Kunst en Landschap

Nieuw multimediaal Platform voor Noord Nederland!

Status: (conceptfase) multimediaal Platform, Stichting i.o.
Werktitel: ‘Kunst en Landschap
Ondertitel: ‘Kijken, zien, beleven!
Doel: Oprichting Expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform voor verbeelding van verandering
Doelgebied: Noord Nederland (Groningen, Friesland, Drenthe)
Start: 2021 (tijdens themajaar ‘Ode aan het Nederlandse Landschap’, NBTC)

Stimulering kunst- en landschapsbeleving door kruisbestuiving en verbeelding

Wat is er nog over van onze natuur? Het bedreigde landschap, Nieuwsuur, 9 maart 2019.

,,Rond de eeuwwisseling was Nederland nog Europees voorbeeld voor geïntegreerd landschapsbeleid. Nu is ‘in een prachtig land het landschap de dupe van onvoldoende beleid en visie’.”

Mede geïnspireerd door een artikel, ‘Gezocht: bestuurders met lef, Bert de Jong, Noorderbreedte, 11 februari 2019, waarin landschapsonderzoeker Bas Pedroli en landschapsarchitect Jandirk Hoekstra een waarschuwende vinger opsteken richting (provinciale) overheden, wil ik – het bloed kruipt immers waar het niet gaan kan – onderzoeken of het uitgeven en opzetten van een nieuw multimediaal platform Kunst en Landschap Noord Nederland levensvatbaar is. Een expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform, dat tot de verbeelding gaat spreken door coöperatie op meerdere fronten! Noord Nederland bundelt haar (innovatieve) kracht!

Om daarmee het publieke debat over ons landschap niet louter over te laten – toe te vertrouwen – aan politici, bestuurders, wetenschappers, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties – met elk hun eigen deelbelangen. Wel, om burgers, in- en bewoners, bezoekers, toeristen en anderszins betrokkenen direct, eigenzinnig en ‘verbeeldend’ te betrekken bij de ontwikkeling van het (cultuur)landschap, dat van Noord Nederland in het bijzonder.

,,Op dezelfde voet doorgaan betekent dat over een eeuw meer dan de helft van het cultuurlandschap is verdwenen.”

Het Nederlandse landschap is van niemand meer

Verstedelijking. Beeld: Marcel van den Bergh (illustratie bij opiniestuk Herman Weelink, Volkskrant 8 december 2019)

‘Het landschap is van ons allemaal’ is een gevleugelde uitspraak die niet als zodanig ervaren wordt door landschapsarchitect en planoloog Herman Weelink, sterker, hij draait het om in zijn opiniestuk van 8 december 2019 in de Volkskrant: ‘Het Nederlandse landschap is van niemand meer’. Hij was daarmee niet de eerste die dit jaar een pleidooi hield voor een overkoepelend en effectief controlerend Rijksbeleid voor het (gehele) Nederlandse landschap. Weelink gaf daarin ook het Planbureau voor de Leefomgeving een onvoldoende door hen wensdromen te verwijten en hun oproepen als krachteloos te bestempelen. Volgens hem een pijnlijke demonstratie van het falen van het Nederlandse omgevingsbeleid.

Klik op de illustratie om het rapport te downloaden.

Hij doelde op het op 11 november 2019 verschenen signalenrapport Zorg voor landschap. Naar een landschapsinclusief omgevingsbeleid‘, waarin het PBL ervoor pleit om de kwaliteit van het landschap volwaardig mee te wegen bij de keuzes die worden gemaakt bij het plannen van projecten die de beleving van de leefomgeving beïnvloeden.

Ongeveer een maand eerder – twee dagen na het verschijnen van het advies van het College van Rijksadviseurs – wenste hij (in een ingezonden lezersbrief aan de Volkskrant, 31 oktober 2019), landschapsarchitect Berno Strootman, lid van dit College, veel succes in zijn strijd tegen verdozing door (slechts) samenwerking van Rijk, provincies en gemeenten te bepleiten. Cynisme, ‘polarisatie’, of een hart onder de riem?

Stop de ‘verdozing’ van Nederland. Interview met Berno Strootman, lid CRa, College van Rijksadviseurs, Vroege Vogels, 7 juni 2019.

Ietwat milder, wellicht minder ‘gefrustreerd’ vanwege een meer journalistieke benadering, was Joop Bouma, onderzoeksjournalist bij Trouw, in zijn beschouwingen – op de dag dat het PBLrapport verscheen – in ‘Is dit het landschap dat we willen?‘. Bouma geeft in dit artikel op knappe wijze overzicht in de problematiek en wijst – belangrijk! – op het ongenoegen dat bij burgers bestaat over het verlies aan landschapswaarden dat zij ervaren. Lezen dus!

,,Niet plannenmakers en landinrichters, maar juist burgers maken zich steeds meer zorgen over verlies aan landschapswaarden en ze gaan er ook luid tegenin: ze protesteren tegen bomenkap, ze verzetten zich tegen windmolenparken (Veenkoloniën) en tegen de bouw van recreatiewoningen op de kust (Kustpact). Het landschap is namelijk van iedereen en aantasting doet pijn.”

Joop Bouma, Trouw 11 november 2019.

(X)XL-Verdozing: minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler

Op de dag van verschijning van het rapport van het College van Rijksadviseurs, 29 oktober 2019, kwam men met een toelichting op haar advies ‘(X)XL-verdozing – Minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler‘. Zij concluderen:

,,De snelle toename van (X)XL vastgoed baart zorgen. Het huidige vraaggericht ontwikkelen gaat gepaard met een gebrek aan regie en er is te weinig zicht op de impact die de (X)XL trend heeft op landschap, stad en infrastructuur. Rijk en regio zouden veel strengere eisen moeten stellen en nadenken over wat wel en niet gefaciliteerd wordt. Het moet minder, compacter, geconcentreerder en multifunctioneler.”

RCa
(X)XL-Verdozing: minder, compacter, geconcentreerder, multifunctioneler

Klik op de afbeelding om het gehele rapport (PDF-formaat, 114 pagina’s, 28,7 MB, publicatie 29-10-2019) te kunnen downloaden.

Nederland wordt steeds lelijker

Ik maak het ‘verdozingsproces’ wat concreter door webwinkel Bol.com, als trendsetter en marktleider in de retail business, als voorbeeld te nemen. Ook, omdat dit bedrijf alom bekend is, en dat jij er hoogstwaarschijnlijk zelf ook wel eens wat besteld hebt. Daarnaast spreekt verdozing, in algemene zin, en vanuit het oogpunt van (aantasting van) het landschap, tot de verbeelding. Je gaat dit woord nog vaker tegenkomen :).

De distributeur Bol.com hoopt in 2021, cynischerwijs het startjaar van Kunst en Landschap, een tweede ‘filiaal’ te openen in ‘hot-spotWaalwijk. Het pand wordt aan het al bestaande ‘fulfilment center’ gebouwd, waarmee het hele complex groeit van 50.000 naar 100.000 vierkante meter. Zeg maar 16 voetbalvelden in oppervlakte. Bol.com moet in Waalwijk uitbreiden om de groei van internetaankopen bij te kunnen houden. Ook moet men anticiperen op activiteiten van (mogelijke) concurrenten.

Amazon dendert Nederlandse winkelstraten binnen

Distributiecentrum Amazon in het Duitse Pforzheim. Foto: Uli Deck, dpa, HH.

Zo liet Amazon.com weten – het bedrijf maakt al jaren aanstalten de Nederlandse markt met een uitgebreid assortiment te willen betreden – met ingang van 2020 ook in ons land met online verkoop te willen starten. In een artikel in de NRC (16 januari 2020) leggen Joost Pijpker en Mark Beunderman uit wat dat kan betekenen voor de retailsector in Nederland. Daarnaast zetten ze de voordelen en eventuele gevaren van de komst van Amazon voor je op een rijtje.

Anticiperend op het Amerikaanse geweld is men bij Bol.com in Waalwijk op 6 februari 2019 ‘al’ officieel begonnen met de bouw van een tweede distributiecentrum, pal aan en naast het bestaande e-commerceplatform. Hier een reportage van Omroep Brabant. Een jaar later, 23 januari 2020 – ongeveer gelijktijdig met de aankondiging van Amazon – doet het bedrijf kond van uitbreiding van haar assortiment – met mannen- en vrouwenkleding. Daarmee barst op Linkedin onmiddellijk een discussie los en zijn speculaties niet van de lucht.

De nieuwbouw is dus een uitvloeisel van de – wellicht noodzakelijke – ambitieuze groeistrategie van het bedrijf. De markt voor online retail groeit hoe dan ook elk jaar met dubbele cijfers en de webwinkel lift daarop mee. ,,Dat Bol.com zo groot is geworden, danken we mede aan de cultuur van continue verbetering”, zegt Rick Kromwijk, projectleider van dit Bol-project.

Bol.com Zo ziet het pand er in 2021 uit als het tweede distributiecentrum is aangebouwd. Foto: Bol-com.

Na lezing van een advertorial in het digimagazine Logistiek.nl heb ik me verbaasd over de welhaast beroepsdeformatieve uitleg die Kromwijk aan (de snelheid van) het project geeft – er wordt met geen woord gerept over de maatschappelijke en landschapsimplicaties die aan de nieuwbouw onvermijdelijk ten grondslag liggen.

,,We opereren in een uiterst volatiele markt … en zijn voortdurend op zoek naar mogelijkheden, om nog efficiënter, sneller en beter te worden. Dat betekent dat we nu geen keuzes mogen maken die onze bewegingsvrijheid in de toekomst beperken.”

Rick Kromwijk

De bouw- en vastgoedwereld zit niet stil

Ontluisterend? Kunst en Landschap heeft ‘verbeelding’ zoals je inmiddels weet hoog op de agenda staan. Er is echter meer aan de hand. Nederland is klein, gemeentelijke en provinciale overheden worden (veelal met economische en arbeidsgerelateerde motieven) benaderd door de bouw- en vastgoedwereld, er worden worsten voorgehangen, bestemmingsplannen kunnen worden gewijzigd of aangepast, er wordt zelfs gespeculeerd (ook onder het mom van investeren) en er zijn – zogezegd – altijd kapers op de kust. In binnen- en buitenland. Nederland heeft inmiddels een status van hot spot van Europa bereikt!

Groeiend aantal gemeenten kampt met tekort aan bedrijventerreinen

Daarnaast – meer in algemene zin – zit ons kikkerlandje met een schrijnend tekort aan (sociale) woningbouw. Per jaar moeten er de komende tien jaar zo’n 34.000 woningen worden gebouwd en opgeleverd. Dat wordt (tot nu toe) bij lange na niet gehaald. Gebrek aan ruimte, toewijzings- en besluitvormingsprincipes op het gebied van economie, wonen-werken, recreatie en natuur plus de onderlinge belangenconflicten van bedrijven, overheden en burgers, zijn daarvan de oorzaak. BNR-Radio deed onderzoek naar deze problematiek en sprak met vastgoedadviseurs, makelaars en dook in gemeentelijke stukken. Beluister hier een viertal reportages, die het radiostation op 14 januari 2020 online zette.

Terug naar verdozing. Op 13 december (2019) zette Robbert Blokland, verslaggever van Nu.nl, in zijn (goed onderbouwde) artikel ‘Nederland wordt steeds lelijker, maar is de ‘verdozing’ wel te stoppen?‘ de zaak – for the time being – aardig op een rijtje.

,,Het is al bijna te laat, waarschuwen experts. Het aantal distributiecentra in Nederland is de afgelopen vijf jaar met 25 tot 43 procent toegenomen.”

Zaken op een rijtje zettend; ik heb er ook eentje. Klik hier of op onderstaande foto (van het toekomstig Jumbo-‘filiaal‘ dat binnenkort in Bleiswijk moet verrijzen) om te zien dat de bouw- en vastgoedwereld niet stilzit.

Artist impression Jumbo Bleiswijk, XXXL, met glas en zonnepanelen.

Dat de bouw- en vastgoedwereld de activiteiten van het College van Rijksadviseurs (en de Stec-Groep) met ‘argusogen’ volgt blijkt uit een rapportage van Bas Dijkhuizen, die voor Logistiek.nl, de grootste website voor logistiek-professionals in Nederland, de ‘verdozingsdiscussie-2019‘ op 30 december vanuit hun perspectief in beeld bracht.

Alarm om verdozing van het Nederlands landschap

,,Het ontbreekt overheden op dit moment soms aan een duidelijke toekomstvisie over het Nederlandse landschap.”

De toename van het zogeheten (X)XL-vastgoed gaat zorgwekkend hard en de enorme distributie- en opslagcentra worden daarnaast ook steeds groter. De eerder genoemde landschapsarchitect en Rijksadviseur Berno Strootman vindt dat er snel iets moet gebeuren en sloeg op 25 december 2019 in De Stentor alarm in ‘Alarm om ‘verdozing’ van het Nederlandse landschap: er komt per dag dik 8 hectare bij‘. Kennelijk moet het volgens hem niet alleen ‘minder, compacter, geconcentreerder en multifunctioneler’, maar moet de (ongestuurde en ongecontroleerde) verdozing ook sneller een halt worden toegeroepen.

,,Stop met het geven van voorrang aan lokale economi­sche belangen op de korte termijn.”

Berno Strootman, Rijksadviseur.

Zijn roep vond snel gehoor. De Tweede Kamer heeft nog voor de jaarwisseling met een grote meerderheid een motie van Eppo Bruins (ChristenUnie) en Mustafa Amhaouch (CDA) aangenomen waarin de ‘ongewenste verdozing‘ moet worden afgeremd – aan banden worden gelegd.

Bewoners keren zich in actiecomité tegen gemeente

CampusA58, Roosendaal, Foto: Logistics.nl

Voor ‘Actiecomité CA58.nl‘, dat zich keerde tegen plannen van de gemeente Roosendaal, die vergunning verleende aan vastgoedontwikkelaar Logistics Capital Partners (LCP) voor één van de grootste distributiecentra (‘Campus A58‘, 115.000 vierkante meter) in logistieke hotspot West-Brabant, kwam de motie te laat. Dat diezelfde gemeente het niet zo nauw neemt met reguliere inspraakmogelijkheden voor bewoners blijkt uit een bijdrage van eerdergenoemde Bas Dijkhuizen (Logistiek.nl) van 8 januari jl.

‘De Monitor’: Hoe stoppen we de verdozing van Nederland?

De Monitor is een onderzoeksjournalistiek platform van de KRO-NCRV. Ze onderzoeken maatschappelijke kwesties met behulp van de kennis, ervaringen en input van het publiek. ‘Een eigentijdse vorm van journalistiek: crowdsourcing‘, zo luidt de slogan waarmee de redactie je aanzet tot het geven van tips om misstanden en systeemfouten aan het licht te brengen. De Monitor snijdt maatschappelijke thema’s aan als zorg, werk, veiligheid, onderwijs, duurzaamheid en wonen. De eerste uitzending van het nieuwe decennium stond in het teken van verdozing. Op 6 januari 2020 werd kijkers de vraag voorgelegd: ‘Hoe stoppen we de verdozing van Nederland?

Door op onderstaande foto (!) te klikken – ik heb de video bewust niet ‘ingesloten’ – wordt je niet alleen naar de uitzending geleid, je vindt er tevens veel achtergrondinformatie die betrekking heeft op hun onderzoek en reportage. Kijk, en oordeel zelf!

Hoe stoppen we de ‘verdozing’ van Nederland? De Monitor, KRO/NCRV, 6 januari 2020.

‘Aantal webwinkels dat verdwijnt, is groter dan aantal fysieke winkels dat faalt’

De drukste winkelstraat van Groningen, de Herestraat. Foto: ANP/Remko de Waal.

De bouw- en vastgoedwereld is dus volop in beweging om te anticiperen op het toekomstig koopgedrag van de consument van de toekomst, dat van jou en mij. Er wordt door verschillende partijen druk (en fors) geïnvesteerd om ons – letterlijk, door één muisklik – op onze wenken te bedienen. Voor twaalf uur besteld, dezelfde dag in huis!

Bekommeren we ons nog wel om de plaatselijke middenstand, waarom vallen er keer op keer grote warenhuizen om, en hoe zien onze binnensteden er in 2030 uit? Verslaggever Herman Stil van het Dagblad van het Noorden liet twee retailexperts aan het woord: winkel-deskundige en zelfbenoemd shopfan Hans van Tellingen (Strabo), en e-commercepionier Wijnand Jongen, voorman van de webbranche en inmiddels ook voorzitter van de Europese brancheorganisatie van webwinkeliers. Jongen is overigens medeauteur van het boek ‘25 jaar online winkelen in Nederland‘.

Lees hierDe strijd tussen winkel en web: ‘Aantal webwinkels dat verdwijnt, is groter dan aantal fysieke winkels dat faalt’‘, 23 januari 2020, DvhN.

Impact transitievraagstukken op beheer en inrichting fysieke leefomgeving is groot

Verdozing van ons landschap is niet de enige zorg die beide adviesorganen richting betrokken ministeries en bewindslieden uitspreken. In breder verband wijzen zij op de impact die mondiale en nationale trends en ontwikkelingen hebben op het beheer en de inrichting van de fysieke leefomgeving.

Er komen veel transitievraagstukken op ons (landschap) af op het gebied van energie, natuur, voedsel en landbouw, water, klimaat, mobiliteit, migratie en verstedelijking, ook in sectoren als zorg, onderwijs, cultuur, toerisme en erfgoed. Circulariteit en duurzaamheid zijn daarbij veelal uitgangspunt of worden nagestreefd.

,,Grootste wetgevingsoperatie sinds de invoering van de Grondwet in 1848″

Deze vraagstukken zijn groot en veelal met elkaar verweven. Daartoe werd – en wordt – een nieuwe wet opgesteld, de Omgevingswet. Dit proces werd in gang gezet tijdens het kabinet-Rutte II, dat ook taken decentraliseerde als de arbeidsparticipatie, jeugdzorg en langdurige zorg. Bij de aankondiging van de Omgevingswet in 2014 sprak Melanie Schultz van Haegen (VVD), toen Minister van Infrastructuur, van „de grootste wetgevingsoperatie sinds de vernieuwing van de Grondwet in 1848”.

NOVI, de Nationale Omgevingsvisie, rijksvisie voor een duurzame fysieke leefomgeving

De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) komt voort uit die (nieuwe) Omgevingswet, de wet die naar verwachting vanaf 2021 (!) alle wetgeving rond de ruimtelijke ordening en leefomgeving moet vervangen, decentraliseren en digitaliseren. Het Rijk werkt hiervoor samen met provincies, gemeenten, maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners. Als je meer wilt weten over de samenhang tussen wet en visie klik je hier.

Nu, vijf jaar na dato, zien we dat de totstandkoming van de (definitieve) wet niet zonder slag of stoot gaat. Een aantal bestuurders en leveranciers die voor de uitvoering verantwoordelijk zijn, hebben reeds twijfels geuit of ze de klus wel aankunnen, zo schreven Jos Verlaan en Rik Rutten op 27 november 2019 in NRC: ‘Omgevingswet dreigt te stranden‘.

Ook de Nationale Ombudsman liet zich – met nog een dik jaar te gaan – niet onbetuigd, hij vreest dat met deze wet burgers door de overheid buitenspel gezet (gaan) worden. Lees hier een interview dat diezelfde twee verslaggevers (NRC) op 11 december 2019 hadden met Ombudsman Reinier van Zutphen.

In Friesland vreest men voor verrommeling van het landschap als de Omgevingswet vanaf volgend jaar regels rond ruimtelijke plannen versimpelt. Friese ‘natuurclubs’ willen er een ‘landschapstoets’ instellen. Wat dat inhoudt lees je in een bijdrage van Jan Ybema in het Friesch Dagblad van 14 januari 2020.

Beeld: Toine Heijmans, VK, 13 januari 2020.

”Het is een aangekondigd drama”, zegt Toine Heijmans in de Volkskrant in zijn verslaggeverscolumn van 13 januari 2020. ”Vijf jaar terug kregen de gemeenten de jeugdzorg, de thuiszorg en de participatiegedachte aangeleverd – dat mochten ze allemaal gaan doen voor minder geld. Een in moreel plastic verpakte bezuiniging bedacht door spreadsheetpolitici: het betaalt zich uit in begrotingstekorten van miljoenen. Eerst schroeven gemeenten de huizenbelasting omhoog of de toeristenbelasting, maar nu begint het echte afrekenen. Het is een versnipperde ramp, een aanslag op het sociale weefsel.”

Ontologische expansie, op zoek naar oplossingen in soft spaces

Het gaat dus – zacht gezegd – niet allemaal van een leien dakje. Om het democratische proces te verbeteren, wellicht te versnellen en te optimaliseren, werpt hoogleraar Urban Futures aan de universiteit van Utrecht, Maarten Hajer, ex-directeur van het Planbureau van de Leefomgeving (2008/2015), ‘ontologische expansie‘ in de strijd. ,,Je moet niet innovatief proberen te zijn met oude praktijken”, zo stelt Hajer. Wat hij daarmee bedoelt – je mag het begrip ontologische expansie onmiddellijk vergeten – wordt duidelijk uit onderstaand filmfragment. Kort samengevat: gebruik maken van andere vormen, van hard spaces naar soft spaces, met ruimte voor (een proces van) ‘verbeelding‘ – om daarna weer terug te keren in het domein van ‘harde’ besluiten.

Maarten Hajer: ,,Met oude overlegvormen zullen we niet tot vernieuwend beleid komen.”

Places of Hope, werken in de soft space, een experiment

In de zoektocht naar oplossingen voor ingewikkelde vraagstukken en processen in de soft space speelt verbeelding een voorname rol – en wordt de relatie met kunst en cultuur gelegd.

Maarten Hajer was een van de curatoren van Places of Hope, een tentoonstelling en manifestatie die plaatsvond in het kader van Leeuwarden-Friesland Culturele Hoofdstad van Europa 2018. Places of Hope kwam tot stand in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en tal van samenwerkende organisaties.

Met deze tentoonstelling is de Rijksoverheid uit haar traditionele rol gestapt en heeft ze bewust verbindingen met anderen gezocht om kennis te delen en oplossingen te zoeken voor de toekomst van onze leefomgeving.

Kracht van creativiteit en verbeelding mobiliseren

Zin in de toekomst! Dat was het motto van Places of Hope, een tentoonstelling en een serie activiteiten over hoe we de toekomst van Nederland vorm (kunnen) geven. De activiteiten vonden plaats onder auspiciën van de Stuurgroep Proeftuin Nederland van Morgen.

Places of Hope was op zoek naar een nieuwe, door mensen gedragen toekomst in harmonie met de natuur. Uitgangspunt was de gedachte dat overal in Nederland mensen werken aan hun eigen leefwereld, in verrassende coalities en op onverwachte plekken. Die initiatieven werden een podium gegeven om ervan te kunnen leren. Ze wilde daarbij omstandigheden creëren om de kracht van creativiteit en verbeelding te mobiliseren en burgers, ontwerpers, beleidsmakers, bestuurders en wetenschappers bij elkaar te brengen.

Twee ateliers: ‘Het Zelfbewuste Noorden’ en ‘Nieuwe Ruimte voor het Veen’

Een van die podia was het ‘Atelier‘. In dit geval twee:

  • Het Zelfbewuste Noorden
  • Nieuwe Ruimte voor het Veen

Het Zelfbewuste Noorden

Nieuwe Ruimte voor het Veen

Ik pik de tweede er even uit omdat die in directe zin het meest raakvlakken toont met Kunst en Landschap Noord Nederland – de eerste, waarin de ‘vensters’ leefbaarheid, economie, energie en water centraal staan, is het bekijken overigens meer dan waard.

Hajer gaf in zijn minicollege hierboven al aan dat bodemdaling in veenweidegebieden in Nederland een gigantisch probleem is, dat we dat al 25 jaar onderkennen, plus dat er allerlei belangenconflicten bestaan. Dat probeerden verschillende stakeholders op een niet gebruikelijke locatie, in een soft space, in verschillende settings, gedurende acht maanden in het Atelier te tackelen. Met resultaat!

,,We hebben in Leeuwarden afgelopen jaar, acht maanden lang, op verschillende locaties vergaderd, fieldtrips gedaan,… toen zijn we wel tot een oplossing gekomen waarvan boeren zeiden: ‘ja… als het zo kan, dan wil ik het ook wel’.”

Maarten Hajer

Landschapsarchitect Peter de Ruyter, een van de betrokkenen van het Atelier Nieuwe Ruimte voor het Veen, maakte er een uitvoerig verslag van, dat op 7 december jl. als ‘voorbeeldig project‘ genoemd werd in het Jaarboek Landschapsarchitectuur en Stedenbouw in Nederland.

In december 2019, ongeveer een jaar na dato, was Hanna Lára Pálsdóttir, projectleider Proeftuin Nederland van Morgen (Directie Ruimtelijke Ordening van het ministerie BZK), geïnteresseerd in de vraag of een soft space nu wel of niet werkt. Benieuwd naar ervaringen van bezoekers van de tentoonstelling en manifestatie plus de impact die deze ervaring heeft gehad, verstuurde zij een enquête naar de deelnemers en betrokkenen. Ik ben natuurlijk, met haar, zeer benieuwd naar de uitkomsten ervan. Ik houd je daarvan op de hoogte.

Naar een ‘New Deal’ met een ‘Coalition of the Willing’

Places of Hope is een belangrijke inspiratiebron voor Kunst en Landschap Noord Nederland. Mijn ideeën tot het oprichten van een multimediaal platform kregen pas echt goed vorm na een bezoek aan een Landschapsmanifestatie, georganiseerd door Noorderbreedte, op 7 februari 2019 in de Rijksluchtvaartschool in Eelde, waar Theo Spek, hoogleraar landschaps-geschiedenis van de Rijksuniversiteit Groningen, een lezing hield.

Ineke Noordhoff, hoofdredacteur van het tijdschrift, deed kort daarna verslag in haar artikel: ‘Over een grote verbouwing en een New Deal‘.

,,Als je alle veranderingen optelt die komende periode op ons af komen, dan gaat het om heel heel veel. En als je het allemaal per sector netjes gaat bediscussiëren en regelen, wordt het een grote puinhoop. En dat is precies wat er nu gebeurt. Er wordt met de beste bedoelingen van alles ondernomen. En ook al wordt er per project zorgvuldig gewerkt, en met kwaliteit, het landschap verdwijnt, de boeren hebben het niet best, de natuur lijdt eronder. We moeten met alle partijen die bij het landschap zijn betrokken naar een geïntegreerd plan. Met zijn allen.”

Theo Spek

Naar een ‘New Deal‘ dus. Deze lezing, waarin Spek nadrukkelijk wijst op het belang van het centraal stellen van het landschap, het landschap als uitgangspunt nemen voor plannen om de transitievraagstukken het hoofd te bieden, en het kiezen als vertrekpunt voor welke discussie ook, deed bij mij meerdere kwartjes tegelijk vallen.

Ik zal ze, nadat ik mijn plannen met bedreven en gedreven mensen vanuit verschillende disciplines besproken heb, oprapen, door elkaar husselen, ermee jongleren, om ze daarna – in goed overleg met een projectteam – samen te smeden tot een (werktitel) ‘Manifest Kunst en Landschap Noord Nederland‘. Als de tijd daar rijp voor is zal ik dit aan het net toevertrouwen.

Landschapsmanifestatie Noorderbreedte, lezing Theo Spek, Rijksluchtvaartschool Eelde, 7 februari 2019. Foto Nb.

Tijdens zijn toespraak memoreerde Spek Henk Jumelet, gedeputeerde bij de Provincie Drenthe, en ging hij – in dat verband – kort in op het Panorama Nederland van het eerder genoemde College Rijksadviseurs, dat op 6 december 2018 gelanceerd werd en dat in januari 2019 in Den Haag van start ging:

,,Nog te weinig mensen beseffen dat we aan de vooravond van de grootste verbouwing ooit staan.”

Henk Jumelet

Burgers meer bij veranderingsprocessen betrekken. Bottom Up!

Ondanks alle (moeizame) inspanningen van overheden, bestuurders, bedrijven, politici en maatschappelijke organisaties (Omgevingswet / NOVI / burgerparticipatieprojecten), die de complexiteit en verwevenheid van de transitievraagstukken onderkennen en ze met de beste bedoelingen proberen te pareren, acht ik het raadzaam om – met ingang van een nieuw decennium; sommigen spreken van een ‘kantelpunt‘ – te kijken naar mogelijkheden om burgers meer bij deze veranderingsprocessen te betrekken. Bottom Up! Niet in de laatste plaats omdat Noord Nederland beschikt over een groot en divers potentieel aan kennis, vaardigheden en innovatiekracht, waarbij de afgelopen jaren al diverse coalities vanuit verschillende disciplines gesmeed zijn – veelal technologische. Kunst en cultuur zijn daarbij mijns inziens (nog) te veel een ondergeschoven (en ondergewaardeerd) kindje.

New Energy Coalition, samen werken aan de energietransitie

Dat is niet het enige. De ‘eenzijdigheid’ in benadering van het zoeken naar ‘oplossingen’ voor bijvoorbeeld het vraagstuk van de energietransitie kent nog andere problemen: die van probleemformulering, onderzoeksafbakening en -strategieën, formalisering en democratisering, financiering, politisering en – last but not least – transparantie.

Naar model van Silicon Valley wil Noord-Nederland zich met Hydrogen Valley profileren als de groene waterstofregio van Europa. De New Energy Coalition is samen met het SNN, Samenwerkingsverband Noord-Nederland, aanjager van het project. Bekijk onderstaande videobeelden en lees daarna – andersom mag ook – ‘Gasbedrijven domineren Gronings onderzoek naar ‘duurzame’ energie‘, een artikel van Mira Sys en Ties Keyzer, beide onderzoeksjournalisten bij FTM, Follow The Money, 11 januari 2020.

Samen werken aan de energietransitie!, presentatievideo New Energy Coalition, januari 2018.
EU-subsidie (90 miljoen) toegekend voor Hydrogen Valley (Groningen, Friesland, Drenthe), oktober 2019. Bekrachtiging januari 2020, New Energy Coalition.

Noorden wereldspeler in chemie: ‘Dit is het moment om verder te vergroenen’

Een minder invloedrijke rol voor de ‘energiereuzen’ lijkt weggelegd bij de bundeling van krachten in de noordelijke agro-, (bio)chemische– en duurzaamheidsindustrie. Daarin werken bedrijven in een aantal clusters samen onder de naam Chemport Europe, dat de toon moet zetten en als voorbeeld kan dienen voor een transitie naar een circulaire ‘bio based economy’. Voor landen in Europa en wellicht ver daarbuiten.

Het Noorden als voorbeeldregio voor BBE, Bio Based Energy en Groene Chemie. Strawberry Fields, Groningen, 2016.

Aan transparantie zal het wat betreft het ‘Chemical Cluster Emmen‘, waarin bedrijven uit Emmen, Delfzijl (Eemshaven) en Heerenveen samenwerken, niet liggen. Zij timmert op 7 en 8 april in hartje Emmen met een heus showcasefestival, ‘Sustainable Plastics & Materials Expo‘, (juist) aan de weg om hun kennis, kunde en producten te etaleren, tot ver over regio- en nationale grenzen. Om te informeren, enthousiasmeren, maar zeker ook om (nieuwe) markten te verkennen. Je leest er hier alles over. (‘Noorden wereldspeler in chemie: ‘Dit is het moment om verder te vergroenen’‘, Richold Brandsma, DvhN, 19 januari 2020).

Bekijk hieronder de Chemport Expo promo. Leuk filmpje overigens, welke sector zou daarvoor ingeschakeld zijn?

‘On April 7 & 8, Emmen wil be hosting the first international Chemport Europe Sustainable Plastics & Materials Expo.’, Chemical Cluster Emmen, 23 augustus 2019 (!).

Stimulering kunst- en landschapsbeleving door kruisbestuiving en verbeelding

“Imagination is more important than knowledge. Knowledge is limited. Imagination circles the world.”

Albert Einstein,’The Ultimate Quotable Einstein’, Princeton University Press.

Laat maar komen, die roaring twenties‘, schrijft Wouter van Noort, journalist en commentator NRC (Future Affairs), in een artikel op 2 januari 2020, waarin hij een gerichte poging waagt het nieuwe decennium te duiden – ‘de jaren twintig zullen draaien om systeemverandering‘. Hij stelt zichzelf de vraag hoe de technologische revolutie de goede kant op te dirigeren, dicht daarbij de overheid een belangrijke sturende rol toe, en memoreert de Venezolaans-Britse econoom Carlota Perez, die stelt dat de wereld aan de vooravond van een ‘gouden tijdperk’ staat – mits overheden nú de leiding nemen.

„We zitten al tien jaar te wachten op een nieuwe richting die maar niet wil komen. De samenleving moet gegidst worden als het gaat om het enorme potentieel van de nieuwe technologieën. De strijd tegen klimaatverandering kan die richting geven, en zelfs een nieuw ‘gouden tijdperk’ inluiden.”

Carlota Perez

Kunst en Landschap gelooft in dit verband en in haar opzet in: ‘doordacht’ gebruik maken van technologische ‘vooruitgang’, het landschap centraal stellen, in harmonie met de natuur (in tegenstelling tot aanhangers van het ecomodernisme), en in de ongekende kracht van verbeelding. Ook in een rol van kunst en cultuur als voedingsbodem voor nieuwsgierigheid, verbazing, innovatie en vernieuwing. Verbeelding verrijkt, verruimt en vergroot. Verbeelding zet mens en omgeving in beweging.

Radicale Verbeelding, Charles Esche, directeur Van Abbe Museum, Eindhoven, Stichting DOEN, 6 september 2019.

,,Stimulering van kunst-, cultuur- en landschapsbeleving – vanuit een doelgericht en weloverwogen toeristisch promotieperspectief – kan mijns inziens bijdragen aan het besef van de ‘noodzaak’ ons landschap, onze directe leefomgeving, te koesteren. Om een eventuele bedreiging, c.q. teloorgang ervan tegen te gaan, het hoofd te bieden, of – om in metaforen te spreken – het (breed maatschappelijk) tij te doen keren.”

Robert Rosendal

In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering(sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor verbeelding van een hoopvolle toekomst.

Groot denken, klein doen! Dat is mijn droom

Hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid Jan Rotmans, YouTube, 6 januari 2020.

‘Sommigen spreken van een ‘kantelpunt’, schreef ik hierboven. Eén van die sommigen is Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde en duurzaamheid. ‘Systeemtransities vragen om een transitie van onszelf’, zo zegt Rotmans in deze videoboodschap. Hij beschrijft de verschillende fases die we bij complexe transities moeten ‘doorlopen’ om ‘uiteindelijk’ tot (on)bewust handelen te geraken ten faveure van een gezonde, eerlijke én duurzame samenleving. Nogmaals: kunst en cultuur kunnen in dat proces volgens mij een belangrijke rol vervullen.

Inspiratie en samenwerking voor een leefbaar landschap

Het oprichten van een multimediaal Platform veronderstelt samenwerking op meerdere fronten. Wil Kunst en Landschap slagen in zijn opzet, is draagvlak onontbeerlijk. Ik voer op dit moment veel gesprekken met bedreven en gedreven mensen uit ‘het veld’ op het gebied van kunstlandschap, cultuurruimteerfgoed en toerisme om het platform onder de aandacht te brengen, samenwerkingsvormen te bespreken en om – samen met een gemotiveerd projectteam – een strategie te bepalen het platform in 2021 groen licht te kunnen geven. Handen en voeten, dus.

Met alle transities die we de komende jaren voor de kiezen krijgen hoop ik met Kunst en Landschap burgers op een vernieuwende journalistieke wijze te betrekken bij de keuzes die gemaakt (moeten) worden. Ik richt me daarbij vooral op het (geplaagde) Noorden. Synergie en coöperatie zijn daarbij sleutelbegrippen. Onderwijs-, kunst-, cultuur- en educatieve ‘verbeeldende‘ projecten afgestemd op toekomstige generaties maken deel uit van mijn plannen.

Wil je graag meer weten? Heb je ideeën of suggesties? Lijkt het je leuk (en zinvol) om mee te denken in het projectteam? Laat me het weten – alle input is welkom. Schroom niet contact met me op te nemen. Een koffie-afspraak is snel gemaakt. Kijk voor je dat doet even naar de zes minuten durende film hieronder, hij verduidelijkt veel van mijn beweegredenen om het platform te realiseren.

De film is een co-productie van Commonland en Wij.land. Op de homepage worden beide organisaties uitvoerig beschreven en ‘verbeeld’.

Uitgever: Robert Rosendal

(Waterfilm Producties, Joris van Egmond, 2018)

Actueel blog Kunst en Landschap

Tijdens de voorbereidingen van het platform Kunst en Landschap houd ik je blogsgewijs op de hoogte van wetenswaardigheden en (actuele) nieuwsfeiten via de categorie (rechter button!) Kunst en Landschap. En natuurlijk via nieuwe- en sociale media. Daarvoor klik je onderaan deze pagina.

Provinciale samenwerking Noord Nederland, ‘Kunst en Landschap’ in de praktijk

Om je een beetje een idee te geven van wat het Platform Kunst en Landschap Noord Nederland in de praktijk kan betekenen, raad ik je aan een kijkje te nemen op een blogbijdrage (uit april 2019): ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied’. Je treft daarin de enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik op de foto hieronder.

Nieuwe- en sociale media Kunst en Landschap

Als je actief bent op Facebook, en wanneer je dit initiatief kracht bij wilt zetten – stel ik een ‘like‘ op de Facebookpagina van Kunst en Landschap zeer op prijs. Je blijft dan tegelijk op de hoogte van actuele wetenswaardigheden op het gebied van kunst, cultuur en landschap in Noord Nederland. Veel gebruikers – niet de eerste de beste – gingen je in korte tijd voor. Heel veel dank alvast.

Kunst en Landschap op Facebook

Facebook-pagina Kunst en Landschap Noord Nederland

Kunst en Landschap op Twitter

Tweets Kunst en Landschap Noord Nederland

Kunst en Landschap op Instagram

Instagram Kunst en Landschap Noord Nederland

Kunst en Landschap YouTube-kanaal

YouTube-kanaal Kunst en Landschap Noord Nederland

Rosendal Produkties op Facebook

Facebookpagina Rosendal Produkties.