenUnie) en Mustafa Amhaouch (CDA) aangenomen waarin de ‘ongewenste verdozing‘ moet worden afgeremd – aan banden worden gelegd.

Bewoners keren zich in actiecomité tegen gemeente

CampusA58, Roosendaal, Foto: Logistics.nl

Voor ‘Actiecomité CA58.nl‘, dat zich keerde tegen plannen van de gemeente Roosendaal, die vergunning verleende aan vastgoedontwikkelaar Logistics Capital Partners (LCP) voor één van de grootste distributiecentra (‘Campus A58‘, 115.000 vierkante meter) in logistieke hotspot West-Brabant, kwam de motie te laat. Dat diezelfde gemeente het niet zo nauw neemt met reguliere inspraakmogelijkheden voor bewoners blijkt uit een bijdrage van eerdergenoemde Bas Dijkhuizen (Logistiek.nl) van 8 januari jongstleden.

‘De Monitor’: Hoe stoppen we de verdozing van Nederland?

De Monitor is een onderzoeksjournalistiek platform van de KRO-NCRV. Ze onderzoeken maatschappelijke kwesties met behulp van de kennis, ervaringen en input van het publiek. ‘Een eigentijdse vorm van journalistiek: crowdsourcing‘, zo luidt de slogan waarmee de redactie je aanzet tot het geven van tips om misstanden en systeemfouten aan het licht te brengen. De Monitor snijdt maatschappelijke thema’s aan als zorg, werk, veiligheid, onderwijs, duurzaamheid en wonen. De eerste uitzending van het nieuwe decennium stond in het teken van verdozing. Op 6 januari 2020 werd kijkers de vraag voorgelegd: ‘Hoe stoppen we de verdozing van Nederland?

Door op onderstaande foto (!) te klikken – ik heb de video bewust niet ‘ingesloten’ – wordt je niet alleen naar de uitzending geleid, je vindt er tevens veel achtergrondinformatie die betrekking heeft op hun onderzoek en reportage. Kijk, en oordeel zelf!

Hoe stoppen we de ‘verdozing’ van Nederland? De Monitor, KRO/NCRV, 6 januari 2020.

Verdozingsdiscussie staat op scherp!

Nadat begin juni vorig jaar Rijksadviseur Berno Strootman voor het verschijnen van hun ‘verdozingsadvies’ tijdens een rondetafelgesprek ‘Logistiek van Vastgoedmarkt‘ op de Provada alvast een voorschot nam door te pleiten voor een rem op de blokkendozen in het Nederlands landschap, en het maatschappelijk verzet ertegen en de media-aandacht ervoor toeneemt, vond ook Peter de Weerd, editor bij Vakmedianet, het tijd voor een terug- en vooruitblik. Op 29 januari 2020 kondigde hij een nieuw online (digi)magazine van ‘Logistiek.nl‘ aan, met daarin visies, nieuws, trends en ontwikkelingen speciaal gericht op vastgoed, ‘verdozing’ in het bijzonder. Hij stelde daarbij enerzijds dat ‘meer regie en clustering van dc’s gewenst is, maar vroeg zich anderzijds af of dit ook gaat lukken?‘. Hoe dan ook, de verdozingsdiscussie staat op scherp!

,,Ondanks de weerstand zal ook dit jaar de vraag naar ruimte voor de bouw van deze distributiecentra van meer dan 50.000 vierkante meter in met name de belangrijkste logistieke hotspots aanhouden.”

Peter de Weerd, Vakmedianet

Recordaantal nieuwe XXL-distributiecentra in 2019

Vanaf 11 februari 2020 staat die discussie inderdaad op scherp: ,,Nog niet eerder werden er zoveel XXL-distributiecentra in Nederland gebouwd. In 2019 openden negentien megadistributiecentra hun deuren en werden er nog eens twaalf aangekondigd. (Totaal 31 van de 100 sinds 2013, met 12.400 te verwachten arbeidsplaatsen; 400 per dc dus (red.)). Het zet de discussie over de ‘verdozing van het landschap’ verder op scherp, stelt Buck Consultants International (BCI)“, zo meldde LogistiekProfs in: ‘Record nieuwe XXL-distributiecentra zet discussie op scherp‘.

René Buck, ceo bij BCI, die in juni ook aan het bovengenoemde rondetafelgesprek deelnam, zette daarmee de ‘tegenaanval’ in. Buck baseert zijn repliek daarbij op mede door BCI gedaan onderzoek in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Het BCI wil dat er een Nationale Taskforce wordt aangesteld die de problematiek op drie niveau’s moet gaan aanpakken.

Dat BCI en de logistiekwereld de discussie serieus neemt – anticiperend op het ‘aan banden gelegd worden door Den Haag’ – blijkt uit een door Spryg Real Estate Academy georganiseerde ‘Logistiekdag 2020, Warehousing & Logistieke hotspots‘ in het Agora Theater op 12 februari in Lelystad, waarop ‘De verdozing van Nederland‘ ’s middags op het programma stond.

‘Logistiek vastgoed’ kan niet langer wegduiken voor de heersende onvrede

Jeroen Lokerse, ceo Cushman & Wakefield Nederland

Er werden tijdens dit congres harde noten gekraakt en er klonken veel verongelijkte woorden. Het College van Rijksadviseurs werd door Jeroen Lokerse, ceo van Cushman & Wakefield Nederland, feitelijke onwaarheden aangewreven en haar onderzoek werd door hem op sommige punten zelfs in twijfel getrokken. Lees hier het verslag ‘Logistiek vastgoedsector: ‘niet wegkijken bij verdozingdiscussie’ van het congres door Bas Dijkhuizen (Logistiek.nl).

Krokodillentranen, temeer omdat de ‘vastgoedman’ (B.D., red.) zich voor meer dan 90 procent kan vinden in de eindconclusies van het (CRa)-rapport. Bovendien zegt hij, bij een discussie van deze omvang, groot voorstander te zijn van centrale regie door de overheid om tot een nieuw instrumentarium bij de landschappelijke invulling van distributiecentra te komen.

Dagvoorzitter Wim Eringfeld, directeur van de Stec Groep, benadrukte in zijn eindconclusie van ‘Logistiek Vastgoed 2020‘, dat de logistiek-vastgoedsector snel – de motie ligt er immers – met een antwoord moet komen op de verdozingdiscussie. En gaf een wijze raad vooraf:

,,In de verdediging schieten haalt niet veel uit omdat het merendeel van het publiek dan denkt ‘daar heb je die vastgoedjongens weer’ en het is logisch dat zij die positie innemen.”

Wim Eringfeld

Verdozing provincie Utrecht neemt toe; effect van online koopgedrag

,,Het landschap is van iedereen en aantasting doet pijn.”, schreef eerder Trouw-journalist Joop Bouma, daarmee refererend aan Jantien de Boer’s ‘landschapspijn’. En die pijn wordt zo langzamerhand gevoeld – ook door burgers in en om Utrecht, een van de (distributie en logistieke) hotspots van ons land.

‘Verdozing’ in Utrecht: steeds meer distributiecentra, YouTube-kanaal RTV Utrecht, 26 februari 2020.

De provincie Utrecht heeft er in de afgelopen vier jaar zeventien distributiecentra bijgekregen met een gezamenlijk vloeroppervlak van bijna 395.000 vierkante meter. En die groei zet door, want de komende twee jaar wordt nog eens 186 duizend vierkante meter verwacht.

In bovenstaande video draagt landschapsarchitect en creatief adviseur Ruimte Marc Nolden een aantal suggesties aan voor alternatieve invullingen van de dozen. In een uitgebreid verslag van Dounia Tourabi, verslaggeefster van RTV Utrecht, komen alle aspecten van de verdozingsproblematiek aan de orde – inclusief die van ons eigen online koopgedrag: ‘‘Verdozing’ van de provincie Utrecht neemt toe: ‘Dit is het effect van ons online koopgedrag’‘.

,,Dit is het effect van online koopgedrag. Het landschap is een spiegel van onze cultuur. Die dozen zijn wij. Ik ben daar niet blij of trots op, maar het hoort wel bij deze tijd. Als we het anders willen, moeten we de winkelstraten in.”

Marc Nolden

Benut de kansen voor de herontwikkeling van brownfields

Veel nieuwe logistieke panden worden gebouwd ‘in de wei’. Op nieuwe bedrijfskavels aan de rand van de stad, goed ontsloten en vrij van ingewikkelde procedures; de zogenoemde greenfields. Het maatschappelijke debat richt zich met name hierop: landschapsvervuiling en verloedering van de bestaande bedrijventerreinen.

Logistieke herontwikkeling van deze zogenaamde brownfields gebeurt, mooie voorbeelden uitgezonderd, maar nog maar mondjesmaat, zo stellen Hub Ploem en Evert-Jan de Kort, beide werkzaam bij economisch advies- en onderzoeksbureau Stec Groep, in Logistiek.nl op 6 maart 2020. In ‘Benut de kansen voor de herontwikkeling van brownfields‘ houden zij een vurig pleidooi voor herontwikkeling van deze brownfields en wijzen daarbij op een vijftal randvoorwaarden waaronder die – volgens hen – zou moeten plaatsvinden.

De verdozing van Nederland, hoe nu verder?

,,Het onderzoek waarin het College van Rijksadviseurs (CRa) de regering oproept om de verdozing van Nederland aan banden te leggen, zorgde voor een stortvloed aan reacties en zette de maatschappelijke discussie verder op scherp. Ondanks dat de logistiek (vastgoed)sector en het college verschillende standpunten innemen, bestaat er draagvlak voor de conclusies uit het ‘verdozingsonderzoek’.

Het is nu dus zaak om vervolgstappen te maken”, zegt Bas Dijkhuizen, journalist bij het online vaktijdschrift Logistiek.nl op 25 maart 2020. Alle betrokkenen zullen volgens hem vanaf nu met ideeën en oplossingsrichtingen moeten komen waar eenieder mee verder kan. Lees hier zijn artikel ‘De verdozing van Nederland, hoe nu verder? – PODCAST‘, of klik op de illustratie hieronder voor de podcast.

Logistiek landschap van de toekomst

,,We moeten nieuwe, kwalitatieve eisen stellen aan de logistieke complexen en bedrijventerreinen van Nederland. Hoe precies, dat is de grote vraag!”. Dat stelt de Vereniging Deltametropool, dat samen met CAST, het Centrum voor Architectuur en Stedenbouw Tilburg e.o., Kunstloc Brabant en de Landschapstriënnale eind 2019 de design challengeOut of the Box‘ organiseerde.

Om het debat daarover een nieuwe impuls te geven zijn vier ontwerpteams aan de slag gegaan om een hun visie op het logistiek landschap van de toekomst te formuleren en visualiseren. Klik op ‘De Gouden Doos‘ hieronder om alle inzendingen en resultaten te bekijken.

Design Challenge ‘Out of the Box’, inzending ‘De Gouden Doos’.

1,5 miljoen pakketten per dag: internet levert chaos op in de straten van New York

©Brittainy Newman / The New York Times

Terwijl in Nederland, met name in de (groot)stedelijke gebieden, de problemen rond onze online aankopen zachtjesaan zichtbaar worden, buigen zich in Amerika heden ten dage reeds diverse beroepsgroepen over oplossingen voor files op wegen en straten, verkeersveiligheid en vervuiling, om aan de drang naar gemak van de Amerikaanse burger tegemoet te komen. Een anticiperend pleidooi voor (overheids)regie in deze lijkt me – voor ons land – gerechtvaardigd.

Lees hier de longread van Matthew Haag en Winnie Hu: ‘1.5 Million Packages a Day: The Internet Brings Chaos to N.Y. Streets(New York Times, 27/28 oktober 2019)

‘Sorry We Missed You’

Sorry We Missed You‘ heet de indringende film uit 2019 van regisseur Ken Loach over het leven van een paskjesbezorger, en wat dat werk met hem en zijn gezin doet. ,,Je werkt niet vóór ons, je werkt mét ons,” zegt de baas van de opslagplaats als hij hem aanneemt. Het duurt niet lang voordat de bezorger, schitterend gespeeld door Kris Hitchen, leert wat dat betekent: you’re on your own. De baas, en de ‘gun’, de scanner die minutieus de prestaties van de bezorger registreert, kennen geen genade. Hij is ‘eigen baas’ maar raakt verstrikt in de moderne vicieuze cirkel van de gig economy. Bekijk hier de trailer:

‘Aantal webwinkels dat verdwijnt, is groter dan aantal fysieke winkels dat faalt’

De drukste winkelstraat van Groningen, de Herestraat. Foto: ANP/Remko de Waal.

De bouw- en vastgoedwereld is dus volop in beweging om te anticiperen op het koopgedrag van de consument van de toekomst, dat van jou en mij. Er wordt door verschillende partijen druk (en fors) geïnvesteerd om ons – letterlijk, door één muisklik – op onze wenken te bedienen. Voor twaalf uur besteld, dezelfde dag in huis! Dat vinden we inmiddels normaal – gemak dient de mens.

Dat kon men zich zo’n 25 jaar geleden, toen het internet nog in kinderschoenen stond, maar moeilijk voorstellen. Toch is dat in relatief korte tijd veranderd. Kijk hieronder naar een fragment uit ‘Sonja op Zaterdag‘ waar internet-entrepeneur Maurice de Hond geïnterviewd wordt naar aanleiding van zijn boek ‘Dankzij de Snelheid van het Licht‘.

Maurice de Hond bij Sonja Barend over a.s. internetrevolutie in november 1995, YouTube-kanaal Maurice de Hond, 6 februari 2012.

Bekommeren we ons nog wel om de plaatselijke middenstand, waarom vallen er keer op keer grote warenhuizen om, en hoe zien onze binnensteden er in 2030 uit? Verslaggever Herman Stil van het Dagblad van het Noorden liet twee retailexperts aan het woord: winkel-deskundige en zelfbenoemd shopfan Hans van Tellingen (Strabo), en e-commercepionier Wijnand Jongen, voorman van de webbranche en inmiddels ook voorzitter van de Europese brancheorganisatie van webwinkeliers. Jongen is overigens medeauteur van het boek ‘25 jaar online winkelen in Nederland‘.

Lees hier: ‘De strijd tussen winkel en web: ‘Aantal webwinkels dat verdwijnt, is groter dan aantal fysieke winkels dat faalt’, 23 januari 2020, DvhN.

De fysieke winkel zal overleven!

Trenwatcher Cate-Trotter tijdens ‘RetailTrends-event Stores That Wow’, Foto: Sebastian-Gabsch, RetailNews, 3 februari 2020.

Trendwatcher Cate Trotter, spreker op ‘RetailTrends-event Stores That Wow‘, weet het zeker: de fysieke winkel zal overleven. De Britse trendwatcher spreekt zelfs van een ‘Renaissance of physical retail’. Welke rol speelt de stenen winkel in de toekomst en welke bedrijven zijn volgens haar ‘futureproof’? Lees hier: ‘De toekomst van de fysieke winkel volgens trendwatcher Cate Trotter’, RetailNews, 3 februari 2020.

Voor 23.59 besteld, morgen in huis. Hoe dan?

Het online shoppen en de consequenties ervan is ook doorgedrongen tot de burelen van De Correspondent, in hun ‘zoektocht naar oplossingen voor de kwesties van deze tijd’. Op 6 februari twitterde het privacyvriendelijke en advertentievrije online magazine:

,,Jarenlang weigerde correspondent Emy Demkes online te shoppen. Ze wist niet precies wat de gevolgen van al die miljoenen pakketjes zijn, maar echt goed voor mens en natuur leek het haar niet. Nu wil ze weten hoe het exact zit. Dus klikte ze op ‘bestel nu’.”

Tweet De Correspondent (4 febr. ’20)

Emy Demkes is correspondent-Kleding bij het online tijdschrift en heeft de laatste jaren veel gepubliceerd over de keerzijde van ‘fast fashion‘, waarbij alles draait om steeds sneller en goedkoper produceren, met grote negatieve gevolgen voor mens en milieu. Eén belangrijk aspect gaf ze tot nu toe nog niet veel aandacht: de enorme groei van online kleding kopen.

Ze ging (en gaat) op onderzoek en besloot een en ander in een wat breder jasje te steken: wat is de impact van online (kleding) shoppen op mens en milieu? Klik op de still van de animatie hieronder (gemaakt door Vera van de Seyp voor De Correspondent) om deelgenoot te worden van het eerste deel van haar zoektocht in: ‘Voor 23.59 besteld, morgen in huis. Hoe dan?‘.

De Correspondent bedrijft journalistiek in samenwerking met haar leden. Demkes doet onderaan haar artikel een oproep aan haar lezers om haar te helpen bij het vervolg van haar speurwerk. Ook jij kunt haar daarbij (wellicht) van dienst zijn.

‘Voor 23.59 besteld, morgen in huis. Hoe dan?’, Emy Demkes, De Correspondent, 4 februari 2020.

Impact transitievraagstukken op beheer en inrichting fysieke leefomgeving is groot

Verdozing van ons landschap is niet de enige zorg die beide adviesorganen (CRa en PBL) richting betrokken ministeries en bewindslieden uitspreken. In breder verband wijzen zij op de impact die mondiale en nationale trends en ontwikkelingen hebben op het beheer en de inrichting van de fysieke leefomgeving.

Er komen veel transitievraagstukken op ons (landschap) af op het gebied van energie, natuur, voedsel en landbouw, water, klimaat, mobiliteit, migratie en verstedelijking, ook in sectoren als zorg, onderwijs, cultuur, toerisme en erfgoed. Circulariteit en duurzaamheid zijn daarbij veelal uitgangspunt of worden nagestreefd.

Om die vraagstukken (enigszins) het hoofd te kunnen bieden hoop ik met Kunst en Landschap een organisatie in het leven te roepen die burgers, boeren en buitenlui in Noord Nederland op verbeeldende wijze zicht geeft op een hoopvolle toekomst. Middels een multimediaal expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform, Dat klinkt knap ingewikkeld – en dat is het ook – maar lees gerust verder. Ik kom er op terug.

,,Grootste wetgevingsoperatie sinds de invoering van de Grondwet in 1848″

De vraagstukken zijn groot en veelal met elkaar verweven. Daartoe werd – en wordt – een nieuwe wet opgesteld, de Omgevingswet. Dit proces werd in gang gezet tijdens het kabinet-Rutte II, dat ook taken decentraliseerde als de arbeidsparticipatie, jeugdzorg en langdurige zorg. Bij de aankondiging van de Omgevingswet in 2014 sprak Melanie Schultz van Haegen (VVD), toen Minister van Infrastructuur, van „de grootste wetgevingsoperatie sinds de vernieuwing van de Grondwet in 1848”.


NOVI, de Nationale Omgevingsvisie, rijksvisie voor een duurzame fysieke leefomgeving

De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) komt voort uit die (nieuwe) Omgevingswet, de wet die naar verwachting vanaf 2021 (!) alle wetgeving rond de ruimtelijke ordening en leefomgeving moet vervangen, decentraliseren en digitaliseren. Het Rijk werkt hiervoor samen met provincies, gemeenten, maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners. Als je meer wilt weten over de samenhang tussen wet en visie klik je hier.

Omgevingswet: ‘bureaucratisch wonder’ zwaar onder vuur

Nu, vijf jaar na dato, zien we dat de totstandkoming van de (definitieve) wet niet zonder slag of stoot gaat. Een aantal bestuurders en leveranciers die voor de uitvoering verantwoordelijk zijn, hebben reeds twijfels geuit of ze de klus wel aankunnen, zo schreven Jos Verlaan en Rik Rutten op 27 november 2019 in NRC: ‘Omgevingswet dreigt te stranden‘.

Over de haalbaarheidsdatum van de megawet waarin tientallen wetten op het gebied van ruimtelijke ordening worden samengevoegd, uitten diezelfde auteurs – en velen met dit duo – ernstige twijfels in: ‘Omgevingswet: ‘bureaucratisch wonder’ zwaar onder vuur(NRC, 27 november 2019).

„We hebben er dertig jaar over gedaan om het Burgerlijk Wetboek om te schrijven in een Nieuw Burgerlijk Wetboek. En deze wetsbundel zou in vijf jaar zijn afgerond? Dat kan niet. Er ligt nu een monstrum aan wetsteksten waar straks niemand mee uit de voeten kan, ook rechters en advocaten niet.”

Peter Nicolaï, senator (PvdD)

Ook de Nationale Ombudsman liet zich – met nog een dik jaar te gaan – niet onbetuigd, hij vreest dat met deze wet burgers door de overheid buitenspel gezet (gaan) worden. Lees hier een interview dat diezelfde twee verslaggevers (NRC) op 11 december 2019 hadden met Ombudsman Reinier van Zutphen.

In Friesland vreest men voor verrommeling van het landschap als de Omgevingswet vanaf volgend jaar regels rond ruimtelijke plannen versimpelt. Friese ‘natuurclubs’ willen er een ‘landschapstoets’ instellen. Wat dat inhoudt lees je in een bijdrage van Jan Ybema in het Friesch Dagblad van 14 januari 2020.

Beeld: Toine Heijmans, VK, 13 januari 2020.

”Het is een aangekondigd drama”, zegt Toine Heijmans in de Volkskrant in zijn verslaggeverscolumn van 13 januari 2020. ”Vijf jaar terug kregen de gemeenten de jeugdzorg, de thuiszorg en de participatiegedachte aangeleverd – dat mochten ze allemaal gaan doen voor minder geld. Een in moreel plastic verpakte bezuiniging bedacht door spreadsheetpolitici: het betaalt zich uit in begrotingstekorten van miljoenen. Eerst schroeven gemeenten de huizenbelasting omhoog of de toeristenbelasting, maar nu begint het echte afrekenen. Het is een versnipperde ramp, een aanslag op het sociale weefsel.”

De ruimtelijke ordeningstraditie van de Nederlandse politiek is verdwenen

,,Het probleem is dat de politiek de overheidsmacht die voor ruimtelijke ordening vereist is, heeft laten weglekken in het zwarte gat van de decentralisatie“, schrijft Marcel ten Hooven in De Groene Amsterdammer van 29 januari 2020. ,,De ordening van de schaarse ruimte in Nederland is nu in de eerste plaats een verantwoordelijkheid van gemeenten. Wat ontbreekt is een hoger gezag dat de belangen afweegt die de gemeentegrenzen overstijgen, bijvoorbeeld die van economie en ecologie. Je kunt het ook zo zeggen: de politiek heeft de lagere overheden opgezadeld met een onmogelijke taak, waardoor de ruimtelijke ordening is gedegradeerd tot een kwestie van concurrentie tussen de gemeenten om bedrijventerreinen en woningbouwlocaties.”

Overheid moet regie (terug)nemen

Ten Hooven slaat daarmee de spijker op zijn kop. In zijn artikel, ‘Landschapspijn, het platteland behoeft weer een landelijke visie‘, belicht hij op voortreffelijke wijze de tanende rol van de overheid met betrekking tot omgevingsvraagstukken en -beleid, en dringt er bij hen nadrukkelijk op aan regie (terug) te nemen. Hij voelt zich daarbij gesteund door uitspraken van ‘ingewijden’ te citeren. De inleiding van zijn stuk is veelzeggend:

,,De intensieve landbouw verdreef de idylle uit het landschap. Elke wethouder kan een industrieterrein of distributiehal neerzetten. Door het verdwijnen van de landelijke regie is het landschap verramsjt.”

Marcel ten Hooven

Twee van die ingewijden zijn noordelingen: Harm Evert Waalkens, pvda’er en bioboer uit Finsterwolde, en Hiska Ubels, opgegroeid in Westerdijkshorn en momenteel woonachtig in Glimmen.

Hiska Ubels promoveerde 30 januari op de schaduwkanten van de zelfredzaamheid van burgers. Foto: Reyer Boxem.

Aan eerstgenoemde dank je de tussenkop van dit betoog, de tweede concludeert in haar op 30 januari 2020 verdedigde proefschrift ‘Novel forms of governance with high levels of civic self-reliance‘ dat er ook minder rooskleurige kanten aan burgerbetrokkenheid kleven. Herman Sandman van het Dagblad van het Noorden berichtte er nog diezelfde dag over. Hans Marijnissen van Dagblad Trouw was er de volgende dag ook vroeg bij met: ‘Burgerbestuur is hip, maar niet altijd democratisch‘.

Column Christiaan Weijts


Kom terug, VROM! – Christiaan Weijts, column NRC, 7 februari 2020.

Kom terug, VROM!

,,Natuurlijk, ook met een decentrale janboel in de keuken komen we niet van de honger om. Maar iets van een menukaart en een mapje recepten zou helpen. Vooral nu alle brandende kwesties van dit pieplandje onderdeel blijken van een integrale puzzel, die maar om één ding draait: ruimtelijke ordening. Natuur, stikstof, wooncrisis, dreigende gettovorming: het zijn exact die oude VROM-domeinen.”

Wat Christiaan Weijts in zijn column ‘decentrale janboel in de keuken’ noemt wordt in veel (ook noordelijke) gemeenten aan den lijve ondervonden. In Groningen, Drenthe en Friesland zijn er op dit moment slechts zes gemeenten die niét hoefden te bezuinigen. De rest allemaal wel. Sommige zijn zelfs blut. Hoogeveen kondigde in de eerste week van februari (2020) bijvoorbeeld een uitgavenstop af, en hoopt daarmee te voorkomen dat zij onder toezicht van de provincie gesteld wordt.

De lege portemonnee van Hoogeveen en al die andere gemeenten staat in schril contrast met de inhoud van de schatkist in Den Haag, waarbij de overschotten natuurlijk te danken zijn aan economische groei, maar ook aan bezuinigingen. Bezuinigingen die onder andere gehaald worden door het overhevelen van rijkstaken naar de gemeenten. Op 8 februari vatte Erik Wijnholds, hoofdredacteur van het Dagblad van het Noorden, een en ander in een ‘Commentaar‘ als volgt samen:

,,De belabberde financiële staat van gemeenten toont aan dat er iets goed scheef zit. Het gaat niet aan om in Den Haag goeie sier te maken, terwijl elders voorzieningen verdwijnen en daarmee de leefbaarheid achteruitgaat.”

Erik Wijnholds

De lokale democratie stelt nog weinig voor als ‘Den Haag’ zo veel bepaalt

Column, Marjon Bolwijn in Assen, Volkskrant, 16 februari 2020.

,,De gemeentepolitiek begint steeds meer trekken te vertonen van een marionettentheater, waarbij ‘Den Haag’ aan de touwtjes trekt. Hoe meer taken de landelijke overheid over de schutting van de gemeenten gooit, vol randvoorwaarden en vastgestelde budgetten, hoe minder controle wethouders en raadsleden hebben over hun bewegingen”, zegt Marjon Bolwijn in ‘De lokale democratie stelt nog weinig voor als ‘Den Haag’ zo veel bepaalt‘ in de Volkskrant van 16 februari jongstleden.

Ze sprak er een aantal in Assen, een gemeente waar het momenteel bestuurlijk niet zo lekker loopt. De afgelopen twee jaar stapten drie wethouders op en in het najaar zei de lokale partij Plop het college vaarwel. Assen telt relatief veel zorginstellingen en kampt mede door de tekorten in de jeugdzorg met een begrotingstekort van 11 miljoen euro. Sinds vorige maand staat het onder curatele van de provincie Drenthe. Ook dat nog.

Ministerie hield rapport over falen ruimtelijke ordening tegen

NRC, 9 februari 2020, foto Catrinus van der Veen.

Op zondag 9 februari 2020 kwamen Merijn Rengers en Jorg Leijten, redacteuren bij NRC, twee dagen voordat de Eerste Kamer over de invoering van de Omgevingswet stemde, met een wel zeer alarmerend bericht. Het geeft weer dat de transparantie met betrekking tot het tot standkomen van wetgeving over ruimtelijke ordening (in ‘Den Haag’) te wensen overlaat. Lees hier hun artikel: ‘Ministerie hield rapport over falen ruimtelijke ordening tegen‘.

Eerste Kamer stemt in met Invoeringswet Omgevingswet

Op 11 februari 2020 ging de kogel door de Eerste Kamer, zij stemde in met de Invoeringswet Omgevingswet. Gemeentelijke omgevingsplannen worden gebundeld. Provincies en waterschappen gaan werken met de regels in de Omgevings- en Waterschapsverordening. Daarnaast komen provincies, gemeenten en het Rijk met een omgevingsvisie met de lange termijnambities voor de leefomgeving.

Het kabinet verwacht rond de zomer (van 2020) – een favoriet moment van politici om precaire zaken wereldkundig te maken – het besluit tot daardwerkelijke invoering van de Omgevingswet te kunnen nemen. Deze zal dan vanaf 1 januari 2021 van kracht zijn. De Kamer stelde wel als voorwaarde dat de wetgeving en het Digitale Stelsel Omgevingswet (DSO) bij alle overheden voldoende is geïmplementeerd. De minister zegde toe de betrokken partijen maandelijks over de voortgang van deze implementatie te berichten.

Het Coronavirus gooide bij deze ‘stevige implementatieopgave’ echter roet in het eten: ‘De invoering van de Omgevingswet kost meer tijd dan verwacht’. Dat schrijft minister Stientje van Veldhoven voor Milieu en Wonen in een Nieuwsbericht aan de Eerste en Tweede Kamer op 1 april 2020. Zowaar geen grap.

Het nieuwe Omgevingsloket uitgelegd, Aan de slag met de Omgevingswet, 10 mei 2017.

Veel onzekerheid over Ruimtelijke Ordening bij gemeenten

De inwerkingtreding van de Omgevingswet komt dus wel heel dichtbij nu de Eerste Kamer de Invoeringswet Omgevingswet heeft aangenomen, aldus de Stec Groep op 12 februari 2020. Uit een benchmark onder zo’n honderd gemeenten blijkt dat veel gemeenten vooral onzeker zijn of een goede implementatie van thema’s op het gebied van Ruimtelijke Ordening gaat lukken. Op basis van eigen verkenningen en innovatieprojecten geeft Stec Groep 10 tips voor een goede implementatie van de Omgevingswet. Betrokkenen kunnen ze hier aanvragen. 

Ruimte voor samenspraak; een half jaar publiek debat over de ontwerp-NOVI

‘Alles over de NOVI’-bijeenkomst, september 2019, uit: ‘Ruimte voor samenspraak, ..’, NOVI, 18 februari 2020.

Nadat de overheid in juni 2019 trots haar ontwerp-NOVI presenteerde en met de onlangs aangenomen Invoeringswet Omgevingswet vond diezelfde overheid het op 18 februari 2020 een goed moment om terug te blikken in ‘Ruimte voor samenspraak; een half jaar publiek debat over de ontwerp-NOVI‘. Voor de duidelijkheid: de ontwerp-NOVI is de uitkomst van een uitgebreid proces van overleg en kennisdeling tussen ministeries onderling en tussen het Rijk en andere overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers.

Kamer wil minister van Vrom terug voor meer greep op woningbouw

Om iedereen richting 2021 ‘goed’ bij de les te houden, en om het woningtekort aan te pakken, dienden de Tweede Kamerleden Henk Nijboer (PvdA) en Erik Ronnes (CDA) een motie in voor een wedergeboorte van het ministerie van VROM, Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.

.

Deze werd op 3 maart 2020 door de Kamer aangenomen; zij hoopt met deze ‘hersteloperatie’ het Rijk meer greep te geven op woningbouwprojecten. Volkskrantjournalist Marc van den Eerenbeemt berichtte er nog diezelfde dag over:

Kamer wil minister van Vrom terug voor meer greep op woningbouw

Sprong vooruit door krachtig samenspel tussen Rijk en regio

,,Regio en Rijk hebben elkaar meer dan ooit nodig. Intensieve samenwerking is nodig om de grote opgaven van deze tijd – van stikstof tot klimaat, energie en woningbouw – aan te pakken”, blogden Cees-Jan Pen en Joks Janssen op 4 maart 2020 in het online magazine ‘Vastgoedmarkt‘.

Zij kozen dit medium voor hun ‘oproep’ hoogstwaarschijnlijk omdat de volgende dag bouwers, bestuurders en ontwerpers bijeenkwamen tijdens de Nationale Dialoog Bouwcultuur in Soesterberg. De twee – normaliter onafhankelijk van elkaar opererende – ‘veelschrijvers’ op Twitter en Linkedin, kwamen met een eensluidend en krachtig advies aan de regering (en een ieder die aan de complexe misère van de huidige ruimtelijke ordening wil ontkomen) dat moet leiden tot een nieuw ministerie: het ministerie voor de Leefomgeving!

In kort bestek ontrafelen beide heren vele (sectorale) discussies en pleiten ze voor een Rijksoverheid die sterker en strategischer stuurt op transitie, in een krachtig samenspel tussen Rijk en regio waarbij ook bedrijven en burgers aan tafel zitten. Pen en Janssen hopen met dit advies een eigentijds, 21ste eeuws antwoord te geven op de grote ruimtelijke uitdagingen waar we voor staan. Een must read!

Sprong vooruit door krachtig samenspel tussen Rijk en regio‘.

,,Intensieve samenwerking tussen overheid en samenleving, en tussen overheden onderling, is nodig om de grote opgaven van deze tijd – van stikstof tot klimaat, energie en woningbouw – aan te pakken. Dat begint met het organiseren van een meer samenhangende aanpak op rijksniveau en een duurzame lange termijnvisie op de ruimtelijke inrichting van ons land.”

Cees-Jan Pen en Joks Janssen

Adviesorganen: Zet ontwerpkracht in voor omgevingskwaliteit

Een tweetal adviesorganen, het College van Rijksadviseurs en de Raad voor Cultuur, had zijn huiswerk met betrekking tot de omgevingskwaliteit goed gedaan. Op diezelfde Nationale Dialoog Bouwcultuur-dag in Soesterberg, 5 maart 2020, presenteerde het duo ‘Verder met de Verklaring van Davos‘, een advies dat ervan uitgaat dat de kwaliteit van oplossingen voor de grote maatschappelijke vraagstukken waar we voor staan, kan worden verbeterd door de inzet van ontwerpkracht. Zij roepen het kabinet op om ambitie te tonen en te komen tot een rijksbreed gedragen omgevingsbeleid. Hier hun nieuwsbericht van 3 maart jongstleden:

Adviesorganen: Zet ontwerpkracht in voor omgevingskwaliteit

Verder met de Verklaring van Davos

‘Iedereen voelt nu dezelfde landschapspijn’

Een ‘opmerkelijke oproep om cultuur nadrukkelijker met het bouwen te verbinden’, noemt rijksbouwmeester Floris Alkemade de ‘Verklaring van Davos‘, een verklaring van de Europese ministers van Cultuur om de omgevingskwaliteit te verbeteren. Er moet, valt er in te lezen, voortaan korte metten worden gemaakt met de veelvuldig opgetrokken ‘karakterloze bouwwerken’, met ‘de toename van gezichtsloze ongebreidelde stadsuitbreiding’ en ‘de achteruitgang van de historische structuur en het verlies van regionale tradities en identiteit.’ Wie zal het met dergelijke dooddoeners niet eens zijn?

Lees in Iedereen voelt nu dezelfde landschapspijn, een artikel van Martin Hendriksma in het vakblad ‘Binnenlands Bestuur‘ (5 maart 2020). de reactie van de Rijksbouwmeester en de kansen die hij ziet voor verdere discussie. In elk geval goed dat deze informatie nu ook doordringt tot de burelen van de Nederlandse overheid.

,,Je krijgt met de Verklaring van Davos nieuw gereedschap in handen om dit onderwerp te agenderen.”


Rijksbouwmeester Floris Alkemade

Energietransitie kan ons vooruit helpen richting een schoner, rijker en hechter Nederland

Er wordt zoals je merkt op verschillende niveaus, in diverse gremia, nagedacht en gediscussieerd om de te verwachten ‘pijnen van verandering’ zo tegemoet te treden dat ze draaglijk worden, of – beter – innovatieve en creatieve oplossingen aanreiken die (kunnen) leiden tot een breedgedragen ‘compromis’ dat uitzicht biedt op een (progressieve) leefbare omgeving – zonder stippen op de horizon te zetten, en waarbij de rijksoverheid een ‘sturende’ rol gaat vervullen, lees ruimtelijke regie gaat krijgen.

Zo kom je via Parijs tot een beter Nederland

,,Als we nú de juiste keuzes maken, kunnen we de energietransitie inzetten om Nederland rijker, hechter en schoner te maken”, dat stelt het College van Rijksadviseurs in:

Via Parijs, een ontwerpverkenning naar een klimaatneutraal Nederland’.

Via Parijs is geen blauwdruk, en zeker geen Rijksplan, maar een advies aan het Rijk en zijn partners. Het is gebaseerd op een ontwerpend onderzoek naar het bereiken van een aantrekkelijk postfossiel Nederland in 2050, dat vanuit ruimtelijke overwegingen én vanuit de logica van systemen zo optimaal mogelijk is.

Via Parijs sluit naadloos aan op het eerder in december 2018 gelanceerde Panorama Nederland, waarmee het College laat zien dat de grote maatschappelijke vraagstukken van nu juist de sleutel (kunnen) zijn voor welkome en structurele verbeteringen van ons land. Kunst en Landschap berichtte er eerder over in ‘College van Rijksadviseurs lanceert Panorama Nederland‘.

Smeer de energietransitie niet als pindakaas uit over Nederland

‘Via Parijs’ is dus geen plan, maar een voorzet voor het maatschappelijk debat. Op basis van een aantal principes die ruimtelijk zijn vertaald. De twee voornaamste principes:

  • Combineer de energietransitie met andere opgaven. Zo wordt de energietransitie ook leuk(er). Op die manier verwerf je draagvlak.
  • Concentreer. Smeer de energietransitie niet gelijkmatig als pindakaas uit over Nederland.

Daan Zandbelt, Rijksadviseur voor de Leefomgeving, legt beide principes helder uit in: ‘Smeer de energietransitie niet als pindakaas uit over Nederland‘. Klik op GO-column hieronder.

Het College van Rijksadviseurs wil met Via Parijs overheden inspireren en motiveren om gezamenlijk en planmatig aan de slag te gaan met de energietransitie en te kiezen voor een integrale, samenhangende aanpak.

Op 17 oktober 2019, de dag dat ‘Via Parijs’ verscheen, kwam het College met het volgende nieuwsbericht: ‘Energietransitie biedt kansen voor Nederland

Dialoog Via Parijs, YouTube-kanaal College van Rijksadviseurs, 16 december 2019.

Energietransitie biedt kansen voor Nederland

Met de ontwerpverkenning Via Parijs laat het College dus zien hoe we de energietransitie de komende decennia gestalte kunnen geven. Het biedt volgens hen een inspirerend toekomstbeeld dat voortkomt uit ruimtelijke keuzes én de logica van systemen.

,,Deze transitie kan helpen onze leefomgeving te verbeteren, als we durven kiezen voor een integrale en samenhangende aanpak.”


Miriam Ram, lid College van Rijksadviseurs

Op 24 maart 2020 belichtte Miriam Ram, urban designer en lid van het College van Rijksadviseurs, deze ontwerpverkenning aan de hand van vier principes voor gebiedsontwikkelaars:

  • Benut potentie ondergrond
  • Concentreer elektriciteitsopwekking
  • Zon op daken, gevels, haven- en bedrijventerreinen
  • Landschap als CO2-spons

Ram wijst daarbij op de onmisbaarheid van een planmatige aanpak en samenhangende visie voor deze grote transitie – ,,om op tijd de doelstellingen te halen, om op de lange termijn draagvlak te krijgen bij de bevolking, en om de ruimte in ons land niet te versnipperen of te vermorsen.” Verbinding met andere opgaven en respect voor bestaande kwaliteiten op alle schaalniveaus acht ze bij deze aanpak cruciaal.

Deze integrale aanpak doet een beroep op samenwerking op alle fronten. Het College van Rijksadviseurs pleit er daarom voor om de sectoraal ingestoken RES-en, de (30) Regionale Energiestrategieën, uit te breiden tot ‘Regionale Omgevingsagenda’s‘. Mijns inziens een wijs advies – gezien de verwevenheid met de andere transitieopgaven.

Adequate communicatie omtrent een dergelijke uitbreiding is daarbij wel gewenst, blijkens o.a. een Nieuwsbericht van de Provincie Drenthe van 31 maart 2020: ‘Samen doorpakken in de energietransitie in Drenthe‘. En er moet natuurlijk ook weer even een nieuwe video gemaakt worden.

Regionale Energiestrategie – Waarom, Wat en Wanneer, YouTube-kanaal
Nationaal Programma Regionale Energiestrategie, 13 november 2019.

Het Rijk krijgt hierbij een cruciale rol. Zij moet met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) een heldere visie op het nationale schaalniveau geven. Klik voor het volledige artikel van Miriam Ram op: ‘Zo kom je via Parijs tot een beter Nederland‘, of op onderstaande illustratie. Aanrader!

© Nicholas Doherty on Unsplash

Geestverruimend optimisme

Nog zo’n aanrader! Niet in de laatste plaats omdat het een artikel betreft over Panorama Nederland dat over de inrichting van het noordelijk landschap gaat, de provincie Groningen in dit geval.

Peter Michiel Schaap, coördinator bij GRAS, het architectuurcentrum voor en van Groningen, dat de kennis van, en het debat over de gebouwde omgeving stimuleert en aanjaagt, maakt ‘op een verloren zaterdag of zondag’ graag een rondje door de provincie Groningen. Dan geniet hij van de pracht van het Groninger landschap, maar net zo vaak schieten hem de tranen in de ogen.

Zo maar een citaat uit ‘Geestverruimend optimisme‘, dat Schaap op 31 maart 2020 in het tijdschrift Noorderbreedte liet optekenen.

,,Als we zo doorgaan, wordt niet alleen Winschoten een bende. Sterker, dan dreigt een dementerend landschap: een landschap zonder samenhang, met dorpen zonder ziel en huizen zonder hart. Alleen het van de context losgezongen erfgoed herinnert ons dan nog aan de tijden dat het nog goed was.”


Peter Michiel Schaap

Klik op de foto hieronder voor Peter Michiel’s ‘Geestverruimend optimisme‘.

Uit: Panorama Nederland, stadslandbouw als plek voor ontmoeting, educatie en betrokkenheid.

Ontologische expansie, op zoek naar oplossingen in soft spaces

Het ging en gaat dus – zacht gezegd – allemaal niet van een leien dakje. Om het democratische proces te verbeteren, wellicht te versnellen en te optimaliseren, werpt hoogleraar Urban Futures aan de universiteit van Utrecht, Maarten Hajer, ex-directeur van het Planbureau van de Leefomgeving (2008/2015), ‘ontologische expansie‘ in de strijd. ,,Je moet niet innovatief proberen te zijn met oude praktijken”, zo stelt Hajer. Wat hij daarmee bedoelt – je mag het begrip ontologische expansie onmiddellijk vergeten – wordt duidelijk uit onderstaand filmfragment. Kort samengevat: gebruik maken van andere vormen, van hard spaces naar soft spaces, met ruimte voor (een proces van) ‘verbeelding‘ – om daarna weer terug te keren in het domein van ‘harde’ besluiten.

Maarten Hajer: ,,Met oude overlegvormen zullen we niet tot vernieuwend beleid komen.”

Places of Hope, werken in de soft space, een experiment

In de zoektocht naar oplossingen voor ingewikkelde vraagstukken en processen in de soft space speelt verbeelding een voorname rol – en wordt de relatie met kunst en cultuur gelegd.

Maarten Hajer was een van de curatoren van Places of Hope, een tentoonstelling en manifestatie die plaatsvond in het kader van Leeuwarden-Friesland Culturele Hoofdstad van Europa 2018. Places of Hope kwam tot stand in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en tal van samenwerkende organisaties.

Met deze tentoonstelling is de Rijksoverheid uit haar traditionele rol gestapt en heeft ze bewust verbindingen met anderen gezocht om kennis te delen en oplossingen te zoeken voor de toekomst van onze leefomgeving.

Kracht van creativiteit en verbeelding mobiliseren

Zin in de toekomst! Dat was het motto van Places of Hope, een tentoonstelling en een serie activiteiten over hoe we de toekomst van Nederland vorm (kunnen) geven. De activiteiten vonden plaats onder auspiciën van de Stuurgroep Proeftuin Nederland van Morgen.

Places of Hope was op zoek naar een nieuwe, door mensen gedragen toekomst in harmonie met de natuur. Uitgangspunt was de gedachte dat overal in Nederland mensen werken aan hun eigen leefwereld, in verrassende coalities en op onverwachte plekken. Die initiatieven werden een podium gegeven om ervan te kunnen leren. Ze wilde daarbij omstandigheden creëren om de kracht van creativiteit en verbeelding te mobiliseren en burgers, ontwerpers, beleidsmakers, bestuurders en wetenschappers bij elkaar te brengen.

Twee ateliers: ‘Het Zelfbewuste Noorden’ en ‘Nieuwe Ruimte voor het Veen’

Een van die podia was het ‘Atelier‘. In dit geval twee:

  • Het Zelfbewuste Noorden
  • Nieuwe Ruimte voor het Veen

Het Zelfbewuste Noorden

Nieuwe Ruimte voor het Veen

Ik pik de tweede er even uit omdat die in directe zin het meest raakvlakken vertoont met Kunst en Landschap Noord Nederland – de eerste, waarin de ‘vensters’ leefbaarheid, economie, energie en water centraal staan, is het bekijken overigens meer dan waard.

Hajer gaf in zijn minicollege hierboven al aan dat bodemdaling in veenweidegebieden in Nederland een gigantisch probleem is, dat we dat al 25 jaar onderkennen, plus dat er allerlei belangenconflicten bestaan. Dat probeerden verschillende stakeholders op een niet gebruikelijke locatie, in een soft space, in verschillende settings, gedurende acht maanden in het Atelier te tackelen. Met resultaat!

,,We hebben in Leeuwarden afgelopen jaar, acht maanden lang, op verschillende locaties vergaderd, fieldtrips gedaan,… toen zijn we wel tot een oplossing gekomen waarvan boeren zeiden: ‘ja… als het zo kan, dan wil ik het ook wel’.”

Maarten Hajer

Landschapsarchitect Peter de Ruyter, een van de betrokkenen van het Atelier Nieuwe Ruimte voor het Veen, maakte er een uitvoerig verslag van, dat op 7 december 2019. als ‘voorbeeldig project‘ genoemd werd in het Jaarboek Landschapsarchitectuur en Stedenbouw in Nederland.

Vloeiend Landschap, over de toekomst van het Friese landschap

Atelier Nieuwe ruimte voor het Veen komt uitvoerig aan bod in de tweede volledig herziene druk van de Ruyter’s boek ‘Vloeiend Landschap, over de toekomst van het Friese landschap‘, dat voor het eerst in 2016 verscheen.

Op 3 maart 2020 nam Hans Mommaas, directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving, het eerste exemplaar van de geactualiseerde editie van de Ruyters boek in ontvangst en benadrukte de urgentie en actualiteit van het boek:

,,Er zijn grote zorgen over de kwaliteit van ons landschap. Tegelijkertijd vragen de enorme transities waar we voor staan om aandacht en betrokkenheid, waarbij we het begrip landschap als drager van identiteit opnieuw kunnen laden.”

Hans Mommaas, directeur PBL
Overhandiging van het eerste exemplaar van ‘Vloeiend Landschap’, Den Haag, 3 maart 2020. Foto: Klaas Sietse Spoelstra.

In december 2019, ongeveer een jaar na Places of Hope, was Hanna Lára Pálsdóttir, projectleider Proeftuin Nederland van Morgen (Directie Ruimtelijke Ordening van het ministerie BZK), geïnteresseerd in de vraag of een soft space nu wel of niet werkt. Benieuwd naar ervaringen van bezoekers van de tentoonstelling en manifestatie plus de impact die deze ervaring heeft gehad, verstuurde zij een enquête naar de deelnemers en betrokkenen. Ik ben natuurlijk, met haar, zeer benieuwd naar de uitkomsten ervan. Ik houd je daarvan op de hoogte.

Naar een ‘New Deal’ met een ‘Coalition of the Willing’

Places of Hope is een belangrijke inspiratiebron voor Kunst en Landschap Noord Nederland. Mijn ideeën tot het oprichten van een multimediaal platform kregen pas echt goed vorm na een bezoek aan een Landschapsmanifestatie, georganiseerd door Noorderbreedte, op 7 februari 2019 in de Rijksluchtvaartschool in Eelde, waar Theo Spek, hoogleraar landschaps-geschiedenis van de Rijksuniversiteit Groningen, een lezing hield.

Ineke Noordhoff, hoofdredacteur van het tijdschrift, deed kort daarna verslag in haar artikel: ‘Over een grote verbouwing en een New Deal‘.

,,Als je alle veranderingen optelt die komende periode op ons af komen, dan gaat het om heel heel veel. En als je het allemaal per sector netjes gaat bediscussiëren en regelen, wordt het een grote puinhoop. En dat is precies wat er nu gebeurt. Er wordt met de beste bedoelingen van alles ondernomen. En ook al wordt er per project zorgvuldig gewerkt, en met kwaliteit, het landschap verdwijnt, de boeren hebben het niet best, de natuur lijdt eronder. We moeten met alle partijen die bij het landschap zijn betrokken naar een geïntegreerd plan. Met zijn allen.”

Theo Spek

Naar een ‘New Deal‘ dus. Deze lezing, waarin Spek nadrukkelijk wijst op het belang van het centraal stellen van het landschap, het landschap als uitgangspunt nemen voor plannen om de transitievraagstukken het hoofd te bieden, en om het te kiezen als vertrekpunt voor welke discussie ook, deed bij mij meerdere kwartjes tegelijk vallen.

Ik zal ze, nadat ik mijn plannen met bedreven en gedreven mensen vanuit verschillende disciplines besproken heb, oprapen, door elkaar husselen, ermee jongleren, om ze daarna – in goed overleg met een projectteam – samen te smeden tot een soort van (werktitel) ‘Manifest Kunst en Landschap Noord Nederland‘. Als de tijd daar rijp voor is zal ik dit aan het net toevertrouwen.

Landschapsmanifestatie Noorderbreedte, lezing Theo Spek, Rijksluchtvaartschool Eelde, 7 februari 2019. Foto Nb.

Tijdens zijn toespraak memoreerde Spek Henk Jumelet, gedeputeerde bij de Provincie Drenthe, en ging hij – in dat verband – kort in op het Panorama Nederland van het eerder genoemde College Rijksadviseurs, dat op 6 december 2018 gelanceerd werd en in januari 2019 in Den Haag van start ging:

,,Nog te weinig mensen beseffen dat we aan de vooravond van de grootste verbouwing ooit staan.”

Henk Jumelet

Panorama Nederland in de praktijk

Op 24 juni 2020 organiseren diezelfde Rijksadviseurs op het Marineterrein in Amsterdam Panorama Nederland in de praktijk‘. Na dik een jaar toeren door het land vinden ze dat het tijd wordt om gezamenlijk inspiratie op te doen en om met elkaar na te denken over de toekomst van ons land. Meer informatie over dit evenement (mede afhankelijk van coronaperikelen) volgt snel, maar zet de datum alvast in je agenda! Je kunt je hier aanmelden voor hun nieuwsbrief.

,,Nu is het tijd voor de volgende stap: van een optimistische toekomstvisie naar de realistische en soms weerbarstige praktijk.”

College van Rijksadviseurs

Een oproep om ons dagelijks leven opnieuw uit te vinden

Als aanloop daar naartoe zette Rijksbouwmeester Floris Alkemade op 3 maart jongstleden het eerste magazine ‘Panorama Nederland in de praktijk’ online – doet daarmee een ‘oproep om ons dagelijks leven opnieuw uit te vinden’ en licht toe waarom het belangrijk is om het sociale en ruimtelijke domein vanuit solidariteitsprincipes te bekijken. Klik op de illustratie hieronder om het in te zien.

Odyssey Hackaton 2020 in Groningen, 21 uitdagingen om de 21e eeuw vorm te geven

Veelomvattender en op een andere schaal – wereldniveau – is men zich ook op de toekomst aan het voorbereiden. Tijdens de ‘Odyssey Hacketon 2020‘ proberen (grote en kleine) bedrijven, overheden en non-profitorganisaties oplossingen te creëren voor de manier waarop we de samenleving in de 21e eeuw (kunnen) organiseren. Met in totaal 2000 deelnemers uit 50 landen is de Odyssey Hackathon de grootste blockchain-hackathon ter wereld. Hij vindt dit jaar plaats in Groningen – van 19 tot en met 21 juni.

(Aanvankelijk stond de hackaton geprogrammeerd voor april 2020, maar in verband met de uitbraak van het Coronavirus heeft de organisatie besloten (op instigatie van de Nederlandse overheid) het evenement te verplaatsen naar een later tijdstip.)

‘2030 is our deadline’, met Dan Thomas, YouTube-kanaal Odyssey, 5 maart 2020.

Odyssey 2020 trailer

Odyssey 2020 Trailer, YouTube-kanaal Odyssey, 6 maart 2020.

Burgers meer bij veranderingsprocessen betrekken. Bottom Up!

Ondanks alle (moeizame) inspanningen van overheden, bestuurders, bedrijven, politici en maatschappelijke organisaties (Omgevingswet / NOVI / burgerparticipatieprojecten), die de complexiteit en verwevenheid van de (ook internationale) transitievraagstukken onderkennen en ze met de beste bedoelingen proberen te pareren, denk ik, om meer dan een reden, dat het wijs is om – met ingang van een nieuw decennium; sommigen spreken van een ‘kantelpunt‘ – te kijken naar mogelijkheden om burgers meer bij deze veranderingsprocessen te betrekken. Bottom Up!

Niet in de laatste plaats omdat Noord Nederland beschikt over een groot en divers potentieel aan kennis, vaardigheden en innovatiekracht, waarbij de afgelopen jaren al diverse coalities vanuit verschillende disciplines gesmeed zijn – veelal technologische. Kunst en cultuur zijn daarbij mijns inziens (nog) te veel een ondergeschoven (en ondergewaardeerd) kindje.

New Energy Coalition, samen werken aan de energietransitie

De ‘eenzijdigheid’ in benadering van het zoeken naar ‘oplossingen’ voor bijvoorbeeld het vraagstuk van de energietransitie kent nog andere problemen: die van probleemformulering, onderzoeksafbakening en -strategieën, formalisering en democratisering, financiering, politisering en – last but not least – transparantie.

Naar model van Silicon Valley wil Noord-Nederland zich met Hydrogen Valley profileren als de groene waterstofregio van Europa. De New Energy Coalition is samen met het SNN, Samenwerkingsverband Noord-Nederland, aanjager van het project. Bekijk onderstaande videobeelden en lees daarna – andersom mag ook – ‘Gasbedrijven domineren Gronings onderzoek naar ‘duurzame’ energie‘, een artikel van Mira Sys en Ties Keyzer, beide onderzoeksjournalisten bij FTM, Follow The Money, 11 januari 2020.

New Energy Coalition, samen werken aan de energietransitie!

Samen werken aan de energietransitie!, presentatievideo New Energy Coalition, januari 2018.

Welcome to the Hydrogen Valley!

In oktober 2019 is 90 miljoen EU-subsidie toegekend aan Hydrogen Valley (Groningen, Friesland, Drenthe), New Energy Coalition.

NortH2: grootste groene waterstofproject van Europa?

Op 27 februari maakte de Gasunie bekend dat een consortium van Gasunie, Groningen Seaports en Shell Nederland wil beginnen met het project ‘NortH2‘: de productie van groene waterstof met behulp van stroom die door een megawindpark op zee wordt opgewekt – tot 3 tot 4 gigawatt in 2030, waarmee invulling wordt gegeven aan de doelstellingen van het Klimaatakkoord.

Kunst en Landschap gaat die ontwikkelingen uiteraard volgen – ik kom daar in een aparte blogbijdrage bij je op terug. De link daarnaartoe zal ik te zijner tijd aanbrengen. Voorlopig moet je het hier even stellen met Gasunie’s aankondiging van dit samenwerkingsproject: ‘Grootste groene waterstofproject van Europa start in Groningen‘. Heeft ook nog wel even tijd, als we het FD Nieuws moeten geloven:

Wordt het gezamenlijke project van Gasunie, Groningen Seaports en Shell het grootste groene waterstofproject van Europa?

Put your money where your mouth is

,,Het enthousiasme is wel te begrijpen bij de presentatie van een project van deze omvang (’s werelds grootste windpark op zee in combinatie met de grootste waterstoffabriek van Europa)”, meldt FD Nieuws op 4 maart 2020 in: ‘Geen woorden maar daden nodig voor waterstofproject Noord-Nederland‘.

,,Toch past het niet in deze fase, waarin de betrokken partijen nog moeten starten met een haalbaarheidsstudie en een investeringsbeslissing nog ver weg is… Put your money where your mouth is.”

FD Nieuws

Noorden wereldspeler in chemie: ‘Dit is het moment om verder te vergroenen’

Een minder invloedrijke rol voor de ‘energiereuzen’ lijkt weggelegd bij de bundeling van krachten in de noordelijke agro-, (bio)chemische– en duurzaamheidsindustrie. Daarin werken bedrijven in een aantal clusters samen onder de naam Chemport Europe, dat de toon moet zetten en als voorbeeld kan dienen voor een transitie naar een circulaire ‘bio based economy’. Voor landen in Europa en wellicht ver daarbuiten.

Het Noorden als voorbeeldregio voor BBE, Bio Based Energy en Groene Chemie. Strawberry Fields, Groningen, 2016.

Aan transparantie zal het wat betreft het ‘Chemical Cluster Emmen‘, waarin bedrijven uit Emmen, Delfzijl (Eemshaven) en Heerenveen samenwerken, niet liggen. Zij timmert op 7 en 8 april in hartje Emmen met een heus showcasefestival, ‘Sustainable Plastics & Materials Expo‘, (juist) aan de weg om hun kennis, kunde en producten te etaleren, tot ver over regio- en nationale grenzen. Om te informeren, enthousiasmeren, maar zeker ook om (nieuwe) markten te verkennen. Je leest er hier alles over. (‘Noorden wereldspeler in chemie: ‘Dit is het moment om verder te vergroenen’‘, Richold Brandsma, DvhN, 19 januari 2020).

Bekijk hieronder de Chemport Expo promo. Leuk filmpje overigens, welke sector zou daarvoor ingeschakeld zijn?

‘On April 7 & 8, Emmen wil be hosting the first international Chemport Europe Sustainable Plastics & Materials Expo.’, Chemical Cluster Emmen, 23 augustus 2019 (!).

Op weg naar een volledige circulaire economie, ‘Join the Polymer Revolution!’

Bij Green PAC, een initiatief van NHL Stenden en Windesheim, vonden ze het een paar jaartjes geleden al tijd om krachten te bundelen en om te streven naar een groenere economie door samen te werken. Onder het Motto ‘Join the Polymer Revoltion‘ werken er noordelijke bedrijven, kennisinstellingen, studenten en burgers samen, op weg naar een volledige bio based economy. Green PAC is een coalitie die helpt bij het oplossen van vraagstukken, het ondersteunen van ondernemers en het delen van kennis rond kunststoffen. Het gaat er bij hen niet om een duur gebouw of bijvoorbeeld de nieuwste apparatuur. Het draait om samenwerking.

,,Samenwerking tussen ondernemers, onderzoekers, mogelijkmakers en personen die het net even iets anders zien. Daarmee is deze coalitie meer dan initiatief. Het is een gemeenschap van gelijkgestemden. Mensen die werken in de kunststofindustrie en die samen op zoek zijn naar manieren om deze industrie schoner te maken, duurzamer en niet langer op olie gebaseerd. Mensen met een uitgesproken visie, een missie en een doel. Een doel om met hun producten innovatief te zijn, in een behoefte te voorzien en om bij te dragen aan een betere wereld. Join the Polymer Revolution!”

Green PAC
Green PAC | Join the Polymer Revolution, Strawberry Fields, Groningen, 2018.

Stimulering kunst- en landschapsbeleving door kruisbestuiving en verbeelding

“Imagination is more important than knowledge. Knowledge is limited. Imagination circles the world.”

Albert Einstein,’The Ultimate Quotable Einstein’, Princeton University Press.

Laat maar komen, die roaring twenties‘, schrijft Wouter van Noort, journalist en commentator NRC (Future Affairs), in een artikel op 2 januari 2020, waarin hij een gerichte poging waagt het nieuwe decennium te duiden – ‘de jaren twintig zullen draaien om systeemverandering‘. Hij stelt zichzelf de vraag hoe de technologische revolutie de goede kant op te dirigeren, dicht daarbij de overheid een belangrijke sturende rol toe, en memoreert de Venezolaans-Britse econoom Carlota Perez, die stelt dat de wereld aan de vooravond van een ‘gouden tijdperk’ staat – mits overheden nú de leiding nemen.

„We zitten al tien jaar te wachten op een nieuwe richting die maar niet wil komen. De samenleving moet gegidst worden als het gaat om het enorme potentieel van de nieuwe technologieën. De strijd tegen klimaatverandering kan die richting geven, en zelfs een nieuw ‘gouden tijdperk’ inluiden.”

Carlota Perez

Kunst en Landschap gelooft in dit verband en in haar opzet in: ‘doordacht’ en weloverwogen gebruik maken van technologische ‘vooruitgang’, het landschap centraal stellen, in harmonie met de natuur (in tegenstelling tot aanhangers van het ecomodernisme), en in de ongekende kracht van verbeelding. Ook in een rol van kunst en cultuur als voedingsbodem voor nieuwsgierigheid, verbazing, innovatie en vernieuwing. Verbeelding verrijkt, verruimt en vergroot. (Radicale) verbeelding zet mens en omgeving in beweging.

Radicale Verbeelding, Charles Esche, directeur Van Abbe Museum, Eindhoven, Stichting DOEN, 6 september 2019.

,,Stimulering van kunst-, cultuur- en landschapsbeleving – vanuit een doelgericht en weloverwogen toeristisch promotieperspectief – kan mijns inziens bijdragen aan het besef van de ‘noodzaak’ ons landschap, onze directe leefomgeving, te koesteren. Om een eventuele bedreiging, c.q. teloorgang ervan tegen te gaan, het hoofd te bieden, of – om in metaforen te spreken – het (breed maatschappelijk) tij te doen keren.”

Robert Rosendal

In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering(sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor verbeelding van een hoopvolle toekomst.

Groot denken, klein doen! Dat is mijn droom

Hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid Jan Rotmans, YouTube, 6 januari 2020.

‘Sommigen spreken van een ‘kantelpunt’, schreef ik hierboven. Eén van die sommigen is Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid. ‘Systeemtransities vragen om een transitie van onszelf’, zo zegt Rotmans in deze videoboodschap. Hij beschrijft de verschillende fases die we bij complexe transities moeten ‘doorlopen’ om ‘uiteindelijk’ tot (on)bewust handelen te geraken ten faveure van een gezonde, eerlijke én duurzame samenleving. Nogmaals: kunst en cultuur kunnen in dat proces volgens mij een belangrijke rol vervullen.

Grafische weergave van ‘verandering’: ‘Synoniemenlijst.nl’.

Kruispunt tussen droom en nachtmerrie

Iemand die mij in die opvatting ongetwijfeld zal bijvallen is Koert van Mensvoort, kunstenaar, filosoof en wetenschapper. Hij begon met het Next Nature Network, dat met artistieke en wetenschappelijke experimenten de discussie over de technologische toekomst aangaat.

,,We zitten in de fase dat we onze relatie mens, natuur en technologie anders gaan zien. We staan op een kruispunt tussen droom en nachtmerrie.”

Koert van Mensvoort
Innovatie, waartoe? Koert van Mensvoort, YouTube-kanaal Innovatie Estafette, 26 februari 2020.

Wij zijn er pas net, de aarde is er al veel langer

Wij zijn er pas net. De aarde is er al veel langer. Ze ontstond vier en een half miljard jaar geleden en lange tijd was het slechts een eenzame rots in de ruimte. Het duurde zo’n drie miljard jaar voordat de biosfeer evolueerde. Daarna kwamen de planten, dieren en nog een miljard jaar later: de mens.

Wij zijn er pas net, YouTube-kanaal Next Nature Network, 14 okt. 2015.

Kunstloc Brabant benadrukt belang van inzet kunstenaars bij innovatie tijdens symposium AWTI

Vanuit de technosfeer weer terug op aarde – niet met de poten in de klei, maar op de zandgrond van Tilburg, Brabant! Met het focusgebied ‘Kunst en samenleving‘ pleit Kunstloc Brabant al jaren voor de inzet van kunst(enaars) in andere maatschappelijke sectoren zoals ruimte, landschap, zorg en welzijn. Kunstloc reageert hierbij op actuele en regionale vraagstukken en verbindt zo creativiteit aan maatschappelijke opgaven zoals duurzaamheid, energietransitie en voedselproductie.

Kunstloc-adviseur Netty van de Kamp benadrukt het belang van inzet kunstenaars bij innovatie tijdens symposium AWTI, 7 februari 2020, Den Haag.

Onmisbare en innovatieve kracht van kunstenaars

Op 7 februari jongstleden. sprak Netty van de Kamp, adviseur Kunst & Ruimte bij Kunstloc Brabant, op een AWTI-symposium in Den Haag: ‘De rol van wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke transities‘. Ze hield daar een sterk pleidooi voor ‘de onmisbare en innovatieve kracht van kunstenaars’ bij die transities. Met resultaat! Haar aanbevelingen werden meegenomen in het uiteindelijke advies van de Adviesraad aan de regering, dat eind februari 2020 het licht zag. Klik hier voor een fragment uit haar presentatie; hieronder kun je het Advies downloaden.

Versterk de rol van wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke transities

,,Wetenschap, technologie en innovatie kunnen veel  beter worden benut voor maatschappelijke transities. Om dit te bereiken, moet de regering zorgen voor een overkoepelend beeld van het Nederland van de toekomst én voor een bijbehorende aanpak voor de transities. Dit toekomstbeeld en de aanpak maken gerichte investeringen in wetenschap, technologie en innovatie mogelijk, voorkomen verspilling van tijd en geld, en brengen innovatoren samen met nieuwe en creatieve partijen.”

Dat adviseert de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) in zijn advies: Versterk de rol van wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke transities.

Toelichting bij het Advies (uit persbericht)

,,De huidige inrichting van de Nederlandse samenleving en economie is op termijn niet vol te houden zonder onwenselijke gevolgen voor toekomstige generaties hier en elders in de wereld. Nederland staat hiermee voor maatschappelijke opgaven om te komen tot toekomstbestendige systemen van onder andere energievoorzieningen, gezondheidszorg, voedsel en mobiliteit. Hiervoor zijn ingrijpende veranderingen in de samenleving en de economie nodig: maatschappelijke transities.”

,,Wetenschap, technologie en innovatie zijn essentieel voor maatschappelijke transities, maar zijn hier nog onvoldoende op gericht”.

AWTI- voorzitter Uri Rosenthal

,,De regering moet zorgen voor een overkoepelende visie op het Nederland van de toekomst én voor een nieuwe aanpak. Met een integrale visie biedt de regering wetenschappers en innovatieve partijen een kader voor hun activiteiten.”

,,Een gezamenlijk verhaal over de toekomst van Nederland zal wetenschappers, technologen en innovatoren helpen. Natuurlijk is dit verhaal niet in steen gebeiteld: met elkaar zullen we een helder proces moeten afspreken om te zorgen dat het verhaal meebeweegt met de ontwikkelingen in de maatschappij.”

AWTI-raadslid Emmo Meijer

Met een ‘New Deal’ op basis van de 4 returns van Commonland wordt Noord Nederland een hoopvolle plek

Als ik het AWTI-Advies (dat voor heel Nederland geldt) interpreteer en vertaal naar het Noorden, en de eerder genoemde ‘gevallen kwartjes’ bijeenraap en in een zakje doe, ontstaat een basisframe voor Kunst en Landschap:

Noord Nederland kan de komende twintig jaar de complexe transitievraagstukken te lijf gaan door: een ‘New Deal‘ te sluiten (landschaphistoricus Theo Spek) op basis van de 4 returns van Commonland (tropisch ecoloog Willem Ferwerda) via de soft- en hard-space-benadering van Places of Hope (futuroloog Maarten Hajer).

Interview Willem Ferwerda (CEO Commonland), ‘Merkkracht’-event bvA, Bond van Adverteerders, YouTube-kanaal Commonland, 5 maart 2020.

Inspiratie en samenwerking voor een leefbaar landschap

Vanuit een overkoepelende en integrale (overheids)visie bricoleren (noordelijke) ‘ambassadeurs’ via Kunst en Landschap binnen ‘vastgestelde’ (overheids)kaders, wordt er samengewerkt vanuit verschillende disciplines en leert men van elkaar. Innoveert Noord Nederland, met een weidse, open en creatieve blik naar een hoopvolle toekomst.

Het oprichten van een multi- en crossmediaal Platform voor Noord Nederland veronderstelt dus samenwerking op meerdere fronten. Wil Kunst en Landschap slagen in zijn opzet, is draagvlak onontbeerlijk. Ik voer op dit moment veel gesprekken met bedreven en gedreven mensen uit ‘het veld’ op het gebied van kunstlandschap, cultuurruimteerfgoed en toerisme om het platform onder de aandacht te brengen, samenwerkingsvormen te bespreken en om – samen met een gemotiveerd projectteam – een strategie te bepalen het platform in 2021 groen licht te kunnen geven. Handen en voeten, dus.

Met alle transities die we de komende jaren voor de kiezen krijgen hoop ik met Kunst en Landschap burgers op een vernieuwende journalistieke wijze te betrekken bij de keuzes die gemaakt (moeten) worden. Ik richt me daarbij vooral op het (geplaagde) Noorden. Synergie en coöperatie zijn daarbij sleutelbegrippen. Onderwijs-, kunst-, cultuur- en educatieve ‘verbeeldende‘ projecten afgestemd op (ook) toekomstige generaties maken deel uit van mijn plannen.

Wil je graag meer weten? Heb je ideeën of suggesties? Lijkt het je leuk (en zinvol) om mee te denken in het projectteam? Laat me het weten – alle input is welkom. Schroom niet contact met me op te nemen. Een koffie-afspraak is snel gemaakt. Kijk voor je dat doet even naar de zes minuten durende film hieronder, hij verduidelijkt veel van mijn beweegredenen om het platform te realiseren.

De film is een co-productie van Commonland en Wij.land. Op de huispagina worden beide organisaties uitvoerig beschreven en ‘verbeeld’.

Uitgever: Robert Rosendal

(Waterfilm Producties, Joris van Egmond, 2018)

Actueel blog Kunst en Landschap

Tijdens de voorbereidingen van het platform Kunst en Landschap houd ik je blogsgewijs op de hoogte van wetenswaardigheden en (actuele) nieuwsfeiten via de categorie (rechter button!) Kunst en Landschap. En natuurlijk via nieuwe- en sociale media. Daarvoor klik je onderaan deze pagina.

Provinciale samenwerking Noord Nederland, ‘Kunst en Landschap’ in de praktijk

Om je een beetje een idee te geven van wat het Platform Kunst en Landschap Noord Nederland in de praktijk kan betekenen, raad ik je aan een kijkje te nemen op een blogbijdrage (uit april 2019): ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied’. Je treft daarin de enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik op de foto hieronder.

Nieuwe- en sociale media Kunst en Landschap

Als je actief bent op Facebook, en wanneer je dit initiatief kracht bij wilt zetten – stel ik een ‘like‘ op de Facebookpagina van Kunst en Landschap zeer op prijs. Je blijft dan tegelijk op de hoogte van actuele wetenswaardigheden op het gebied van kunst, cultuur en landschap in Noord Nederland. Veel gebruikers – niet de eerste de beste – gingen je in korte tijd voor. Heel veel dank alvast.

Kunst en Landschap op Facebook

Facebook-pagina Kunst en Landschap Noord Nederland

Kunst en Landschap op Twitter

Tweets Kunst en Landschap Noord Nederland

Kunst en Landschap op Instagram

Instagram Kunst en Landschap Noord Nederland

Kunst en Landschap YouTube-kanaal

YouTube-kanaal Kunst en Landschap Noord Nederland

Rosendal Produkties op Facebook

Facebookpagina Rosendal Produkties.