Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: maart 2020






.






.

Maart 2020

Maak Zeeland een proeftuin voor vernieuwingen
Ton Brandenbarg, Bert van den Brink, Tammo Bult, John Dane en Colin Janssen en Klaas Timmermans, de Volkskrant, 1 maart 2020

.

Klimaatverandering bedreigt zandstranden
Marcel aan de Brugh, NRC, 2 maart 2020


.

Brussel gaat het klimaatbeleid sturen
Christoph Schmidt, Trouw, 3 maart 2020


.

Frans Timmermans over EU-klimaatwet: Moeder Aarde zal ons bij de les houden
Christoph Schmidt, Trouw, 4 maart 2020

.

Emissions: four times the work or one-third of the time to comply with the Paris Agreement
PBL, Netherlands Environmental Assessment Agency, 4 maart 2020

Wetenschappers trekken aan de bel: ‘Het klimaat duldt geen uitstel meer’
Joep Engels, Trouw, 4 maart 2020

.

Zes vragen over de nieuwe klimaatwet van ‘Brussel’
Clara van de Wiel, NRC, 4 maart 2020


.

Het redden van het klimaat is de afgelopen tien jaar alleen maar lastiger geworden
Vivian Lammerse, Scientias, 5 maart 2020

.

‘Helft van alle stranden wereldwijd aan einde eeuw mogelijk verdwenen’
H2O Actueel, 5 maart 2020
.

Klimaatverandering onthult gloednieuw eiland voor de kust van Antartica
Caroline Kraaijvanger, Scientias, 6 maart 2020

.

Meer klimaat-twijfel met Clintel
Martijn Tonies, Sargasso, 6 maart 2020

.

Aan Timmermans’ klimaatwet wordt van alle kanten geknaagd
Mathijs Schiffers, Financieel Dagblad, 7 maart 2020


.

COVID-19 reduces economic activity, which reduces pollution, which saves lives
Marshall Burke, G-Feed, 8 maart 2020

.

‘Klimaatscepsis is een gepasseerd station’
Bart Verheggen, NRC, 9 maart 2020


.

Een afgedamde Noordzee: ultieme redding of vergezocht vergezicht?
Joppe Gloerich, Elsevier Weekblad, 9 maart 2020




.

Tempo van klimaatverandering neemt almaar toe volgens WMO-studie
H2O Actueel, 11 maart 2020
,

Zuid-Holland ontsnapte ternauwernood aan Watersnood in 1953
Hans Middendorp, herpublicatie blog, 13 maart 2020
.

Het grote ijs is in beweging gekomen
Joep Engels, Trouw, 14 maart 2020




.

Frans Timmermans: ‘Moeder natuur laat dagelijks weten dat ze het zat is’
BNN/VARA Vroege Vogels, 16 maart 2020 (+ radiofragment)

‘We hebben nog te veel domme infrastructuur’
Rob de Lange, Financieel Dagblad, 19 maart 2020

.

En dan die andere crisis: zeespiegel stijgt in 2 maanden tijd met 2,2 millimeter
Jeannette Kras, Welingelichte Kringen, 19 maart 2020
.

Greenland’s melting ice raised global sea level by 2.2mm in two months
Oliver Milman, The Guardian, 19 maart 2020
.

De coronacrisis als generale repetitie voor de klimaatcrisis die komt
Ben van Raaij, de Volkskrant, 20 maart 2020
.

De steunberen van kathedraal Antarctica vallen één voor één om
Bert van Dijk, Financieel Dagblad, 20 maart 2020

World Water Development Report 2020 ‘Water and Climate Change’
VN, verenigde Natiies, 21 maart 2020
.

Water is Climate. And water is our best asset to adapt to climate change
Henk Ovink, voor WWF, wereld Natuur Fonds, 22 maart 2020
.

Ook de Oost-Antarctische Denman-gletsjer heeft in de afgelopen twee decennia bizar veel ijs verloren
Vivian Lammerse, Scientias, 24 maart 2020
.

De coronacrisis is níet goed voor het klimaat
Jan Brusselaers, Mondiaal Nieuws, 25 maart 2020


.

Samenvatting Klimaatverbond-inventarisatie lokale hitteplannen
Klimaatverbond Nederland, 26 maart 2020

.

Inventarisatie lokale hitteplannen
Klimaatverbond Nederland, maart 2020






.

Out of averting the inevitable a community was born
Hans Faber, Frisia Coast Trail, 25 maart 2020

.

Steenkoolstop levert economie netto voordeel op
Duurzaam Nieuws, 26 maart 2020
.

Hogere terpen tegen zeespiegelstijging, het gebeurt in Duitsland
Ernst Arbouw, de Volkskrant, 27 maart 2020

Het echte probleem van klimaatverandering is de traagheid ervan
Rolf Schuttenhelm, Vrij Nederland, 29 maart 2020

De Watersnoodramp van 1953 en haar boodschap voor de coronacrisis
Heiko Miskotte, Nederlands Sagblad, 30 maart 2020
.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: februari 2020






.

Februari 2020

Ik sprak een overlevende van de watersnoodramp over brekende dijken en zeespiegelstijging
VICE Nederland (Blog), 1 februari 2020

De hele Noordzee afsluiten? Dat klinkt als een gewaagd plan!
Vroege Vogels, BNN/VARA, 2 februari 2020
(Radiofragment)

.

Waddenexpeditie over zeespiegelstijging
Franeker Courant, 2 februari 2020

.

2120: een groen land met brede rivieren
Arjen Schreuder, NRC, 3 januari 2020



.

Moeten we Zeeland opgeven om Nederland te redden?
VPRO Tegenlicht, 4 februari 2020

.

Zeebodem daalt door water van smeltende ijskappen
New Scientist, 4 februari 2020
.

Zeespiegelstijging is een groter probleem dan we denken
Groen Nieuws, 4 februari 2020

.

Hoeveel zeespiegelstijging kan Nederland aan?
Rolf Schuttenhelm, De Correspondent, 7 februari 2020

.

Honderd jaar bouwen aan een dijk rond de Noordzee
Rob Buiter, NRC, 7 februari 2020


.

Wat Thierry Baudet, Rutger Bregman en Farmers Defence Force gemeen hebben
Thijs Broer, Vrij Nederland, 7 februari 2020

EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug
Kunst en Landschap-special, 2×5 + 1×10 longreads, rijk geïllustreerd, Robert Rosendal, m.i.v. 8 februari 2020

Als het water komt, kan de natuur een handje helpen, stelt deze bioloog
Lex Bohlmeijer, De Correspondent, + podcast 8 februari 2020

Dat nieuwe klimaat komt er toch, Rutger
Neelke Doorn, Opinie & Debat, NRC, 8 februari 2020



Kustzone die meegroeit met de zeespiegelstijging
Henk van Norel, inzending idee ‘Toukomst’, 10 februari 2020


.

Nederland neemt maatregelen tegen hoogwater in de rivieren
Maartje Geels (fotoserie), NRC, 11 februari 2020

.

Waddenvereniging doet mee aan internationale expertsessie over klimaatverandering
Publicatie Waddenvereniging, 13 februari 2020

Natuur als buffer tegen klimaatverandering
WUR-Nieuws, 13 februari 2020


.

Kansen voor natuur als buffer tegen klimaatverandering
Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers, 14 februari 2020

.

Heijmans & GMB en Arcadis aan de slag met dijkverbetering Lauwersmeerdijk
Waterschap Noorderzijlvest, 18 februari 2020

.

Een gletsjer is zijn rem aan het verliezen
Marcel aan de Brugh, NRC, 19 februari 2020

.

Methaanuitstoot van olie- en gasindustrie zwaar onderschat
Marcel aan de Brugh, NRC, 20 februari 2020


.

‘Klimaatverandering is geen raketwetenschap’
Rob de Lange en Han Dirk Hekking, Financieel Dagblad, 21 februari 2020

.

Het Nederlandse bedrijfsleven financierde negen jaar lang een klimaatscepticus
Platform Authentieke Journalistiek, Follow The Money, 22 februari 2020

Klimaatverandering is ongemakkelijk, en dus was de boodschap van Böttcher zeer welkom
Wouter van Dieren, Linkedin (artikel), 22 februari 2020
.

Financiering van natuurinclusieve klimaatadaptie vergt een nieuw verhaal
H2O (vakartikelen), 24 februari 2020
.

Investeringen in klimaat moeten verdubbelen om Parijs te halen
Gerard Reijn, Volkskrant, 25 februari 2020

.

Compilatie media-aandacht Northern European Enclosure Dam (NEED)
Sjoerd Groeskamp, Linkedin-artikel, 27 februari 2020
.

TOEKOMSTBESTENDIGE OPLOSSING VOOR DE HOOGWATERPROBLEMATIEK
Dijkontwerp + Innovatie, H+N+S+ Landscape Architects, 27 februari 2020
.

Zó erg wordt het ook weer niet met het klimaat: hoe het rampscenario de bovenhand krijgt
Maarten Keulemans, de Volkskrant, 28 februari 2020
.

Het klimaat wordt steeds meer een kredietrisico
Mark Beunderman, NRC, 28 februarie 2020

.

Klimaatwetenschapster Valerie Masson-Delmotte waarschuwt: ‘Hoed u voor alibi-bomen’
Tine Hens, MO Mondiaal Nieuws, 29 februari 2020
.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: januari 2020

Zeespiegelstijging: nu verkennen welke maatregelen straks nodig zijn
H2O Actueel, 6 januari 2020.

Sterk is de zee, maar sterker de gedachte
Dorp Stad & Land, januari 2020
Tweet Deltacommissaris Peter Glas, 31 januari 2020

.

Nee, het valt niét mee met de zeespiegelstijging
Wouter Hoving, Friesch Dagblad, 27 januari 2020


.

Geen zee te hoog
Roderik van de Wal, NRC (Opinie), 28 januari 2020


.

Een brief aan alle Nederlanders: Klimaatverandering bedreigt het voortbestaan van ons land
Rutger Bregman, De Correspondent, 29 januari 2020

‘Brief aan alle Nederlanders’ vraagt aandacht voor zeespiegelstijging
NOS Nieuws, 29 januari 2020
.

Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen
Hans Middendorp, blog, 30 januari 2020
.

Warm water tast de meest kwetsbare gletsjer op Antartica van onderaf aan
Scientias, 31 januari 2020
.

Oproep aan kabinet Rutte III: maak Deltawerken voor 2050 af
Hans Middendorp, BN De Stem, 31 januari 2020


.

Op weg naar DRINKBARE RIVIEREN, voor ecosystemen in balans

Jaren geleden maakte zij een maandlange kanotocht door de Canadese wildernis. Dat ze daar toen gewoon water uit de rivier kon drinken, raakte haar zo dat ze nu een nieuwe missie heeft: ook in Nederland zou het water uit de rivieren weer drinkbaar moeten worden!

Om dat te bereiken bewandelt universitair docent, bedrijfskundige, ecoloog en avonturier Li An Phoa rivieren van bron tot zeemond en doet ze watermetingen met wie ze maar treft. Vanaf het voorjaar tot in de zomer van 2018 liep ze een kleine duizend kilometer langs de Maas. Het vizier voor een nieuwe (lange) wandeltocht staat voor 2021 gericht op China, waar ze een belangrijk deel langs de Yangtze hoopt te lopen. Tot die tijd werkt ze aan een boek over drinkbare rivieren.

Drinkbare Rivieren, drinkbare Maas-wandeling, YouTube-kanaal Li An Phoa, 6 april 2018.

Rivier de Rupert ernstig vervuild; vissen sterven, mensen ziek

Rupert river anno 2015.

In 2005 kanode Li An Phoa de volledige lengte, zo’n 763 kilometer, van de rivier de Rupert in Canada. Onderweg kon ze rechtstreeks uit de rivier water drinken. Toen ze er drie jaar later terugkwam was dat niet meer mogelijk. De rivier was vervuild door de aanleg van dammen en opsplitsing van de rivier ten behoeve van waterkrachtcentrales, en mijnbouw. Vis stierf, mensen werden ziek. Het delicate evenwicht in het ecosysteem werd vernietigd en de leefwijze en -omgeving van de inheemse bevolking, de Cree, werd – ondanks vele protesten – ernstig verstoord, ging teloor.

Heavy Metal: A Mining Disaster in Northern Quebec, documentaire Encore+, 12 december 2017.

Cree Hunters of Mistassini

Om je een beetje een indruk te geven wat deze ingrepen in een dergelijk gebied met aboriginals teweeg kan brengen neem ik een prijswinnende korte film op: ‘Cree Hunters of Mistassini‘, een documentaire uit 1974, mede geregisseerd door Boyce Richardson en Tony Ianzelo, die een groep van drie Cree-families uit de regio Mistassini in Quebec beschrijft, terwijl ze een winterjachtkamp opzetten in de buurt van James Bay en Ungava Bay. De film onderzoekt de overtuigingen en ecologische principes van de Cree-bevolking.

Richardson had eerder een reeks artikelen geschreven voor de Montreal Star over inheemse rechten en over de milieuschade die door de nieuwe ontwikkelingen op hun land was aangericht. Hij reisde naar Mistassini om met Cree-vrienden te spreken, en beloofde hen dat ze hun eigen verhalen konden vertellen. Drie jachtgezinnen in de bush gingen akkoord, er kon gefilmd worden. Richardson deed dat gedurende vijf maanden, van 1972 tot 1973.

Cree Hunters of Mistassini, YouTube-kanaal 123, 11 juli 2018.

Drinkbare rivieren, indicator voor gezond leven

Li An realiseerde zich dat drinkbare rivieren een indicator zijn voor gezond leven. Als we uit onze rivieren kunnen drinken, betekent dit volgens haar dat een heel ecosysteem gezond en in balans is. Rivieren kunnen alleen ‘drinkbaar’ zijn als alle actoren, en gedragingen die er in en om plaatsvinden (plus de onderlinge relaties en samenhang), bijdragen aan een heel stroomgebied. Ze gebruikt drinkbare rivieren als leidend principe voor onze samenleving, als vervanging van economische groei – drinkbare rivieren als een oud en nieuw kompas.

,,Rivieren zijn essentieel voor al het leven op aarde, rivieren zijn onze levenslijnen. We kunnen niet leven zonder water, we zijn water. Alle levende wezens maken deel uit van een stroomgebied, dus we zullen allemaal profiteren van drinkbare rivieren.”

Li An Poah

Li An Phoa: ‘Care for Drinkable Rivers‘, TEDxVenlo 2017

‘Care for Drinkable Rivers’, Li An Phoa, TEDx-Venlo, YouTube-kanaal Tedx Talks, 20 november 2017.

Met haar TEDx-talk op 7 november 2017 deelde ze haar missie, die ze al had sinds 2015, toen ze het initiatief Drinkable Rivers startte. met en voor een groot publiek. Dat leverde haar dat jaar een 97e positie op de Trouw Duurzame Top 100-lijst op, de jaarlijkse lijst met duurzame denkers en doeners in Nederland. Een mooie prelude van haar veelbesproken Maas-wandeltocht een jaar later.

Wandelen langs de Maas voor drinkbare rivieren

Li An Phoa liep duizend kilometer langs de Maas: van de bron in Frankrijk tot aan de monding in de Noordzee, Rotterdam; Capelle aan de IJssel, om precies te zijn, de plaats waar ze opgroeide.

Je kunt haar tocht hieronder van dichtbij meemaken, ik heb drie artikelen voor je uitgezocht. Met name het artikel van Down to Earth-journalist Maarten van der Schaaf kan ik aanbevelen – hij doet uitgebreid (beeld)verslag van de dag die hij met Li An meeliep. Ook het derde artikel is zeer de moeite waard, Trouw-journalist Charlot Verlouw vertelt in geuren en kleuren wat Phoa met haar wandeltocht in ‘beweging’ gezet heeft. En wat ze er onder andere mee bereikt heeft: opgeklommen tot nummer 19 van de ‘Duurzame 100‘ in 2018!

,,We kunnen aan de waterkwaliteit zien hoe gezond ons leefgebied is. Rivieren zijn een betere graadmeter van ons welzijn dan het BNP.”

Li An Phoa

La qualité de l’eau des cours d’eau: le combat d’une scientifique néerlandaise
Nieuwsbericht Matélé, België. 14 juni 2018
.

Wandelen langs de Maas voor drinkbare rivieren
Maarten van der Schaaf, Down to Earth, 22 augustus 2018

.

Li An Phoa wil ervoor zorgen dat we straks gewoon uit de Maas kunnen drinken
Charlot Verlouw, Trouw, 13 oktober 2018

.

‘Drinkable Rivers’, towards a world with drinkable rivers

Screenshot website drinkablerivers.org

Geïnspireerd door haar eigen leerervaring en haar opleiding, Phoa rondde drie masters af: ‘Business Administration’ aan de Rotterdam School of Management, ‘Holistic Science’ aan het Britse Schumacher College en ‘Filosofie’ aan de Erasmus Universiteit, richtte ze in 2013 het Spring College op. Het instituut afficheert zich met ‘Onderwijs dat je meeneemt in de diepte van de dingen‘.

In 2015 nam ze, zoals gezegd, het initiatief tot Drinkable Rivers, een project dat bestaat uit het organiseren van rivierwandelingen, het bedrijven van burgerwetenschap op plekken waar ook ter wereld, en het stelt mensen in staat zelf actie te ondernemen om een wereld met drinkbare rivieren te realiseren.

Burgerwetenschapsproject Drinkable Rivers: ‘Alle Scholen Verzamelen

Samen met twaalf universiteiten organiseert Drinkable Rivers een landelijk evenement: ‘Alle Scholen Verzamelen‘. Daarin sluiten (steeds meer) basisscholen door heel Nederland zich aan bij het burgerwetenschapsproject, waarbij leerlingen het stromende zoete water in hun (eigen) leefgebied onderzoeken en monitoren. Juni 2019 trapten ze af!

Aftrapfilmpje Alle Scholen Verzamelen! 2019, 11 juni 2019.

,,Een gezonde rivier is het resultaat van een gezonde leefomgeving. Hoe beter het met de rivier gaat, hoe beter het met de natuur en omwonenden rond de rivier gaat. Samen zetten we ons in voor gezonde rivieren!”

Li An Phoa

Een vrouwelijke Indiana Jones, de wetenschapper in het wild

,,Phoa heeft wel iets weg van een vrouwelijke Indiana Jones, met haar buitenhoofd, lange vlecht, bergschoenen en afgeleefde backpack – de wetenschapper in het wild. Niet jagend op verdwenen schatten, maar wel op iets anders dat door sommigen ongetwijfeld als fata morgana zal worden beschouwd: een toekomst met drinkbaar rivierwater”, schrijft Ianthe Sahadat in prachtig proza in de Volkskrant van 6 december 2019.


Sahadat geeft met haar artikel een boeiend overzicht van Phoa’s werkzaamheden in 2019, een jaar waarin ze geen (lange) wandeltocht maakte, maar wel veel buiten te vinden was – samen met ‘mannen en vrouwen gehuld in iets te smetteloos zakentenue’. Zoals gezegd: in prachtig proza:

De vrouw die de rivieren gaat redden: ‘Slechts een paar generaties geleden konden we er nog uit drinken’
Ianthe Sahadat, de Volkskrant, 6 december 2019





.

Een beeldend onderzoek naar de rivieren van de wereld

In mei 2019 presenteerde LUDWIG zijn eerste pop-up WatermuseumVerdronken Land‘. Li An Phoa was één van de sprekers en vertelde over haar wandeling langs de Maas. Kunst en Landschap wil je dit prachtige samenwerkingsverband natuurlijk niet onthouden.

LUDWIG is een sinds 2012 opererend collectief van zes Nederlandse orkestmuzikanten dat zich niet alleen artistiek wil onderscheiden, maar ook graag reflecteert op de wereld waarin we leven door middel van innovatieve en creatieve projecten. Li An sloot zich daar graag bij aan.

Drinkable Rivers en LUDWIG: eerste editie van ‘WaterWalks’, Vimeo-kanaal MILLK, november 2019.

‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie

Documentair drieluik voor De Boeddhistische Blik (KRO-NCRV)

De Boeddhistische Blik is de verzameltitel waaronder alle programma’s van de KRO-NCRV, die over de boeddhistische stroming gaan, vallen.

,,De kwaliteit van drinkwater loopt wereldwijd terug. Ook neemt de beschikbaarheid van drinkwater drastisch af. In Nederland worstelen we bovendien voortdurend met te veel of te weinig water in onze rivieren. Urgente redenen voor de 39-jarige bedrijfskundige, filosofe en holistisch ecologe Li An Phoa om zich in te gaan zetten voor een wereld met drinkbare rivieren, want als onze rivieren weer drinkbaar zijn, zijn onze ecosystemen weer in balans”, zo intoduceert KRO-NCRV, onder de vlag van De Boeddistische Blik, het documentaire drieluik ‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie‘, waarvan het eerste deel op 22 maart 2020 om 15.30 uur op NPO 2 werd uitgezonden: ‘Bron van leven‘.

Het tweede deel, ‘Een rivier, miljoenen levens‘ volgde op 29 maart, deel 3, ‘Naar een breder bewustzijn‘, werd uitgezonden op 5 april, eveneens om 15.30 uur op NPO 2. Bekijk ze hieronder.

In Drinkbare Maas spreekt Li An met boeren en burgemeesters, vissers en omwonenden, ondernemers en onderzoekers over de kwaliteit van het Maaswater. Dankzij deze tocht besluiten onder andere Franse burgemeesters zich te verenigen in een internationaal netwerk van Burgemeesters voor een Drinkbare Maas.

Twee Radio 1-interviews met Li An Phoa over ‘Drinkbare Maas’

Foto uit: Facebook-bericht op Drinkable Rivers-pagina, 19 maart 2020.

Drinkbare rivieren
Vroege vogels, Radio 1, 15 maart 2020
.

Kunnen we in de toekomst drinken uit de Maas?
Langs de Lijn & Omstreken, Radio 1, 18 maart 2020
.

Op weg naar een lonkend perspectief: een ‘Drinkbare Maas’

Regisseur Thom Verheul en zijn zoon, cameraman Wouter Verheul, volgden Li An de afgelopen twee jaar op de voet. Ze filmden haar wandeltocht langs de rivier, haar ontmoetingen, zorgen en overpeinzingen op weg naar een lonkend perspectief: een ‘Drinkbare Maas’.

Drinkbare rivieren, YouTube-kanaal Thom Verheul, 11 juli 2018.

Vorig jaar gingen ze samen terug naar plekken langs de Maas om te praten met mensen die werken aan vooral structurele oorzaken van de vervuiling met vooral pesticiden, medicijnresten en de onbekende stoffen die bijna dagelijks aan ons milieu worden toegevoegd. Je ziet beelden van deze ontmoetingen in het hierboven beschreven documentaire drieluik van KRO-NCRV.

Drinkbare Rivieren als indicator voor gezond leven

Er worden in het Nederlandse oppervlaktewater nogal wat zorgwekkende stoffen aangetroffen, meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen en pesticiden vanwege de intensieve landbouw, maar ook (door chronisch gebruik van consumenten) ontstekingsremmers, pijnstillers, antibiotica, hormonen (van de pil), anti-depressiva en slaappillen. Luister hieronder naar een gesprek dat Li An Phoa had met Marlies Kampschreur van Waterschap Aa & Maas over water als spiegel van onze gezondheid – het perspectief dat Drinkbare Rivieren als indicator voor gezond leven kan bieden.

Drinkbare Maas, Li An Phoa in gesprek met Marlies Kampschreur, YouTube-kanaal Li An Phoa, 19 april 2018.

HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel

Naast het feit dat water onze gezondheid in gevaar kan brengen is er een andere watergerelateerde zorg: die van overstromingen en zeespiegelstijging ten gevolge van klimaatverandering. Daarover lees je meer in een andere blogbijdrage van Kunst en Landschap. Hop on in.

HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel
Robert Rosendal, Rosendal Produkties voor Kunst en Landschap, 1 februari 2020
.

EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug

Carlien Bootsma bij haar vertrek in Nieuwe Statenzijl. Foto: Carlien Bootsma / BLICmedia

,,De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad. Journalist Carlien Bootsma loopt hartje winter drie weken met een tentje rond de Waddenzee om te vertellen over wat dat teweegbrengt”, schreef Maaike Borst, journalist bij het Dagblad van het Noorden, in haar aankondiging van ‘Expeditie Waddenzee‘ op 27 december 2019 in datzelfde dagblad. Je vindt het artikel hieronder; bovenaan het rijtje artikelen dat een – rijk geïllustreerd – overzicht biedt van Bootsma’s expeditie.

Carlien Bootsma begon haar voettocht langs het UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel en via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze deed verslag voor Dagblad van het Noorden (op zaterdagen), tijdschrift Noorderbreedte (op de woensdag) en De Correspondent (m.i.v. zaterdag 15 februari 2020).

Voor Kunst en Landschap volgde ik Carlien op de voet. Dagelijks bezocht ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en (soms) ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkwam – deed ik suggesties voor haar verhaal.

De meerdelige serie ‘Expeditie Waddenzee’ startte niet geheel toevallig op 1 februari 2020, de dag die – 67 jaar na dato – herinnert aan de Watersnoodramp die Nederland overkwam en trof in 1953.

HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel

Over die ramp, de overstromingen van 1993 en 1995, zeespiegelstijging, klimaatverandering en de manier waarop Nederland zich buigt over oplossingen voor een eventueel naderend onheil, verwijs ik naar: ‘HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel’, een eerdere bijdrage van Kunst en Landschap waarin je wordt geïnformeerd over de waterhuishouding van Nederland en de wijze waarop we ons (kunnen) weren tegen stijging van de zeespiegel. Updates vinden (nagenoeg) dagelijks plaats; alleszins reden om de site meermalen te bezoeken. Bookmarken mag!

HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel
Kunst en Landschap, Robert Rosendal, 1 februari 2020

.

Carlien Bootsma is dus niet de enige die zich zorgen maakt om zeespiegelstijging. Gelukkig maar. Ik houd je via deze website op de hoogte van alle ontwikkelingen daaromtrent en natuurlijk ook van de volgende etappes van Expeditie Waddenzee. Je kunt ze hier lezen en bekijken. Veel plezier daarbij.

Neem ook eens een kijkje op de Facebookpagina van Kunst en Landschap. Ook daar houden we je (dagelijks) op de hoogte van wetenswaardigheden over het prachtige noordelijke landschap. Liken ter ondersteuning van dit initiatief – we gaan in 2021 pas ‘echt los’ – wordt zeer gewaardeerd!

Journalist Carlien Bootsma met ‘Expeditie Waddenzee’ van start

Journalist Carlien Bootsma reist met een tentje rond de Waddenzee: Als het einde dreigt van een oneindig landschap
DvhN, Maaike Borst, 27 december 2019

Carlien Bootsma loopt rond de Waddenzee: ‘Dit gebied verdient de mooiste verhalen’
DvhN, Maaike Borst, 17 januari 2020

Van Nieuwe Statenzijl naar Schiermonnikoog: Carlien Bootsma liep een maand lang over de Wadden (en maakt daar een serie verhalen over)
DvhN, 31 januari 2019
.

Korte sfeerimpressie Carlien’s Waddentocht

Carlien Waddentocht, Vimeo-kanaal Blksm, 20 februari 2020.

‘Expeditie Waddenzee’, meerdelige serie in: DvhN, Noorderbreedte en De Correspondent

Dagblad van het Noorden

Expeditie Waddenzee etappe 1: Carlien Bootsma begint aan haar tocht (en vreest een briesende zeehond)
DvhN, Carlien Bootsma, 1 februari 2020

Expeditie Waddenzee etappe 2: Carlien Bootsma ontmoet twee eenzame strijders
DvhN, Carlien Bootsma, 8 februari 2020

Expeditie Waddenzee etappe 3: Carlien Bootsma bezoekt een strijdvaardige boerin. ‘Wij menen een heleboel te kunnen, maar de natuur is baas’, DvhN, Carlien Bootsma, 15 februari 2020

Expeditie Waddenzee etappe 4: Carlien Bootsma en een wandeltocht over die eindeloze Afsluitdijk, DvhN, Carlien Bootsma, 22 februari 2020

Expeditie Waddenzee etappe 5: Carlien Bootsma en het leven aan de Waddenzee dat altijd maar verandert
DvhN, Carlien Bootsma, 29 februari 2020
.

Tijdschrift Noorderbreedte

Lonkend zeeleven
Carlien Boonstra spreekt met Hennie Berkenpas, deel 1 serie, Noorderbreedte, 7 februari 2020



.

Een eenvoudige eilandschilder
Carlien Boonstra spreekt met Michael Horn, deel 2 serie, Noorderbreedte, 12 februari 2020



.

Gedurfde stappen
Carlien Boonstra spreekt met Jaeike Stienstra, deel 3 serie, Noorderbreedte, 19 februari 2020



.

Verstrijkende tijd
Carlien Boonstra spreekt met Hessel en Durkje Bierma, deel 4 serie, Noorderbreedte, 26 februari 2020



.

De liefde van een verhalenjutter
Carlien Boonstra spreekt met Marloes Fopma, deel 5 serie, Noorderbreedte, 4 maart 2020



.

Gedreven op goede geulen
Carlien Boonstra spreekt met Douwe Gorter, deel 6 serie, Noorderbreedte, 11 maart 2020



.

Uit liefde loslaten
Carlien Boonstra spreekt met Katja Philippart, deel 7 serie, Noorderbreedte, 18 maart 2020



.

Noorderleegse onverzettelijkheid
Carlien Boonstra spreekt met Pieter Bouma, deel 8 serie, Noorderbreedte, 25 maart 2020



.

Zeewaardige eilanden
Carlien Boonstra spreekt met Richard Gorter, deel 9 serie, Noorderbreedte, 1 april 2020


.

Immer onstuimig
Carlien Boonstra spreekt met Henk Buitjes, deel 10 serie, Noorderbreedte, 8 april 2020



.

De Correspondent

Laat het water maar komen, zeggen ze in dit Friese dorp
Carlien Bootsma, De Correspondent, 15 februari 2020

.

We hebben de natuur harder nodig dan ooit – zelfs de allerkleinste waddenwezentjes
Carlien Bootsma, De Correspondent, 29 februari 2020
.

Deze eilanders weten: de natuur is de baas
Carlien Bootsma, De Correspondent, 21 maart 2020


.

HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel en klimaatverandering


Zo’n 10.000 jaar geleden werd de basis gelegd voor wat wij nu kennen als onze kustlijn. 8.000 jaar voor onze jaartelling lag de kustlijn 75 kilometer noordelijker. Het was het einde van de laatste IJstijd. De zeespiegel lag 30 tot 40 meter lager dan nu, Nederland lag vast aan het Verenigd Koninkrijk. De ijskappen smolten en de zeespiegel begon te stijgen…

Noordkust, Het Groninger Landschap, Strawberry fields, script Gerben werkt, 2010.

,,Deze blogbijdrage start met de crossmediale campagne ‘Het water komt’ van Correspondent-journalist Rutger Bregman en de reacties daarop. Hij vervolgt met – af en toe met een educatief tintje – discussie- en opiniestukken op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing.

Goed op de hoogte blijven van de actuele ontwikkelingen? Hou dan de (bijna dagelijkse) updates van deze pagina goed in de gaten. Alle artikelen zijn in handige maandoverzichten gerangschikt. ‘Corona-jaar-2020’ in beeld! Bookmarken mag.”

Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap

Klimaatverandering bedreigt het voortbestaan van Nederland

,,Beste landgenoot, laat ik de dreiging wat duidelijker beschrijven. Het voortbestaan van Nederland staat op het spel”, schrijft Rutger Bregman in een brief gericht aan alle Nederlanders en gepubliceerd in het AD van 29 januari 2020.

Hij spreekt met deze brief de lezer persoonlijk aan om in actie te komen tegen zeespiegelstijging en wil hem of haar bewegen het tij letterlijk te keren. In een voorpublicatie legt hij uit dat de nood hoog is en wil hij hen behoeden voor een Watersnoodramp als die van 1953, of erger.

,,Er is een kans dat onze kinderen afscheid moeten nemen van steden als Den Haag en Delft, Rotterdam en Amsterdam, Leiden en Haarlem. Dat zeg ik niet, dat zeggen tal van Nederlandse wetenschappers.

Rutger Bregman
Rutger Bregman, ‘Het water komt’, YouTube-kanaal De Correspondent, 28 januari 2020.

Het bericht luidde een gezamenlijke crossmediale campagne in van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij ter promotie van zijn nieuwe boek ‘Het water komt‘. Lezers kunnen zelf een vorm kiezen waarin ze het boek gratis wensen te ontvangen – als luisterboek, e-book of paperback. Ook jij kunt het hieronder bestellen. Klik op de illustratie!

De actie begon op 29 januari, vlak voor de jaarlijkse herdenking van de Watersnoodramp van 1953 op 1 februari, een van de grootste overstromingen uit de geschiedenis van Nederland. De campagne loopt door tot en met 30 april 2020. Tot die tijd kun je het boek gratis ontvangen.

Johan van Veen, Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven

,,Als er nu één verhaal verteld moet worden, dan is dat het verhaal van Johan van Veen. Een van de grootste Nederlanders aller tijden. Hij was de vader van de Deltawerken, en zijn verhaal laat zien: we kunnen de strijd tegen het water opnieuw winnen.”

Rutger Bregman

Dat verhaal is natuurlijk menigmaal verteld, maar zaken raken in de vergetelheid – ook belangwekkende. Zo niet bij het online tijdschrift Historiek waar ik vaak te rade ga in mijn onbedwingbare honger naar historische feiten en feitjes. Ik stuitte bijvoorbeeld op onderstaand filmpje over de Watersnoodramp van 1953. Het ging vergezeld van de volgende tekst:

,,Bij springtij volle maan en Z.W. storm braken de dijken in Zeeland Noord Brabant en Zuid Holland. 1800 mensen kwamen om het leven. Hier een filmpje over die dagen en een jaar later. Heel Nederland zamelde geld in voor de wederopbouw onder het motto beurzen open en dijken dicht. Er was een liedje op de radio waar ik me enkele regels van herinner Van hier tot Hinderlopen. Van Dokkum tot Maastricht Beurzen open en dijken dicht.”

Matthijs Rodijk

Johan van Veen, dus. Onder het pseudoniem Cassandra, wier vloek het was dat zij de toekomst kon voorspellen maar dat niemand haar ooit geloofde, waarschuwde waterstaatkundige Johan van Veen (1893-1959; hij overleed in het jaar van mijn geboorte) vanaf 1937 in publicaties in vaktijdschrift ‘De Ingenieur‘ voor de te lage dijken langs de Zeeuwse en Hollandse zeegaten. Had ‘De Ramp in 1953′ voorkomen kunnen worden als er was geluisterd naar Van Veen?

Je leest het in een prachtige Historiek-bijdrage van Hans Middendorp: ‘Johan van Veen (1893-1959), Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven’, 30 januari 2020. Klik op de foto hieronder om er achter te komen!

Johan van Veen – Foto: Hans Middendorp / familiearchief Van Veen

Evenals Thomas van Seeratt in 1717 werd de Groninger Johan van Veen niet serieus genomen

De waterstaatkundig ingenieur Johan van Veen kwam uit de Groningse havenplaats Uithuizermeeden. In het kader van De Verhalen van Groningen herinner ik me een bijdrage van Emmy Wagenaar Hummelinck, die geheel aan hem gewijd was: ‘Johan van Veen voorzag de Watersnoodramp van 1953‘.

‘Het water komt’ bij De Wereld Draait Door

De keuze van het campagneteam om het AD in te zetten als primeurmedium voor de waarschuwende boodschap lijkt te rechtvaardigen, Bregman wil immers een zo groot mogelijk publiek bereiken met Het water komt en zeespiegelstijging gaat iedereen aan. Als ook Matthijs van Nieuwkerk diezelfde avond bijna een kwartier zendtijd inruimt voor de lancering van het boek bij De Wereld Draait Door is hij verzekerd van impact met een groot bereik.

Rutger Bregman waarschuwt alle Nederlanders bij DWDD: ‘Het water komt’, 29 januari 2020.

‘Geen paniek, zeespiegelstijging van 8 meter is zéér onwaarschijnlijk’

De boodschap kwam aan. Gesprek van de dag. Maar, ,,geen paniek“, zei Deltacommissaris Peter Glas de volgende dag – opnieuw in het AD – die namens de overheid verantwoordelijk is voor het Deltaprogramma-2020 om Nederland te beschermen tegen overstromingen.

,,Als Rutger Bregman het zou hebben over 75 centimeter had hij niet zoveel aandacht voor zijn open brief gekregen. Het zou kunnen hoor, een stijging van acht meter. Ooit. De vraag is wanneer. De kans dat een dergelijke stijging nog deze eeuw plaatsvindt, is zéér onwaarschijnlijk. We moeten nuchter blijven. Het zou een nachtmerrie zijn als het nu gebeurt. Maar dat is niet het geval. We hoeven geen paniek te zaaien.”

Deltacommissaris Peter Glas
Deltaprogramma Nederland, Rosendal Produkties, 1 februari 2020.

,,Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren. Geen andere delta ter wereld ontwerpt de hele waterinfrastructuur zó nauwgezet en met zúlke hoge veiligheidsnormen. In het buitenland zijn ze jaloers op ons. Landen als Bangladesh, Vietnam en de Verenigde Staten roepen onze expertise in.”

Deltacommissaris Peter Glas

Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren

Deltacommissaris Peter Glas memoreert ‘wateruitspraken’ uit de troonrede,YouTube-kanaal Deltacommissaris, 17 september 2019.
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag, YouTube-kanaal Deltacommissaris, 25 juni 2018.

Ciara-storm 2020, springtij en hoge rivierwaterstanden: keringen dicht!

Om je een indruk te geven dat Nederland (voorlopig) goed is voorbereid op een stijgende zeewaterspiegel, en over wat er allemaal komt kijken bij het beheer en onderhoud van ‘onze’ stormvloedkeringen, kun je kijken naar onderstaande video die Alex Pitstra maakte in opdracht van Rijkswaterstraat.

Op 10 februari 2020 heeft Rijkswaterstaat overigens, in verband met de Ciara-storm en springtij, en – mede daardoor – de hoge waterstand in de rivieren, verschillende stormvloedkeringen gesloten, waaronder de Haringvlietsluizen en de Hollandsche IJsselkering in Zuid-Holland. Hierdoor werd de waterstand in de rivieren niet verder opgestuwd vanuit zee.

Op de schouders van reuzen: de vier stormvloedkeringen in Zuid-Holland, YouTube-kanaal Rijkswaterstaat (Alex Pitstra Media), 22 oktober 2018.

Promotiefilm bouw Deltawerken (1953-1963)

Deltawerken, oorspronkelijk materiaal: Cinecentrum Hilversum, Omroep Voorne, 10 februari 2014.

Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?

Onlangs verscheen een longread artikel over de zeespiegelstijging in de Financial Times, ook Peter Glas werd daarvoor geïnterviewd: ‘Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?‘, Simon Kuper, Financial Times, 30 januari 2020. Wel even registreren, maar het is de moeite waard.

The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?

Nog eentje vanaf de andere kant van de grote plas. In het eerste deel van een serie (Water Ways) van de Times (Picayune and Advocate) wordt onderzocht hoe de Nederlandse adaptatiestrategieën voor klimaatverandering een model zouden kunnen zijn voor de kust van Louisiana: ‘The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?‘ (Tristan Baurick, Water Ways, Nola.com, 6 maart 2020)

Hoe bereiden Nederlanders zich voor op een overstroming?

Er zijn nogal wat plekken op de wereld waar men vertrouwt op de Nederlandse expertise om zich te beschermen tegen overstromingen en wateroverlast. Maar hoe is het gesteld met het vertrouwen in Rijkswaterstaat en wat doet en kan de Nederlander (zelf) doen bij een overstroming, met name als hij of zij woont, werkt en leeft in het zogenaamde risicogebied – maar liefst zestig procent van ons land?

Nederland voorbereid op een overstroming: hoe dan? YouuTube-kanaal Rijkswaterstaat, 21 februari 2020.

Kennisprogramma Zeespiegelstijging

In september 2019 is het Kennisprogramma Zeespiegelstijging gestart. Dit programma loopt tot en met 2025; over de voortgang wordt ieder jaar gerapporteerd in het Deltaprogramma. Het Kennisprogramma levert belangrijke beslisinformatie voor de volgende zes-jaarlijkse herijking van het Deltaprogramma, die wordt opgenomen in het Deltaprogramma 2027. Je kunt het hier downloaden.

Het Kennisprogramma richt zich primair op de effecten van zeespiegelstijging op de waterveiligheid (kustfundament, waterkeringen) en de zoetwatervoorziening (verziltings-problematiek). Maar ook de effecten op onze economie (havens/scheepvaart), ruimtegebruik (wonen, recreatie), landbouw en natuur/ecologie worden in het onderzoek meegenomen.

De wetenschap is het erover eens: de aarde warmt op, zeespiegelstijging is daarvan het gevolg

Het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change, in het Nederlands de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering, is een organisatie van de Verenigde Naties om de risico’s van klimaatverandering te evalueren. Sinds zijn oprichting heeft het IPCC een reeks rapporten gepubliceerd die gelden als referentiewerken voor beleidsmakers, wetenschappers, studenten en andere specialisten. Deze rapporten hebben een grote invloed in het milieubeleid van vele regeringen. Telkenmale verschijnt een rapport, het laatste verscheen in september 2019.

Wie zegt er eigenlijk dat de aarde opwarmt?, NOS op 3, 21 september 2019.

In de twintigste eeuw is de zeespiegel ongeveer 20 centimeter gestegen. Voor Nederland is dit een van de belangrijkste gevolgen van de opwarming van het klimaat, volgens het KNMI, het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. (De link naar het KNMI verwijst door naar hun uitleg over zeespiegelstijging.)

Het IPCC verwacht dat de zeespiegel aan het einde van de 21e-eeuw op wereldschaal met 26 tot 82 centimeter zal stijgen. Uit satellietmetingen blijkt dat het zeeniveau niet overal op aarde even snel stijgt. De zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust was de afgelopen eeuw vrijwel net zo sterk als de wereldwijde stijging. Sybren Drijfhout, klimaatonderzoeker zeespiegelstijging bij het KNMI, beantwoordt drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging. Wat zijn volgens hem de redenen van zeespiegelstijging, en wat zijn ‘zijn’ verwachtingen voor de komende eeuw?

Drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging, KNMI, 30 juli 2019.

Heel Holland zakt!, de zeespiegel stijgt en de bodem zakt

De zeespiegel stijgt dus, en de bodem zakt. Maar hoeveel blijft onzeker. Hoe gaan we om met de fundamentele onzekerheid omtrent de zeespiegelstijging? Allereerst legt Reinier van de Berg je haarfijn uit wat de onderlinge relatie tussen zeespiegelstijging en bodemdaling is, en welke consequenties die heeft voor de inrichting en bebouwing van ons cultuur- en veenlandschap.

‘Heel Holland zakt!’, thema-uitzending Weer.nl, 7 oktober 2017.

In de jaren ’90 steeg de zeespiegel met ongeveer 2,5 millimeter per jaar. Inmiddels zitten we op 3,4 millimeter per jaar. De stijging versnelt dus.

‘De stijging van de zeespiegel versnelt’, Weer.nl, 10 maart 2018.

Kansen voor natuur als buffer tegen klimaatverandering

Ook door ruimte te geven aan natuurlijke processen is aanpassing aan klimaatverandering (klimaatadaptatie) mogelijk. Wageningen University & Research heeft onlangs een visie gepresenteerd voor Nederland in 2120 waarin natuur en natuurlijke processen de hoofdrol spelen. Natuurlijke klimaatbuffers kunnen water vasthouden en opvangen, watertekorten voorkomen en broeikasgasemissies verminderen. Sinds 2008 werkt de coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers aan 70 projecten met zogenoemde ‘natuurlijke klimaatbuffers’. Klik op de foto hieronder!

Belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee is ons eigen strand

Op z’n waterscooter raast onderzoeker Matthieu de Schipper (TU Delft) veel langs de kust om het gedrag van water en zand te bestuderen. In een videocollege van de Universiteit van Nederland legt hij uit dat de belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee wel eens ons eigen strand kan zijn.

Zijn de dijken overbodig? YouTube-kanaal Universiteit van Nederland, 6 februari 2020.

Deltafacts: altijd de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit

Nederland ligt in een delta van vier internationale rivieren. Zelfs in de
droge zomers van 2018 en 2019 stroomde er water door die rivieren en stond er water in de sloten. Waar maken we ons druk om, hoor je sommigen zeggen; het valt toch allemaal wel mee?

Waterbeheerders en direct belanghebbenden weten wel beter. Zij kregen te maken met beperkt scheepvaartverkeer, beregeningsverboden, droogvallende beken, verdorde natuur, blauwalgen, ondergelopen straten, verzilting en oogstschade. En dat terwijl wij Nederlanders bekend staan om
ons waterbeheer.

Om natuurlijke omstandigheden te beheersen en die te verbeteren, en om
dat ook in de toekomst te kunnen blijven doen, zijn innovatie en kennisontwikkeling onontbeerlijk. De Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA), een kenniscentrum van de regionale waterbeheerders (veelal de waterschappen), speelt daarbij sinds 1971 een belangrijke rol.

Als je altijd goed op de hoogte wilt zijn van de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit, raad ik je aan hun Deltafacts-pagina te bezoeken. Je kunt er gericht je vragen stellen.

Reinier van den Berg: ‘Global warming is eigenlijk verandering van water’

Interview met Reinier van den Berg, YouTube-kanaal STOWA, 9 april 2019.

VPRO-Tegenlicht: Waterlanders

Bekijk hier de uitzending ‘Waterlanders‘ van VPRO-Tegenlicht van 22 september 2019. Met daarin verwachtingen van en oplossingsvoorstellen voor, maar ook kansen die benut kunnen worden bij zeespiegelstijging. Klik op de illustratie hieronder voor de reportage en een stortvloed aan achtergrondinformatie.

Moeten we Zeeland opgeven om Nederland te redden?

Nederland geniet een internationale status op het gebied van waterbeheersing. We zijn goed met water. Het is misschien wel het enige waar we onze overheid blind op vertrouwen. Is dat wel terecht?

Bij datzelfde VPRO-Tegenlicht verkenden ze alvast een aantal toekomstscenario’s voor als we te maken (kunnen) krijgen met ongekend hoge waterstanden. Moeten we bijvoorbeeld Zeeland opgeven om Nederland te redden? Vele Meet Ups (hopelijk vanaf 2021 in samenwerking met Kunst en Landschap) zullen er de komende jaren aan gewijd worden. Tegenlicht ging in maart weer van start met hun prachtige onderzoeksjournalistieke reportages. Hieronder de trailer.

Heel Europa beschermd door één Noordzee-dijk

Zeeland opgeven alleen is niet voldoende volgens oceanograaf van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), Sjoerd Groeskamp. ,,Als we niets doen aan de zeespiegelstijging, dan zal op termijn Amsterdam niet meer bestaan, en Rotterdam is dan ook niet veilig meer. En schrap half Nederland eigenlijk maar van de kaart”, aldus de aankondiging van het televisieprogramma Op1.

Om dit rampscenario te voorkomen, bedacht Groeskamp een plan: een soort afsluitdijk van Frankrijk tot aan Groot-Brittannië en van Groot-Brittannië tot aan Noorwegen. Heel Europa beschermd door één Noordzee-dijk.

Oceanograaf Sjoerd Groeskamp wil Noordzee afsluiten om Europa te beschermen tegen stijgend zeewater, YouTube-kanaal Op1, 17 februari 2020.

Maak van de Noordzee een badkuip

Op zaterdagochtend 29 februari lichtte Groeskamp zijn ‘megalomane, wellicht onontkoombare plan’ bij Mieke van der Weij in het radioprogramma Nieuwsweekend nogmaals toe:

,,Twee dammen met een lengte van in totaal 637 kilometer tussen Bretagne, via de Shetland-eilanden naar Noorwegen. Het kan over vijftig jaar de enige oplossing zijn om 25 miljoen Europeanen te beschermen tegen de gevolgen van de verwachte zeespiegelstijging.”

Tekst: redactie Nieuwsweekend

Klik op Mieke om de uitzending te bekijken en te beluisteren.

Mieke van der Weij in gesprek met oceanograaf Sjoerd Groeskamp, radiogrogramma Nieuwsweekend, 29 februari 2020.

Samenwerking tussen kunst en wetenschap leidt tot groter publieksbereik

Sjoerd Groeskamp trok met zijn plan (de ‘broodnodige’) media-aandacht tot ver over onze landsgrenzen. Als je wilt weten hoe ver, en je je verder wilt verdiepen in het (ontstaan van het) Northern European Enclosure Dam (NEED)-plan, raad ik je aan zijn website te bezoeken. Hij heeft het allemaal prachtig in kaart gebracht – je vindt er een schat aan informatie over (zijn onderzoek aan) zeespiegelstijging in relatie tot klimaatverandering.

Grasduinend op zijn site werd ik getroffen door onderstaand filmpje, een ‘Argo-stop-motion-animatie‘ die bedoeld is om kinderen (en volwassenen) te inspireren om zich bezig te houden met mariene wetenschap. Het is tegelijkertijd eigenzinnig, leuk en informatief. De animatie legt uit wat een Argo-vlotter is, hoe deze werkt en hoe de verzamelde gegevens van het apparaat ons helpen de oceaancirculatie en het klimaat te begrijpen.

Niet alleen de video greep me bij de lurven, ook Groesbeek’s ‘verantwoording‘ – hij onderstreept ondubbelzinnig (het belang van) de relatie tussen kunst, wetenschap, onderwijs en publieksbereik. Dat sterkt me in mijn opvattingen dat ik met het initiatief ‘Kunst en Landschap‘ een goede weg ben ingeslagen.

Argo Floats : How do we measure the ocean?, IMOS5395, 10 maart 2014.

Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging

,,Nederland moet ingrijpend op de schop als het zich wil beschermen tegen een mogelijk extreem stijgende zeespiegel. De kans op zo’n scenario wordt nu nog klein geacht, maar is niet ondenkbaar”, schrijft Marcel Aan de Brugh in de NRC van 30 september 2019.

Kennisinstituut Deltares publiceerde diezelfde dag, in samenwerking met een aantal universiteiten en het Planbureau voor de Leefomgeving, een rapport, ‘Verkenning Deltares – Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging‘, waarin vier opties voor de toekomst worden verkend. Dit is gedaan in opdracht van deltacommissaris Peter Glas. Voor dit rapport zijn 180 plannen uit heel Nederland verzameld, en gebundeld. Klik ook even op KustWikiIdee, het presenteert ideeën en plannen voor kustontwikkeling en adaptatie aan zeespiegelstijging.

Marjolijn Haasnoot, senior onderzoeker bij Deltares, legt hieronder uit hoe adaptatiepaden plannen- en beleidsmakers kunnen helpen bij het omgaan met onzekerheden. Deze aanpak brengt verschillende toekomstscenarios in beeld en helpt knikpunten te bepalen.

Adaptatieknikpunten, Deltares, 21 november 2014.

Nederland moet ingrijpend op de schop

Elk van de vier opties vraagt dus harde, ingrijpende keuzes. Worden bijvoorbeeld delen van Nederland geëvacueerd of teruggegeven aan de zee? Of legt Nederland nieuwe eilanden aan voor de kust die een „mega-investering” en gigantische hoeveelheden zand vragen?

Marcel Aan de Brugh bespreekt in ‘Nederland moet ingrijpend veranderen om zeespiegelstijging op te vangen‘ alle opties. Fijn dat NRC onderaan dit artikel vijf andere lezenswaardige, aan zeespiegelstijging gerelateerde, bijdragen opgenomen heeft. Je boft maar.

Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen

Illustratie bij ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen’, Hans Middendorp, 30 januari 2020.

Er zijn met ingang van het nieuwe decennium nogal wat beschouwingen op de toekomst losgelaten. Voor wat betreft toekomstverwachtingen en oplossingen in de strijd tegen zeespiegelstijging kreeg ik op 30 januari jongstleden een aardige blogbijdrage onder ogen van – opnieuw – Hans Middendorp: ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen‘.

In een uitgebreid overzicht, waarin hij ook ‘Het water komt‘ van Bregman bespreekt en ‘bekritiseerd’, doet hij een aantal voorstellen tot zeespiegelstijgingoplossingen en wil hij niet (tot 2050) wachten om daarmee aan de slag te gaan. Klik hier om het te lezen.

,,Zo pleit ik voor een zeesluis in de Nieuwe Waterweg, om Rotterdam en Dordrecht te beschermen. Als die er in 2050 ligt, kunnen we daar een eeuw mee vooruit. Maar wat doen we daarna?”

Hans Middendorp

Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!

Uit: Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!’, blog Hans Middendorp, 12 december 2017.

Op 31 januari 2020 werd Hans Middendorp door ‘BN De Stem‘ als gast de ruimte geboden om zijn opinie, over zeespiegelstijging, en wat daartegen te doen is om ook in de verre toekomst droge voeten te houden, kenbaar te maken. Het opiniestuk ‘Oproep aan kabinet Rutte III: maak Deltawerken voor 2050 af‘ in BN De Stem vind je (ook) in de rubriek hieronder, waarin ik ‘alle’ reacties’ op ‘Het water komt‘ voor je op een rijtje heb gezet.

De basis voor deze oproep van Middendorp aan premier Rutte ligt aan een eerdere blogbijdrage van deze water- en ruimtestrateeg, die hij op 12 december 2017 reeds aan het net toevertrouwde; deze wil ik je niet onthouden: ‘Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!‘.

Expeditie Waddenzee, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug

Journalist Carlien Bootsma liep hartje winter-’19/’20 drie weken langs de Waddenzee. Foto: DvhN, Siese Veenstra.

,,De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad. Journalist Carlien Bootsma loopt hartje winter drie weken met een tentje rond de Waddenzee om te vertellen over wat dat teweegbrengt”, schreef Maaike Borst, journalist bij het Dagblad van het Noorden, in haar aankondiging van ‘Expeditie Waddenzee‘ op 27 december 2019 in datzelfde dagblad: ‘Journalist Carlien Bootsma reist met een tentje rond de Waddenzee: Als het einde dreigt van een oneindig landschap‘.

Bootsma begon haar voettocht langs het UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel en via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze deed (en doet) verslag voor Dagblad van het Noorden, tijdschrift Noorderbreedte en De Correspondent.

Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’

Een gebied met Unesco-status dat bedreigt wordt door zeespiegelstijging vraagt natuurlijk om adequate bescherming. Daartoe is (o.a.) een heuse Waddenacademie opgericht. Deze verbindt kennis over het waddengebied met betrekking tot geowetenschap, ecologie, cultuurhistorie, economie, klimaat en water en maakt deze toegankelijk en toepasbaar.

Bekijk hieronder een korte film waarin het wetenschappelijk rapport ‘Sea-level rise, subsidence and morphodynamics in the Dutch Wadden Sea; 2030, 2050, 2100’ in negen minuten wordt samengevat. Je kunt hem ook op een later tijdstip bekijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap.

Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’, YouTube-kanaal Waddenacademie, 22 mei 2018.

Voor Kunst en Landschap volgde ik Bootsma op de voet. Dagelijks bezocht ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkwam – deed ik suggesties voor haar verhaal.

In een aparte blogbijdrage ‘EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug’ krijg je in vijf (bij Noorderbreedte zelfs tien!) etappes (wekelijkse updates) een beeld van Carliens Expeditie langs de oevers van de Waddenzee.

Korte sfeerimpressie Carlien’s Waddentocht

Carlien Waddentocht, Vimeo-kanaal Blksm, 20 februari 2020.

Klik op de foto hieronder voor een rijk geïllustreerd verslag van haar 300 kilometers lange tocht.

Carlien Bootsma bij haar vertrek in Nieuwe Statenzijl. Foto: Carlien Bootsma / BLICmedia

Reacties op ‘Het water komt’ in de media en verdere discussie

Niet alleen de Deltacommissaris, ook Eric Wiebes, Minister van Economische Zaken en Klimaat, pareerde ‘Het water komt‘ met een snelle reactie. Op 2 februari jongstleden schoof hij aan op de bank bij Rick Nieman bij het zichzelf als ‘rechts georiënteerd opinieprogramma’ afficherende WNL Op Zondag:

Minister Wiebes: Nederland komt niet onder water te staan, WNL, 2 februari 2020.

,,De voorspellingen van Rutger Bregman zijn niet leidend voor het kabinet; wij volgen het internationale klimaatpanel. Iedereen mag zijn punten naar voren brengen, maar dit is een hyperbool.”

Eric Wiebes

Als door een hond gebeten klom Bregman in zijn toetsenbord en betreurde de wijze van repliek van de minister door een ‘bijdrage‘ te posten op Linkedin.

,,Ik vond het een treurige reactie. Het *zijn* namelijk niet mijn voorspellingen. Het zijn de risico-inschattingen van wetenschappers die werken in opdracht van de Nederlandse overheid.”

Rutger Bregman

Kunst en Landschap brengt zeespiegelstijgingsdiscussie (2020) in beeld

Ik ga – op hoofdlijnen en met ingang van dit bericht, januari 2020 dus – trachten je via deze pagina op de hoogte te houden van de zeespiegelstijgingsdiscussie. Relevante artikelen, opiniestukken en rapporten (ook over klimaatverandering) neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat een reden Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag. Vanzelfsprekend zijn alle suggesties voor opname in dit overzicht welkom. Alvast dank daarvoor.

[Let op! Tekst loopt onder de reacties door.]

De Waddenzee spoelt over de veerdam van Ameland

Laat ik beginnen met een bericht dat op 10 februari 2020 via het YouTube-kanaal van Ameland bij Kunst en Landschap binnenkwam. Niet direct bijdragend aan discussie, maar wel aardig om een van de belangrijkste principes van Kunst en Landschap onder de aandacht te brengen, dat van verbeelding: Full screen aan!

De Waddenzee spoelt over de veerdam, Nes, YouTube-kanaal Ameland, 10 februari 2020.

Hoogwater maakt Kiekkaaste in Nieuwe Statenzijl onbereikbaar

Op 12 februari verbeeldde Luken Hulsker het hoge water op zijn Facebookpagina door onderstaande ‘plaatjes’ te schieten van de Kiekkaaste, de enige buitendijkse vogelkijkhut van Nederland die goed zicht geeft op de slikvelden van de Dollard – favoriete plek van vogelspotters en -fotografen en dankbaar object voor marketeers bij hun Groningenpromotie.

Geselecteerd leesvoer (must reads) voor verdere discussie

Frisse kijk op zeespiegelstijging
Pieter Bliek, Reformatorisch Dagblad, 19 juni 2018



.

De zeespiegelstijging is een groter probleem dan we denken. En Nederland heeft geen plan B
Onderzoek, Vrij Nederland, 7 februari 2019

Deltaprogramma 2020
Peter Glas, Deltacommissaris, 12 juni 2019

Duurzaamheid vraagt om visie op Europees niveau: De Circulaire Economie als Grand Design
Wouter van Dieren, Linkedin (artikel), 7 oktober 2019
.

Groenlands ijs verdwijnt op topsnelheid, mogelijk grotere zeespiegelstijging
Maarten Keulemans, de Volkskrant, 10 december 2019

.

Een natuurlijkere toekomst voor Nederland in 2120
Martin Baptist, Tim van Hattum, Stijn Reinhard, Michaël van Buuren, Bertram de Rooij, Xiaolu Hu, Sabine van Rooij, Nico Polman, Sander van den Burg, GerJan Piet, Tom Ysebaert, Brenda Walles, Jeroen Veraart, Wieger Wamelink, Bram Bregman, Bram Bos & Trond Selnes, WUR, Wageningen University & Research, december 2019

Zó erg wordt het ook weer niet met het klimaat: hoe het rampscenario de bovenhand krijgt
Maarten Keulemans, de Volkskrant, 28 februari 2020
.

Flows ondersteunt waterprofessionals en betrokken burgers met overzicht, inzicht en inspiratie. Klik op de foto voor een zoekopdracht met 25 links van TU-Delft Delta Links


Voor eerdere berichtgeving over zeespiegelstijging is Nemo Kennislink ook een aardige plek om wat te grasduinen.
.

Artikelen en reacties op ‘Het water komt’ vanaf januari 2020

Archief 2020






.






.






.

April 2020

Kan de aarde zonder permafrost?
Lucas Brouwers en Gemma Venhuizen, NRC, 1 april 2020
(podcast 40:15 min)




.

Nederland in 2120, Over veiligheid valt niet te onderhandelen
Deltacommissaris, Deltanieuws #1, april 2020
.

Kabinet neemt toch nu klimaatmaatregelen; productie kolencentrales omlaag
Michiel Breedveld, NOS, 2 april 2020
.

‘Als de klimaatcrisis eenmaal op de IC ligt, zijn we te laat’
Paul Luttikhuis, NRC, 2 april 2020

.

Trek de portemonnee ook voor het klimaat
Esther Bijlo, Trouw, 3 april 2020

.

Het ijzingwekkende lot van permafrost
Gemma Venhuizen, NRC, 3 april 2020


.

De klimaatcrisis wacht niet
Campagne, Team DeGoedeZaak, 3 april 2020
.

Onder het ijs van Antarctica ligt een subtropisch paradijs
Joep Engels, Trouw, 5 april 2020

.

New Orleans: dijken omhoog en meer slib langs de kust
Teake Zuidema, techniek & Wetenschap, 6 april 2020


.

Verleden is geen indicatie voor extreem weer van de toekomst
Teake Zuidema, techniek & Wetenschap, 6 april 2020


.

Klimaatadaptatie evalueren met participatief leren: ClimateCafé Malmö
Floris Boogaard (Hanzehogeschool Groningen, Deltares), Govert Geldof (Geldof c.s.), Antal Zuurman (Aquantal), H2O, 6 april 2020

‘Juist tijdens een crisis zijn beloftes van levensbelang, ook om vertrouwen in elkaar te houden’
Leonie Breebaart, Trouw, 6 april 2020

.

TU Delft sluit zich aan bij internationale ‘Climate Alliance’
Arnoud Cornelissen, Innovation Origins, 6 april 2020

.

Het virus is maar één schakel in hele keten
Bruno Latour (Uit Le Monde van 25 maart 2020
Vertaling: Menno Grootveld), De Groene Amsterdammer, 6 april 2020




.

Intussen gaat de opwarming door
Willem Bosma, Leeuwarder Courant, 7 april 2020


.

Evenementen uitgelicht

Live talkshow ‘De diepte in‘ met meteoroloog en NOS-weerman Gerrit Hiemstra

De klimaatkwestie
Fries Museum, Leeuwarden, 1 maart 2020
(Verdieping bij de expositie Other.Worldly)

.

KNAW-Congres Zeespiegelstijging

Welke factoren verklaren de mondiaal gemiddelde zeespiegelstijging, en wat is de impact van de smeltende ijskappen van Groenland en Antarctica?
Trippenhuis, Amsterdam, 2 maart 2020
.

17e Kennisdag Inspectie Waterkeringen

17e Kennisdag Inspectie Waterkeringen
Kennisdag Inspectie Waterkeringen #17. Burgers’ Zoo, Arnhem, 9 september 2020

.

11e Nationaal Deltacongres 2020 in Maastricht

Nationaal Deltacongres 2020
MECC Maastricht, 12 november 2020

.

[tekst gaat hier verder]

Podcastserie ‘Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta’

De discussies zijn dus aardig op gang te komen. Om daaraan (ook) een bijdrage te leveren kwam het Deltaprogramma met een primeur: op 22 januari werden de eerste twee afleveringen van de podcastserie Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta‘ online gezet.

Wat doet Nederland om te zorgen dat we droge voeten houden? Hoe zorgen we voor voldoende water in droge tijden? Is Nederland wel voorbereid op een veranderend klimaat? Podcastproducent Hajo Magré praat met wetenschappers en experts die elke dag met die vragen – en de antwoorden – bezig zijn. Over Water & Klimaat kent zes concrete afleveringen.

Je kunt ze hier allemaal beluisteren. (Ze zijn ook in alle bekende podcastapps op je smartphone te beluisteren.)

Afl. 1: ‘Zeespiegelstijging’, Rob van Dorland (KNMI) en Titus Livius (ministerie I&W)
  1. Zeespiegelstijging
  2. Droogte en verzilting
  3. De crisis van een overstroming
  4. Deltaprogramma in de stad
  5. Young Professionals en water
  6. In gesprek met deltacommissaris Peter Glas

Anno 2020 zijn Nederlanders niet bang voor overstromingsrisico’s

De meeste Nederlanders zijn niet bang dat ze op termijn in grote problemen komen door overstromingen. Uit een onderzoek onder bijna 1.100 mensen van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, een alliantie van de waterschappen en Rijkswaterstaat die werkt aan versterking van de dijken voor een waterveilig Nederland in 2050, blijkt dat ze ervan uitgaan dat de overheid op tijd maatregelen neemt. Tachtig procent van de ondervraagden heeft daar veel of tamelijk veel vertrouwen in.

Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoeksbureau Kantar in opdracht van het Hoogwaterbeschermingsprogramma.

‘Hoogwaterbeschermingsprogramma’, veilig wonen, werken en recreëren door samenwerking

Het Hoogwaterbeschermingsprogramma wil meer zijn dan een alliantie van waterschappen en Rijkswaterstaat. Steeds vaker zoekt men naar samenwerking met ‘externe partijen’ om te werken aan de grootste dijkversterkingsoperatie ooit sinds de Deltawerken. Met nog minimaal 1.100 kilometer dijken en daarnaast 500 sluizen en gemalen te gaan, lijkt me dat een verstandige werkwijze, al was het maar omdat het Deltaprogramma uitgaat van een versterking gedurende de komende dertig jaar. Dan komen we wellicht op nieuwe, verfrissende ideeën, houden we er de vaart in omdat er minder geprocedeerd hoeft te worden en zijn we met elkaar verantwoordelijk – we doen het immers samen.

Hoogwaterbeschermingsprogramma – Meters maken, YouTube-kanaal Dijkwerkers, 10 april 2019.

‘Nederland en de strijd tegen het water’, #hohohoogwater

In de laatste week van januari 2020, was het precies 25 jaar geleden dat meer dan 250.000 mensen huis en haard achterlieten vanwege extreem hoge waterstanden. Het was de grootste evacuatie in de Nederlandse naoorlogse geschiedenis. Ondertussen is er ongelofelijk veel werk verricht om de rivierengebieden veiliger te maken. Door de aanleg en verbetering van dijken én de rivier ruimte te geven.

Hoogwaterjournaal, ‘De strijd tegen het water’, YouTube-kanaal Dijkwerkers, 24 januari 2020.

Tijdens deze week werd met #hohohoogwater het verhaal van toen, nu en de toekomst in de Nederlandse delta verteld. Met een speciaal journaal, videodagboeken en met infographics over de belangrijkste ontwikkelingen. Ze staan hier allemaal op een rijtje. Hieronder het evaluatiefilmpje.

Terugblik op #hohohoogwater, YouTube-kanaal Dijkwerkers, 4 februari 2020.

Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig

Op donderdag 19 december 2019 is de zeedijk tussen Eemshaven en Delfzijl officieel ‘dijk veilig’ en aardbevingsbestendig. Minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat), de samenwerkingspartners en leerlingen van basisschool Karrepad uit Groningen onthulden samen een gedichtenbank op de dijk. De zeedijk is de eerste in ons land die volgens de nieuwste veiligheidsnormen én met aardbevingsmaatregelen is versterkt. Bekijk hieronder een kort verslag van deze memorabele dag.

De videoreportage maakt deel uit van de playlist Dijkverbetering Eemshaven-Delfzijl‘ van het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!

Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig op 19 december 2019, YouTube-kanaal Kunst en Landschap.

,,De overstromingen in 1993 en 1995 schudden de samenleving en politiek wakker. Iedereen is sindsdien weer met waterveiligheid bezig. Rijkswaterstaat en de waterschappen werken samen aan de grootste waterveiligheidsopgave sinds de Deltawerken”, schrijft Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, in haar dagboek.

,,1 februari 1995. De waterstanden van de Rijn, Maas en Waal zijn extreem hoog en ik ben aan de buis gekluisterd.”

Michèle Blom
Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, blikt terug op het hoogwater van 1995, YouTube-kanaal Dijkwerkers, 1 februari 2020.

‘Na ons de zondvloed’, vierdelige documentaireserie van Kadir van Lohhuizen

Ik sluit deze blogbijdrage af door mijn Kunst- en Landschapsbril weer eens op te zetten. Kunst en Landschap Noord Nederland gelooft in de kracht van verbeelding. Ook in een rol van kunst en cultuur als voedingsbodem voor nieuwsgierigheid, verbazing, innovatie en vernieuwing.

In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen – zeespiegelstijging is er daar een van – kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering(sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor verbeelding van een hoopvolle toekomst.

Mooi voorbeeld: de wereldwijde impact van smeltend ijs en een stijgende zeespiegel staan centraal in een tweetal tentoonstellingen van het Nationaal Scheepvaartmuseum in Amsterdam: ‘Strijd om het IJs’ en ‘Rijzend Water’. Je kunt ze tot en met 10 mei 2020 bezoeken. Aanrader!

Opening tentoonstellingen Strijd om het IJs en Rijzend Water, Scheepvaartmuseum, Amsterdam. 4 oktober 2019.

Koning van de verbeelding is Kadir van Lohuizen, die, zoals hij het zelf noemt, ‘visuele onderzoeksjournalistiek’ bedrijft. Ik maakte in oktober vorig jaar een ‘portret’ van hem en zijn werk. Klik op de foto hieronder voor de blogbijdrage ‘‘Na ons de zondvloed’, vierdelige documentaireserie van Kadir van Lohhuizen‘.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW, hoe daartoe te komen?

Zonder natuur geen voedsel. Foto: Kening fan ‘e Greide.

Op dinsdag 14 januari liepen zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban van Delfgauw naar Den Haag om aandacht te vragen voor kringlooplandbouw. Aan het eind van de wandeling, ‘Kring-Loop‘ gedoopt, werd een tien-stappenplan aan Carola Schouten overhandigd.

,,In deze blogbijdrage doe ik verslag van deze memorabele dag en heb ik reacties – in de media – voor je op een rijtje gezet. Maar er is meer!

Als je graag op de hoogte blijft van de ontwikkelingen en de stappen die gemaakt worden in de (over)gang naar natuurinclusieve – ik spreek liever van landschapsinclusieve – kringlooplandbouw (in het Noorden), hou dan de (bijna dagelijkse) updates van deze pagina goed in de gaten. Bookmarken mag!”


Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland
Zestig organisaties liepen de ‘Kring-Loop’. Klik op de foto voor de deelnemers.

Handen uit de mouwen voor kringlooplandbouw

,,Werk maken van de overgang naar kringlooplandbouw en een duurzame visserij. Dat staat voor het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit centraal in het begrotingsjaar 2020″, prijkt bovenaan het nieuwsbericht waarin het ministerie haar begroting toelicht, die dit jaar de 1 miljard euro overstijgt. LNV wil zich inzetten voor het in balans brengen van landbouw en natuur, een opdracht die, naar zij zegt, door de huidige stikstofdiscussie alleen maar urgenter wordt.

,,2020 wordt het jaar dat we vol energie de handen uit de mouwen gaan steken om de omslag naar kringlooplandbouw te maken. We gaan met de benodigde financiële middelen hard aan de slag voor een duurzamere landbouw en visserij, en een beter beschermde natuur.”

Carola Schouten

In tien stappen naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw

10-Stappenplan. Klik op de foto voor download.

Dat ‘handen uit de mouwen steken’ werd door de zestig ‘Kring-Loop’-ers aan het begin van het jaar meteen met de voeten onderstreept. Met een tienstappenplanplan hopen de wandelaars de minister van Landbouw te motiveren om – samen met haar, en stap voor stap – de transitie naar kringlooplandbouw te realiseren.

Doel is niet alleen de natuur te herstellen maar ook te zorgen voor duurzame landbouw, een beter klimaat, schonere leefomgeving en een brede welvaart. De initiatiefnemers, waaronder het Friese Kening fan ‘e Greide, dat – zeg ik met gepaste noordelijke trots – een voortrekkersrol vervulde, ondersteunen hiermee de visie van de minister en deden een voorstel voor de lange termijn – met concrete eerste stappen die volgens hen vandaag al gezet kunnen worden richting 2040.

Hoeve Biesland, bakermat van een veelbelovende kringloopvisie

Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders

De wandeltocht startte op Hoeve Biesland in Delfgauw waar Schouten in 2018 haar veelbelovende kringloopvisie lanceerde. Emiel Hakkenes en Bart Zuidervaart schreven er voor het Dagblad Trouw destijds een tweetal artikelen over.

De initiatiefnemers ondersteunen deze visie, maar zien in haar aanpak vooralsnog geen vervanging voor of aanpassingen aan het door hen zo versmade intensieve landbouwsysteem. Ze adviseren ‘Den Haag’ om daarom vol in te zetten op een transitie naar kringlooplandbouw en een consistent beleid te voeren vanuit het Kabinet. Zij beroepen zich daarbij op het rapportBenut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders‘, dat op 3 oktober 2019 verscheen namens een tiental natuur, milieu- en landschapsorganisaties.

,,op dezelfde voet doorgaan heeft onvermijdelijk tot gevolg dat problemen de kop op blijven steken en telkens opnieuw ontaarden in crises. Met alle juridische, ecologische, economische en maatschappelijke gevolgen van dien.”


Bron: Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders, 3 oktober 2019.

Alleen echte transitie van intensieve landbouw lost crises op

Daarnaast voelen de organisatoren van de Kring-Loop zich gesterkt door een gezamenlijke brief die boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland op 27 november 2019 aan minister Schouten en minister-president Rutte stuurden. Die stellen daarin dat alleen een ‘echte transitie van de intensieve landbouw alle crises die we op dit moment ervaren, kan oplossen’.

,,De stikstofcrisis is een symptoom van hetzelfde probleem: een landbouwsysteem dat zodanig is geïntensiveerd dat het de draagkracht van onze ecosystemen ver overschrijdt.”


Bron: Brief boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland, 27 november 2019.

Vroege Vogels in gesprek met een koning(in) van de weide en een stikstofprofessor

Klik op de foto voor starten uitzending.

Zondagochtend 12 januari zaten twee initiatiefnemers van de Kring-Loop-wandeltocht, Marcia de Graaff, namens Kening fan ‘e Greide, en ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, aan tafel bij Menno Bentveld, presentator van het Radio-1-programma Vroege Vogels. Beluister hier de uitzending, of klik op Menno.

Kunst en Landschap ondersteunde dit initiatief van harte en nodigde haar likers en volgers op sociale media – net als alle andere organisaties – uit om met de tocht mee te lopen. Daarnaast bood het multimediale platform in oprichting een overzicht van voorbeschouwingen, achtergrond- en praktische (wandel)informatie.

Overhandiging 10-stappenplan en reactie ministerie LNV

Overhandiging 10-stappenplan aan Minister Carola Schouten, 14 januari 2020.
Reactie Ministerie van Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit op Twitter

Noordelijke voortrekkersrol ‘Kring-Loop’ voor het Friese ‘Kening fan ‘e Greide’

Aftermovie ‘Kring-Loop’ 14 januari 2020, Kening fan é Greide.

Muzikant Florian Wolff wandelde op 14 januari mee met de Kring-Loop naar Den Haag. Na afloop schreef hij het lied ‘De Weg Vooruit‘, geïnspireerd op de wandeling en gesprekken die hij onderweg voerde met een aantal wandelaars. Beluister zijn song hieronder.

De Weg Vooruit. Singer-songwriter Florian Wolff liep mee en oogste verhalen van deelnemers die de basis vormden voor dit lied, 28 januari 2020.

Kring-Loop-delegatie bespreekt 10-Stappenplan in Den Haag; zo te zien is men eruit!

Voor- en nabeschouwingen Kring-Loop voor kringlooplandbouw

Met het mediageweld rondom de stikstofproblematiek en de boerenprotesten in dat verband is de aandacht voor de Kring-Loop wat ondergesneeuwd geraakt. Daarnaast is het de vraag of het gekozen moment voor een landelijke actie, met een vertrek op een vroege dinsdagochtend in januari, wel het juiste was. Hieronder heb ik de berichtgeving over de Kring-Loop van Delfgauw naar Den Haag van 14 januari 2020 op een rijtje gezet.

[lees verder over ‘kringlooplandbouw en hoe daartoe te komen’ na onderstaande artikelen over de Kring-Loop]

‘Kring-loop’ voor kringlooplandbouw
RTV-Drenthe, 24 december 2019.

.

Organisaties komen met stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Omrop Fryslân, 12 januari, 2020.
.

Op deze manier kunnen we overstappen op kringlooplandbouw
BNN/VARA Vroege Vogels, 12 januari 2020.
(+ radiofragment)

.

Tienstappenplan voor kringlooplandbouw in 2040
Friesch Dagblad, 13 januari 2020.

.

Oars buorkje: Een transitie in de landbouw is niet alleen nu, maar altijd nodig
Friesch Dagblad, 13 januari 2020.

.

Zo kan het ook: een ‘Kring-Loop’ in plaats van brullende tractoren
Trouw, 13 januari 2020.
.

Wandeling voor kringlooplandbouw ‘als Steuntje in de rug voor minister’
NOS, 14 januari 2020, 7:29 uur

.

De Ochtend Show to go: dinsdag 14 januari (show 1)
AD-TV, 14 januari 2020
(videofragment: vanaf minuut 5:00)

.

Ereronde voor Fries paard Pronkje over het Binnenhof
Leeuwarder Courant, 14 januari 2020
(+ videofragment)

Minister Schouten waardeert 10-stappenplan kringlooplandbouw
Kening fan é Greide, Nieuws, 14 januari 2020
.

In beweging voor kringlooplandbouw
LTO Nederland, 14 januari 2020.




.

Samen vooruit met ‘kring-loop’-landbouw
It Fryske Gea, 18 januari 2020


.

Tweet Ministerie LNV, 12 februari 2020



.

Minister Schouten nodigt organisaties voor kringlooplandbouw uit voor gesprek
Omrop Fryslân, 9 maart 2020
.

Schouten ziet pleidooi voor natuurinclusieve landbouw als steun voor haar kringloopvisie
Agri Holland Nieuws, 10 maart 2020
.

Reactie Minister Schouten op 10-stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Bio Journaal, 12 maart 2020 (incl. officiële Kamerbrief)
.

[Vanaf hier lees je verder]

Kringlooplandbouw en hoe daartoe te komen

In 2050 is de wereldbevolking gegroeid tot zo’n 9,5 miljard mensen. Om de aarde niet uit te putten, moeten we anders gaan consumeren en produceren. Met kringlooplandbouw is het mogelijk voldoende voedsel te produceren binnen de grenzen van de planeet.

Het doel is ‘duidelijk’. Hoe komen we ertoe een kringlooplandbouw te realiseren waar mens, dier, natuur en klimaat bij gebaat zijn? Een, waarbij een zo groot mogelijke biodiversiteit in acht wordt genomen en wordt nagestreefd. Het kan. De vraag is hoe, en in welk tempo.

Via ‘small wins’ naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw

Katrien Termeer, hoogleraar Bestuurskunde aan de WUR, Wageningen University & Research, zet in op small wins en taboes doorbreken. Op verzoek van de Tweede Kamercommissie van LNV stelde Termeer een expertpaper op. Onderstaande video is gemaakt in de zomer van 2019, kort voordat de minister haar plannen voor 2020 uiteenzette.

Katrien Termeer: via small wins naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw, YouTube-kanaal WUR, 19 juni 2019.

‘Leuk fimpje’ over John Arink’s kwartjesmoment

Van de Kamer naar de praktijk, in dit geval naar die van ekoboer John Arink, van de gelijknamige boerderij in de Achterhoek. Het kwartje viel voor hem, nadat hij in contact was gekomen met collega-boeren elders in het land tijdens een excursie ‘Biologisch Boeren‘, en nadat hij daarvoor zo’n dertig jaar (niet al te intensief) gangbaar geboerd had.

Ik stuitte op Twitter op een videopresentatie van zijn bedrijf die hij introduceerde met: ‘Leuk filmpje met tekst en uitleg over onze werkwijze.‘. ‘Leuk filmpje’ is in dit geval een understatement! Een betere promotievideo voor kringlooplandbouw ben ik tot op heden niet tegengekomen! Kijk en oordeel zelf.

Ekoboerderij Arink, YouTube-kanaal Wink, 15 november 2019.

Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’

In het ‘Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief‘ dat in nauwe samenwerking met boeren en andere partijen tot stand is gekomen, beschrijft minister Carola Schouten hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Je kunt het hier downloaden. Daarnaast vind je op dit adres uitgebreide relevante informatie, waaronder deze infographic – een verkorte weergave van het plan. Je kunt er op klikken voor een betere weergave.

LNV – Platform Kringlooplandbouw

Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft daartoe een platform ingericht met informatie, nieuws en initiatieven tot inspiratie. Ook kunnen er vragen worden gesteld en dient het als klankbord: het Platform Kringlooplandbouw.

Platform Kringlooplandbouw, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Regio Deals voor brede welvaart

Via Regio Deals werken diverse overheden en partijen samen om de ‘brede welvaart‘ in verschillende regio’s in Nederland te verbeteren. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is binnen het kabinet verantwoordelijk voor de Regio Deal-aanpak. Het ministerie van LNV heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gevraagd kennis te ontwikkelen en (inter)nationale kennis te ontsluiten ten behoeve van het Regiodealbeleid. Dit moet leiden tot nader inzicht in wát wáar werkt om de opgaven in de verschillende regio’s effectief te kunnen aanpakken.

Op Regio Deals voor brede welvaart, een speciale plek op de website van het Planbureau (PBL), wordt alle kennis die uit dit onderzoeksprogramma voortkomt verzameld. Daarnaast kan men er terecht voor aankondigingen van bijeenkomsten.

Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw

Tijdens de Natuurtop in Groningen op woensdag 2 oktober 2019 zetten de provincies Friesland, Groningen en Drenthe en het Ministerie van LNV hun handtekening onder de ‘Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

,,Zowel de drie provincies als het Rijk investeren 10 miljoen in de Regio Deal. Het doel van deze deal is een economisch sterke landbouwsector te creëren, ‘die bijdraagt aan de biodiversiteit, een gezonde bodem en een gevarieerd en (be)leefbaar platteland’. De drie noordelijke provincies gaan zich hiervoor, samen met het Rijk, inzetten. Dit doen zij samen met onder andere boeren, landbouwpartners, grondeigenaren en natuurorganisaties”, aldus ‘hét onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland’, Veldpost. Kunst en Landschap voegt burgers gemakshalve aan dit rijtje toe!

Een korte samenvatting van de Regio Deal en de Natuurtop kun je lezen in: ‘Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

V.l.n.r.: Gedeputeerde Henk Jumelet (provincie Drenthe), Johan Osinga, directeur-generaal van het ministerie LNV, gedeputeerde Henk Staghouwer (provincie Groningen) en gedeputeerde Johannes Kramer van de provincie Fryslân. Beeld: Veldpost, 3 oktober 2019.

‘Regio Deal Noord Nederland’: samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland

Cover Regio Deal Noord Nederland

,,De tijd is rijp voor een nieuwe aanpak waarin economie, ecologie en landschap meer in balans zijn”, aldus de ondertekenaars van de Regio Deal. Er gebeurt overigens al veel op dit gebied in het noorden, maar de komende jaren willen de drie noordelijke provincies met de Regio Deal Noord Nederland bestaande initiatieven ondersteunen en nieuwe mogelijk maken. Zo wordt er toegewerkt naar een gezonde landbouw die in 2030:

• winstgevend en trendsettend is;
• gezond kwaliteitsvoedsel produceert;
• bijdraagt aan de biodiversiteit, de bodemvruchtbaarheid en de
natuurlijke kringloop;
• zorgt voor een (be)leefbaar platteland.


uit: ‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’

Gebiedsgerichte aanpak

De Regio Deal gaat uit van een gebiedsgerichte aanpak, omstandigheden zijn immers (veelal) gebiedsgebonden. Denk daarbij aan de verschillen in grondsoort, grondgebruik, natuur- en landschapswaarden. Per gebied stellen deelnemers aan de Regio Deal een streefbeeld op met de insteek: ‘waar willen we met onze streek over tien jaar staan? Hoe staan landbouw, biodiversiteit, natuur en het landschap er dan voor en hoe verhouden ze zich tot hun lokale gemeenschap?’

Acht gebieden met een gemeenschappelijk doel

In de Regio Deal is de keus gemaakt voor acht gebieden die sterk van elkaar verschillen en representatief zijn voor bodemsoort, waterhuishouding en grondgebruik in (Noord) Nederland. Deze gebieden worden een proeftuin voor nieuwe vormen van natuurinclusieve en duurzame landbouw.

Doel is dat partijen uit die gebieden, die belang hebben bij een goede balans tussen landbouw, natuur en bodemleven, (gebiedsgericht) gaan samenwerken met – op hun beurt – een gemeenschappelijk doel: het ontwikkelen en testen van instrumenten die natuurinclusief boeren aantrekkelijk en rendabel maken.

Elke groep boeren die in een gebied aan de slag wil, stelt eerst een streefbeeld op van hoe het gebied er in 2030 bij moet liggen. In een actieplan wordt vastgelegd hoe ze dat willen bereiken. Eind 2023 loopt de regiodeal af. Voor die tijd wordt een eindmeting gedaan om te zien in hoeverre de doelen bereikt zijn.

Friese boeren lopen warm voor regiodeal

Dat de belangstelling (in Friesland) om deel te nemen aan de Regio Deal groot is mag blijken uit een artikel van Jan Ybema, journalist bij het Friesch Dagblad, dat op 8 juli 2019 verscheen – drie maanden voor ondertekening van de Regio Deal door de provincies in oktober van dat jaar: ‘Friese boeren lopen warm voor regiodeal‘. Zo’n honderd Friese boeren waren toen al in beeld om deel te nemen aan Regio Deal-projecten:

Voorbeeldprojecten

Ruim voor de Regio Deal gesloten werd kende het Noorden ook al tal van initiatieven die op natuurinclusieve leest geschoeid zijn (zie illustratie hieronder). Daar wil men nu op voortbouwen. Klik hier om nogmaals de Regio Deal te openen en om (de voorlopige) voorbeeldprojecten uitgebreid toegelicht te bekijken (even scrollen). Klik op de illustratie hieronder voor de korte maar beter leesbare weergave.

Voorbeeldprojecten natuurinclusieve landbouw in Noord Nederland.

Kunst en Landschap licht, als je wat verder leest, alvast een tip van de sluier op van één van deze voorbeeldprojecten, die van de boeren op Schiermonnikoog. De andere projecten, en natuurlijk alle nieuwe initiatieven, zullen op de voet worden gevolgd, en mogelijkerwijs in aparte blogbijdrages worden behandeld. Om te informeren, inspireren, en om potentiële deelnemers (aan de Regio Deal) een duwtje in de rug te geven om om te schakelen naar natuurinclusieve landbouw (in Noord Nederland).

Coronavirus

Aan het credo ‘Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland‘ zal in verband met het Coronavirus de komende tijd op een andere manier dan voorzien invulling (moeten) worden gegeven. Om je enigszins tegemoet te komen neem ik de Regio Deal Noord NederlandNieuwsbrief-april 2020 op.

(De Regio Deal Noord Nederland maakt deel uit van de AgroAgenda Noord Nederland.)

Kringlooplandbouw.nl: meer winst voor boer en milieu met kringlooplandbouw

,,Het sluiten van bodem-plant-dier-mest-kringlopen is van groot belang voor de verduurzaming van de landbouw. Kringloopboeren bieden oplossingen om bodemvruchtbaarheid te verbeteren, efficiënties te verhogen, verliezen te beperken, succesvol natuurinclusief en grondgebonden te boeren, maar vooral ook om economisch beter te presteren. Een goede kwaliteit mest, een optimaal functionerend bodemleven en integraal werken en denken worden daarbij gezien als sleutels tot succes”, zo presenteert een grote groep enthousiaste kringloopboeren zich op hun website. What’s in a name!

Kringlooplandbouw.nl

De website Kringlooplandbouw.nl biedt een schat aan kennis en verhalen van en over kringloopboeren, laat zien wat zoal bereikt is en waar kringlooplandbouw invulling krijgt. Er is een film, ‘Winst met kringlooplandbouw’, beschikbaar voor vertoning en bespreking – in een korte en een lange versie. Ook is er een onderwijsleerpakket samengesteld. Je leest er hier alles over.

‘Winst met kringlooplandbouw’, YouTube-kanaal Huib Schoonhoven, 15 januari 2018.

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren gaan het gewoon doen

Caring Farmers is een nieuwe boerenbelangenbehartiger voor alle boeren die op weg zijn naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw. Voor boeren die al kringlooplandbouw bedrijven, of die de eerste stappen in die richting (willen) maken.

De ledenorganisatie Caring Farmers streeft naar verbinding met de vereniging van dierenartsen die zich uitspreekt over structurele schendingen van dierenwelzijn, ‘Caring Vets‘, consumenten, wetenschappers en ngo’s, en met elkaar.

Caring Farmers is ontstaan uit een afsplitsing van een drietal leden van de Klankbordgroep Landbouw LNV-visie (2019), die zich niet kon vinden in het ‘Realisatieplan Visie LNV, Op weg met nieuw perspectief’.

Hoewel de organisatie het lovenswaardig vindt dat de minister met haar realisatieplan een nieuwe visie neerzet en een poging doet om het huidige systeem te veranderen, ziet Caring Farmers echter ook dat ze ‘vast zit in het politieke systeem’ en dus goed steun kan gebruiken van een brede groep van maatschappelijk betrokken boeren, burgers en buitenlui buiten dat systeem.

Als je meer wilt weten over hoe het allemaal begon, of je wilt aansluiten bij deze organisatie, kun je (met zorg) klikken op het neusje van het varkentje hieronder. Daarnaast wil ik je een artikel uit Trouw van journalist Emiel Hakkenes (van 19 juli 2019) niet onthouden:

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren gaan het gewoon doen‘.

– voorBoeren – : boeren op weg naar duurzaamheid door van elkaar te leren

-voorBoeren- is een nieuw Drents-Gronings initiatief waarmee boeren elkaar (kunnen) helpen duurzame uitdagingen aan te gaan. ,,Kom in contact en leer van elkaar!, zo luidt de slogan op de homepage van hun website, die wil inspireren en een steeds groeiend pakket aan praktische (contact)informatie biedt.

Uitgebreide interviews met boeren zul je er niet vinden. Wel beknopte boer-bedrijf-profielen met daarbij korte toelichtingen op maatregelen, systeemwijzigingen of vernieuwingen. Verder biedt de site verwijzingen naar specialisten, adviseurs en subsidiemogelijkheden.

,,We kunnen de maatschappij laten zien dat landbouwers zelf het beste kunnen uitzoeken hoe duurzaamheid in de landbouw eruit moet zien. Ook leerzaam voor beleidsmakers!”


-voorBoeren-

Ze zijn klein begonnen, maar groeien snel, zoals ze zelf zeggen. Leuke no-nonsense-houding. Ik ben benieuwd of dit initiatief ook Friese boeren zal doen opveren, c.q. aanhaken.

Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw

In ‘Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw‘, een longread van WUR-Wageningen University & Research, wordt in het kort een perspectief voor circulaire landbouw in Nederland geschetst. Aanrader!

Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw, WUR-Wageningen University & Research.

In onderstaande video onderstreept Martin Scholten, directeur Dierwetenschappen bij de WUR, te midden van de blaarkoppen van de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert van Maurits Tepper en Jessica Tepper-Kuiper, het belang van samenwerking tussen wetenschap en de kringlooplandbouwpraktijk. De wisselwerking tussen de universiteit en de onderzoeksboerderij zorgt voor een prima leerschool voor studenten en onderzoekers (van de WUR), en de resultaten kunnen op basis daarvan (overal) in de praktijk worden toegepast.

WUR onderzoekt kringlooplandbouw op natuurboerderij Eytemaheert, YouTube-kanaal WUR, 8 juli 2019.

Maurits en Jessica Tepper: ‘Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan

Maurits en Jessica Tepper runnen sinds 2015 de Eytemaheert – kleinschalig begonnen in Sandebuur (Roderwolde). Zo’n drie jaar geleden zijn ze met de agrarische activiteiten verhuisd naar een pachtlocatie in Leutingewolde. Ze zijn onderzoeksboerderij in samenwerking met WUR en één van de pilotbedrijven in het project ‘Natuurinclusieve Landbouw‘ van Staatsbosbeheer.

,,Met onze boerderij, en met name met de functie als onderzoeks- en kennisplek, hopen wij niet alleen binnen ons eigen bedrijf, maar juist ook daarbuiten een positief effect te hebben. Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan.”

Maurits en Jessica Tepper, Eytemaheert

In de rubriek ‘Farmers aan het woord‘ op de website van Caring Farmers vertellen ze je alles over hoe ze dat doen. Klik op de foto hieronder voor een uitgebreid interview met Maurits en Jessica.

(Het interview ‘Maurits en Jessica Tepper, natuurinclusief kringloopbedrijf Eytemaheert‘ is vanzelfsprekend opgenomen in de rubriek ‘Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld‘, dat je – naast de vele andere artikelen – onder aan deze blogbijdrage aantreft.)

Maurits en Jessica Tepper (Eytemaheert). Foto: Caring Farmers.

Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel

De landelijke overheid en een groeiende groep boeren, bedrijven en burgers hebben dus een meer circulaire en duurzamere landbouw voor ogen. De leidende vraag daarbij is: hoe bereiken we die? En hoe krijgen we – in goede samenspraak – de consument zover om de op die wijze gerealiseerde producten af te nemen?

In het noordoosten van Fryslân buigt men zich al langer over dit vraagstuk. Onder de paraplu van Fjildlab, de naam zegt het al – een veldlaboratorium voor het versterken van de circulaire economie en een duurzame landbouwsector in Noordoost-Fryslân – denkt men daarop een antwoord te hebben, en hebben ze zich doelen gesteld om een en ander de komende jaren vorm te geven.

Simon Talsma, journalist van het Friesch Dagblad, deed op 16 februari jongstleden uit de doeken hoe daar over wordt gedacht in: ‘Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel‘. Talsma sprak met Durk Durksz, projectleider van Fjildlab, eerder onder meer werkzaam bij de Dairy Campus, een proefboerderij voor innovatieve melkveehouderij in Leeuwarden.

In het RTL-7-programma ‘Ondernemen doen we zo‘ van 29 oktober 2017 kun je kijken naar een uitgebreid interview met directeur Wendy Zuidema-Haans over ‘Smart Farming‘, bij het Food Application Center for Technology (FACT). Er is een aparte playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden‘ aangemaakt op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!

Dairy Campus en Van Hall Larenstein op RTL7, playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden’ YouTube-kanaal Kunst en Landschap.

Klik op de foto hieronder om naar de website van Fjildlab te gaan. Opnieuw Friesland in een voortrekkersrol!

Groene toekomst voor jonge boeren

,,Tot voor kort lag de focus van het agrarische onderwijs op gewaskennis, schaalvergroting en techniek. Het werken met natuur kreeg niet veel aandacht. Maar dat gaat veranderen, want op die voet doorgaan is geen optie meer in een wereld in biodiversiteitscrisis”, aldus ‘Greener future for young farmers’. ,,Om natuurinclusieve landbouw verder te ontwikkelen, zijn boeren nodig die daadwerkelijk met natuur gaan werken op hun bedrijf. Die jonge boeren moeten dan wel weten wat hun kansen en mogelijkheden zijn, dus dat vraagt om aangepast onderwijs en doeltreffende lespakketten.”

Greener future for young farmers

Vanuit de Europese Unie is subsidie toegekend voor het project ‘Greener future for young farmers’. Dit initiatief van Vogelbescherming Nederland maakt het mogelijk voor docenten om samen met het Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving en Hogeschool Van Hall Larenstein onderwijsondersteunend materiaal over natuurinclusieve landbouw te verzamelen en te ontwikkelen voor alle niveaus in het groene mbo en hbo.

Impressie Onderwijsdag Greener future for young farmers 2019, YouTube-kanaal Jamal Oulad-Eddib, 13 januari 2020.

Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs

Het groene onderwijs, van mbo tot wo, is voor de ontwikkeling van de landbouw altijd belangrijk geweest en heeft – zeker nu, in tijden van biodiversiteitscrisis – een belangrijke rol te vervullen.

Deze rol is bevestigd in de ‘Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs’, die door alle groene onderwijsinstellingen, de universiteiten van Groningen en Utrecht, de provincies, BoerenNatuur, Het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) en drie ministeries is ondertekend. Vanuit deze Green Deal wordt onderwijsmateriaal op het gebied van natuurinclusieve landbouw ontwikkeld, gedeeld, ontsloten en vooral – hopelijk – gebruikt.

Stimulering van het natuurinclusieve groene onderwijs wordt en is een van de speerpunten van Kunst en Landschap waar het de landbouwtransitie betreft. Kunst en Landschap zal als verzamelpunt van expertise middels ambassadeurs nadrukkelijk en actief bijdragen en meewerken aan de omschakeling van het ‘groene’ onderwijs.

Het groene onderwijs van de toekomst

Klik op onderstaande foto om op de site van initiatiefnemer Vogelbescherming Nederland terecht te komen. Je vindt er uitgebreide informatie (plus adressen) die je wegwijs maken in het groene onderwijs van de toekomst.

©Vogelbescherming Nederland

Wereld Natuur Fonds financiert nieuwe leerstoel ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’

Voor een toekomstbestendige landbouw voor natuur én boer is er op wetenschappelijk niveau ook aardig nieuws te melden. Om in de behoefte te voorzien meer inzicht en kennis te krijgen over hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken komt er een nieuwe leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het Wereld Natuur Fonds financiert deze leerstoel met ingang van 2020: ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’, van Prof. dr. Pablo Tittonell.

Compilatie Inaugurele Rede Pablo Tittonell 18 februari 2020, Rijksuniversiteit Groningen, YouTube-kanaal Pablo Tittonell, 23 februari 2020.

Een belangrijk doel van deze leerstoel binnen het GELIFES, het Groningen Institute for Evolutionary Life Sciences, is het onderzoeken hoe natuur en landbouw dichter bij elkaar gebracht kunnen worden. Bijvoorbeeld door onderzoek te doen naar de rol van landbouwgebieden als leefgebied voor wilde dieren. Deze kennis draagt bij aan de ontwikkeling van een landbouwsysteem dat winstgevend is voor boeren, voorziet in behoeften vanuit de samenleving én meerwaarde biedt voor natuur.

Klik op de foto hieronder voor meer informatie over de nieuwe leerstoel. Vanzelfsprekend vind je dit artikel ook in de opsomming van artikelen hieronder in het overzicht van publicaties in de rubriek ‘Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld‘.

De logica die ik miste in de gangbare landbouw vond ik in de natuur

,,De natuur heeft overal een oplossing voor”. zegt de Friese Boer Brunia in onderstaande video, waar Pablo Tittonell overigens ook in ‘figureert’. Hij maakt onderdeel uit van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’, gemaakt door Jasper Spanjaart, in samenwerking met het Wereld Natuur Fonds.

Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.

Aflevering 1 mini docu-serie ‘Bodemprijs’, YouTube-kanaal WWF, 15 oktober 2019.

Journaal-presentator Winfried Baijens betreedt het erf van boer Jaring Brunia

Brunia timmert aardig aan de weg. Zo kreeg hij eind november 2019 bezoek van NOS-verslaggever Winfried Baijens, die toen startte met een nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’.

Baijens vraagt zich in de eerste aflevering daarvan af of de alternatieve manier van boeren van Jaring Brunia realistisch is en of zijn werkwijze op grote schaal toepasbaar is. Kunst en Landschap maakte daarvan een korte reportage. Klik op: ‘NOS-verslaggever Winfried Baijens start nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’, of de illustratie hieronder om hem te bekijken.

‘Nieuw boeren’: tien (ook gangbare) boeren schakelen om naar kringlooplandbouw

In zijn boek ‘Nieuw Boeren, je leent het land van je kinderen‘ beschrijft Kees Kooman – zonder bekeringsdrang en met boerenverstand – tien boerenfamilies, van Schiermonnikoog tot Zeeland en Limburg, die de transitie naar een nieuwe landbouw hebben ingezet. ,,De sector staat onder grote druk: regelgeving vanuit de overheid, klimaatverandering, een uitgeputte bodem, dierenwelzijn, te lage prijzen. Wat doen deze boeren om zich van de toekomst te verzekeren?, vraagt Kooman zich af. ,,Ze wachten niet op de overheid, en spelen op verschillende manieren in op de behoefte van de consument. Johan Jansen bijvoorbeeld stapt over naar een onverwacht gewas – thee –, Styn Claessens ontwikkelt een kippenschuur die duurzaam en diervriendelijk is, en een groep boeren op Schiermonnikoog keert terug naar een kleinschalig en traditioneel werkende coöperatie.”

Nieuw Boeren, ‘Je leent het land van je kinderen’, Kees Kooman, uitgeverij Noordboek, juni 2019 (inclusief recensie Jannie Trouwborst.)

‘Nieuw Boeren’, radiointerview Kees Kooman en Corneel van Rijn bij Vroege Vogels

Naar aanleiding van alle boerenprotesten rondom de stikstofdiscussie vond de redactie van het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels het tijd om ook een ander geluid te laten horen. Zij nodigde schrijver van Nieuw Boeren, Kees Kooman, en een van de tien boeren die het roer om durfde te gooien, Corneel van Rijn, uit voor een boekbespreking. Kijk en beluister hieronder de uitzending van zondag 27 oktober 2019. Voor meer informatie over ook de andere boeren klik je hier.

Nieuw Boeren in NPO Radio 1 Boekenpodcast ‘De Beste Boeken’

Op vrijdag 20 december 2019 deden Jellie Brouwer (Kunststof) en Menno Bentveld (Vroege Vogels) in het radioprogramma ‘De Beste Boeken‘, een NPO Radio 1-boekenpodcast, het nog eens dunnetjes over. Het boek Nieuw Boeren, maar met name de rol die de consument speelt in de transitie naar kringlooplandbouw worden daarin uitgebreid besproken. De uitzending start bij minuut 7.44.

De boeren van de toekomst, van dierenwelzijn tot circulair

Omschakeling boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 7 november 2019.

Een zevental boeren op Schiermonnikoog is al jaren bezig om op een andere manier te boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, geen bestrijdingsmiddelen. In een radiouitzending van het BNN/VARA-programma Vroege Vogels komen ze allemaal aan het woord.

,,Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al is ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden”, schrijft Vroege Vogels. ,,Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen.”

Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages over de boeren van de toekomst.

Boeren van de toekomst: Annechien ten Have Mellema, Piet Hermus, Erik Visser en Martin Hagen, Klaas de Lange en Annette Harberink, uit: Vroege Vogels, 28 februari 2020.

Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema

De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.

Provinciebestuur geeft Groninger boeren stof tot nadenken

Van het Friese Schiermonnikoog naar de provincie Groningen, waar het biologisch boeren wel een duwtje in de rug kan gebruiken: ,,van alle landbouwgrond is nog geen drie procent (2016) in het bezit van biologische boeren”, zo meldt de voiceover van onderstaande video. ‘Daar lag (en ligt) dus een mooie uitdaging’, volgens het Groninger provinciebestuur.

Biologische landbouw: Leren voor de toekomst, YouTube-kanaal Provincie Groningen, 21 november 2016.

Crossbaan omgetoverd tot sociaal ecologisch energielandschap, gedragen door de omgeving

We blijven in de provincie Groningen. Daar is met ingang van april 2020 het innovatieve Zonne-energiepark Meeden aan het Servicepunt Lokale Energie Voorwaarts, dat lokale energie-initiatieven in die provincie ondersteunt, toegevoegd. Een mooie combinatie van duurzame energie, ecologische tuinbouw, kunst, educatie en recreatie. Bovenal een ontmoetingsplaats voor jong en oud.

,,Wat we willen is bewijzen dat je op lokaal niveau een sociaal energielandschap kunt maken, dat wordt gedragen door de omgeving. De opbrengst blijft hier en investeren we volledig in het project.’’


Jaap Keuning

Met het coöperatieve Zonne-energiepark Meeden hopen de initiatiefnemers Jaap Keuning en partner Henriëtte Hartgers uit Meeden, en medebestuurslid Lylian Dwarkasing uit Groningen, een sociaal energielandschap te creëren dat de inwoners van Meeden en omgeving meer dan (groene) zonne-energie alleen biedt.

Onder en om de 6768 zonnepanelen – op ‘bokken’ – gaat nogal wat bedrijvigheid plaatsvinden – er komen ateliers, een biologisch tuin(bouw)- en ecologisch recreatieproject en er verrijst binnenkort een gezellige oogstkantine waar ,,we op kleine schaal onze spullen aan de man brengen en waar we met z’n allen van ons landje kunnen eten en drinken.’’

,,Toen we drie jaar geleden ons plan bespraken in het dorp merkten we dat er behoefte was om een soort tuin- en recreatieproject met scholen te doen. We geloven dat we via de kinderen ook ingang krijgen bij de ouders.’’


Jaap Keuning

Klik op ‘Crowdfunding maakt nieuw sociaal energielandschap Zonne Akkers van Meedenaren bij Zuidbroek mogelijk‘, een artikel van Johan de Veer (Dagblad van het Noorden 7 april 2020), voor meer informatie over dit sympathieke project.

De website komt eraan, zo beloofde het drietal. Kunst en Landschap gaat die en de ontwikkelingen van dit energie-tuin- en recreatieproject op de voet volgen. Ik houd je op de hoogte.

V.l.n.r.: Lylian Dwarkasing, Henriëtte Hartgers en Jaap Keuning. Foto: DvhN.

Nog een stap; van natuurinclusieve naar landschapsinclusieve landbouw

Bovenstaande voorbeelden van ‘nieuw boeren’ – de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert, een boek, een groep boeren op Schiermonnikoog en de biologische boeren in de provincie Groningen – zijn slechts een greep uit de talrijke initiatieven die overal in het land genomen worden om (gezamenlijk) tot een natuurinclusieve – nogmaals, ik spreek liever van landschapsinclusieve – landbouw te komen.

Landschapsinclusieve landbouw: duurzame landbouw landschappelijk op z’n plaats middels participatief werken

Waarom mijn voorkeur uitgaat naar de term ‘landschapsinclusieve landbouw’ illustreer ik graag aan de hand van een artikel van Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, dat mij op 19 maart 2020 via een nieuwsbericht van het College van Rijksadviseurs onder ogen kwam.

Erisman onderstreept daarin het belang van het vertrekpunt natuurinclusieve landbouw en pleit voor een landschappelijke benadering (binnen kaders en middels participatief werken) van het toekomstig landbouwbeleid.

Van het erf naar een heel gebied
Jan Willem Erisman, interview College van Rijksadviseurs, 20 maart 2020

.

,,Er is een veel stringenter beleid nodig op het gebied van ruimtelijke ordening om goede keuzes te maken over welke gebieden je waarvoor gebruikt. Er wordt nog te weinig in kaders gedacht.”


Jan Willem Erisman

Tweedaags congres ‘Natuurinclusieve landbouw’ – 27/28 november 2019

Op 27 en 28 november 2019, de hoogtijdagen van de stikstofdiscussie in Nederland, boden ‘stikstofprofessor’ diezelfde Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, business developer bij Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving, hun boek ‘Biodivers boeren – De meerwaarde van de natuur voor het boerenbedrijf‘, aan, aan minister Carola Schouten (LNV), tijdens een tweedaags congres Natuurinclusieve landbouw in Kamerik.

Kunst en Landschap beveelt dit boek graag aan, ‘Biodivers boeren‘ biedt voor tal van doelgroepen uitstekende handvatten om te komen tot een veerkrachtiger, natuurlijker landbouwsysteem.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Biodivers boeren – De meerwaarde van natuur voor het boerenbedrijf
Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, uitgeverij Groene Boeken Jan van Arkel, paperback, ISBN 9789062240487, € 29.95




.

Zij gaf er een reactie op, verbond haar betoog aan haar ‘Visie‘ en kwam met een welluidend slotwoord om te kunnen boeren in ‘balans met de natuur, met een goed verdienmodel’. Zij dichtte daarbij een belangrijke rol toe aan het ‘groene onderwijs’, waarbij zij hoopt dat het boek via diverse ‘relevante’ kanalen ingezet gaat worden. Schouten in een glansrol in ‘bange dagen’.

Toespraak Carola Schouten, congres ‘Natuurinclusieve landbouw’, YouTube-kanaal Louis Bolk Instituut, 12 december 2019.

Samen biodiversiteitsverlies ombuigen naar biodiversiteitsherstel

De overheid, publieke- en private partijen hebben zich op 19 december 2018 verenigd in (de landelijk opererende) stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. Biodiversiteit in Nederland herstelt zich immers niet vanzelf. Het vraagt om een systeemverandering die samen moet worden aangepakt.

Lancering Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 19 december 2018.

Met boeren, terreinbeheerders, particulieren, onderzoekers en overheden zet Deltaplan Biodiversiteitsherstel zich in voor een Nederland waar mensen én natuur zich kunnen ontplooien. Zodat Nederland een voorbeeld kan worden van een dichtbevolkte delta waar biodiversiteit en economische ontwikkeling samengaan. De ambitie daarbij is biodiversiteitsverlies in Nederland om te buigen naar biodiversiteitsherstel.
Klik voor een korte samenvatting van het Deltaplan op de illustratie links. Om alles te weten te komen over hun ambities en dromen voor 2030 klik je op de banner hieronder. Kijk hoe ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel in (het Noorden van) ons land. Je kunt zelfs partner of supporter worden!

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied’ één van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs’

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebiedis een van de winnaars van deSamen voor Biodiversiteitsprijs‘. Deze prijs waardeert projecten waarin boeren en particulieren samenwerken aan het herstel van biodiversiteit. Op 5 maart 2020, tijdens de ‘Partner- en Supporterdag‘ van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, ontvingen de twee prijswinnaars elk een cheque van €25.000 om hun projectideeën te realiseren. Klik hieronder op de gelukkige winnaars van het Friese It Heidenskip, Jitske Draijer en Ysbrand Galama, om alles te weten te komen over dit prachtige project.

Nieuw boek: ‘Bescherming van biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging

Op 24 april stond de presentatie van het boek ‘Bescherming van Biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging’, van Jan van der Straaten, Willem van Kruijsbergen en Henk Sierdsema, in het Natuurmuseum in Tilburg geprogrammeerd.
Het eerste exemplaar zou worden overhandigd aan Alex Brenninkmeijer, voormalig Ombudsman van Nederland. Dit evenement is in verband met Coronaperikelen geannuleerd. Ik houd je op de hoogte.



.

Indrukwekkende lijst van partners van ‘Samen voor Biodiversiteit’

Op 4 maart 2020 werd het Nationaal Groenfonds partner van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Het sloot zich aan bij de inmiddels indrukwekkende lijst van publieke en private partners. Sinds september 2019 kwamen er maar liefst 25 bij. (Ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen vallen in de categorie publieke partners, bedrijven, organisaties, kennisinstellingen en ‘initiatieven’ zitten in de categorie private partners.)

Nationaal Groenfonds, financieel verbinder voor veelzijdig groen

Om met elkaar tot een natuurinclusieve landbouw te komen is het hebben van een imposante lijst van gelijkgestemden alleen natuurlijk niet genoeg, invulling van plannen en omschakeling vergt immers ook ‘doelmatige’ financiering. Het ‘binnenhalen’ van het Nationaal Groenfonds als (nieuwe en belangrijke) partner biedt uitstekende kansen voor een ruimhartige en deugdelijke op de problematiek afgestemde financiële ondersteuning.

Het Groenfonds is in 1994 op initiatief van Pieter van Vollenhoven door Rijk en provincies opgericht om met (voorheen lastig te verkrijgen) leningen projecten te financieren die de kwaliteit van onze groene leefomgeving moest verbeteren. Daarbij werd het accent gelegd op natuur en landschap, maar ook lucht en water, biodiversiteit en beleving.

Daar is in de loop van tijd en met de transities die – ook volgens het ministerie van LNV – gemaakt dienen te worden enige verandering in gekomen. Omschakeling in de landbouw vergt natuurlijk grote sommen geld, die ‘in samenhang’ besteed moeten worden. Kijk hieronder, in vogelvlucht, naar een animatievideo van het huidige Nationaal Groeifonds.

Nationaal Groenfonds in vogelvlucht, YouTube-kanaal Nationaal Groenfonds, 3 juni 2019.

Wat betekent natuurinclusieve kringlooplandbouw voor ondernemers in de praktijk?

,,De uitdaging is om meer ondernemers, met name jongeren, financieel te ondersteunen om over te schakelen naar natuurinclusieve bedrijfsvoering. Het ontbreekt namelijk niet aan ideeën en enthousiasme onder – in dit geval – Noord Hollandse boeren”, aldus de voiceover van LTO Noord in onderstaande video. Kijk naar eenn korte documentaire van Nieuwe Oogst over natuurinclusieve kringlooplandbouw, waarbij ook wordt ingegaan op de financierings’problematiek’.

Documentaire ‘Natuurinclusieve Landbouw in Noord-Holland in beeld’, YouTube-kanaal Nieuwe Oogst, 19 november 2018.

Resultaat: niet minder, wel minder kosten!

Wat dichter bij huis: de 33-jarige Doeko van ’t Westeinde, heeft een akkerbouwbedrijf in Oost-Groningen, in Nieuweschans op de zware klei. Hij teelt voornamelijk witte tarwe en daarnaast suikerbieten, koolzaad, luzerne voor de grasdrogerij. Hij doet aan agrarisch natuurbeheer. Zijn financieel resultaat is daardoor niet minder, wel maakt hij minder kosten.

Op weg naar een natuurinclusieve landbouw: akkerbouwer Doeko van ’t Westeinde, YouTube-kanaal Groen Kennisnet, 16 mei 2018.

Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten

,,Hoe kun je ecologische diensten verwaarden, zodat het een economische factor van je bedrijf wordt? Die vraag was het uitgangspunt van het studietraject dat de Friese melkveehouder en innovatiemanager Pieter van der Valk vorig jaar (2019) in het kader van de Nuffield Scholarships doorliep. Die zoektocht gaat door in de vorm van projecten op zijn bedrijf”, schrijft freelance journalist Ida Hylkema op 18 maart 2020 in agrarisch vakblad Nieuwe Oogst.

In een interview in ‘Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten‘ laat Hylkema de melkveehouder uit Ferwoude oplossingen aandragen voor een (radicale) omschakeling naar natuurinclusieve kringlooplandbouw.

,,We moeten een oplossing zoeken om de input in de kringloop te verwaarden”

Pieter van der Valk
Pieter van der Valk – Nuffield Scholar 2019, YouTube-kanaal Nuffield Nederland, 12 mei 2019.

Kunst en Landschap is bekend met het werk en onderzoek van Pieter van der Valk en gaat zijn innovatieve plannen en projecten de komende tijd op de voet volgen. Natuurlijk bericht ik je over de voortgang daarvan – in een aparte blogbijdrage.

Nog een voordeel: (regionale) kringlooplandbouw speelt in op klimaatverandering

Er zijn dus – ook in het noorden – in toenemende mate akkerbouwers en veetelers die initiatieven nemen om (regionaal) samen te werken aan kringlooplandbouw. Pieter de Wolf, senior onderzoeker bij Wageningen University & Research, geeft in de video hieronder een voorbeeld van die samenwerking, legt uit hoe onderzoek kan helpen om dit nog verder te ontwikkelen en wijst op een ander voordeel: je speelt in op klimaatverandering.

Regionale samenwerking tussen akkerbouwers en veetelers, YouTube-kanaal WUR, 5 december 2018.

Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw

,,Voor een transitie naar natuurinclusieve landbouw maakt het veel uit of boeren zelf deze vorm van landbouw kunnen zien als een mogelijke en gewenste koers voor hun bedrijf. Begrip van de rol van culturele normen in de landbouw is dan ook van groot belang voor partijen die beslissingen van boeren zouden willen beïnvloeden”, schrijft Judith Westerink in een Nieuwsbericht van Wageningen University & Research op 17 maart 2020: ‘Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw‘.

Deze bijdrage maakt onderdeel uit van, en verwijst naar het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?

Wat is een goede boer? En wat is een goed landschap? Boeren zien andere dingen in het landschap dan niet-boeren. Kan een ‘goede boer’ natuurinclusief zijn, als een ‘net landschap’ voor boeren belangrijk is om aan elkaar en zichzelf te laten zien dat ze een goede boer zijn? Het rapport wijst uit dat boeren zelf een cultuurverandering zien – dat geeft hoop voor een bredere toepassing van natuurinclusieve praktijken.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?
‘De rol van culturele normen in een beweging richting natuurinclusieve landbouw’, J. Westerink, T.A. de Boer, M. Pleijte & R.A.M. Schrijver, WOt-technical report 161, WUR Wageningen

Alex Datema over het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Alex Datema is voorzitter van BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer. Hij runt een regulier melkveebedrijf met 110 melkkoeien in Briltil in de provincie Groningen. Zijn bedrijf heeft 70 hectare grasland waarvan 15 hectare bestemd is voor weide- en akkervogelbeheer met onder andere kruidenrijk grasland, bloemenranden, heggen en hagen, en zogeheten ‘plas-dras’-land. Wat is en doet BoerenNatuur? Alex legt het je hieronder uit:

Wat is BoerenNatuur, YouTube-kanaal BoerenNatuur Agrarische Natuur- en Landschapsbeheer, 16 oktober 2019.

Nadat individuele boeren zich vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw schoorvoetend meer gingen bezighouden met natuur en landschap op en rond hun bedrijf, ontstond gaandeweg een beweging onder groepen boeren, die zich – op hun beurt – verenigden in collectieven – samen met agrarisch natuurbeheerders.

Dit resulteerde uiteindelijk in 2016 in de oprichting van BoerenNatuur, een vereniging die zich – in goed overleg met de (provinciale en landelijke) overheid – in ging zetten voor beheer van het agrarisch landschap en stimulering van biodiversiteit.

‘Samen voor Biodiversiteit’ in gesprek met Alex Datema van ‘BoerenNatuur’

Je zag Datema al eerder voorbijkomen in een video hierboven over de stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarvan (ook) BoerenNatuur partner‘ is. Op welke wijze hij denkt een goede partner te zijn voor dit plan doet hij uitvoerig uit de doeken in een interview dat deze stichting met hem had in ‘In gesprek met Alex Datema – BoerenNatuur‘.

Alex Datema: Het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Is Alex Datema een ‘goede boer’? Die vraag stelt hij zichzelf in een blogbijdrage op BoerenNatuur op 6 april 2020, daarmee refererend aan het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘ van eerdergenoemde Judith Westerink. Zichzelf beantwoordend stuurt Datema aan op een herdefiniëring van het begrip. Je leest het in ‘Het herdefiniëren van ‘de goede boer’.

,,Wat betreft het agrarisch natuur- en landschapsbeheer weten we wel zo’n beetje wat we moeten doen, maar wat betreft het klimaat, de waterkwaliteit en stikstof is er nog een lange weg te gaan en moeten we snel aan de slag. Daarvoor hoeven we niet te wachten op de politiek, we kunnen en moeten gewoon beginnen!”


Alex Datema

Stappen naar kringlooplandbouw in Noord Nederland

Ik ga hieronder een poging doen je – op hoofdlijnen en vanaf dit jaar (2020) – op de hoogte te houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.

‘Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream’

Om die (over)gang goed te kunnen volgen en begrijpen is een blik op het (prille) verleden niet onbelangrijk. 2020 mag dan gezien worden als (wenselijk) kantelpunt, het is zeker niet zo dat er – met name in Noord Nederland – niet eerder al initiatieven genomen zijn om de weg naar kringlooplandbouw in te (willen) slaan.

Kringlooplandbouw in Noord-Nederland, de gemaakte stappen


Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream, WUR, 2014.

Sinds 1990 wordt er in Noord-Nederland, waaronder de Noardlike Fryske Wâlden en de provincie Drenthe, door melkveehouders, wetenschappers en beleidsmakers geëxperimenteerd om de kringloop van mineralen op het boerenbedrijf zo goed mogelijk te sluiten. Steeds meer agrarisch ondernemers werden (en worden) zich bewust van het belang van het sluiten van de kringloop, ingegeven door aanscherping in mestwetgeving, schaarste van grondstoffen, hogere kosten van kunstmest en belasting van de omgeving. Efficiënt gebruik van grond- en hulpstoffen was daarbij de kerngedachte. Anno 2020 kunnen we daar de stikstofproblematiek (die natuurlijk toen ook al speelde) en discussie daarover aan toevoegen. Klik hier of op de foto om ‘Kringlooplandbouw in Noord Nederland, van marge naar mainstream‘ in te kijken of te downloaden.

Film: ‘Winst met kringlooplandbouw’

,,Winst met kringlooplandbouw, zowel economisch als voor de natuurlijke omgeving”, daarmee sluit the voice over van onderstaande film af. In een bijna uurlange reportage van Huib Schoonhoven wordt aan de hand van voormalig (kringloop)onderzoeker aan de WUR – in hart en ziel boer – Jaap van Bruchem, een positief beeld geschetst van het complexe vraagstuk hoe (gangbare) boeren aangezet kunnen worden om over te schakelen op kringlooplandbouw. Friese en Drentse boeren die dat al deden komen daarbij aan het woord. Kijken!

Winst met kringlooplandbouw, YouTube-kanaal Huib Schoonhoven, 26 februari 2020.

‘Grutsk’, zes trotse boeren uit het Noorden over het ‘Nieuwe Boeren’

Nog meer film! Kunst en Landschap houdt van verbeelden. Voordat je je op de actuele artikelen hieronder stort, wijs ik je op een eerdere blogbijdrage over een educatief filmproject: ‘Grutsk‘, over hetNieuwe Boeren‘. Het ging op 7 november 2019 in première op het Noordelijk Filmfestival. Kijk – (gratis) tachtig minuten lang – naar een zestal trotse boeren uit het Noorden.

Hop on in: ‘Grutsk’ op het Noordelijk Filmfestival in première; over het ‘Nieuwe Boeren’. Wel weer terugkomen!

Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld

Ik start met een opiniestuk van Alex Datama, voorzitter bij BoerenNatuur, dat hij schreef in Foodlog op 3 januari 2020.

Zo, dat was 2019 – als Carola Schouten nu kiest en doorpakt, beginnen boeren aan een nieuwe toekomst
Alex Datema, Foodlog (Opinie), 3 januari 2020
.

De rol van Living Lab Fryslân – natuurinclusieve landbouw, YouTube-kanaal Living Lab Fryslân, 21 januari 2020.

Ecologisch boeren? Gat in de markt!
Greenpeace, 21 januari 2020


.

‘Kringlooplandbouw is superieur aan biologische landbouw’
Dick Veerman, Foodlog, 23 januari 2020

.

De tafel van Carola Schouten
Ineke Noordhoff, Tijdschrift Noorderbreedte, 30 januari 2020



.

Peter Oosterhof wil het vertellen en laten zien: ‘anders boeren’ is goed
Peter Oosterhof, Platform Kringlooplandbouw LNV, 30 januari 2020
.

Opkomen voor dat wat kwetsbaar is, in weerwil van dreigementen en voorpaginanieuws
Column Patrick Jansen, Trouw, 31 januari 2020

Wereld Natuur Fonds slaat alarm: ‘Het gaat slechter dan ooit met natuur in Nederland’
Dagblad van het Noorden, 5 februari 2020

WNF: helft minder wilde dieren op heide en boerenland door stikstof
NOS NIeuws, 6 februari 2020

Rijksadviseur Berno Strootman over New Deal boer en maatschappij: ‘Iedereen moet bewegen’
Marijke Bovens, 6 februari 2020

De Nederlandse natuur is er slecht aan toe. Nog steeds.
Trouw, 6 februari 2020

.

Natuur en landbouw verbonden
WWF Living Planet Report Nederland 2020
(download, 69 pagina’s)





.

Omschakelfonds
Ministerie LNV, 7 februari 2020

.

Kabinet neemt tweede horde in stikstofcrisis
BNN/VARA Vroege Vogels, 7 februari 2020.
(+ radiofragment)

.

Warnsvelder wil samen met ons heel veel landbouwgrond opkopen
Ivar Penris, De Stentor-Zutphen, 7 februari 2020 (Land van Ons)






.

NATUURFONDS WIL WEIDEVOGELBOERDERIJ REDDEN
BNN/VARA Vroege Vogels, 7 februari 2020
(+ radiofragment)
.

RED DE GRUTTOBOERDERIJ
BNN/VARA Vroege Vogels, 9 februari 2020
(+ radiofragment)

BOEREN VAN DE TOEKOMST DEEL TWEE: KLAAS DE LANGE
BNN/VARA Vroege Vogels, 9 februari 2020
(+ radiofragment)

Turbostront
Bert de Jong, Tijdschrift Noorderbreedte, 10 februari 2020




.

EU-subsidies zijn sta-in-de-weg, zegt de D66’er die de veestapel wil halveren
Peter Teffer, Follow The Money, 11 februari 2020


Startschot voor proef met natuurvriendelijke landbouw klinkt in Midwolda
Rien Kort, Dagblad van het Noorden, 12 februari 2020

Boer Jan Reinier de Jong pioniert verder voor chemieconcern BASF
Jaap van Brummelen, Dagblad van het Noorden, 13 februari 2020

Er is hoop voor de boerennatuur
Column Patrick Jansen, Trouw, 14 februari 2020
.

Vruchtbare Kringloop Drenthe opnieuw van start
Projecten LTO Noord, 14 februari 2020

De Stikstofcrisis: Boeren en het Klimaat met Tjeerd de Groot (D66)
Interview, YouTube-kanaal Room for Discussion (57.27 min.), 14 februari 2020

Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel
Simon Talsma, Friesch Dagblad, 16 februari 2020


.

New Chair at the University of Groningen for Professor Pablo Tittonell
Resilient Landscapes for Nature and People
RuG-News, 17 februari 2020

.

Areaal natuurmengsel verdrievoudigd sinds 2016
Veeteelt-Gras, 18 februari 2020

.

Nieuw boeren, ‘Je leent het land van je kinderen’
Kees Kooman, uitgeverij Noordboek, 2019 (recensie De Leesclub van Alles, Jannie Trouwborst, 18 februari 2020 (incl. link naar boek)





.

New course: Economic Perspectives for a Circular Food System
WUR-Nieuws, 18 februari 2020

.

RUG en Wageningen werken samen aan ‘schone’ landbouw
Albert Sikkema, WUR/Resource, UKrant, 18 februari 2020

.

Hoe onze boeren met agro-ecologie (en een beetje hulp van de wetenschap) de Nederlandse natuur kunnen redden
Coen Berkhout, Dagblad van het Noorden, 18 februari 2020
.

Nieuwe leerstoel Rijksuniversiteit Groningen over veerkrachtige agrarische landschappen
Publicatie WWF, Wereld Natuurfonds, 19 februari 2020
.

Wantrouw niet, maar biedt perspectief
Bart van Horck, Friesch Dagblad, 19 februari 2020

.

‘Europees programma voor vergroening landbouw heeft niet gewerkt’
Bastiaan Nagtegaal, NRC, 19 februari 2020
.

Waar staan we na één jaar GLB pilots? Terugblik op landelijk symposium 13 februari 2020
BoerenNatuur, 19 februari 2020
.

‘Natuurbank’ krijgt kritiek uit het veld
Regioredactie Friesch Dagblad, 20 februari 2020


.

Hoe wordt de boer natuurbeheerder?
Redactie Resource, WUR, 20 februari 2020

.

Hoge grondprijs nekt boeren
Ineke Noordhoff, Blog Tijdschrift Noorderbreedte, 20 februari 2020


.

Coöperatie Land Van Ons aast op grond Hooghalen
Josien Feitsma, RTV-Drenthe, 20 februari 2020
.

Farmers’ upheaval, climate crisis and populism
Jan Douwe van der Ploeg, The Journal of Peasant Studies, 20 februari 2020

Nature Defence Force, nieuwe groep op Facebook
Moderator Sandra de Haan, 23 februari 2020
.

‘Gewogen Ruimte’ geeft Drenthe huiswerk
Ineke Noordhoff, Tijdschrift Noorderbreedte, 24 februari 2020



.

Melkveehouder Murk verkoopt zijn land aan vogelliefhebbers
Joop Bouma, Trouw, 24 februari 2020

.

80 miljoen euro voor verbetering agrarisch bodembeheer in Europa
WUR-Nieuws, 24 februari 2020
.

Slimme financiële prikkels nodig voor opschaling natuurinclusieve landbouw
Planbureau voor de Leefomgeving, Nieuws, 25 februari 2020

Hoe door het Mesdag Fonds Hocus Pocus wordt gespeeld met stikstof
Kees Kooman, de Volkskrant, 25 februari 2020
.

Less and better meat, dairy and eggs in the Farm to Fork Strategy
WWF EU Policy Office, joint letter, 25 februari 2020





.

Boeren willen (veel) meer doen voor het milieu, met de juiste hulp
Frank Straver, Trouw, 25 februari 2020
.

Financiële prikkels nodig voor meer natuurinclusieve landbouw
René Bouwmeester, Nieuwe Oogst, 25 februari 2020

.

NATUURINCLUSIEVE LANDBOUW: WAT BEWEEGT BOEREN?
Publicatie PBL, Planbureau voor de Leefomgeving, 25 februari 2020





.

‘Boerenprotest dient vooral de exportlandbouw’
Albert Sikkema, WUR/Resource, 26 februari 2020

.

Soortenrijk grasland verhoogt opslag en efficiënt gebruik van biomassa
Melkveebedrijf.nl, Nieuws, 27 februari 2020
.

Opinie: ‘Er is een omslag nodig in de veeteelt’
Henk Folmer en Jeltsje van der Meer-Kooistra, Dagblad van het Noorden, 27 februari 2020

Opinie: Mestinjectie heeft bovengronds gevolg
Catharinus van der Werf, Leeuwarder Courant, 28 februari 2020
.

Red boer én natuur door duurzame voedselketen
Karen Eilers, Algemeen Dagblad, 29 februari 2020
.

De boeren van de toekomst, van dierenwelzijn tot circulair
BNN/VARA Vroege Vogels, 28 februari 2020
(+ 5 radiofragmenten)

.

Boerderij Timpelsteed in Engwierum laat voorzichtig zien dat het anders kan
Simon Talsma, Friesch Dagblad, 1 maart 2020
.

Help! De polder verzakt, wat nu?
Albert Sok, AD Regio Dordrecht, 1 maart 2020

.

Nieuw ondernemingsplan Staatsbosbeheer
‘Veerkracht en verbinding 2020-2025’, Staatsbosbeheer, 3 maart 2020

.

Regenerative farming: can we create a net-positive agricultural system in the Netherlands?
Utrecht University News, 4 maart 2020
.

Fries stikstofplan: veedruk per hectare verminderen
Tienke Wouda, Friesch Dagblad, 4 maart 2020

.

Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema
Omrop Fryslân, 6 maart 2020
(+ 1 radiofragment)

‘Er is een omslag nodig in de veehouderij’
Henk Folmer en Jeltsje van der Meer, Boerderij, 6 maart 2020


.

‘Zijn ze gek geworden in Den Haag?’
Jan Schrijver, Boerderij, 7 maart 2020


.

Focus op de afzetmogelijkheid blijft nodig voor biologisch
Simon Talsma, Friesch Dagblad, 8 maart 2020

.

CU-leider Gert-jan Segers: ‘Intensieve landbouw is een doodlopende weg, bio-boeren heeft de toekomst’
Johan Hardeman, AD-Regio (Amersfoort), 8 maart 2020

‘Het Nederlandse boerenlandschap is dood, geen dier of plant te bekennen’
Nos Binnenland, 8 maart 2020 (herhaling van 9 maart 2019)

Boer in transitie Gerrit en Jelle Seerp Jukema
Janna van der Meer, Platform Natuurlijke Veehouderij, 8 maart 2020






.

Gebied voor gebied samen de biodiversiteit herstellen in heel Nederland
Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 9 maart 2020

Wetenschappers: Stop natuurvernietiging door het EU-landbouwbeleid
Vogelbescherming Nederland, Nature Today, 10 maart 2020
.

Schouten ziet pleidooi voor natuurinclusieve landbouw als steun voor haar kringloopvisie
Agri Holland Nieuws, 10 maart 2020
.

Boeren Idzegea eisen goede grondbank
Tienke Wouda, Nieuwe Oogst, 11 maart 2020

.

Reactie Minister Schouten op 10-stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Bio Journaal, 12 maart 2020 (incl. officiële Kamerbrief)
.

Frans Timmermans: ‘Moeder natuur laat dagelijks weten dat ze het zat is’
BNN/VARA Vroege Vogels, 16 maart 2020 (+ radiofragment)

Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw
WUR-Nieuws, 17 maart 2020

.

‘Akkerbouw wordt nog grootschaliger’
Harm Brinks, Boerderij, 17 maart 2020


.

Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten
Ida Hylkema, Nieuwe Oogst, 18 maart 2020

.

Help boer met natuurambities
René van Druenen en Esther Vastrick (Agrobosbouw NL) in Nieuwe Oogst, 19 maart 2020
.

Van het erf naar een heel gebied
Nieuwsbericht College van Rijksadviseurs, 19 maart 2020


.

Zonder heldere definitie geen natuurinclusieve landbouw
Rob Janmaat en Yvonne de Hilster, Linkedin (oproep symposiumdeelnemers), 20 maart 2020

.

Afrikaanse varkenspest en concurrentie op varkensmarkt drukken winst Agrifirm
Caroline van der Plas, Pigbusiness, 20 maart 2020
.

‘Straks is het hier een oase’
AD via Topics, 21 maart 2020


.

Nieuw Europees landbouwbeleid in verdrukking
Jan van Liere, Nieuwe Oogst, 21 maart 2020

.

Provincie Groningen steunt proef om duurzamer pootaardappels te telen
GIC, Groninger Internet Courant, 23 maart 2020
.

Praktisch agrarisch natuurbeheer voor veehouders
Melkvee Nieuws, 25 maart 2020

.

Angela Rijnen – biologisch gemengd bedrijf
Caring Farmers, Farmers aan het woord, 25 maart 2020
.

Kan een goede boer natuurinclusief worden?
Judith Westerink, Foodlog, 29 maart 2020


.

Maurits en Jessica Tepper, natuurinclusief kringloopbedrijf Eytemaheert
Caring Farmers, Farmers aan het woord, 31 maart 2020

Provincie gaat 700 hectare grond duurzaam verpachten
RTV Noord Nieuws, 3 april 2020

.

Waarom de boeren de onderhandelingstafel verlieten
Nikki Sterkenburg, Vrij Nederland. 5 april 2020
.

De toekomst van de veeboer: de politicus en de veevoerfabrikant blijven het fundamenteel oneens
Lukas van der Storm, Eindhovens Dagblad, 5 april 2020
.

Blog Alex Datema: Het herdefiniëren van ‘de goede boer’
Alex Datema, website BoerenNatuur, 6 april 2020

.

Crowdfunding maakt nieuw sociaal energielandschap Zonne Akkers van Meedenaren bij Zuidbroek mogelijk
Johan de Veer, Dagblad van het Noorden, 7 april 2020

.

Nieuwjaarsboodschap 2020 Kunst en Landschap Noord Nederland

Met alle transities die we de komende jaren voor de kiezen krijgen hoop ik met het multimediale platform Kunst en Landschap Noord Nederland burgers op een eigenzinnige, vernieuwende journalistieke manier te betrekken bij de (moeilijke) keuzes die gemaakt (moeten) worden.

Ik richt me daarbij vooral op het geplaagde Noorden. Synergie en samenwerking zijn daarbij sleutelbegrippen. Onderwijs-, kunst-, cultuur-, educatieve en ‘verbeeldende’ projecten afgestemd op toekomstige generaties maken deel uit van mijn plannen.

Ik heb in 2019 een voorzet gegeven. In 2020 ga ik samen met het projectteam hard aan de slag om die plannen in 2021 te verwezenlijken. Wil je meer weten of zelf(s) meedoen? Klik hier.

Kunst en Landschap Noord Nederland wenst je alle goeds voor 2020:

BARBIZON VAN HET NOORDEN – De ontdekking van het Drentse landschap 1850-1950

Israëls, Mesdag en Van Gogh tonen unieke eigenschappen van het Drentse landschap

In de tentoonstelling ‘Barbizon van het Noorden – De ontdekking van het Drentse landschap 1850-1950‘ presenteert het Drents Museum het werk van grote kunstenaars die de unieke eigenschappen van Drenthe op doek hebben vastgelegd. Kunstwerken van onder meer Israëls, Mesdag en Van Gogh laten de bezoeker prachtige landschappen met heidevelden, hunebedden, akkers en bijzondere dorpen van Drenthe zien. Voor deze expositie wordt samengewerkt met Stichting Het Drentse Landschap. Op 24 november openen ze in Assen de deuren.

Barbizon van het Noorden: 24 november t/m 22 maart 2020

Barbizon, toevluchts- en verblijfsoord groot aantal schilders met liefde voor natuur

Om de titel van deze expositie wat te verduidelijken vertel ik even iets over Barbizon, een dorpje weggestopt in de bossen op de westelijke rand van het bekende Fôret de Fontainebleau, net ten zuiden van Parijs. Het was tussen 1830 en 1850 toevluchts- en verblijfsoord van een groot aantal Franse schilders, die er hun liefde voor de natuur wilden beleven. Zij lieten zich onder meer inspireren door 17e-eeuwse Hollandse landschapsschilders en waren geïmponeerd door Engelse aquarellisten. Aan deze groep kunstenaars dankt Barbizon zijn bekendheid en wordt het sinds die tijd – en nog steeds – door kunst- en natuurminnende toeristen bezocht.

Revolutionaire benadering van het landschap

De groep kunstschilders van de School van Barbizon is ontstaan toen Théodore Rousseau en Jean-François Millet zich halverwege de negentiende eeuw in het dorp vestigden.

Rousseau en Millet schilderden in de vrije natuur en al spoedig sloten andere kunstenaars zich bij hen aan, zoals Jean-Baptiste Camille CorotCharles-François DaubignyNarcisse Virgillio DíazJules DupréJohan Barthold Jongkind en Constant Troyon. De stroming ontstaat in de periode van de romantiek, waarin het landschap veelvuldig werd toegepast als achtergrond, in een geïdealiseerde compositie. De kunstenaars van de School van Barbizon kozen de natuur echter als hoofdonderwerp, zonder het op een voetstuk te plaatsen. Dit was een revolutionaire benadering van het landschap, dat onder andere geïnspireerd was op het werk van de Engelse landschapsschilder John Constable.

Barbizon – aan de wieg van het impressionisme

De School van Barbizon vond aansluiting bij het opkomende realisme. Ook de kunstenaars van het realisme zetten zich af tegen de academische benadering van kunst, waarbij natuur werd geëxposeerd op een wijze zoals ‘gedicteerd’ door de officiële Salons in Parijs. Ze heeft haar wortels tevens in de romantische Hollandse traditie.

The Barbizon Painters (rough edit), Galerie Michael, Beverly Hills, California.

De schilders van Barbizon schilderden met een losse penseelstreek en gebruikten lichte kleuren. Ze schilderden de natuur, zoals deze op hen over kwam. Ze beschouwden de natuur als een volwaardig onderwerp voor een schilderij. Het werd hen daarbij nog makkelijker gemaakt om er met de ezel op de rug op uit te trekken en om buiten te schilderen toen rond 1840 de verftube werd uitgevonden. De School van Barbizon wordt vaak beschouwd als de voorloper van het impressionisme.

Barbizon: The Cradle of Impressionism, Jean Audigier, Steve Kurzveld, Scott Saraceno Media Productions.

Het Rijksmuseum Twenthe geeft in onderstaande video de relatie, maar zeker ook de verschillen in benaderingswijze van het landschap, tussen de 17e- en 19e-eeuwse landschapsschilders aardig weer.

Rijksmuseum Twenthe, ‘Schatkamer Het Landschap’, Op weg naar de kunst, 13 januari 2020.

Barbizon in relatie tot Drentse kunstenaarsdorpen

Met de dorpen Zweeloo, Rolde en Vries als verzamelplekken voor kunstenaars legt het Drents Museum de link met Barbizon. De provincie Drenthe staat daarnaast bekend om zijn prachtige natuur en gemoedelijke bevolking. Veel toeristen bezoeken Drenthe elk jaar weer precies om die typische kenmerken. Dit beeld is min of meer in de 19e-eeuw ontstaan, toen de eerste kunstenaars het woeste maar bovenal wonderschone Drentse landschap ontdekten. Het hunebed daarin spreekt natuurlijk tot de ‘verbeelding’, helemaal wanneer dat nog volledig in tact en (bijna) compleet is – met draag-, dek- en kransstenen, zoals bij het Drentse Loon. In ieder geval tot dat van Ploeg-schilder Johan Dijkstra:

Korte docu Roeg!/RTV-Drenthe, met Annemiek Rens (Drents Museum) en Jori Wolf (Staatsbosbeheer), 31 december 2019.

Een soort marketing van Drenthe voordat dat fenomeen bestond? Die vraag legde RTV-Drenthe-redacteur Sophie Timmer voor aan Annemiek Rens, hoofdconservator en samensteller van de tentoonstelling van het Drents Museum, die met ‘Barbizon’ een langgekoesterde wens in vervulling zag gaan:

”Eigenlijk wel. De kunstenaars zijn de eersten die een visueel beeld van Drenthe neerzetten en verspreiden. Een beeld zoals dat graag gezien werd. In Nederland, maar ook daarbuiten. De werken werden gekocht tot in Amerika.”

Bron: ‘Droomtentoonstelling Drents Museum: Barbizon van het Noorden’, RTV-Drenthe, Sophie Timmer, 19 november 2019.

Schilderachtige zanddorpen en troosteloze veenafgravingen langs kaarsrechte kanalen

Veel schilders trokken naar Drenthe voor de idyllische zanddorpen. Behalve Van Gogh, die ging naar het onbarmhartige veen.

Vincent van Gogh, De Turfschuit, 1883.

,,Met zijn hoge luchten boven zandverstuivingen, zijn schaapskuddes op de heide, in de dorpen rietgedekte boerderijtjes, verschilde dat schilderachtige heuvellandschap totaal van dat van de veenafgravingen. Dáár, in het Drentse veengebied, had je de plaggenhutten en de turfstekers. De armsten van de armsten woonden er, in een donker, troosteloos landschap met lange, kaarsrechte kanalen om het veen af te voeren”, schrijft Gretha Pama, kunstverslaggever voor NRC, in een excellent artikel, ‘Hoe grote schilders Drenthe ontdekten‘, op 12 december 2019, dat verwevenheid van kunst en landschap prachtig illustreert.

Wandelen in het voetspoor van 19e-eeuwse schilders

Annemiek Rens bij vertrekpunt de Brink in Assen. Foto: Marcel van Kammen.

,,De subtitel van de tentoonstelling – de ontdekking van het Drentse Landschap 1850-1950 – is deze wandelrubriek op het lijf geschreven”, zo meldt een verslaggever van het Dagblad van het Noorden een week na de opening van de expositie Barbizon. Samen met Annemiek Rens trok hij (of zij, zijn of haar naam staat niet in het artikel vermeld) in het voetspoor van de schilders die eind 19de eeuw door Drenthe trokken. Lees en bekijk hier de fotoreportage van de tocht die zij samen maakten vanuit Assen naar Rolde en weer terug. Het verhaal zoomt in op de schilders die de omgeving aandeden.

,,De route die ik liep: het boswachterspad Oudemolensche Diep, in het beekdallandschap van de Drentsche Aa. Het was een van de mooiste wandelingen die ik de afgelopen vijf jaar maakte”, schreef reis- en landschapsfotograaf Annemarie Bergfeld op 4 januari van het nieuwe jaar voor het dagblad Trouw – ,,met een neerslag die twijfelt tussen regen en natte sneeuw nodigt het weer niet uit tot wandelen.” Ook binnen kon deze winter een prachtige wandeling gemaakt worden: langs meer dan honderd Drentse landschappen in het Drents museum. Ze reikt je hier de hand.

Samenwerking Drents Museum en Stichting Het Drentse Landschap

Barbizon van het Noorden is een bijzondere samenwerking tussen het Drents Museum en de stichting Het Drentse Landschap. Sinds de tijd van Van Gogh is het landschap in Drenthe voortdurend aan veranderingen onderhevig.

Met mankracht aanbrengen onderbouw stuw in de Wold Aa. A2 werken voor het waterschap de Wold Aa t.b.v. verbetering stroomgebied de Wold Aa. Foto: Drents Archief.

In ruim honderd jaar tijd zijn de woeste heide- en veengronden van Drenthe door turfwinning en chemie (kunstmest), maar vooral door ruilverkavelingen, omgezet naar productief agrarisch cultuurlandschap. Zeventig procent van de provincie is daarbij volledig op de schop gegaan. Als je het leuk vind om in de geschiedenis van het Drentse landschap te duiken, raad ik je aan om mijn blogbijdrage 100 jaar ruilverkaveling Drenthe in beeld; over de maakbaarheid van een landschap‘ te lezen.

Het schilderachtige Anreperdiepje zestig jaar later


Zo maar een voorbeeld. Schilder Hein Kray legde 60 jaar geleden het Anreperdiepje vast. Hoe ziet dat typische Drentse landschap er nu uit? Uko Vegter, hoofd sector Natuur en Landschap bij Het Drentse Landschap laat je hieronder de verschillen zien in een beeldreportage van RTV Drenthe.

Het belang van de ‘Barbizon’-samenwerking tussen het Drents Museum en Het Drentse Landschap wordt door RTV-Drenthe nog een keertje onderstreept – en opnieuw ondersteunt met videobeelden – met hun bijdrage ‘Barbizon van het Noorden gaat ook over landschapsbehoud‘.

Drents Museum en Van Gogh Museum kopen samen schilderij Van Gogh aan

Terug naar de kunst. Het Drents Museum heeft onlangs samen met het Van Gogh Museum een vroeg schilderij van Vincent van Gogh gekocht: ‘Onkruid verbrandende boer‘ uit 1883. Het kleine maar krachtige werk toont een eenzame figuur op een verlaten vlakte bij avondschemering, verlicht door een vuurtje. Van Gogh schilderde het in Drenthe, waar hij in het najaar van 1883 verbleef en het landschap vastlegde in schilderijen en tekeningen. Dit is een van de weinige schilderijen uit deze periode dat bewaard is gebleven. Het schilderij zal afwisselend in beide musea te zien zijn, Assen krijgt de primeur. Je leest er hier alles over.

Vincent van Gogh, Man onkruid verbrandend. Olieverf op doek, 1883, Foto Van Gogh Museum (klein zonder lijst)

‘Onkruid verbrandende boer’ komt naast ‘De Turfschuit’ te hangen!

Wanneer ‘Onkruid verbrandende boer‘ geëxposeerd wordt kan Harry Tupan, directeur van het Assense museum, nog niet precies zeggen, wel heeft hij er een plek voor in gedachten: naast ‘De Turfschuit‘, het werk dat hij in 1997 aankocht en dat eveneens uit 1883 stamt. Nog even geduld dus, of een reden om de expositie in zijn ‘totaliteit’ een tweede keer nog eens te bezichtigen. Hoe dan ook, zegt Tupan: Voor de feestdagen is-ie zeker in Assen.

Het werk is nu nog in New York en wordt een dezer dagen per vliegtuig naar Amsterdam vervoerd, in het Van Gogh Museum gecontroleerd en achter glas gezet, zo bericht kunst- en cultuurjournalist Joep van Ruiten in zijn artikel ‘Drents Museum heeft een mooi plekkie voor Van Gogh gevonden‘. Dat, en de geschiedenis achter deze aankoop lees je hier.

,, Ziehier een paar avond effekten – ik zit nog steeds op dat onkruidverbrandertje, dat ik wat toon aangaat in een geschilderde studie beter heb dan vroeger, zóó dat het meer de grootheid der vlakte en het vallen van den avond geeft en ’t vuurtje ’t eenige lichtstipje is met ietwat rook. Ik ging er telkens s’avonds voor buiten kijken.”

Met deze nieuwe aanwinst – waarschijnlijk Van Goghs laatste Drentse schilderij dat nog in particulier bezit was – kunnen beide musea het verhaal van zijn verblijf in Drenthe beter vertellen. De aankoop krijgt extra reliëf doordat het werk kan worden getoond met de brief waarin hij het schilderij beschrijft met een schetsje erbij.

Brief van Vincent van Gogh aan zijn broer Theo vanuit Nieuw Amsterdam.

Hoe kom je tegenwoordig nog aan een Van Gogh?

Schilderijen van Vincent van Gogh komen zelden op de markt en zijn dan vrijwel onbetaalbaar. Dat het Drents Museum en het Van Gogh Museum er vorige maand gezamenlijk in slaagden er één aan te kopen mag daarom een klein wonder heten. Het geheim achter museumaankopen van dit formaat? De Vereniging Rembrandt legt je dat hier uit.

Als je echt goed voorbereid ‘Barbizon‘ wilt gaan bekijken, lees dan vooral de prachtige recensie van diezelfde Joep van Ruiten in het Dagblad van het Noorden van 22 november jl.: ‘Barbizon van het Noorden: de herontdekking van het landschap in het Drents Museum‘.

Samenwerking Drents Museum en Het Drentse Landschap in beeld bij Museum-TV

Met de tentoonstelling wil het tandem laten zien welke rol Drenthe inneemt binnen de negentiende-eeuwse kunstwereld, maar meer nog wil ze bewustzijn creëren voor het landschap van nu en de vraagstukken die samenhangen met klimaatverandering, energietransitie en biodiversiteitsverlies.

,,In wezen was het ruim een eeuw geleden niet anders dan nu. Er was een diepgevoeld verlangen naar het authentieke landschap, al was het toen omdat Nederland in snel tempo verstedelijkte en industrialiseerde.”

Annemarie Bergfeld

Uitgestrekte heidevelden met prachtige en simpele akkers erop. Dat is waarschijnlijk wat we direct voor ons zien bij een typisch Drents landschap. Vlakke landschappen waar wij als Nederlands best trots op zijn. Maar wat als je ouders helemaal niet uit Nederland komen? Wat als je van huis uit verhalen hoort over de prachtige bergen en woeste landschappen van het thuisland van je ouders? Kun je de schoonheid van het Drentse landschap dan nog waarderen of komt het dan misschien wel saai over? Vragen die centraal kwamen te staan tijdens de editie ‘Door de ogen van…‘ van Museum-tv.

Annemiek Rens liep samen met de Nederlandse acteur Siawaah (Sia) Cyrroes door de verschillende geschilderde landschappen van Drenthe. De acteur, die oorspronkelijk uit Iran komt, vertelt in deze aflevering van Museum-tv wat de geschilderde landschappen met hem doen. Klik op onderstaande foto om daarvan deelgenoot te worden.

‘Barbizon van het Noorden’ in de landelijke pers

Het duurt altijd even voordat de landelijke pers op gang komt in hun berichtgeving over tentoonstellingen van musea en expositieruimtes in de drie noordelijke provincies, maar nog voor Van Goghs ‘Onkruid verbrandende boer‘ in Assen arriveerde besteedde De Telegraaf aandacht aan ‘Barbizon‘. Kunsthistorica en cultuurjournalist Paola van de Velde liet zich door de eerder genoemde Annemiek Rens rondleiden en kwam op 25 november met een ruim uitgemeten beeldverslag.

Harry Tupan toont plek en afmetingen voor ‘Onkruid verbrandende boer’ – Foto: DvhN, Marcel Jurian de Jong.

Julius van de Sande Bakhuyzen, Willem Roelofs, Jozef Israëls en Max Liebermann

Op 21 november kon de pers zich alvast vergapen aan de Drentse landschapsmeesterwerken. Hierbij alvast een greep uit de museumcollectie om ook jou te teasen. Wij waren erbij! Sterk staaltje Kunst en Landschap!

(Van links naar rechts en van boven naar beneden)

  • Julius van de Sande Bakhuyzen (1835-1925), Rustende koeienhoeder aan oever van door bomen omzoomde waterkant, ongedateerd, olieverf op doek, 54 x 95 cm, Drents Museum, schenking Stichting Vrienden van het Drents Museum
  • Willem Roelofs (1822-1897), Het Hunebed van Tynaarlo, 1861, olieverf op doek, 92 x 37 cm, Drents Museum, langdurig bruikleen van Kunstmuseum Den Haag
  • Jozef Israëls (1824-1911), De Drentse Madonna, 1893, olieverf op doek, 142 x 109 cm, Drents Museum, schenking Stichting Vrienden van het Drents Museum
  • Max Liebermann (1847-1935), Voorstudie voor Bleek te Zweeloo, 1882, Olieverf op papier op paneel, 17 x 35 cm, Drents Museum, Schenking van de Stichting Vrienden van het Drents Museum en de Vereniging Rembrandt

.

Activiteiten en boek bij tentoonstelling Barbizon van het Noorden

Rondom deze tentoonstelling is er een verrassend randprogramma opgezet waarbij kunst, cultuur en natuur op een bijzondere manier samengaan. Zo vinden er iedere donderdag- en zondagmiddag gratis lezingen plaats in het museum. Komen er diverse gastsprekers naar Assen die vanuit hun expertise vertellen over het Drentse landschap en zijn er speciale fiets- en wandelroutes door Drenthe opgezet. Het gehele overzicht met activiteiten is hier te vinden.


Het boek Barbizon van het Noorden, een uitgave van WBOOKS (Zwolle), kost € 22,95 en is uiteraard ook verkrijgbaar in de Museumshop.

.

Tickets nu alvast bestellen?

Wil je alvast online reserveren voor een bezoek aan ‘Barbizon van het Noorden‘? Dat kan! Klik hier voor je tickets.

Barbizon van het Noorden verlengd tot en met 13 september!

In verband met het Coronavirus en de richtlijnen van het RIVM kwam Het Drentse Landschap op 12 maart 2020 met de volgende tweet:

Illustratie bij tweet Drentsche Landschap, 12 maart 2020 (7:28 p.m).

,,Er is een vervroegd einde gekomen aan de geweldige tentoonstelling Barbizon van het Noorden. Uiteraard vinden wij het enorm jammer, maar @DrentsMuseum volgt de richtlijnen van het RIVM en kan niet anders dan de deuren van het museum tot 31 maart sluiten.”
.

Tweet Het Drentse Landschap

Kunst en Landschap had deze tweet geretweet en in een eigen bericht vervat op Twitter, Facebook en Linkedin om volgers en likers van het jammerlijke bericht op de hoogte te stellen. Nog dezelfde avond bereikte ons namens Het Drentse Landschap het verzoek deze berichten te verwijderen vanwege onduidelijkheid over de status van de tentoonstelling, men zou wellicht te voorbarig zijn geweest in de berichtgeving. Dit verzoek werd stante pede ingewilligd en er werd naar gehandeld: verwijderd, in afwachting van een definitief besluit.

Net terug van een heerlijk ‘weekendje Schier’ las ik op 16 maart een tweet die verwees naar het volgende bericht:

Illustratie bij tweet Drents Museum, 16 maart (2:18 p.m.).

,,Vanwege het #coronavirus heeft @DrentsMuseum zijn tentoonstellingsprogramma aangepast: ‘Barbizon van het Noorden’ is verlengd t/m 13 sept. 2020 en ‘In de ban van de Ararat’ wordt verplaatst naar het voorjaar van 2021. Wij zijn gesloten t/m 6 april 2020!”
.

Tweet Drents Museum
Illustratie bij tweet Drentsche Landschap, 16 maart 2020 (2:33 p.m).

,,De reden voor de verlenging van de tentoonstelling Barbizon van het Noorden is uitermate triest. Met het gegeven dat deze mooie tentoonstelling verlengd gaat worden tot 13 september 2020 zijn wij uiteraard wel blij..”
.

Tweet Het Drentse Landschap

Roerige tijden in een geglobaliseerde wereld. Terwijl alle musea in Nederland voorlopig tot en met 6 april aanstaande gesloten zijn, biedt Kunst en Landschap je in ieder geval de mogelijkheid om je – als je (nog) niet bent geweest – goed, en ‘op afstand’, voor te bereiden op een bezoek aan de prachtige expositie Barbizon van het Noorden, die dus nog tot en met 13 september van dit jaar te zien is in het Drents Museum.

Drents Museum deelt kunst en kennis via #vraaghetDM

In deze tijden van rampspoed en catastrofe worden alle creatieve zeilen bijgezet om je – opnieuw op afstand – deelgenoot te laten worden van Barbizon!

Het Drents Museum stelt je vanaf 16 maart in de gelegenheid om kunst en kennis op een andere manier met je te delen. Je kunt het vragen stellen via Facebook, Instagram, Twitter of via de mail (communicatie@drentsmuseum.nl). Ze staan (of zitten) bij het museum paraat om ze te beantwoorden. Gebruik daarbij de hashtag #vraaghetDM. Online marketeer bij het Drents Museum, Sanne Bruining</