De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND

Beeld: Getty

De grutto, icoon van de weidevogelgemeenschap

Ondanks alle inspanningen in de afgelopen dertig jaar om de Nederlandse weidevogels te beschermen, gaat het bijzonder slecht met de broedvogels van het agrarische gebied. De belangrijkste oorzaken hiervan zijn verstedelijking en intensivering van de landbouw. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is de populatie grutto’s met bijna 70 procent afgenomen.

In het spoor van de grutto, Koning van de Weide,YouTube-kanaal De Visdief. 25 oktober 2016.

Veel geschikt habitat is verdwenen en er worden te weinig kuikens ‘vliegvlug‘ om de jaarlijkse sterfte te compenseren. ,,Om daar iets aan te kunnen doen, moet je eerst begrijpen wáár het, en wát er precies mis gaat”, zegt Theunis Piersma, hoogleraar Trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Piersma is (ook) verbonden aan het NIOZ, het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee op Texel, waar hij (wereldwijd) onderzoek doet aan trekvogels – voornamelijk die van het open weide- en waddenlandschap – met een ruime blik, vanuit Noord Nederland. Zijn verbondenheid – van jongs af aan – met de grutto steekt hij daarbij niet onder stoelen of banken. Hij is mede-initiator van het in 2012 opgerichte burgerinitiatief Kening fan ‘e Greide, Fries voor ‘Koning van de Weide‘ – de grutto.

Wat doet Kening fan ‘e Greide, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 5 december 2017.

Diepgaand populatieonderzoek over een langere periode op een grote ruimtelijke schaal

,,Ontstaat het probleem tijdens het broedseizoen door bijvoorbeeld lage nestoverleving, hoge kuikensterfte, of door bijvoorbeeld een slechte conditie van volwassen vogels? Of juist in een andere fase van de levenscyclus, door sterfte in het eerste jaar, of door problemen tijdens trek en overwintering? Dergelijke veelomvattende vragen vereisen diepgaand populatieonderzoek over een langere periode op een grote ruimtelijke schaal.”


Theunis Piersma, Conservation Ecology Group RuG

Dat onderzoek ging hij aan. In 2004 is Piersma bij de Groninger universiteit een langjarig internationaal Grutto-onderzoek gestart in Zuidwest Fryslân, waar – tot nu toe – plaatselijk (nog) veel grutto’s voorkomen:

De grutto, icoon van de weidevogelgemeenschap

Dat leverde hem tien jaar later de jaarlijks door de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) uit te reiken Spinozapremie op, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland, in de volksmond: de ‘Nederlandse Nobelprijs’. Hij stelt zich zelf aan je voor:

.

‘Grutto-onderzoeker’ Theunis Piersma wint ‘Nederlandse Nobelprijs’

,,De grutto is de afgelopen twintig jaar (2014, red.) van een heel algemene vogel naar een hele zeldzame vogel gegaan; en dat geldt eigenlijk voor alle vogels van het boerenland.”


Theunis Piersma
Theunis Piersma, NWO-Spinozalaureaat 2014, YouTube-kanaal NWO, 9 september 2014.

,,Wat we al eerder ontdekt hebben is dat die vogels enorm flexibel zijn; misschien niet de geesten, maar in ieder geval hun lijven die voortdurend aan verandering onderhevig zijn, omdat ze iets moeten, of omdat de omgeving verandert. Die verandering, dat is een soort algemene fascinatie van me.”


Theunis Piersma

Historisch moment: ‘We kunnen kleine vogels hun leven lang volgen!’

NWO Spinozapremie voor Theunis Piersma, YouTube-kanaal RuG, 6 juni 2014.

De Spinozapremie maakte het voor Piersma mogelijk om verder onderzoek te doen naar de rol van omgevingsfactoren tijdens de groeifase van trekvogels. Niet alleen het zeer welkome onderzoekssubsidiebedrag, twee en een half miljoen euro, gaf reden tot vreugde en optimisme, ook de voortschrijdende techniek droeg bij aan onderzoeksmogelijkheden en -innovatie.

Voor het eerst in de geschiedenis konden Piersma en zijn team kleine vogels hun leven lang volgen – niet alleen door ze te zenderen en (voornamelijk demografische en genetische) gegevens te registreren, maar ook – wat volgens Piersma onderschat is – door de metingen te gebruiken voor onderzoek naar omgevingsinvloeden. Daar waar het onderzoek van biologen en ecologen voorheen een ‘wat beta-achtig’ karakter had, koos Theunis Piersma voor een (‘beetje een groezelige‘) holistische benaderingswijze, die er – simpel gezegd – van uitgaat dat alles (in de natuur) met elkaar verbonden is.

Wat dieren elkaar over onze wereld vertellen

In mei 2012 presenteerde het tijdschrift De Groene Amsterdammer de tien grootste doorbraken in de wetenschap van dat moment. 89 bèta-wetenschappers beantwoordden op hun verzoek vragen over de belangrijkste ontwikkelingen in hun vakgebied, de doorbraken die ze verwachtten, en de waarde van hun wetenschap voor de samenleving. Theunis Piersma was daar een van. Zijn antwoorden toentertijd lees je in: ‘Wat dieren elkaar over onze wereld vertellen‘.

,,Ons werk aan trekvogels kan de vensters openen naar universums van communicatie en wereldwijde connectiviteit waar we ons nu nog geen idee van kunnen vormen.” (2012, red.)


Theunis Piersma

Theunis Piersma en Siegfried Woldhek bij ‘De Wereld Draait Door’

Op 10 maart 2020 mochten Piersma en Siegfried Woldhek, bekend tekenaar, maar ook oud-directeur van de Vogelbescherming en het Wereld Natuur Fonds, aanschuiven bij Matthijs van Nieuwkerk bij het populaire tv-programma De Wereld Draait Door, dat op 27 maart van dat jaar na 15 jaar zijn laatste uitzending beleefde.

Met het voorjaar in aantocht en daarmee het ‘huiswaarts’ keren van de grutto, plus de actie ‘Grutto’s JA! Vliegveld NEE!‘ van Nederlandse en Portugese vogelbeschermers tegen plannen voor aanleg van een nieuw vliegveld in Portugal, kreeg het duo (in allerijl) een uitgelezen moment om een aantal nijpende kwesties rond de vogeltrek van de ‘DWDD-Vogel van het Jaar-2019‘ voor een groot publiek onder de aandacht te brengen.

Trekvogels weer terug naar Nederland?, YouTube-kanaal DWDD, 10 maart 2020.

Global Flyway Network

Met een minitieuze voorbereiding wist van Nieuwkerk zijn kijkers op zijn minst te enthousiasmeren voor het werk dat Theunis Piermsma ‘zijn hele leven’ – inmiddels zo’n veertig jaar – doet: vogels kijken en bestuderen. De meeste aandacht van Matthijs ging uit naar de website van het Global Flyway Network, de internationale duiding van het Team Piersma, waar bezoekers de gang van de trekvogels live kunnen volgen. Zo ook die van de grutto’s, die elk jaar van het West-Afrikaanse Senegal en Guinee naar Nederland vliegen. Wil je weten waar ze nu – as we speak – zitten? Klik dan hieronder:

Petitie Vogelbescherming Nederland: Grutto’s JA! Vliegveld NEE!

Beeld: Volkskrant 23 februari 2020

De grutto maakt – ondanks zijn ‘topsportersconditie’ – graag een ‘pitstop’ in het Portugese plas-drasland van het Reserva Natural do Estuário do Tejo, één van de belangrijkste natuurgebieden voor trekvogels in Europa. De bouw van een nieuw vliegveld echter kan daar met ingang van 2023 verandering in brengen. Samen met Portugese vogelbeschermers kwam (en komt) Vogelbescherming Nederland in actie tegen deze plannen met de petitie Grutto’s JA! Vliegveld NEE!

NRC-journalist Koen Greven maakte een uitgebreide reportage over dit onheilspellende plan en sluit, na een gang naar de Portugese rechter, verder verzet bij de Europese Commissie niet uit:

Vliegen de grutto’s zich straks te pletter in Lissabon?
Koen Greven, Reportage NRC, 21 februari 2020



.

Op 4 juni 2020 werd uit een bericht van Vogelbescherming Nederland duidelijk dat het die kant opgaat. Advocaten van ClientEarth en de Portugese vogelbescherming, SPEA, spannen een rechtszaak aan om het nieuwe vliegveld in de monding van de Taag te voorkomen. SPEA is partner van de wereldwijde natuurbeschermingsorganisatie BirdLife International waar ook Vogelbescherming onderdeel van is.

Portugese vogelbescherming vecht nieuwe luchthaven aan bij de rechter
Vogelbescherming Nederland, 4 juni 2020



.

Het Portugese plas-drasland van het ‘Reserva Natural do Estuário do Tejo’

Onderzoeksleider Jos Hooijmeijer en Ruth Howison van het Team Piersma kwamen op 4 februari 2017 een enorme groep van 35.000 zwartstaart-grutto’s tegen in de Giganta-rijstvelden van de Tejo Estuary in Portugal. De gemengde groep Nederlandse en IJslandse vogels foerageerde of rustte, totdat een grote vrouwelijke slechtvalk ervoor zorgde dat ze vluchtten. De rijst geoogst uit die velden wordt gebruikt bij de productie van babyvoeding, er worden derhalve geen pesticiden of herbiciden gebruikt.

,,Waarschijnlijk verhoogt dit de beschikbaarheid van ongewervelde dieren voor foerageren, naast overgebleven rijstpitten.”


Jos Hooijmeijer en Ruth Howison

In 2017 stelden de twee onderzoekers vast dat dit gebied ‘onlangs uitgegroeid was tot een zeer favoriet ensceneringsgebied voor zwartstaart-grutto’s’.

Large group of godwits in the Tejo Estuary, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 16 februari 2017.

,,Onze grutto’s worden gruwelijk bedreigd. Wat voor zin heeft het om de grutto’s in Nederland, onze nationale vogel, te beschermen als deze trekvogels in Portugal ernstig verzwakken of zelfs sterven?”


Vogelbescherming Nederland

Teken de petitie!

Jaarlijkse vogeltrek – een gevaarlijke reis door veranderend landschap

Trekvogels moeten zich door wisselende (klimatologische) omstandigheden in steeds veranderend landschap aanpassen om de jaarlijkse migratietocht te kunnen doorstaan, lees overleven. Op de veelal duizenden kilometers lange tochten zijn ‘tussenstoppen’ wenselijk, zo niet noodzakelijk – zo’n vijftig procent van de vogels redt het zonder deze niet. Alyssa Klavans bracht dat feit in 2013 in een award-winnende Ted Ed-animatie prachtig in beeld – daarmee de rol en het belang van (kunst- en ‘groen’) onderwijs onderstrepend.

Vogeltrek – een gevaarlijke reis, Alyssa Klavans, YouTube-kanaal Ted Ed, 17 september 2013.

De grutto’s ‘vertellen’ de Portugezen: ‘Doe dat nou niet op die plek!’

Theunis sprak in het DWDD-interview hierboven even namens de grutto’s: ,,Doe dat nou niet op die plek!”, daarmee de essentie van ‘zijn’ onderzoek onderstrepend. ,,De grutto’s vertellen ons namelijk iets over die plek! Het is een plek waar ze rijst voor kindervoeding verbouwen, waar geen agro-chemicaliën, geen gifstoffen worden gebruikt.” Jammer dat van Nieuwkerk het gesprek op dat moment onderbrak met ‘Zou het helpen, die petitie?’

,,Schieten we daar ook iets mee op, kunnen we er iets mee doen, gaan we anders naar vogels kijken? Het is natuurlijk fascinerend, maar…”


Matthijs van Nieuwkerk

De goede verstaander Siegfried Woldhek kwam gaandeweg het gesprek, nadat het publiek getrakteerd was op een aantal fascinerende onafgebroken trektochten van zo’n duizend kilometer per etmaal via de website van het Global Flyway Network, terug op het belang van omgevings-, landschaps- en bodemkwesties, die een verklarende, soms ook voorspellende waarde (kunnen) hebben voor trek, gedrag, dna, voedingspatroon en aanpassingsvermogen van de grutto.

,,Op basis van de plekken waar ze zitten weet je hoe het daar gesteld is. Ze vormen een soort netwerk van reizende verslaggevers. Ik ben tien jaar directeur van het Wereld Natuur Fonds geweest; ik wou dat ik dit netwerk in die tijd tot mijn beschikking had gehad.


Siefried Woldhek

Wat de grutto ons vertelt

Wat de grutto ons vertelt‘ is een tweedelige Fryslân-dok-documentaire, gemaakt door film- en televisiemaker Thom Verheul, die onlangs – naar eigen zeggen – alleen nog maar films wil maken die ‘gaan’ over biodiversiteit. Ik kom daar hieronder bij je op terug.

Wat de grutto ons vertelt is een project van Kening fan ‘e Greide, het Friese burgerinitiatief dat al jaren ijvert voor meer aandacht voor biodiversiteit in het (Europese) boerenland. Want ‘verlies van biodiversiteit is verlies van culturele verscheidenheid’. De grutto staat symbool voor deze ongewenste verandering.

Theunis Piersma reisde in 2015, samen met Thom Verheul en componist, geluidsartiest en vogelaar Sytze Pruiksma, langs de trekroutes van de grutto’s om in Spanje, Portugal en Frankrijk medestanders te vinden. De documentaire biedt je een prachtig kijkje achter de schermen.

Wat de grutto ons vertelt, Deel 1, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 30 september 2015.
Wat de grutto ons vertelt, Deel 2, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 1 oktober 2015.

Meest ambitieuze programma ‘Culturele Hoofdstad Leeuwarden-2018

Wat de grutto ons vertelt was als ‘De koning van het weidelandschap‘ (‘King of the Meadows‘) een van de meest ambitieuze programma’s van het megaproject ‘Culturele Hoofdstad Leeuwarden-2018‘. Reden voor het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels om daar in een drie uur durende uitzending speciale aandacht voor te vragen – in breed perspectief.

Op zondag 25 maart 2018 stonden het Friese landschap, natuur- en boerenlandherstel en natuurlijk de grutto, centraal. Zo was er een gesprek met Jelle de Boer, de oud Natuurmonumenten-beheerder van Skrok en Skrins, kwam Jeroen Wiersma te spreken over zijn boek ‘De Greidhoeke‘, en mocht Gijs van Reeuwijk vertellen over de cultuurhistorische waarde van windmotoren voor het landschap. Ook de ontwikkeling van natuurinclusieve landbouw in Fryslân, met Wiebren van Stralen en boer Auke Stremler (die boert in de Greidhoeke), kwam aan bod. En hoe was het in dat jaar met Piersma’s grutto Amalia gesteld? Die broedde toch altijd in dit gebied?

Vanzelfsprekend ook een gesprek met een van de initiatiefnemers van Kening fan’e Greide en gangmaker-organisator van het Europese hoofdstad-project: Klaas Sietse Spoelstra. Luister naar een twaalftal (!) interviews met alle ‘betrokkenen’. Zelfs een gesprek met theatermaker Jos Thie over ‘De Stormruiter‘, het spectaculaire Friese paardenmuziektheaterspektakelstuk maakt daar deel van uit. Klik op de illustraties hieronder voor heel wat minuten interessante radio.

Conference Of The Birds

Een jaar lang bruiste het in de culturele hoofdstad, Leeuwarden zette zich met dit ‘reusachtige’ project op de Europese kaart. Ik ga er in dit verband – hoewel ik dat graag zou doen – niet verder op in. Ik focus me in deze bijdrage op onze nationale vogel en de kunstzinnige wijze waarop de eerder vermelde Kening fan ‘e Greide’s muzikant-componist Sytze Pruiksma en trompettist Eric Vloeimans op 7 juli van dat jaar in recreatiegebied De Groene Ster in Leeuwarden aandacht vroegen voor zijn netelige positie in het Nederlands cultuur- en boerenlandschap, met ‘Conference of Birds‘.

Beide heren werden daarin bijgestaan door muzikanten van tientallen korpsen en twintig dansers en acteurs van het NNT-Noord Nederlands Toneel en Club Guy & Roni. De regie lag in handen van Guy Weizman.

Op weg naar drinkbare rivieren, voor ecosystemen in balans

Wat de symboliek van de grutto is voor Piersma, is een drinkbare rivier voor collega-ecoloog Li An Phoa. Thom Verheul maakte onlangs voor KRO/NCRV de driedelige documentaire ‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie‘.

,,Mijn hele denken is richting biodiversiteit gegaan. Ik maak uitsluitend daarover nog films.”


Thom Verheul

Dit documentaire drieluik plus een portret van Li An Phoa vind je hieronder in een eerdere bijdrage van Kunst en Landschap. Het interview in het Friesch Dagblad met Verheul’s ontboezemingen over zijn twee maanden lange wandeltocht met Phoa (ruim duizend kilometer in zestig dagen), wil ik je niet onthouden:

Schiermonnikoger maakt documentaire over drinkbare Maas
Wouter Hoving, Friesch Dagblad, 22 maart 2020


.

Op weg naar DRINKBARE RIVIEREN, voor ecosystemen in balans
Robert Rosendal, Kunst en Landschap, 21 maart 2020



.

Nieuwe natuurdocumentaire Rubens Smit: ‘Grutto! De vlucht van een iconische weidevogel’

‘GRUTTO! De vlucht van een iconische weidevogel’. Release 2021.

Nog een ecologisch geïnteresseerd filmmaker! Niet de eerste de beste: Ruben Smit, maker van onder andere de succesfilms ‘Wad, Overleven op de grens van water en land‘ en ‘De Nieuwe Wildernis‘. Smit had op 20 april 2020 een primeur:

Op deze dag namelijk kwam de gepassioneerd ecoloog, fotograaf en filmregisseur van natuurfilms, met de ‘trotse’ aankondiging van de start van een nieuwe productie: de natuurdocumentaire ‘Grutto! De vlucht van een iconische weidevogel.

Smit en zijn team hopen in het najaar van 2021 – het jaar overigens, dat ook Kunst en Landschap van start gaat – in première te gaan. Ik ga het op de voet volgen en houd je van ontwikkelingen via een aparte blogbijdrage op de hoogte. Hieronder alvast de eerste teaser.

,,De grutto is de ideale verhalenverteller van hoe de natuur ervoor staat in ons agrarische land en hoe onze nationale natuur verbonden is met die van elders in de wereld.”


Ruben Smit
Teaser Grutto! De vlucht van een iconische weidevogel, YouTube-kanaal RSP Nature, 20 april 2020.

Kunst en Landschap besteedde in april 2019 uitgebreid aandacht aan de lancering van de promotiecampagne en gelijknamige website ‘Visit Wadden‘. Ruben Smit’s ‘Wadfilm‘ maakte daar onderdeel van uit. De veelgeprezen film ging in de zomer van dat jaar op tour langs twintig theaters en festivals in een speciale muzikale hommage onder begeleiding van het Noordpool Orkest.

Smit en zijn team brachten in de maand mei van 2020 overigens opnieuw een ode aan de wadden. In vier afleveringen van elk bijna een uur werd ‘HET WAD‘ op tv uitgezonden met daarin veel niet eerder vertoonde beelden: vanaf 6 mei elke woensdagavond om 20:40 uur bij BNN/VARA op NPO1. Je kunt ze hieronder alle vier (terug) zien, evenals een trailer om alvast in de stemming te komen.

‘Wadfilm’- camera- en geluidsmannen op bezoek bij Op1

Om je een beetje een idee te geven wat het is (en wat er komt kijken bij) om onderdeel uit te (kunnen) maken van het Ruben Smit-team, kun je kijken naar een interview met cameraman Ruurd Jelle van der Leij en geluidsman Olivier Nijs bij Op1 – de ‘echte’ mannen achter de successerie ‘Het Wad’.

Ruurd Jelle van der Leij en Olivier Nijs over natuurserie ‘Het Wad’ | Op1, YouTube-kanaal Op1, 25 mei 2020.

,,De tv-serie laat de oneindige en magische rijkdom van het Waddengebied zien, van de allerkleinste algen onder water tot de razendsnelle slechtvalk in de lucht.”


Ruben Smit
TRAILER – WAD, overleven op de grens van water en land, YouTube-kanaal RSP Nature, 10 september 2018.

In mijn blogbijdrage ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied‘ lees je er alles over. Tevens tref je daarin enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten over het multimediale platform in oprichting – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik voor Wadfilm en Kunst en Landschap op de foto hieronder.

Neerlands Trots in Bange Dagen

DWDD organiseerde in samenwerking met Vogelbescherming Nederland en het BNN/VARA-programma Vroege Vogels in 2019 een ‘Vogel van het Jaar‘-verkiezing. Het werd de grutto! Vier jaar daarvoor had de trekvogel het al geschopt tot ‘Nationale Vogel‘, gekozen door het Nederlands publiek. Over populariteit heeft de grutto dus niet te klagen.

Media-aandacht en onderwijs

Die moet je wel zien vast te houden. Zo gewonnen, zo geronnen. Dat beseft ook de eerdergenoemde onderzoeksleider van het Team Piersma, Jos Hooijmeijer, die in het voorjaar van 2019 op ‘avontuur in de natuur’ ging met Sosha en Jonata in het kader van het school-tv-programma ‘De Buitendienst‘, dat elke vrijdagavond vlak voor zessen wordt uitgezonden bij NPO-Zapp. Het programma richt zich op jeugdigen van 9 tot 12 jaar. Jos legt uit waarom de grutto onze ‘Nationale Vogel‘ is:

Waarom is de grutto onze nationale vogel? YouTube-kanaal De Buitendienst, 10 augustus 2019.

Wat is iets waard wat onvervangbaar is? Onze weidevogels, laat ze niet verdwijnen!

Ook In het succesjaar 2014, het jaar van de toekenning van de Spinozapremie, werden alle pijlen, in nauwe samenwerking met Kening fan ‘e Greide, gericht op de jeugd en een breed publiek. Kunst en cultuur werden ‘ingezet’ ter onderstreping van het belang van de weidevogels in het Nederlandse landschap en biodiversiteit, en om aandacht te vragen voor de hachelijke situatie waarin die zich bevinden. Om te inspireren, enthousiasmeren, en aan te zetten tot integraal weidevogelbeheer. Met een educatief tintje laat componist, zanger, eizoeker en Fries Syb van der Ploeg zien hoe je dat doet:

Greidefugels lit se net fleane, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 12 maart 2014.

,,Verlies van biodiversiteit is verlies van culturele verscheidenheid’. De grutto staat symbool voor deze ongewenste verandering.”


Kening fan ‘e Greide

De koning van de weide, een keizer in het veld

Ter ere van het Nationale Grutto-Vogeljaar deed de ‘Grutto-ambassadeur’ dat nog eens dunnetjes over door LIVE een ode te brengen aan de ‘weidevogel met z’n oranje snavel’ in de BNN/VARAVroege Vogels-studio op zondag 22 november 2015, samen met z’n vaste pianist Wiebe Kaspers:

Syb van der Ploeg – De koning van de weide, YouTube-kanaal Vroege Vogels, 23 november 2015.

Als je op de foto hieronder klikt kom ook jij alles te weten over Neerlands Trots in Bange Dagen. Je belandt dan op de ‘Grutto-pagina’ van de website van Vogelbescherming Nederland. Mooie site, met een schat aan informatie! Wel weer terugkomen, want er volgt belangrijk nieuws!

Screenshot Grutto-pagina, ©Vogelbescherming Nederland.

De grutto als boegbeeld van de transitie naar meer biodiversiteit op het boerenland

Terug naar het onderzoek van het Team Piersma. De grutto is een oer-Hollandse weidevogel en nergens in Europa broeden zoveel grutto’s als in Nederland – maar liefst negentig procent van de populatie. Maar, hij heeft het niet makkelijk, de natuurwaarden van het boerenland staan zwaar onder druk.

Waar het boerenbedrijf nog ruimte laat voor natuur, daar gedijt de grutto. Dat vraagt om omschakeling en omdenken. Sommigen boeren doen dat al – in nauwe samenwerking met burgers en maatschappelijke organisaties. De aanpassingsmogelijkheden van weidevogels wordt steeds meer op de proef gesteld en predatoren zien hun kansen (mede daardoor) schoon. Kijk hieronder naar een prachtige, veertig minuten durende, documentaire van het BNN/VARA-programma Vroege Vogels, waarin onze nationale vogel een hoofdrol vertolkt. Ook hier geldt: terugkomen – je hebt, zoals beloofd, nog iets tegoed.

‘Vroege Vogels’ op zoek naar de laatste overlevingskansen van de grutto

Vroege Vogels TV, Weidevogels in Skrok, uitzending 24 april 2020 (deels herhaling 2019)

‘De staat van ons landschap: grutto’s meten het succes van de transitie in de melkveehouderij’

Dat Theunis Piersma, met in zijn kielzog ‘zwaargewicht’ Siegfried Woldhek, de publiciteit zocht voor zijn (nieuwe) onderzoek, Woldhek deed aan het eind van het DWDD-interview een dringend beroep op (potentiële) financiers om een vervolg en uitbreiding ervan mogelijk te maken, sterkt mij in het idee dat er sprake kan zijn van een vooropgezet plan om eens flink aan de boom te schudden. Ik hoop dat ik daar gelijk in heb.

Het onderzoek van de laatste zes jaar leverde immers weinig hoopvolle resultaten en conclusies: ,,de reproductie van de grutto zit in een neerwaartse spiraal. De helft van alle legsels sneuvelt voortijdig en van de kuikens die wel uitkomen komt 90 procent alsnog om, door een gebrek aan ‘dekking’ en (geschikt) voedsel”, schrijft Cor de Boer in ‘De grutto is de waakvogel van ons landschap‘. Daar komt bij dat aan de twee en een half miljoen onderzoeksgelden na een zestal jaren ook een einde komt.

Team Piersma gaat kennelijk in de aanval! Het roer moet om – en wel op meerdere fronten. Onder de welluidende naam ‘De staat van ons landschap: grutto’s meten het succes van de transitie in de melkveehouderij’, wordt nadrukkelijk ingezet op onderzoek dat moet leiden tot meer biodiversiteit op het boerenland. In Nederland, en het liefst ver daarbuiten.

Leeuwarder Courant-journalist – what’s in a name – Cor de Boer, maakte het veelbelovende en heuglijke nieuws in een tweetal berichten (een nieuwsbericht en een uitgebreide reportage) op één dag, 14 april 2020, wereldkundig:

Beeld: LC/Jan de Vries

Grutto-onderzoek in Zuidwest-Friesland kan weer vijf jaar door
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 14 april 2020




.

Beeld: Niels de Vries

De grutto is de waakvogel van ons landschap
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 14 april 2020





.

Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien

De financiering van het integrale onderzoeksproject voor de komende jaren is nog niet geheel rond, maar Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien, want er is goedkeuring vanuit Den Haag (LNV) vanwege landelijke representativiteit van de onderzoeksgegevens.

Ook Vogelbescherming Nederland, de organisatie die een voortrekkersrol speelt in verschillende samenwerkingsverbanden, steunt het project – samen met een netwerk van boerenlandvogelboeren en dankzij steun van hun leden en vele andere partijen. Op 29 april 2020 klom Peter de Pater, hoofd Communicatie Vogelbescherming, in de pen om met ‘Tijd voor een groene Mansholt‘, het onderzoeksproject een hart onder de riem te steken.

,,Willen we een gezond land met een rijke natuur en een mooi boerenlandschap, waar nog grutto’s broeden  en hoog boven ons veldleeuweriken zingen? Dat kan alleen door het landbouwsysteem te veranderen.”


Peter de Pater

Het laatste gat in de begroting moet worden gedicht door de Nederlandse provincies, Fryslân voorop. Ik hoop dat (in ieder geval) Groningen en Drenthe spoedig aan zullen haken, zodat we ook in de toekomst verzekerd (kunnen) zijn van beelden als deze, gemaakt door Petra Manche op 27 mei 2020:

,,BESCHUIT MET MUISJES voor ‘Warkumerwaard’, een gezenderde #grutto, die gisteren, op de Workumerwaard in zuidwest Fryslan, het leven schonk aan drie gezonde kuikens (vanochtend gefotografeerd door Petra Manche, wachtend op 1 onuitgekomen ei). Het is een heel beweeglijk mannetje.”

Twitterbericht Global Flyway Network (10:51 a.m., 27 mei 2020)

Media-aandacht en verrassende nieuwe onderzoeksresultaten

Dat voortzetting van onderzoeksmogelijkheden en -financiering niet direct tot de verbeelding spreekt bij (landelijke) media, mag geen verrassing heten. Wel, als je op basis daarvan – een paar dagen erna – met verrassende onderzoeksresultaten op de proppen komt.

Grutto met kleurringen en geolocator, Foto: Jan van de Kam

Het geheime leven van de grutto in kaart gebracht
Geolocator geeft nieuwe inzichten in broedgedrag

RuG Nieuws, 20 april 2020





.

Op 21 april kwam eerdergenoemde Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer met berichtgeving over het onderzoek van promovendus en lid van het Team Piersma, Mo Verhoeven, die een ‘verrassend licht’ op het broedgedrag van de grutto wierp. Diezelfde dag mocht Verhoeven daarover vertellen bij Omrop Fryslân, die er een uitgebreid (radio)nieuwsitem aan wijdde.

Sanne Schelfaut, schrijvend voor het Algemeen Dagblad, besteedde een dag daarvoor aandacht aan de nieuwe natuurdocumentaire van Ruben Smit (gelardeerd met teaser en fraaie beeldreportage). Ik vermoed dat we van de tandem ‘Piersma-Smit‘ de komende tijd nog veel gaan horen.

Beeld: screenshot AD

Koekeloeren bij de grutto: hoofdrolspeler in nieuwe natuurdocumentaire
Sanne Schelfaut, AD, 20 april 2020




.

Beeld: Mo Verhoeven

Sensor werpt verrassend licht op broedgedrag grutto
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 21 april 2020





.

Beeld: Remco de Vries, Omrop Fryslân

Broedgedrag van grutto in kaart gebracht met geolocator
Omrop Fryslân, Nieuws, 21 april 2020
(incl. radiofragment: interview met Mo Verhoeven)




.

Valse start nieuw onderzoek door Corona-virus

Het ‘flink aan de boom schudden’ is natuurlijk ook oud bekende en ‘landschapspijn‘- journalist-Leeuwarder Courant, Jantien de Boer, niet ontgaan. Zij toog na de eerste berichtgevingen naar Zuid-West Friesland om Piersma in zijn woonplaats Gaast – op afstand – te bezoeken en te bevragen over de Corona-consequenties voor het onderzoek – in brede context en doorspekt met vogelgeluiden:

Theunis Piersma. Beeld: Niels Westra

De vogelprofessor en de dijkdoorbraak
Jantien de Boer, Leeuwarder Courant, 26 april 2020





.

De grutto is de nieuwe dodo; weidevogelbeheer kan neergang niet stoppen

Ook Christien Boomsma, wetenschapsredacteur bij onafhankelijk nieuwsmedium voor de Rijksuniversiteit Groningen, UKrant, zette koers richting de Friese Zuidwesthoek. In de Skriezekrite Idzega – een verzameling polders van zo’n 1500 hectare boerenland waar (ook) het team Piersma jarenlang actief onderzoek deed en doet, ontmoet ze grutto-onderzoeker Egbert van der Velde, zittend in het gras. Hij is bijna klaar met de gegevens voor de Gruttomonitor 2012-2019, de eindrapportage van acht jaar grutto-onderzoek aldaar die in de eerste week van mei (2020) verscheen. Zijn eerste reactie bij hun ontmoeting: ,,Het is alsof je de dodo onderzoekt in de jaren voor zijn uitsterven.”

,,Kuikens, kuikens, kuikens” Dat is het pleidooi van het RUG-team dat onderzoek doet naar de grutto. Ondanks alle intenties, is het agrarisch natuurbeheer op dit moment niet voldoende om de grutto als soort in stand te houden. Een boodschap die we serieus moeten nemen, anders sterft de grutto uiteindelijk uit.”


Kening fan ‘e Greide (Facebookpagina)
Beeld: UKrant.nl

De grutto is de nieuwe dodo; weidevogelbeheer kan neergang niet stoppen
Christien Boomsma, UKrant, 29 april 2020




.

Nationale vogel in vrije val

,,Effectieve weidevogelbescherming en een gezond boerenbedrijf gaan echt niet samen’, zegt diezelfde onderzoeker Egbert van der Velde in een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma Vroege Vogels op 1 mei 2020. Acht jaar onderzoek laat zien dat zelfs in de beste weidevogelgebieden de grutto’s niet genoeg jongen groot krijgen om de achteruitgang te stoppen.

© Grutto kleurringen (c) Rob Buiter

Nationale vogel in vrije val
Egbert van der Velde, BNN/VARA, Vroege Vogels, 1 mei 2020 (radiofragment)



.

Zelfs in topgebieden houdt de grutto geen stand

Skriezekrite Idzegea, Van der Velde’s werkterrein, is zo’n topgebied. Het studiegebied is representatief voor ons land. ,,Nederland is de grootste bottleneck voor de grutto”, zegt Egbert van der Velde tegen Cor de Boer, de Leeuwarder Courant-journalist die het Piersma-onderzoek nauwlettend volgt. ,,Er worden hier te weinig kuikens groot en een toenemend aantal volwassen vogels legt het loodje.” Gruttomonitor-rugnummers:

Beeld: Leeuwarder Courant

Zelfs in topgebieden houdt de grutto geen stand
Cor de Boer, Leeuwarder Courant (Premium), 4 mei 2020



.

,,Zelfs in de Skriezekrite Idzegea, waar de omstandigheden voor de vogels optimaal zijn, gaat het slecht met de grutto”, lees en hoor je in een nieuwsbericht van Omrop Fryslân op 9 mei. Ditmaal schuift Theunis Piersma aan om de net gepresenteerde resultaten uit het rapport Gruttomonitor 2012-2019 in een radiointerview (in het Frysk) toe te lichten.

Screenprint nieuwslezer Omrop Fryslân

Bioloog Piersma: ‘Goed weidevogelbeheer zelfs niet gunstig genoeg voor grutto’
Omrop Fryslân, Nieuwsbericht, 9 mei 2020
(tv- en radiofragment)





.

Screenprint Gruttomonitor 2012-2019

DE GRUTTO MONITOR 2012-2019

Eindrapportage

DE VINGER AAN DE POLS VAN DE GRUTTO-POPULATIE MET EEN ACTUEEL OVERZICHT VAN DE DEMOGRAFISCHE PARAMETERS OP BASIS VAN LANGJARIG VELDONDERZOEK IN SÚDWEST FRYSLÂN


Egbert van der Velde, Rosemarie Kentie, Theunis Piersma, Eldar Rakhimberdiev & Jos Hooijmeijer, Rijksuniversiteit Groningen, mei 2020



.

Dat het ‘bar slecht gesteld is met de grutto in het vogelweidegebied van het Friese Idzega‘ was ook de conclusie van de nieuwsredactie van Veldpost: ,,De kuikens van de grutto worden opgegeten of vinden niet genoeg insecten om groot te worden.” Waarom dit bericht in de Groninger editie is opgenomen is niet duidelijk.

Beeld: Wout van de Sikke

Beste land niet genoeg voor grutto
Nieuwsbericht Veldpost, 21 mei 2020





.

Voor de weidevogels in de noordwestelijke Greidhoeke lijkt het broedseizoen dit jaar ook desastreus te verlopen. Voor het gehele kleigebied ‘liket it net goed’ zegt Albert van der Ploeg, voorzitter van het Kollektivenberied van agrarische natuurverenigingen en van de Noardlike Fryske Wâlden in een artikel van Jan Ybema in het Friesch Dagblad van 18 mei 2020.

Beeld: Marcel van Kammen

Historisch slecht broedseizoen voor weidevogels
Jan Ybema, Friesch Dagblad, 18 mei 2020.




.

Droogste voorjaar ooit gemeten in Nederland

Het is dit voorjaar droger dan ooit gemeten in Nederland. Vanwege watertekorten is op verschillende plekken in ons land het besproeien van land zelfs verboden. Dat treft vooral de volwassen grutto’s op zoek naar wormen in een ondoordringbare bodem. Om ook de kuikens – speurend naar (een slinkend aantal) insecten – bij te staan en op gewicht te krijgen voor de trek naar het zuiden, maakte de vereniging Noardlike Fryske Wâlden bij Oentsjerk eind mei twee zomerplasdrasgebieden.

Beeld: Marcel van Kammen

Proef met zomerplasdras voor hongerende weidevogelkuikens
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 30 mei 2020




.

‘Er zal geen burger of politicus zijn die er bewust naar streeft de grutto te laten uitsterven’

Je zou het weidevogelbeheer gekscherend dweilen met de (letterlijke) kraan open kunnen noemen, want er spelen natuurlijk meer (nauw verweven) zaken die de gruttopopulatie in ons boeren-cultuurland bedreigen: klimaatverandering, predatoren, waterpeilen en grondwaterstanden, biodiversiteit, maar bovenal de keuze hoe er in Nederland landbouw wordt bedreven: relatief grootschalig, intensief en efficiënt. De natuurkwaliteit staat daardoor enorm onder druk.

Trouw-redacteur Emiel Hakkenes bespreekt in een notendop in een columnachtig artikel drie decennia Nederlands natuurbeleid en de ‘lastige’ keuzes die door zowel politiek, belangenorganisaties en burgers gemaakt moeten worden in:

Beeld: Ruben Smit

Waarom dertig jaar natuurbeleid niks heeft opgeleverd
Emiel Hakkenes, Trouw, 28 mei 2020





.

Het artikel van Hakkenes maakte onderdeel uit van een uitgebreide reportage dat het dagblad (Trouw) die dag maakte over de versnippering en slechte kwaliteit van de Nederlandse natuur. Verstedelijking, infrastructuur en industrie zijn de boosdoeners, maar nergens is het soortenverlies zo groot als op het boerenland, zo blijkt uit de bijdrage van Jasmijn Missler.

Beeld: Trouw, Buiten-beeld

Nederland investeerde elf miljard tevergeefs in de natuur. ‘Er moet iets rigoureus veranderen’
Jasmijn Missler, Trouw, 28 mei 2020


.

‘Gouden Grutto 2020’ voor boerenlandvogelboer Egbert Zorgdrager

Een sprankje hoop: biologisch melkveehouder en ‘Slimme VogelEgbert Zorgdrager uit Formerum op Terschelling won de Gouden Grutto 2020, een natuurprijs die jaarlijks wordt uitgereikt aan boeren die zich inzetten voor het beschermen en behouden van weidevogels door Vogelbescherming Nederland.

Gouden Grutto 2020 voor boerenlandvogelboer Egbert Zorgdrager, YouTube-kanaal VogelbeschermingNL, 28 mei 2020.
Egbert Zorgdrager wint Gouden Grutto 2020 ©Vogelbescherming

Gouden Grutto 2020 voor boerenlandvogelboer Egbert Zorgdrager
Vogelbescherming Nederland, 28 mei 2020





.

Namens Kunst en Landschap wens ik het voltallige Team Piersma heel veel succes met het nieuwe onderzoek en bij het rond krijgen van de begroting. Ik ga alle ontwikkelingen met plezier volgen en houd je daar via deze pagina van op de hoogte.

Kunst en Landschap Noord Nederland

Kunst en Landschap volgt de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland op de voet. Vanaf januari van dit jaar biedt Kunst en Landschap je allerhande informatie – artikelen, belangwekkende rapporten, opiniestukken en initiatieven – over (extensieve) natuurinclusieve kringlooplandbouw. Je treft er (bijna) dagelijks updates aan.

Klik op ‘STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW, hoe daartoe te komen?‘ of op de grutto hieronder.

Beeld: Kening fan ‘e Greide.

Kening fan ‘e Greide en Kunst en Landschap

Kening fan ‘e Greide‘ was een van initiatiefnemers van de KringLoop van Delfgauw naar Den Haag, die op 14 januari 2020 plaatsvond, en waarbij zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban aandacht vroegen voor kringlooplandbouw.

Het burgerinitiatief is een belangrijke inspiratiebron van Kunst en Landschap Noord Nederland. Niet voor niets prijkt onderstaande video bovenaan de pagina van het multimediale platform (in oprichting).

Journalist Leeuwarder Courant Jantien de Boer in gesprek met ecoloog en schrijver Dave Goulson in ‘Landschapspijn in Friesland’, GPTV, 12 juli 2016.

Weidevogels alleen nog maar in natuurhistorische musea te zien?

Via een aparte blogbijdrage – meer in de breedte, en me daarbij niet alleen richtend op het onderzoek van het Team Piersma – ga ik binnenkort in op de (algemene) problematiek van weidevogels in relatie tot het landschap, bodem, klimaat, watermanagement, gewasbescherming, biodiversiteit, burger- en boerenbetrokkenheid, predatie etcetera. Ik richt me daarbij voornamelijk op Noord Nederland. Een kunst- en culturele invalshoek zal daarbij niet ontbreken.

,,In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering (sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor ‘verbeelding’ van een hoopvolle toekomst.”


Robert Rosendal, Kunst en Landschap

Tentoonstelling ‘Vervlogen tijden?’ in Het Natuurhistorisch

In dat kader vraag ik graag je aandacht voor beeldend kunstenaar en bioloog Rafael Martig, die in verband met het coronavirus zijn tentoonstelling ‘Vervlogen tijden?’ in het ‘doodleuke’ Natuurhistorisch museum uitgesteld zag tot na de zomervakantie van 2020.

Voor zijn olieverfschilderijen stonden een grutto, kievit, kemphaan en scholekster uit de collectie van dit museum model. Zoals je ziet – levensgroot en niet op een paaltje in de polder maar in een museale setting. Klik op ‘Grutto‘ hieronder voor meer informatie en (actuele) openingstijden.

Grutto’ – olieverf op doek. (Rafael Martig)

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – maart 2020

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – januari 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – februari 2020




.

Boerderij Timpelsteed in Engwierum laat voorzichtig zien dat het anders kan
Simon Talsma, Friesch Dagblad, 1 maart 2020

.

Help! De polder verzakt, wat nu?
Albert Sok, AD Regio Dordrecht, 1 maart 2020

.

Nieuw ondernemingsplan Staatsbosbeheer
‘Veerkracht en verbinding 2020-2025’, Staatsbosbeheer, 3 maart 2020

.

Regenerative farming: can we create a net-positive agricultural system in the Netherlands?
Utrecht University News, 4 maart 2020
.

Fries stikstofplan: veedruk per hectare verminderen
Tienke Wouda, Friesch Dagblad, 4 maart 2020

.

Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema
Omrop Fryslân, 6 maart 2020
(+ 1 radiofragment)

‘Er is een omslag nodig in de veehouderij’
Henk Folmer en Jeltsje van der Meer, Boerderij, 6 maart 2020


.

‘Zijn ze gek geworden in Den Haag?’
Jan Schrijver, Boerderij, 7 maart 2020


.

Focus op de afzetmogelijkheid blijft nodig voor biologisch
Simon Talsma, Friesch Dagblad, 8 maart 2020

.

CU-leider Gert-jan Segers: ‘Intensieve landbouw is een doodlopende weg, bio-boeren heeft de toekomst’
Johan Hardeman, AD-Regio (Amersfoort), 8 maart 2020
.

‘Het Nederlandse boerenlandschap is dood, geen dier of plant te bekennen’
Nos Binnenland, 8 maart 2020 (herhaling van 9 maart 2019)

Boer in transitie Gerrit en Jelle Seerp Jukema
Janna van der Meer, Platform Natuurlijke Veehouderij, 8 maart 2020






.

Gebied voor gebied samen de biodiversiteit herstellen in heel Nederland
Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 9 maart 2020

Wetenschappers: Stop natuurvernietiging door het EU-landbouwbeleid
Vogelbescherming Nederland, Nature Today, 10 maart 2020
.

Schouten ziet pleidooi voor natuurinclusieve landbouw als steun voor haar kringloopvisie
Agri Holland Nieuws, 10 maart 2020
.

Boeren Idzegea eisen goede grondbank
Tienke Wouda, Nieuwe Oogst, 11 maart 2020

.

Reactie Minister Schouten op 10-stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Bio Journaal, 12 maart 2020 (incl. officiële Kamerbrief)
.

Frans Timmermans: ‘Moeder natuur laat dagelijks weten dat ze het zat is’
BNN/VARA Vroege Vogels, 16 maart 2020 (+ radiofragment)

Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw
WUR-Nieuws, 17 maart 2020

.

‘Akkerbouw wordt nog grootschaliger’
Harm Brinks, Boerderij, 17 maart 2020


.

Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten
Ida Hylkema, Nieuwe Oogst, 18 maart 2020

.

Help boer met natuurambities
René van Druenen en Esther Vastrick (Agrobosbouw NL) in Nieuwe Oogst, 19 maart 2020
.

Van het erf naar een heel gebied
Nieuwsbericht College van Rijksadviseurs, 19 maart 2020


.

Zonder heldere definitie geen natuurinclusieve landbouw
Rob Janmaat en Yvonne de Hilster, Linkedin (oproep symposiumdeelnemers), 20 maart 2020

.

Afrikaanse varkenspest en concurrentie op varkensmarkt drukken winst Agrifirm
Caroline van der Plas, Pigbusiness, 20 maart 2020
.

‘Straks is het hier een oase’
AD via Topics, 21 maart 2020


.

Nieuw Europees landbouwbeleid in verdrukking
Jan van Liere, Nieuwe Oogst, 21 maart 2020

.

Provincie Groningen steunt proef om duurzamer pootaardappels te telen
GIC, Groninger Internet Courant, 23 maart 2020
.

Praktisch agrarisch natuurbeheer voor veehouders
Melkvee Nieuws, 25 maart 2020

.

Angela Rijnen – biologisch gemengd bedrijf
Caring Farmers, Farmers aan het woord, 25 maart 2020
.

Kan een goede boer natuurinclusief worden?
Judith Westerink, Foodlog, 29 maart 2020


.

Maurits en Jessica Tepper, natuurinclusief kringloopbedrijf Eytemaheert
Caring Farmers, Farmers aan het woord, 31 maart 2020

Op weg naar DRINKBARE RIVIEREN, voor ecosystemen in balans

Jaren geleden maakte zij een maandlange kanotocht door de Canadese wildernis. Dat ze daar toen gewoon water uit de rivier kon drinken, raakte haar zo dat ze nu een nieuwe missie heeft: ook in Nederland zou het water uit de rivieren weer drinkbaar moeten worden!

Om dat te bereiken bewandelt universitair docent, bedrijfskundige, ecoloog en avonturier Li An Phoa rivieren van bron tot zeemond en doet ze watermetingen met wie ze maar treft. Vanaf het voorjaar tot in de zomer van 2018 liep ze een kleine duizend kilometer langs de Maas. Het vizier voor een nieuwe (lange) wandeltocht staat voor 2021 gericht op China, waar ze een belangrijk deel langs de Yangtze hoopt te lopen. Tot die tijd werkt ze aan een boek over drinkbare rivieren.

Drinkbare Rivieren, drinkbare Maas-wandeling, YouTube-kanaal Li An Phoa, 6 april 2018.

Rivier de Rupert ernstig vervuild; vissen sterven, mensen ziek

Rupert river anno 2015.

In 2005 kanode Li An Phoa de volledige lengte, zo’n 763 kilometer, van de rivier de Rupert in Canada. Onderweg kon ze rechtstreeks uit de rivier water drinken. Toen ze er drie jaar later terugkwam was dat niet meer mogelijk. De rivier was vervuild door de aanleg van dammen en opsplitsing van de rivier ten behoeve van waterkrachtcentrales, en mijnbouw. Vis stierf, mensen werden ziek. Het delicate evenwicht in het ecosysteem werd vernietigd en de leefwijze en -omgeving van de inheemse bevolking, de Cree, werd – ondanks vele protesten – ernstig verstoord, ging teloor.

Heavy Metal: A Mining Disaster in Northern Quebec, documentaire Encore+, 12 december 2017.

Cree Hunters of Mistassini

Om je een beetje een indruk te geven wat deze ingrepen in een dergelijk gebied met aboriginals teweeg kan brengen neem ik een prijswinnende korte film op: ‘Cree Hunters of Mistassini‘, een documentaire uit 1974, mede geregisseerd door Boyce Richardson en Tony Ianzelo, die een groep van drie Cree-families uit de regio Mistassini in Quebec beschrijft, terwijl ze een winterjachtkamp opzetten in de buurt van James Bay en Ungava Bay. De film onderzoekt de overtuigingen en ecologische principes van de Cree-bevolking.

Richardson had eerder een reeks artikelen geschreven voor de Montreal Star over inheemse rechten en over de milieuschade die door de nieuwe ontwikkelingen op hun land was aangericht. Hij reisde naar Mistassini om met Cree-vrienden te spreken, en beloofde hen dat ze hun eigen verhalen konden vertellen. Drie jachtgezinnen in de bush gingen akkoord, er kon gefilmd worden. Richardson deed dat gedurende vijf maanden, van 1972 tot 1973.

Cree Hunters of Mistassini, YouTube-kanaal 123, 11 juli 2018.

Drinkbare rivieren, indicator voor gezond leven

Li An realiseerde zich dat drinkbare rivieren een indicator zijn voor gezond leven. Als we uit onze rivieren kunnen drinken, betekent dit volgens haar dat een heel ecosysteem gezond en in balans is. Rivieren kunnen alleen ‘drinkbaar’ zijn als alle actoren, en gedragingen die er in en om plaatsvinden (plus de onderlinge relaties en samenhang), bijdragen aan een heel stroomgebied. Ze gebruikt drinkbare rivieren als leidend principe voor onze samenleving, als vervanging van economische groei – drinkbare rivieren als een oud en nieuw kompas.

,,Rivieren zijn essentieel voor al het leven op aarde, rivieren zijn onze levenslijnen. We kunnen niet leven zonder water, we zijn water. Alle levende wezens maken deel uit van een stroomgebied, dus we zullen allemaal profiteren van drinkbare rivieren.”

Li An Poah

Li An Phoa: ‘Care for Drinkable Rivers‘, TEDxVenlo 2017

‘Care for Drinkable Rivers’, Li An Phoa, TEDx-Venlo, YouTube-kanaal Tedx Talks, 20 november 2017.

Met haar TEDx-talk op 7 november 2017 deelde ze haar missie, die ze al had sinds 2015, toen ze het initiatief Drinkable Rivers startte. met en voor een groot publiek. Dat leverde haar dat jaar een 97e positie op de Trouw Duurzame Top 100-lijst op, de jaarlijkse lijst met duurzame denkers en doeners in Nederland. Een mooie prelude van haar veelbesproken Maas-wandeltocht een jaar later.

Wandelen langs de Maas voor drinkbare rivieren

Li An Phoa liep duizend kilometer langs de Maas: van de bron in Frankrijk tot aan de monding in de Noordzee, Rotterdam; Capelle aan de IJssel, om precies te zijn, de plaats waar ze opgroeide.

Je kunt haar tocht hieronder van dichtbij meemaken, ik heb drie artikelen voor je uitgezocht. Met name het artikel van Down to Earth-journalist Maarten van der Schaaf kan ik aanbevelen – hij doet uitgebreid (beeld)verslag van de dag die hij met Li An meeliep. Ook het derde artikel is zeer de moeite waard, Trouw-journalist Charlot Verlouw vertelt in geuren en kleuren wat Phoa met haar wandeltocht in ‘beweging’ gezet heeft. En wat ze er onder andere mee bereikt heeft: opgeklommen tot nummer 19 van de ‘Duurzame 100‘ in 2018!

,,We kunnen aan de waterkwaliteit zien hoe gezond ons leefgebied is. Rivieren zijn een betere graadmeter van ons welzijn dan het BNP.”

Li An Phoa

La qualité de l’eau des cours d’eau: le combat d’une scientifique néerlandaise
Nieuwsbericht Matélé, België. 14 juni 2018
.

Wandelen langs de Maas voor drinkbare rivieren
Maarten van der Schaaf, Down to Earth, 22 augustus 2018

.

Li An Phoa wil ervoor zorgen dat we straks gewoon uit de Maas kunnen drinken
Charlot Verlouw, Trouw, 13 oktober 2018

.

‘Drinkable Rivers’, towards a world with drinkable rivers

Screenshot website drinkablerivers.org

Geïnspireerd door haar eigen leerervaring en haar opleiding, Phoa rondde drie masters af: ‘Business Administration’ aan de Rotterdam School of Management, ‘Holistic Science’ aan het Britse Schumacher College en ‘Filosofie’ aan de Erasmus Universiteit, richtte ze in 2013 het Spring College op. Het instituut afficheert zich met ‘Onderwijs dat je meeneemt in de diepte van de dingen‘.

In 2015 nam ze, zoals gezegd, het initiatief tot Drinkable Rivers, een project dat bestaat uit het organiseren van rivierwandelingen, het bedrijven van burgerwetenschap op plekken waar ook ter wereld, en het stelt mensen in staat zelf actie te ondernemen om een wereld met drinkbare rivieren te realiseren.

Burgerwetenschapsproject Drinkable Rivers: ‘Alle Scholen Verzamelen

Samen met twaalf universiteiten organiseert Drinkable Rivers een landelijk evenement: ‘Alle Scholen Verzamelen‘. Daarin sluiten (steeds meer) basisscholen door heel Nederland zich aan bij het burgerwetenschapsproject, waarbij leerlingen het stromende zoete water in hun (eigen) leefgebied onderzoeken en monitoren. Juni 2019 trapten ze af!

Aftrapfilmpje Alle Scholen Verzamelen! 2019, 11 juni 2019.

,,Een gezonde rivier is het resultaat van een gezonde leefomgeving. Hoe beter het met de rivier gaat, hoe beter het met de natuur en omwonenden rond de rivier gaat. Samen zetten we ons in voor gezonde rivieren!”

Li An Phoa

Kunnen we het water uit de Rijn, Maas of Waal drinken?

Kunnen we het water uit de Rijn, Maas of Waal drinken? Dat was de vraag aan bijna tweeduizend leerlingen uit groep 7 en 8 van zestig verschillende scholen die op 15 mei 2020 samen met Li An Phoa en onderzoekers van de universiteit in Delft op onderzoek uitgingen naar de kwaliteit van het water in de Nederlandse rivieren. De resultaten van alle metingen worden later gebruikt in een groot internationaal onderzoek van diezelfde universiteit. Het Jeugdjournaal liep met de kinderen mee:

Kunnen we het water uit de Rijn, Maas of Waal drinken? YouTube-kanaal NOS-Jeugdjournaal, 15 mei 2020.

Een vrouwelijke Indiana Jones, de wetenschapper in het wild

,,Phoa heeft wel iets weg van een vrouwelijke Indiana Jones, met haar buitenhoofd, lange vlecht, bergschoenen en afgeleefde backpack – de wetenschapper in het wild. Niet jagend op verdwenen schatten, maar wel op iets anders dat door sommigen ongetwijfeld als fata morgana zal worden beschouwd: een toekomst met drinkbaar rivierwater”, schrijft Ianthe Sahadat in prachtig proza in de Volkskrant van 6 december 2019.


Sahadat geeft met haar artikel een boeiend overzicht van Phoa’s werkzaamheden in 2019, een jaar waarin ze geen (lange) wandeltocht maakte, maar wel veel buiten te vinden was – samen met ‘mannen en vrouwen gehuld in iets te smetteloos zakentenue’. Zoals gezegd: in prachtig proza:

De vrouw die de rivieren gaat redden: ‘Slechts een paar generaties geleden konden we er nog uit drinken’
Ianthe Sahadat, de Volkskrant, 6 december 2019





.

Een beeldend onderzoek naar de rivieren van de wereld

In mei 2019 presenteerde LUDWIG zijn eerste pop-up WatermuseumVerdronken Land‘. Li An Phoa was één van de sprekers en vertelde over haar wandeling langs de Maas. Kunst en Landschap wil je dit prachtige samenwerkingsverband natuurlijk niet onthouden.

LUDWIG is een sinds 2012 opererend collectief van zes Nederlandse orkestmuzikanten dat zich niet alleen artistiek wil onderscheiden, maar ook graag reflecteert op de wereld waarin we leven door middel van innovatieve en creatieve projecten. Li An sloot zich daar graag bij aan.

Drinkable Rivers en LUDWIG: eerste editie van ‘WaterWalks’, Vimeo-kanaal MILLK, november 2019.

‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie

Documentair drieluik voor De Boeddhistische Blik (KRO-NCRV)

De Boeddhistische Blik is de verzameltitel waaronder alle programma’s van de KRO-NCRV, die over de boeddhistische stroming gaan, vallen.

,,De kwaliteit van drinkwater loopt wereldwijd terug. Ook neemt de beschikbaarheid van drinkwater drastisch af. In Nederland worstelen we bovendien voortdurend met te veel of te weinig water in onze rivieren. Urgente redenen voor de 39-jarige bedrijfskundige, filosofe en holistisch ecologe Li An Phoa om zich in te gaan zetten voor een wereld met drinkbare rivieren, want als onze rivieren weer drinkbaar zijn, zijn onze ecosystemen weer in balans”, zo intoduceert KRO-NCRV, onder de vlag van De Boeddistische Blik, het documentaire drieluik ‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie‘, waarvan het eerste deel op 22 maart 2020 om 15.30 uur op NPO 2 werd uitgezonden: ‘Bron van leven‘.

Het tweede deel, ‘Een rivier, miljoenen levens‘ volgde op 29 maart, deel 3, ‘Naar een breder bewustzijn‘, werd uitgezonden op 5 april, eveneens om 15.30 uur op NPO 2. Bekijk ze hieronder.

In Drinkbare Maas spreekt Li An met boeren en burgemeesters, vissers en omwonenden, ondernemers en onderzoekers over de kwaliteit van het Maaswater. Dankzij deze tocht besluiten onder andere Franse burgemeesters zich te verenigen in een internationaal netwerk van Burgemeesters voor een Drinkbare Maas.

Twee Radio 1-interviews met Li An Phoa over ‘Drinkbare Maas’

Foto uit: Facebook-bericht op Drinkable Rivers-pagina, 19 maart 2020.

Drinkbare rivieren
Vroege vogels, Radio 1, 15 maart 2020
.

Kunnen we in de toekomst drinken uit de Maas?
Langs de Lijn & Omstreken, Radio 1, 18 maart 2020
.

Op weg naar een lonkend perspectief: een ‘Drinkbare Maas’

Regisseur Thom Verheul en zijn zoon, cameraman Wouter Verheul, volgden Li An de afgelopen twee jaar op de voet. Ze filmden haar wandeltocht langs de rivier, haar ontmoetingen, zorgen en overpeinzingen op weg naar een lonkend perspectief: een ‘Drinkbare Maas’.

Drinkbare rivieren, YouTube-kanaal Thom Verheul, 11 juli 2018.

Vorig jaar gingen ze samen terug naar plekken langs de Maas om te praten met mensen die werken aan vooral structurele oorzaken van de vervuiling met vooral pesticiden, medicijnresten en de onbekende stoffen die bijna dagelijks aan ons milieu worden toegevoegd. Je ziet beelden van deze ontmoetingen in het hierboven beschreven documentaire drieluik van KRO-NCRV.

Drinkbare Rivieren als indicator voor gezond leven

Er worden in het Nederlandse oppervlaktewater nogal wat zorgwekkende stoffen aangetroffen, meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen en pesticiden vanwege de intensieve landbouw, maar ook (door chronisch gebruik van consumenten) ontstekingsremmers, pijnstillers, antibiotica, hormonen (van de pil), anti-depressiva en slaappillen. Luister hieronder naar een gesprek dat Li An Phoa had met Marlies Kampschreur van Waterschap Aa & Maas over water als spiegel van onze gezondheid – het perspectief dat Drinkbare Rivieren als indicator voor gezond leven kan bieden.

Drinkbare Maas, Li An Phoa in gesprek met Marlies Kampschreur, YouTube-kanaal Li An Phoa, 19 april 2018.

HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel

Naast het feit dat water onze gezondheid in gevaar kan brengen is er een andere watergerelateerde zorg: die van overstromingen en zeespiegelstijging ten gevolge van klimaatverandering. Daarover lees je meer in een andere blogbijdrage van Kunst en Landschap. Hop on in.

HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel
Robert Rosendal, Rosendal Produkties voor Kunst en Landschap, 1 februari 2020
.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – februari 2020

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – januari 2020




.

Wereld Natuur Fonds slaat alarm: ‘Het gaat slechter dan ooit met natuur in Nederland’
Dagblad van het Noorden, 5 februari 2020

WNF: helft minder wilde dieren op heide en boerenland door stikstof
NOS NIeuws, 6 februari 2020

Rijksadviseur Berno Strootman over New Deal boer en maatschappij: ‘Iedereen moet bewegen’
Marijke Bovens, 6 februari 2020

De Nederlandse natuur is er slecht aan toe. Nog steeds.
Trouw, 6 februari 2020

.

Natuur en landbouw verbonden
WWF Living Planet Report Nederland 2020
(download, 69 pagina’s)





.

Omschakelfonds
Ministerie LNV, 7 februari 2020

.

Kabinet neemt tweede horde in stikstofcrisis
BNN/VARA Vroege Vogels, 7 februari 2020.
(+ radiofragment)

.

Warnsvelder wil samen met ons heel veel landbouwgrond opkopen
Ivar Penris, De Stentor-Zutphen, 7 februari 2020 (Land van Ons)






.

NATUURFONDS WIL WEIDEVOGELBOERDERIJ REDDEN
BNN/VARA Vroege Vogels, 7 februari 2020
(+ radiofragment)
.

RED DE GRUTTOBOERDERIJ
BNN/VARA Vroege Vogels, 9 februari 2020
(+ radiofragment)

BOEREN VAN DE TOEKOMST DEEL TWEE: KLAAS DE LANGE
BNN/VARA Vroege Vogels, 9 februari 2020
(+ radiofragment)

Turbostront
Bert de Jong, Tijdschrift Noorderbreedte, 10 februari 2020




.

EU-subsidies zijn sta-in-de-weg, zegt de D66’er die de veestapel wil halveren
Peter Teffer, Follow The Money, 11 februari 2020


Startschot voor proef met natuurvriendelijke landbouw klinkt in Midwolda
Rien Kort, Dagblad van het Noorden, 12 februari 2020

Boer Jan Reinier de Jong pioniert verder voor chemieconcern BASF
Jaap van Brummelen, Dagblad van het Noorden, 13 februari 2020

Er is hoop voor de boerennatuur
Column Patrick Jansen, Trouw, 14 februari 2020
.

Vruchtbare Kringloop Drenthe opnieuw van start
Projecten LTO Noord, 14 februari 2020

De Stikstofcrisis: Boeren en het Klimaat met Tjeerd de Groot (D66)
Interview, YouTube-kanaal Room for Discussion (57.27 min.), 14 februari 2020

Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel
Simon Talsma, Friesch Dagblad, 16 februari 2020


.

New Chair at the University of Groningen for Professor Pablo Tittonell
Resilient Landscapes for Nature and People
RuG-News, 17 februari 2020

.

Areaal natuurmengsel verdrievoudigd sinds 2016
Veeteelt-Gras, 18 februari 2020


.

Nieuw boeren, ‘Je leent het land van je kinderen’
Kees Kooman, uitgeverij Noordboek, 2019 (recensie De Leesclub van Alles, Jannie Trouwborst, 18 februari 2020 (incl. link naar boek)





.

New course: Economic Perspectives for a Circular Food System
WUR-Nieuws, 18 februari 2020


.

RUG en Wageningen werken samen aan ‘schone’ landbouw
Albert Sikkema, WUR/Resource, UKrant, 18 februari 2020

.

Hoe onze boeren met agro-ecologie (en een beetje hulp van de wetenschap) de Nederlandse natuur kunnen redden
Coen Berkhout, Dagblad van het Noorden, 18 februari 2020
.

Nieuwe leerstoel Rijksuniversiteit Groningen over veerkrachtige agrarische landschappen
Publicatie WWF, Wereld Natuurfonds, 19 februari 2020
.

Wantrouw niet, maar biedt perspectief
Bart van Horck, Friesch Dagblad, 19 februari 2020

.

‘Europees programma voor vergroening landbouw heeft niet gewerkt’
Bastiaan Nagtegaal, NRC, 19 februari 2020

.

Waar staan we na één jaar GLB pilots? Terugblik op landelijk symposium 13 februari 2020
BoerenNatuur, 19 februari 2020

.

‘Natuurbank’ krijgt kritiek uit het veld
Regioredactie Friesch Dagblad, 20 februari 2020


.

Hoe wordt de boer natuurbeheerder?
Redactie Resource, WUR, 20 februari 2020


.

Hoge grondprijs nekt boeren
Ineke Noordhoff, Blog Tijdschrift Noorderbreedte, 20 februari 2020



.

Coöperatie Land Van Ons aast op grond Hooghalen
Josien Feitsma, RTV-Drenthe, 20 februari 2020

.

Farmers’ upheaval, climate crisis and populism
Jan Douwe van der Ploeg, The Journal of Peasant Studies, 20 februari 2020
.

Nature Defence Force, nieuwe groep op Facebook
Moderator Sandra de Haan, 23 februari 2020

.

‘Gewogen Ruimte’ geeft Drenthe huiswerk
Ineke Noordhoff, Tijdschrift Noorderbreedte, 24 februari 2020




.

Melkveehouder Murk verkoopt zijn land aan vogelliefhebbers
Joop Bouma, Trouw, 24 februari 2020


.

80 miljoen euro voor verbetering agrarisch bodembeheer in Europa
WUR-Nieuws, 24 februari 2020

.

Slimme financiële prikkels nodig voor opschaling natuurinclusieve landbouw
Planbureau voor de Leefomgeving, Nieuws, 25 februari 2020
.

Hoe door het Mesdag Fonds Hocus Pocus wordt gespeeld met stikstof
Kees Kooman, de Volkskrant, 25 februari 2020

.

Less and better meat, dairy and eggs in the Farm to Fork Strategy
WWF EU Policy Office, joint letter, 25 februari 2020






.

Boeren willen (veel) meer doen voor het milieu, met de juiste hulp
Frank Straver, Trouw, 25 februari 2020

.

Financiële prikkels nodig voor meer natuurinclusieve landbouw
René Bouwmeester, Nieuwe Oogst, 25 februari 2020
.

NATUURINCLUSIEVE LANDBOUW: WAT BEWEEGT BOEREN?
Publicatie PBL, Planbureau voor de Leefomgeving, 25 februari 2020





.

‘Boerenprotest dient vooral de exportlandbouw’
Albert Sikkema, WUR/Resource, 26 februari 2020

.

Soortenrijk grasland verhoogt opslag en efficiënt gebruik van biomassa
Melkveebedrijf.nl, Nieuws, 27 februari 2020

.

Opinie: ‘Er is een omslag nodig in de veeteelt’
Henk Folmer en Jeltsje van der Meer-Kooistra, Dagblad van het Noorden, 27 februari 2020
.

Opinie: Mestinjectie heeft bovengronds gevolg
Catharinus van der Werf, Leeuwarder Courant, 28 februari 2020
.

Red boer én natuur door duurzame voedselketen
Karen Eilers, Algemeen Dagblad, 29 februari 2020
.

De boeren van de toekomst, van dierenwelzijn tot circulair
BNN/VARA Vroege Vogels, 28 februari 2020
(+ 5 radiofragmenten)

.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – januari 2020

Zo, dat was 2019 – als Carola Schouten nu kiest en doorpakt, beginnen boeren aan een nieuwe toekomst
Alex Datema, Foodlog (Opinie), 3 januari 2020
.

De rol van Living Lab Fryslân – natuurinclusieve landbouw, YouTube-kanaal Living Lab Fryslân, 21 januari 2020.

Ecologisch boeren? Gat in de markt!
Greenpeace, 21 januari 2020


.

‘Kringlooplandbouw is superieur aan biologische landbouw’
Dick Veerman, Foodlog, 23 januari 2020

.

De tafel van Carola Schouten
Ineke Noordhoff, Tijdschrift Noorderbreedte, 30 januari 2020




.

Peter Oosterhof wil het vertellen en laten zien: ‘anders boeren’ is goed
Peter Oosterhof, Platform Kringlooplandbouw LNV, 30 januari 2020

.

Opkomen voor dat wat kwetsbaar is, in weerwil van dreigementen en voorpaginanieuws
Column Patrick Jansen, Trouw, 31 januari 2020

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW, hoe daartoe te komen?

‘Kringloop’, Zonder natuur geen voedsel. Foto: Kening fan ‘e Greide.

Op dinsdag 14 januari 2020 liepen zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban van Delfgauw naar Den Haag om aandacht te vragen voor kringlooplandbouw. Aan het eind van de wandeling, ‘Kring-Loop‘ gedoopt, werd een tien-stappenplan aan Carola Schouten overhandigd.

,,In deze blogbijdrage doe ik verslag van deze memorabele dag en heb ik reacties – in de media – voor je op een rijtje gezet. Maar er is meer! Veel meer.

Ik ga je ook – op hoofdlijnen, vanaf deze dag, het hele jaar door – op de hoogte houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.”


Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Zestig organisaties liepen de ‘Kring-Loop’. Klik op de foto voor de deelnemers.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Handen uit de mouwen voor kringlooplandbouw

,,Werk maken van de overgang naar kringlooplandbouw en een duurzame visserij. Dat staat voor het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit centraal in het begrotingsjaar 2020″, prijkt bovenaan het nieuwsbericht waarin het ministerie haar begroting toelicht, die dit jaar de 1 miljard euro overstijgt. LNV wil zich inzetten voor het in balans brengen van landbouw en natuur, een opdracht die, naar zij zegt, door de huidige stikstofdiscussie alleen maar urgenter wordt.

,,2020 wordt het jaar dat we vol energie de handen uit de mouwen gaan steken om de omslag naar kringlooplandbouw te maken. We gaan met de benodigde financiële middelen hard aan de slag voor een duurzamere landbouw en visserij, en een beter beschermde natuur.”


Carola Schouten

In tien stappen naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw

10-Stappenplan. Klik op de foto voor download.

Dat ‘handen uit de mouwen steken’ werd door de zestig ‘Kring-Loop’-ers aan het begin van het jaar meteen met de voeten onderstreept. Met een tienstappenplanplan hopen de wandelaars de minister van Landbouw te motiveren om – samen met haar, en stap voor stap – de transitie naar kringlooplandbouw te realiseren.

Doel is niet alleen de natuur te herstellen maar ook te zorgen voor duurzame landbouw, een beter klimaat, schonere leefomgeving en een brede welvaart. De initiatiefnemers, waaronder het Friese Kening fan ‘e Greide, dat – zeg ik met gepaste noordelijke trots – een voortrekkersrol vervulde, ondersteunen hiermee de visie van de minister en deden een voorstel voor de lange termijn – met concrete eerste stappen die volgens hen vandaag al gezet kunnen worden richting 2040.

Hoeve Biesland, bakermat van een veelbelovende kringloopvisie

Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders

De wandeltocht startte op Hoeve Biesland in Delfgauw waar Schouten in 2018 haar veelbelovende kringloopvisie lanceerde. Emiel Hakkenes en Bart Zuidervaart schreven er voor het Dagblad Trouw destijds een tweetal artikelen over.

De initiatiefnemers ondersteunen deze visie, maar zien in haar aanpak vooralsnog geen vervanging voor of aanpassingen aan het door hen zo versmade intensieve landbouwsysteem. Ze adviseren ‘Den Haag’ om daarom vol in te zetten op een transitie naar kringlooplandbouw en een consistent beleid te voeren vanuit het Kabinet. Zij beroepen zich daarbij op het rapportBenut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders‘, dat op 3 oktober 2019 verscheen namens een tiental natuur, milieu- en landschapsorganisaties.

,,op dezelfde voet doorgaan heeft onvermijdelijk tot gevolg dat problemen de kop op blijven steken en telkens opnieuw ontaarden in crises. Met alle juridische, ecologische, economische en maatschappelijke gevolgen van dien.”


Bron: Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders, 3 oktober 2019.

Alleen echte transitie van intensieve landbouw lost crises op

Daarnaast voelen de organisatoren van de Kring-Loop zich gesterkt door een gezamenlijke brief die boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland op 27 november 2019 aan minister Schouten en minister-president Rutte stuurden. Die stellen daarin dat alleen een ‘echte transitie van de intensieve landbouw alle crises die we op dit moment ervaren, kan oplossen’.

,,De stikstofcrisis is een symptoom van hetzelfde probleem: een landbouwsysteem dat zodanig is geïntensiveerd dat het de draagkracht van onze ecosystemen ver overschrijdt.”


Bron: Brief boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland, 27 november 2019.

Vroege Vogels in gesprek met een koning(in) van de weide en een stikstofprofessor

Klik op de foto voor starten uitzending.

Zondagochtend 12 januari zaten twee initiatiefnemers van de Kring-Loop-wandeltocht, Marcia de Graaff, namens Kening fan ‘e Greide, en ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, aan tafel bij Menno Bentveld, presentator van het Radio-1-programma Vroege Vogels. Beluister hier de uitzending, of klik op Menno.

Kunst en Landschap ondersteunde dit initiatief van harte en nodigde haar likers en volgers op sociale media – net als alle andere organisaties – uit om met de tocht mee te lopen. Daarnaast bood het multimediale platform in oprichting een overzicht van voorbeschouwingen, achtergrond- en praktische (wandel)informatie.

Overhandiging 10-stappenplan en reactie ministerie LNV

Overhandiging 10-stappenplan aan Minister Carola Schouten, 14 januari 2020.
Reactie Ministerie van Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit op Twitter

Noordelijke voortrekkersrol ‘Kring-Loop’ voor het Friese ‘Kening fan ‘e Greide’

Aftermovie ‘Kring-Loop’ 14 januari 2020, Kening fan é Greide.

Muzikant Florian Wolff wandelde op 14 januari mee met de Kring-Loop naar Den Haag. Na afloop schreef hij het lied ‘De Weg Vooruit‘, geïnspireerd op de wandeling en gesprekken die hij onderweg voerde met een aantal wandelaars. Beluister zijn song hieronder.

De Weg Vooruit. Singer-songwriter Florian Wolff liep mee en oogste verhalen van deelnemers die de basis vormden voor dit lied, 28 januari 2020.

Kring-Loop-delegatie bespreekt 10-Stappenplan in Den Haag; zo te zien is men eruit!

Voor- en nabeschouwingen Kring-Loop voor kringlooplandbouw

Met het mediageweld rondom de stikstofproblematiek en de boerenprotesten in dat verband is de aandacht voor de Kring-Loop wat ondergesneeuwd geraakt. Daarnaast is het de vraag of het gekozen moment voor een landelijke actie, met een vertrek op een vroege dinsdagochtend in januari, wel het juiste was. Hieronder heb ik de berichtgeving over de Kring-Loop van Delfgauw naar Den Haag van 14 januari 2020 op een rijtje gezet.

[lees verder over ‘kringlooplandbouw en hoe daartoe te komen’ na onderstaande artikelen over de Kring-Loop]

‘Kring-loop’ voor kringlooplandbouw
RTV-Drenthe, 24 december 2019.

.

Organisaties komen met stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Omrop Fryslân, 12 januari, 2020.
.

Op deze manier kunnen we overstappen op kringlooplandbouw
BNN/VARA Vroege Vogels, 12 januari 2020.
(+ radiofragment)

.

Tienstappenplan voor kringlooplandbouw in 2040
Friesch Dagblad, 13 januari 2020.

.

Oars buorkje: Een transitie in de landbouw is niet alleen nu, maar altijd nodig
Friesch Dagblad, 13 januari 2020.

.

Zo kan het ook: een ‘Kring-Loop’ in plaats van brullende tractoren
Trouw, 13 januari 2020.
.

Wandeling voor kringlooplandbouw ‘als Steuntje in de rug voor minister’
NOS, 14 januari 2020, 7:29 uur

.

De Ochtend Show to go: dinsdag 14 januari (show 1)
AD-TV, 14 januari 2020
(videofragment: vanaf minuut 5:00)

.

Ereronde voor Fries paard Pronkje over het Binnenhof
Leeuwarder Courant, 14 januari 2020
(+ videofragment)

Minister Schouten waardeert 10-stappenplan kringlooplandbouw
Kening fan é Greide, Nieuws, 14 januari 2020
.

In beweging voor kringlooplandbouw
LTO Nederland, 14 januari 2020.




.

Samen vooruit met ‘kring-loop’-landbouw
It Fryske Gea, 18 januari 2020


.

Tweet Ministerie LNV, 12 februari 2020



.

Minister Schouten nodigt organisaties voor kringlooplandbouw uit voor gesprek
Omrop Fryslân, 9 maart 2020
.

Schouten ziet pleidooi voor natuurinclusieve landbouw als steun voor haar kringloopvisie
Agri Holland Nieuws, 10 maart 2020
.

Reactie Minister Schouten op 10-stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Bio Journaal, 12 maart 2020 (incl. officiële Kamerbrief)
.

[Vanaf hier lees je verder]

Kringlooplandbouw en hoe daartoe te komen

Met kringlooplandbouw 70% meer voedsel produceren, YouTube-kanaal WUR, 15 juni 2018.

In 2050 is de wereldbevolking gegroeid tot zo’n 9,5 miljard mensen. Om de aarde niet uit te putten, moeten we anders gaan consumeren en produceren. Met kringlooplandbouw is het mogelijk voldoende voedsel te produceren binnen de grenzen van de planeet.

Hoe komen we ertoe een kringlooplandbouw te realiseren waar mens, dier, natuur en klimaat bij gebaat zijn? Een, waarbij een zo groot mogelijke biodiversiteit in acht wordt genomen en wordt nagestreefd. Het kan. De vraag is hoe, en in welk tempo.

Toekomstvisie Carola Schouten

De huidig verantwoordelijk minister, Carola Schouten geeft hieronder – in grote lijnen – haar visie op een toekomst met kringlooplandbouw.

Toekomstvisie | Minister Carola Schouten, YouTube-kanaal LNV, 8 september 2018.

De veranderende wereld van voedsel en landbouw beter begrijpen

Joris Lohman is mede-oprichter van Food Hub (Nederland), een organisatie die opleidingen, trainingen en vernieuwende vormen van voedseleducatie maakt. Hij legt je in nog geen halfuur tijd – in ‘begrijpelijk Nederlands’ – uit wat er zoal speelt bij de huidige voedseltransitie. Om de veranderende wereld van voedsel en landbouw net wat beter te kunnen begrijpen.

Wat gaat er gebeuren met ons voedselsysteem? Wat kunnen we leren uit de geschiedenis van onze voedselproductie? En wat betekent dat voor jou als boer of als consument?

De huidige voedseltransitie met Joris Lohman, YouTube-kanaal Food Hub, 7 april 2020.

Kringlooplandbouw, wat is het nou eigenlijk en wat is het niet?

Kringlooplandbouw is dus de toekomstvisie voor ons toekomstige voedselsysteem. Maar wat is het nou eigenlijk en wat is het niet? Martin Scholten van Wageningen Universiteit en Research vertelt je, opnieuw via het veelbelovende YouTube-kanaal van Food Hub (abonneren mag), alles wat je moet weten over kringlooplandbouw. Als boer, ondernemer en als burger.

Alles over kringlooplandbouw met Martin Scholten, YouTube-kanaal Food Hub, 7 april 2020.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Via ‘small wins’ naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw

Katrien Termeer, hoogleraar Bestuurskunde aan de WUR, Wageningen University & Research, zet in op small wins en taboes doorbreken. Op verzoek van de Tweede Kamercommissie van LNV stelde Termeer een expertpaper op. Onderstaande video is gemaakt in de zomer van 2019, kort voordat de minister haar plannen voor 2020 uiteenzette.

Katrien Termeer: via small wins naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw, YouTube-kanaal WUR, 19 juni 2019.

‘Leuk fimpje’ over John Arink’s kwartjesmoment

Van de Kamer naar de praktijk, in dit geval naar die van ekoboer John Arink, van de gelijknamige boerderij in de Achterhoek. Het kwartje viel voor hem, nadat hij in contact was gekomen met collega-boeren elders in het land tijdens een excursie ‘Biologisch Boeren‘, en nadat hij daarvoor zo’n dertig jaar (niet al te intensief) gangbaar geboerd had.

Ik stuitte op Twitter op een videopresentatie van zijn bedrijf die hij introduceerde met: ‘Leuk filmpje met tekst en uitleg over onze werkwijze.‘. ‘Leuk filmpje’ is in dit geval een understatement! Zelden stuit ik op YouTube op zo’n mooie promotievideo voor kringlooplandbouw. Kijk en oordeel zelf.

Ekoboerderij Arink, YouTube-kanaal Wink, 15 november 2019.

Samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap

Nog zo’n voorvechter van landschapsinclusieve kringlooplandbouw. Peter Oosterhof, biologische melkveehouder uit Foxwolde, Drenthe. Hij ging samenwerking aan met Het Drentse Landschap, een stichting die momenteel zelf ook drie biologische kringloopboerderijen in beheer heeft.

Rayonbeheerder Jantinus Dokter: ,,De samenwerking met Peter is ideaal. Peter is een biologische boer en we willen als Drentse Landschap meer met dit soort bedrijven gaan samenwerken; samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap.”

Duurzame Melkveehouderij Drenthe: deelnemer Peter Oosterhof, YouTube-kanaal Provincie Drenthe, 27 mei 2020.

Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’

In het ‘Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief‘ dat in nauwe samenwerking met boeren en andere partijen tot stand is gekomen, beschrijft minister Carola Schouten hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Je kunt het hier downloaden. Daarnaast vind je op dit adres uitgebreide relevante informatie, waaronder deze infographic – een verkorte weergave van het plan. Je kunt er op klikken voor een betere weergave.

Animatie over de toekomstvisie van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Toekomstvisie | Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden, YouTube-kanaal LNV, 8 september 2018.

LNV – Platform Kringlooplandbouw

Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft daartoe een platform ingericht met informatie, nieuws en initiatieven tot inspiratie. Ook kunnen er vragen worden gesteld en dient het als klankbord: het Platform Kringlooplandbouw.

Platform Kringlooplandbouw, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Regio Deals voor brede welvaart

Via Regio Deals werken diverse overheden en partijen samen om de ‘brede welvaart‘ in verschillende regio’s in Nederland te verbeteren. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is binnen het kabinet verantwoordelijk voor de Regio Deal-aanpak. Het ministerie van LNV heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gevraagd kennis te ontwikkelen en (inter)nationale kennis te ontsluiten ten behoeve van het Regiodealbeleid. Dit moet leiden tot nader inzicht in wát wáar werkt om de opgaven in de verschillende regio’s effectief te kunnen aanpakken.

Op Regio Deals voor brede welvaart, een speciale plek op de website van het Planbureau (PBL), wordt alle kennis die uit dit onderzoeksprogramma voortkomt verzameld. Daarnaast kan men er terecht voor aankondigingen van bijeenkomsten.

Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw

Tijdens de Natuurtop in Groningen op woensdag 2 oktober 2019 zetten de provincies Friesland, Groningen en Drenthe en het Ministerie van LNV hun handtekening onder de ‘Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

,,Zowel de drie provincies als het Rijk investeren 10 miljoen in de Regio Deal. Het doel van deze deal is een economisch sterke landbouwsector te creëren, ‘die bijdraagt aan de biodiversiteit, een gezonde bodem en een gevarieerd en (be)leefbaar platteland’. De drie noordelijke provincies gaan zich hiervoor, samen met het Rijk, inzetten. Dit doen zij samen met onder andere boeren, landbouwpartners, grondeigenaren en natuurorganisaties”, aldus ‘hét onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland’, Veldpost. Kunst en Landschap voegt burgers gemakshalve aan dit rijtje toe!

Een korte samenvatting van de Regio Deal en de Natuurtop kun je lezen in: ‘Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

V.l.n.r.: Gedeputeerde Henk Jumelet (provincie Drenthe), Johan Osinga, directeur-generaal van het ministerie LNV, gedeputeerde Henk Staghouwer (provincie Groningen) en gedeputeerde Johannes Kramer van de provincie Fryslân. Beeld: Veldpost, 3 oktober 2019.

‘Regio Deal Noord Nederland’: samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland

Cover Regio Deal Noord Nederland

,,De tijd is rijp voor een nieuwe aanpak waarin economie, ecologie en landschap meer in balans zijn”, aldus de ondertekenaars van de Regio Deal. Er gebeurt overigens al veel op dit gebied in het noorden, maar de komende jaren willen de drie noordelijke provincies met de Regio Deal Noord Nederland bestaande initiatieven ondersteunen en nieuwe mogelijk maken. Zo wordt er toegewerkt naar een gezonde landbouw die in 2030:

• winstgevend en trendsettend is;
• gezond kwaliteitsvoedsel produceert;
• bijdraagt aan de biodiversiteit, de bodemvruchtbaarheid en de
natuurlijke kringloop;
• zorgt voor een (be)leefbaar platteland.


uit: ‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’

Gebiedsgerichte aanpak

De Regio Deal gaat uit van een gebiedsgerichte aanpak, omstandigheden zijn immers (veelal) gebiedsgebonden. Denk daarbij aan de verschillen in grondsoort, grondgebruik, natuur- en landschapswaarden. Per gebied stellen deelnemers aan de Regio Deal een streefbeeld op met de insteek: ‘waar willen we met onze streek over tien jaar staan? Hoe staan landbouw, biodiversiteit, natuur en het landschap er dan voor en hoe verhouden ze zich tot hun lokale gemeenschap?’

Acht gebieden met een gemeenschappelijk doel

In de Regio Deal is de keus gemaakt voor acht gebieden die sterk van elkaar verschillen en representatief zijn voor bodemsoort, waterhuishouding en grondgebruik in (Noord) Nederland. Deze gebieden worden een proeftuin voor nieuwe vormen van natuurinclusieve en duurzame landbouw.

Doel is dat partijen uit die gebieden, die belang hebben bij een goede balans tussen landbouw, natuur en bodemleven, (gebiedsgericht) gaan samenwerken met – op hun beurt – een gemeenschappelijk doel: het ontwikkelen en testen van instrumenten die natuurinclusief boeren aantrekkelijk en rendabel maken.

Elke groep boeren die in een gebied aan de slag wil, stelt eerst een streefbeeld op van hoe het gebied er in 2030 bij moet liggen. In een actieplan wordt vastgelegd hoe ze dat willen bereiken. Eind 2023 loopt de regiodeal af. Voor die tijd wordt een eindmeting gedaan om te zien in hoeverre de doelen bereikt zijn.

Friese boeren lopen warm voor regiodeal

Dat de belangstelling (in Friesland) om deel te nemen aan de Regio Deal groot is mag blijken uit een artikel van Jan Ybema, journalist bij het Friesch Dagblad, dat op 8 juli 2019 verscheen – drie maanden voor ondertekening van de Regio Deal door de provincies in oktober van dat jaar: ‘Friese boeren lopen warm voor regiodeal‘. Zo’n honderd Friese boeren waren toen al in beeld om deel te nemen aan Regio Deal-projecten:

Voorbeeldprojecten

Ruim voor de Regio Deal gesloten werd kende het Noorden ook al tal van initiatieven die op natuurinclusieve leest geschoeid zijn (zie illustratie hieronder). Daar wil men nu op voortbouwen. Klik hier om nogmaals de Regio Deal te openen en om (de voorlopige) voorbeeldprojecten uitgebreid toegelicht te bekijken (even scrollen). Klik op de illustratie hieronder voor de korte maar beter leesbare weergave.

Voorbeeldprojecten natuurinclusieve landbouw in Noord Nederland.

Kunst en Landschap licht, als je wat verder leest, alvast een tip van de sluier op van één van deze voorbeeldprojecten, die van de boeren op Schiermonnikoog. De andere projecten, en natuurlijk alle nieuwe initiatieven, zullen op de voet worden gevolgd, en mogelijkerwijs in aparte blogbijdrages worden behandeld. Om te informeren, inspireren, en om potentiële deelnemers (aan de Regio Deal) een duwtje in de rug te geven om om te schakelen naar natuurinclusieve landbouw (in Noord Nederland).

Coronavirus

Aan het credo ‘Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland‘ zal in verband met het Coronavirus de komende tijd op een andere manier dan voorzien invulling (moeten) worden gegeven. Om je enigszins tegemoet te komen neem ik de Regio Deal Noord NederlandNieuwsbrief-april 2020 op.

(De Regio Deal Noord Nederland maakt deel uit van de AgroAgenda Noord Nederland.)

Doe mee met Vruchtbare Kringloop Noord Nederland!

Vruchtbare Kringloop Noord Nederland (VKNN), een initiatief van LTO Noord, maakt deel uit van een landelijk project dat kringlooplandbouw en het duurzaam bodem- en waterbeheer wil stimuleren. Het project wil agrarische ondernemers inspireren en faciliteren in het creëren en benutten van kansen om hun bedrijven verder te verduurzamen en ‘toekomstproof’ te maken.

Sluiten van kringlopen raakt vrijwel alle aspecten van bedrijfsvoering

Het sluiten van kringlopen, dat is het doel van Vruchtbare Kringloop Noord Nederland. Dat raakt vrijwel alle aspecten van de bedrijfsvoering: veevoeding, bemesting, bodembeheer, gewasteelt en diergezondheid. Samen met deskundigen organiseren ze verdiepingsbijeenkomsten, pilots, demo’s en praktijkexperimenten. Ze roepen daartoe alle boeren en belangstellenden in Noord Nederland op om met hen mee te doen. Geïnteresseerd? Klik op de foto hieronder!

Kringlooplandbouw.nl: meer winst voor boer en milieu met kringlooplandbouw

,,Het sluiten van bodem-plant-dier-mest-kringlopen is van groot belang voor de verduurzaming van de landbouw. Kringloopboeren bieden oplossingen om bodemvruchtbaarheid te verbeteren, efficiënties te verhogen, verliezen te beperken, succesvol natuurinclusief en grondgebonden te boeren, maar vooral ook om economisch beter te presteren. Een goede kwaliteit mest, een optimaal functionerend bodemleven en integraal werken en denken worden daarbij gezien als sleutels tot succes”, zo presenteert een grote groep enthousiaste kringloopboeren zich op hun website. What’s in a name!

Kringlooplandbouw.nl

De website Kringlooplandbouw.nl biedt een schat aan kennis en verhalen van en over kringloopboeren, laat zien wat zoal bereikt is en waar kringlooplandbouw invulling krijgt. Er is een film, ‘Winst met kringlooplandbouw’, beschikbaar voor vertoning en bespreking – in een korte en een lange versie. Ook is er een onderwijsleerpakket samengesteld. Je leest er hier alles over.

‘Winst met kringlooplandbouw’, YouTube-kanaal Huib Schoonhoven, 15 januari 2018.

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren doen het gewoon


Caring Farmers is een nieuwe boerenbelangenbehartiger voor alle boeren die op weg zijn naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw. Voor boeren die al kringlooplandbouw bedrijven, of die de eerste stappen in die richting (willen) maken. En dat dragen ze uit!
.

In de eerste week van mei 2020 kreeg de prille organisatie het via een crowdfundactie voor elkaar om zo’n 10.000 euro bij elkaar te sprokkelen – nodig voor de eerste uitzending van een reclamespot voor natuurinclusieve kringlooplandbouw op de landelijke televisie – als tegenwicht tegen de rijk gesubsidieerde spots van onder andere Farmers Defence Force, Agractie en LTO.

Dat trok de aandacht van Trouw-journalist Emiel Hakkenes, die op 8 mei aandacht besteedde aan deze verhitte en ongelijke strijd om aandacht voor de ‘boerenproblematiek’ in: ‘Boeren ontdekken de tv-commercial (en de Reclame Code Commissie)’.

In ‘Gelukt! Vanavond is onze kringloop-commercial te zien op tv!‘ lees je het verhaal van Caring Farmers. Ik vermoed dat we van deze club meer gaan horen de komende jaren.

Caring Farmers Kringloopcommercial, YouTube-kanaal Caring Farmers, 8 mei 2020.

De ledenorganisatie Caring Farmers streeft naar verbinding met de vereniging van dierenartsen die zich uitspreekt over structurele schendingen van dierenwelzijn, ‘Caring Vets‘, consumenten, wetenschappers en ngo’s, en met elkaar.

Caring Farmers is ontstaan uit een afsplitsing van een drietal leden van de Klankbordgroep Landbouw LNV-visie (2019), die zich niet kon vinden in het ‘Realisatieplan Visie LNV, Op weg met nieuw perspectief’.

Hoewel de organisatie het lovenswaardig vindt dat de minister met haar realisatieplan een nieuwe visie neerzet en een poging doet om het huidige systeem te veranderen, ziet Caring Farmers echter ook dat ze ‘vast zit in het politieke systeem’ en dus goed steun kan gebruiken van een brede groep van maatschappelijk betrokken boeren, burgers en buitenlui buiten dat systeem. En dat dragen ze met de nieuwe commercial graag uit! Ruth van Schriek van Veldpost hielp ze een handje; klik op het spandoek voor haar artikel ‘Caring Farmers timmert aan de weg met commercial‘, van 12 mei jl.

Als je meer wilt weten over hoe het allemaal begon, of je wilt aansluiten bij deze organisatie, kun je (met zorg) klikken op het neusje van het varkentje hieronder. Daarnaast wil ik je een artikel uit Trouw van diezelfde journalist Emiel Hakkenes (van 19 juli 2019) niet onthouden:

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren gaan het gewoon doen‘.

– voorBoeren – : boeren op weg naar duurzaamheid door van elkaar te leren

-voorBoeren- is een nieuw Drents-Gronings initiatief waarmee boeren elkaar (kunnen) helpen duurzame uitdagingen aan te gaan. ,,Kom in contact en leer van elkaar!, zo luidt de slogan op de homepage van hun website, die wil inspireren en een steeds groeiend pakket aan praktische (contact)informatie biedt.

Uitgebreide interviews met boeren zul je er niet vinden. Wel beknopte boer-bedrijf-profielen met daarbij korte toelichtingen op maatregelen, systeemwijzigingen of vernieuwingen. Verder biedt de site verwijzingen naar specialisten, adviseurs en subsidiemogelijkheden.

,,We kunnen de maatschappij laten zien dat landbouwers zelf het beste kunnen uitzoeken hoe duurzaamheid in de landbouw eruit moet zien. Ook leerzaam voor beleidsmakers!”


-voorBoeren-

Ze zijn klein begonnen, maar groeien snel, zoals ze zelf zeggen. Leuke no-nonsense-houding. Ik ben benieuwd of dit initiatief ook Friese boeren zal doen opveren, c.q. aanhaken.

Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw

In ‘Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw‘, een longread van WUR-Wageningen University & Research, wordt in het kort een perspectief voor circulaire landbouw in Nederland geschetst. Aanrader!

Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw, WUR-Wageningen University & Research.

In onderstaande video onderstreept Martin Scholten, directeur Dierwetenschappen bij de WUR, te midden van de blaarkoppen van de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert van Maurits Tepper en Jessica Tepper-Kuiper, het belang van samenwerking tussen wetenschap en de kringlooplandbouwpraktijk. De wisselwerking tussen de universiteit en de onderzoeksboerderij zorgt voor een prima leerschool voor studenten en onderzoekers (van de WUR), en de resultaten kunnen op basis daarvan (overal) in de praktijk worden toegepast.

WUR onderzoekt kringlooplandbouw op natuurboerderij Eytemaheert, YouTube-kanaal WUR, 8 juli 2019.

Maurits en Jessica Tepper: ‘Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan

Maurits en Jessica Tepper runnen sinds 2015 de Eytemaheert – kleinschalig begonnen in Sandebuur (Roderwolde). Zo’n drie jaar geleden zijn ze met de agrarische activiteiten verhuisd naar een pachtlocatie in Leutingewolde. Ze zijn onderzoeksboerderij in samenwerking met WUR en één van de pilotbedrijven in het project ‘Natuurinclusieve Landbouw‘ van Staatsbosbeheer.

,,Met onze boerderij, en met name met de functie als onderzoeks- en kennisplek, hopen wij niet alleen binnen ons eigen bedrijf, maar juist ook daarbuiten een positief effect te hebben. Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan.”


Maurits en Jessica Tepper, Eytemaheert

In de rubriek ‘Farmers aan het woord‘ op de website van Caring Farmers vertellen ze je alles over hoe ze dat doen. Klik op de foto hieronder voor een uitgebreid interview met Maurits en Jessica.

(Het interview ‘Maurits en Jessica Tepper, natuurinclusief kringloopbedrijf Eytemaheert‘ is vanzelfsprekend opgenomen in de rubriek ‘Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld‘, dat je – naast de vele andere artikelen – onder aan deze blogbijdrage aantreft.)

Maurits en Jessica Tepper (Eytemaheert). Foto: Caring Farmers.

Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel

De landelijke overheid en een groeiende groep boeren, bedrijven en burgers hebben dus een meer circulaire en duurzamere landbouw voor ogen. De leidende vraag daarbij is: hoe bereiken we die? En hoe krijgen we – in goede samenspraak – de consument zover om de op die wijze gerealiseerde producten af te nemen?

In het noordoosten van Fryslân buigt men zich al langer over dit vraagstuk. Onder de paraplu van Fjildlab, de naam zegt het al – een veldlaboratorium voor het versterken van de circulaire economie en een duurzame landbouwsector in Noordoost-Fryslân – denkt men daarop een antwoord te hebben, en hebben ze zich doelen gesteld om een en ander de komende jaren vorm te geven.

Simon Talsma, journalist van het Friesch Dagblad, deed op 16 februari jongstleden uit de doeken hoe daar over wordt gedacht in: ‘Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel‘. Talsma sprak met Durk Durksz, projectleider van Fjildlab, eerder onder meer werkzaam bij de Dairy Campus, een proefboerderij voor innovatieve melkveehouderij in Leeuwarden.

In het RTL-7-programma ‘Ondernemen doen we zo‘ van 29 oktober 2017 kun je kijken naar een uitgebreid interview met directeur Wendy Zuidema-Haans over ‘Smart Farming‘, bij het Food Application Center for Technology (FACT). Er is een aparte playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden‘ aangemaakt op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!

Dairy Campus en Van Hall Larenstein op RTL7, playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden’ YouTube-kanaal Kunst en Landschap.

Klik op de foto hieronder om naar de website van Fjildlab te gaan. Opnieuw Friesland in een voortrekkersrol!

Groene toekomst voor jonge boeren

,,Tot voor kort lag de focus van het agrarische onderwijs op gewaskennis, schaalvergroting en techniek. Het werken met natuur kreeg niet veel aandacht. Maar dat gaat veranderen, want op die voet doorgaan is geen optie meer in een wereld in biodiversiteitscrisis”, aldus ‘Greener future for young farmers’. ,,Om natuurinclusieve landbouw verder te ontwikkelen, zijn boeren nodig die daadwerkelijk met natuur gaan werken op hun bedrijf. Die jonge boeren moeten dan wel weten wat hun kansen en mogelijkheden zijn, dus dat vraagt om aangepast onderwijs en doeltreffende lespakketten.”

Greener future for young farmers

Vanuit de Europese Unie is subsidie toegekend voor het project ‘Greener future for young farmers’. Dit initiatief van Vogelbescherming Nederland maakt het mogelijk voor docenten om samen met het Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving en Hogeschool Van Hall Larenstein onderwijsondersteunend materiaal over natuurinclusieve landbouw te verzamelen en te ontwikkelen voor alle niveaus in het groene mbo en hbo.

Impressie Onderwijsdag Greener future for young farmers 2019, YouTube-kanaal Jamal Oulad-Eddib, 13 januari 2020.

Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs

Het groene onderwijs, van mbo tot wo, is voor de ontwikkeling van de landbouw altijd belangrijk geweest en heeft – zeker nu, in tijden van biodiversiteitscrisis – een belangrijke rol te vervullen.

Deze rol is bevestigd in de ‘Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs’, die door alle groene onderwijsinstellingen, de universiteiten van Groningen en Utrecht, de provincies, BoerenNatuur, Het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) en drie ministeries is ondertekend. Vanuit deze Green Deal wordt onderwijsmateriaal op het gebied van natuurinclusieve landbouw ontwikkeld, gedeeld, ontsloten en vooral – hopelijk – gebruikt.

Stimulering van het natuurinclusieve groene onderwijs wordt en is een van de speerpunten van Kunst en Landschap waar het de landbouwtransitie betreft. Kunst en Landschap zal als verzamelpunt van expertise middels ambassadeurs nadrukkelijk en actief bijdragen en meewerken aan de omschakeling van het ‘groene’ onderwijs.

Het groene onderwijs van de toekomst

Klik op onderstaande foto om op de site van initiatiefnemer Vogelbescherming Nederland terecht te komen. Je vindt er uitgebreide informatie (plus adressen) die je wegwijs maken in het groene onderwijs van de toekomst.

Screenshot ©Vogelbescherming Nederland

‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw’ met de ‘Online Kringloop Coach’

Met ingang van 1 mei 2020 start, op initiatief van FarmHack.nl, een online ‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw‘.

Te meer in tijden van het coronavirus neemt het online delen van kennis en ervaringen een steeds belangrijkere plek in. In nauwe samenwerking met professionals en inhoudsdeskundigen heeft FarmHack.nl een inspirerende en praktijkgerichte cursus samengesteld voor bedrijven, overheden, scholen, agrarische natuurverenigingen (ANV’s) en belangstellenden. Het delen van kennis met medecursisten staat daarbij centraal.

Online Kringloop Coach, Vimeo-kanaal Farmhack.nl, 20 maart 2020.

Doel van deze ‘trekker van deze cursus’ is digitalisering in de landbouw om te zetten in innovatiekansen voor de boer. Boerenverstand ondersteunt de cursus met vakkennis over kringlooplandbouw en contacten met koplopers. Naast het verzorgen van de crossovers tussen de projectonderdelen vervult LTO Noord een rol als kennis- en netwerkorganisatie. Bekijk hier de trailer:

Geïnspireerd geraakt? Klik dan op de de ‘Online Kringloop Coach’ hieronder. Wellicht dat ook jij je binnen vier weken tijd na het volgen van deze cursus ‘kringlooplandbouwexpert’ kunt noemen!

Wereld Natuur Fonds financiert nieuwe leerstoel ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’

Voor een toekomstbestendige landbouw voor natuur én boer is er op wetenschappelijk niveau ook aardig nieuws te melden. Om in de behoefte te voorzien meer inzicht en kennis te krijgen over hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken komt er een nieuwe leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het Wereld Natuur Fonds financiert deze leerstoel met ingang van 2020: ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’, van Prof. dr. Pablo Tittonell.

Compilatie Inaugurele Rede Pablo Tittonell 18 februari 2020, Rijksuniversiteit Groningen, YouTube-kanaal Pablo Tittonell, 23 februari 2020.

Een belangrijk doel van deze leerstoel binnen het GELIFES, het Groningen Institute for Evolutionary Life Sciences, is het onderzoeken hoe natuur en landbouw dichter bij elkaar gebracht kunnen worden. Bijvoorbeeld door onderzoek te doen naar de rol van landbouwgebieden als leefgebied voor wilde dieren. Deze kennis draagt bij aan de ontwikkeling van een landbouwsysteem dat winstgevend is voor boeren, voorziet in behoeften vanuit de samenleving én meerwaarde biedt voor natuur.

Klik op de foto hieronder voor meer informatie over de nieuwe leerstoel. Vanzelfsprekend vind je dit artikel ook in de opsomming van artikelen hieronder in het overzicht van publicaties in de rubriek ‘Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld‘.

Jaring Brunia: ‘De logica die ik miste in de gangbare landbouw vond ik in de natuur’

,,De natuur heeft overal een oplossing voor”. zegt de Friese Boer Brunia in onderstaande video, waar Pablo Tittonell overigens ook in ‘figureert’. Hij maakt onderdeel uit van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’, gemaakt door Jasper Spanjaart, in samenwerking met het Wereld Natuur Fonds.

Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.

Aflevering 1 mini docu-serie ‘Bodemprijs’, YouTube-kanaal WWF, 15 oktober 2019.

Journaal-presentator Winfried Baijens betreedt het erf van boer Jaring Brunia

Brunia timmert aardig aan de weg. Zo kreeg hij eind november 2019 bezoek van NOS-verslaggever Winfried Baijens, die toen startte met een nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’.

Baijens vraagt zich in de eerste aflevering daarvan af of de alternatieve manier van boeren van Jaring Brunia realistisch is en of zijn werkwijze op grote schaal toepasbaar is. Kunst en Landschap maakte daarvan een korte reportage. Klik op: ‘NOS-verslaggever Winfried Baijens start nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’, of de illustratie hieronder om hem te bekijken.

Stichting BD Grondbeheer geeft impuls aan kringlooplandbouw in Friesland

,,Medio mei gaf de stichting BD Grondbeheer een impuls aan de kringlooplandbouw in Friesland door een koopakte te tekenen van 28 hectare en deze in erfpacht uit te geven aan biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia in het Friese dorp Raerd”, zo meldt ons BioJournaal op 26 mei 2020.

Eind 2014 heeft Jaring 40 hectare familiegrond plus 15 hectare pachtgrond van It Fryske Gea omgeschakeld naar biologisch. In 2018 is hij doorgeschakeld naar de biodynamische landbouwmethode. Hij had echter nog te weinig land voor zijn droombedrijf. Nu dus wel. Klik op de foto hieronder voor zijn relaas.

,,Dankzij de grondaankoop van Stichting BD Grondbeheer heb ik nu betaalbare hectares tot mijn beschikking waarop ik mijn missie verder kan gaan ontwikkelen.”


Jaring Brunia
Jaring Brunia in dromenland(schap). Foto: Annelijn Steenbruggen.

‘Nieuw boeren’: tien (ook gangbare) boeren schakelen om naar kringlooplandbouw

In zijn boek ‘Nieuw Boeren, je leent het land van je kinderen‘ beschrijft Kees Kooman – zonder bekeringsdrang en met boerenverstand – tien boerenfamilies, van Schiermonnikoog tot Zeeland en Limburg, die de transitie naar een nieuwe landbouw hebben ingezet. ,,De sector staat onder grote druk: regelgeving vanuit de overheid, klimaatverandering, een uitgeputte bodem, dierenwelzijn, te lage prijzen. Wat doen deze boeren om zich van de toekomst te verzekeren?, vraagt Kooman zich af. ,,Ze wachten niet op de overheid, en spelen op verschillende manieren in op de behoefte van de consument. Johan Jansen bijvoorbeeld stapt over naar een onverwacht gewas – thee –, Styn Claessens ontwikkelt een kippenschuur die duurzaam en diervriendelijk is, en een groep boeren op Schiermonnikoog keert terug naar een kleinschalig en traditioneel werkende coöperatie.”

Nieuw Boeren, ‘Je leent het land van je kinderen’, Kees Kooman, uitgeverij Noordboek, juni 2019 (inclusief recensie Jannie Trouwborst.)

‘Nieuw Boeren’, radiointerview Kees Kooman en Corneel van Rijn bij Vroege Vogels

Naar aanleiding van alle boerenprotesten rondom de stikstofdiscussie vond de redactie van het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels het tijd om ook een ander geluid te laten horen. Zij nodigde schrijver van Nieuw Boeren, Kees Kooman, en een van de tien boeren die het roer om durfde te gooien, Corneel van Rijn, uit voor een boekbespreking. Kijk en beluister hieronder de uitzending van zondag 27 oktober 2019. Voor meer informatie over ook de andere boeren klik je hier.

Nieuw Boeren in NPO Radio 1 Boekenpodcast ‘De Beste Boeken’

Op vrijdag 20 december 2019 deden Jellie Brouwer (Kunststof) en Menno Bentveld (Vroege Vogels) in het radioprogramma ‘De Beste Boeken‘, een NPO Radio 1-boekenpodcast, het nog eens dunnetjes over. Het boek Nieuw Boeren, maar met name de rol die de consument speelt in de transitie naar kringlooplandbouw worden daarin uitgebreid besproken. De uitzending start bij minuut 7.44.

De boeren van de toekomst, van dierenwelzijn tot circulair

Omschakeling boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 7 november 2019.

Een zevental boeren op Schiermonnikoog is al jaren bezig om op een andere manier te boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, geen bestrijdingsmiddelen. In een radiouitzending van het BNN/VARA-programma Vroege Vogels komen ze allemaal aan het woord.

,,Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al is ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden”, schrijft Vroege Vogels. ,,Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen.”

Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages over de boeren van de toekomst.

Boeren van de toekomst: Annechien ten Have Mellema, Piet Hermus, Erik Visser en Martin Hagen, Klaas de Lange en Annette Harberink, uit: Vroege Vogels, 28 februari 2020.

Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema

De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.

Dat goede moed en doorzettingsvermogen zijn vruchten af kan werpen, lees je in: ‘Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog‘, een nieuwsbericht van de Provincie Friesland, en in Tienke Wouda’s ‘Boeren Schier kiezen locatie zuivelboerderij‘ (Nieuwe Oogst, 21 april 2020). Gedeputeerde Klaas Fokkinga is blij met de plannen van de eilander boeren. Volgens hem is het een voorbeeld voor de toekomstige landbouw in Friesland:

,,Sa as de plannen oppakt wurde op Skiermûntseach is foar my in moai foarbyld foar de takomstige lânbou yn Fryslân. In lânbou yn balâns mei de natuer mei in oanpak dy’t betocht is troch de eilanners sels.”


Klaas Fokkinga, Gedeputeerde Provinsje Fryslân

Provinciebestuur geeft Groninger boeren stof tot nadenken

Van het Friese Schiermonnikoog naar de provincie Groningen, waar het biologisch boeren wel een duwtje in de rug kan gebruiken: ,,van alle landbouwgrond is nog geen drie procent (2016) in het bezit van biologische boeren”, zo meldt de voiceover van onderstaande video. ‘Daar lag (en ligt) dus een mooie uitdaging’, volgens het Groninger provinciebestuur.

Biologische landbouw: Leren voor de toekomst, YouTube-kanaal Provincie Groningen, 21 november 2016.

Crossbaan omgetoverd tot sociaal ecologisch energielandschap, gedragen door de omgeving

We blijven in de provincie Groningen. Daar is met ingang van april 2020 het innovatieve Zonne-energiepark Meeden aan het Servicepunt Lokale Energie Voorwaarts, dat lokale energie-initiatieven in die provincie ondersteunt, toegevoegd. Een mooie combinatie van duurzame energie, ecologische tuinbouw, kunst, educatie en recreatie. Bovenal een ontmoetingsplaats voor jong en oud.

,,Wat we willen is bewijzen dat je op lokaal niveau een sociaal energielandschap kunt maken, dat wordt gedragen door de omgeving. De opbrengst blijft hier en investeren we volledig in het project.’’


Jaap Keuning

Met het coöperatieve Zonne-energiepark Meeden hopen de initiatiefnemers Jaap Keuning en partner Henriëtte Hartgers uit Meeden, en medebestuurslid Lylian Dwarkasing uit Groningen, een sociaal energielandschap te creëren dat de inwoners van Meeden en omgeving meer dan (groene) zonne-energie alleen biedt.

Onder en om de 6768 zonnepanelen – op ‘bokken’ – gaat nogal wat bedrijvigheid plaatsvinden – er komen ateliers, een biologisch tuin(bouw)- en ecologisch recreatieproject en er verrijst binnenkort een gezellige oogstkantine waar ,,we op kleine schaal onze spullen aan de man brengen en waar we met z’n allen van ons landje kunnen eten en drinken.’’

,,Toen we drie jaar geleden ons plan bespraken in het dorp merkten we dat er behoefte was om een soort tuin- en recreatieproject met scholen te doen. We geloven dat we via de kinderen ook ingang krijgen bij de ouders.’’


Jaap Keuning

Klik op ‘Crowdfunding maakt nieuw sociaal energielandschap Zonne Akkers van Meedenaren bij Zuidbroek mogelijk‘, een artikel van Johan de Veer (Dagblad van het Noorden 7 april 2020), voor meer informatie over dit sympathieke project.

De website komt eraan, zo beloofde het drietal. Kunst en Landschap gaat die en de ontwikkelingen van dit energie-tuin- en recreatieproject op de voet volgen. Ik houd je op de hoogte.

V.l.n.r.: Lylian Dwarkasing, Henriëtte Hartgers en Jaap Keuning. Foto: DvhN.

Nog een stap; van natuurinclusieve naar landschapsinclusieve landbouw

Bovenstaande voorbeelden van ‘nieuw boeren’ – de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert, een boek, een groep boeren op Schiermonnikoog en de biologische (recreatie)boeren in de provincie Groningen – zijn slechts een greep uit de talrijke initiatieven die overal in het land genomen worden om (gezamenlijk) tot een natuurinclusieve – nogmaals, ik spreek liever van landschapsinclusieve – landbouw te komen.

Landschapsinclusieve landbouw: duurzame landbouw landschappelijk op z’n plaats middels participatief werken

Waarom mijn voorkeur uitgaat naar de term ‘landschapsinclusieve landbouw’ illustreer ik graag aan de hand van een artikel van Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, dat mij op 19 maart 2020 via een nieuwsbericht van het College van Rijksadviseurs onder ogen kwam.

Erisman onderstreept daarin het belang van het vertrekpunt natuurinclusieve landbouw en pleit voor een landschappelijke benadering (binnen kaders en middels participatief werken) van het toekomstig landbouwbeleid.

Van het erf naar een heel gebied
Jan Willem Erisman, interview College van Rijksadviseurs, 20 maart 2020

.

,,Er is een veel stringenter beleid nodig op het gebied van ruimtelijke ordening om goede keuzes te maken over welke gebieden je waarvoor gebruikt. Er wordt nog te weinig in kaders gedacht.”


Jan Willem Erisman

Tweedaags congres ‘Natuurinclusieve landbouw’ – 27/28 november 2019

Op 27 en 28 november 2019, de hoogtijdagen van de stikstofdiscussie in Nederland, boden ‘stikstofprofessor’ diezelfde Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, business developer bij Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving, hun boek ‘Biodivers boeren – De meerwaarde van de natuur voor het boerenbedrijf‘, aan, aan minister Carola Schouten (LNV), tijdens een tweedaags congres Natuurinclusieve landbouw in Kamerik.

Kunst en Landschap beveelt dit boek graag aan, ‘Biodivers boeren‘ biedt voor tal van doelgroepen uitstekende handvatten om te komen tot een veerkrachtiger, natuurlijker landbouwsysteem.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Biodivers boeren – De meerwaarde van natuur voor het boerenbedrijf
Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, uitgeverij Groene Boeken Jan van Arkel, paperback, ISBN 9789062240487, € 29.95




.

Zij gaf er een reactie op, verbond haar betoog aan haar ‘Visie‘ en kwam met een welluidend slotwoord om te kunnen boeren in ‘balans met de natuur, met een goed verdienmodel’. Zij dichtte daarbij een belangrijke rol toe aan het ‘groene onderwijs’, waarbij zij hoopt dat het boek via diverse ‘relevante’ kanalen ingezet gaat worden. Schouten in een glansrol in ‘bange dagen’.

Toespraak Carola Schouten, congres ‘Natuurinclusieve landbouw’, YouTube-kanaal Louis Bolk Instituut, 12 december 2019.

Samen biodiversiteitsverlies ombuigen naar biodiversiteitsherstel

De overheid, publieke- en private partijen hebben zich op 19 december 2018 verenigd in (de landelijk opererende) stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. Biodiversiteit in Nederland herstelt zich immers niet vanzelf. Het vraagt om een systeemverandering die samen moet worden aangepakt.

Lancering Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 19 december 2018, YouTube-kanaal Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.

Met boeren, terreinbeheerders, particulieren, onderzoekers en overheden zet Deltaplan Biodiversiteitsherstel zich in voor een Nederland waar mensen én natuur zich kunnen ontplooien. Zodat Nederland een voorbeeld kan worden van een dichtbevolkte delta waar biodiversiteit en economische ontwikkeling samengaan. De ambitie daarbij is biodiversiteitsverlies in Nederland om te buigen naar biodiversiteitsherstel.
Klik voor een korte samenvatting van het Deltaplan op de illustratie links. Om alles te weten te komen over hun ambities en dromen voor 2030 klik je op de banner hieronder. Kijk hoe ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel in (het Noorden van) ons land. Je kunt zelfs partner of supporter worden!

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied’ één van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs’

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebiedis een van de winnaars van deSamen voor Biodiversiteitsprijs‘. Deze prijs waardeert projecten waarin boeren en particulieren samenwerken aan het herstel van biodiversiteit. Op 5 maart 2020, tijdens de ‘Partner- en Supporterdag‘ van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, ontvingen de twee prijswinnaars elk een cheque van €25.000 om hun projectideeën te realiseren. Klik hieronder op de gelukkige winnaars van het Friese It Heidenskip, Jitske Draijer en Ysbrand Galama, om alles te weten te komen over dit prachtige project.

De eerste Partnervlog van het Deltaplan is een feit!

Het aantal partners en supporters neemt gestaag toe; en dat willen ze weten bij het Deltaplan. Om dat kracht bij te zetten introduceerde de stichting op 11 mei 2020 haar eerste ‘Partnervlog‘. De eerste beurt viel toe aan partner Cruydt-Hoeck Wildebloemenzaden uit Nijeberkoop, Friesland. Jasper Helmantel neemt je in deze vlog mee in een rondje om zijn kwekerij:

Partnervlog Cruydt-Hoeck | Samen voor Biodiversiteitsherstel, YouTube-kanaal
Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.

Naar een rijk platteland: Groningse uitwerking van Deltaplan Biodiversiteit

Manifest ‘Naar een rijk platteland’

Een landelijk gebied met een fraai cultuurlandschap en een rijke biodiversiteit, versterking van het toekomstperspectief voor boerenbedrijven én een actieve betrokkenheid van de Groningers hierbij, dat is het streefbeeld van 14 natuur- en landbouworganisaties en kennisinstellingen. Gezamenlijk overhandigden zij op 26 mei 2020, op ludieke wijze, op een trekker met een groot boeket wilde bloemen, het manifest ‘Naar een rijk platteland‘ aan gedeputeerde Henk Staghouwer. Het manifest is de Groningse uitwerking van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel: een brede landelijke coalitie om natuurverlies om te buigen naar herstel van biodiversiteit.

Manifest Naar een rijk platteland, YouTube-kanaal NMF Groningen, 26 mei 2020.

.

.

Schat aan informatie over een van de meest prangende problemen van deze tijd

Op 24 april stond de presentatie van het boek ‘Bescherming van Biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging’, van Jan van der Straaten, Willem van Kruijsbergen en Henk Sierdsema, in het Natuur-museum in Tilburg geprogrammeerd. Het eerste exemplaar zou worden overhandigd aan Alex Brenninkmeijer, voormalig Ombudsman van Nederland. Dit evenement is vanwege de coronacrisis geannuleerd. Zoeken naar publiciteit via de (kwaliteits)kranten is dan wellicht een slimme optie – vooral als je aanleiding hebt om – op basis van ‘onderzoek’ – ze te prijzen voor de aandacht die ze met eerdere berichtgeving over biodiversiteit gegenereerd hebben.

Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boeken

Die eer valt, ook wat mij betreft, zeker ook Trouw-redacteuren Joop BoumaFrank Straver en Jeroen den Blijker ten deel, ongeacht de volgorde waarin ze bovenaan het artikel ‘Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boekenprijken, waarin ze de deplorabele toestand van de Nederlandse natuur en biodiversiteit aan de hand van een viertal boeken bespreken, die van Friesland in het bijzonder. Klik hier voor de vier boekrecensies.

Indrukwekkende lijst van partners van ‘Samen voor Biodiversiteit’

Op 4 maart 2020 werd het Nationaal Groenfonds partner van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Het sloot zich aan bij de inmiddels indrukwekkende lijst van publieke en private partners. Sinds september 2019 kwamen er maar liefst 25 bij. (Ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen vallen in de categorie publieke partners, bedrijven, organisaties, kennisinstellingen en ‘initiatieven’ zitten in de categorie private partners.)

Nationaal Groenfonds, financieel verbinder voor veelzijdig groen

Om met elkaar tot een natuurinclusieve landbouw te komen is het hebben van een imposante lijst van gelijkgestemden alleen natuurlijk niet genoeg, invulling van plannen en omschakeling vergt immers ook ‘doelmatige’ financiering. Het ‘binnenhalen’ van het Nationaal Groenfonds als (nieuwe en belangrijke) partner biedt uitstekende kansen voor een ruimhartige en deugdelijke op de problematiek afgestemde financiële ondersteuning.

Het Groenfonds is in 1994 op initiatief van Pieter van Vollenhoven door Rijk en provincies opgericht om met (voorheen lastig te verkrijgen) leningen projecten te financieren die de kwaliteit van onze groene leefomgeving moest verbeteren. Daarbij werd het accent gelegd op natuur en landschap, maar ook lucht en water, biodiversiteit en beleving.

Daar is in de loop van tijd en met de transities die – ook volgens het ministerie van LNV – gemaakt dienen te worden enige verandering in gekomen. Omschakeling in de landbouw vergt natuurlijk grote sommen geld, die ‘in samenhang’ besteed moeten worden. Kijk hieronder, in vogelvlucht, naar een animatievideo van het huidige Nationaal Groeifonds.

Nationaal Groenfonds in vogelvlucht, YouTube-kanaal Nationaal Groenfonds, 3 juni 2019.

Wat betekent natuurinclusieve kringlooplandbouw voor ondernemers in de praktijk?

,,De uitdaging is om meer ondernemers, met name jongeren, financieel te ondersteunen om over te schakelen naar natuurinclusieve bedrijfsvoering. Het ontbreekt namelijk niet aan ideeën en enthousiasme onder – in dit geval – Noord Hollandse boeren”, aldus de voiceover van LTO Noord in onderstaande video. Kijk naar een korte documentaire van Nieuwe Oogst over natuurinclusieve kringlooplandbouw, waarbij ook wordt ingegaan op de financierings’problematiek’.

Documentaire ‘Natuurinclusieve Landbouw in Noord-Holland in beeld’, YouTube-kanaal Nieuwe Oogst, 19 november 2018.

Resultaat: niet minder, wel minder kosten!

Wat dichter bij huis: de 33-jarige Doeko van ’t Westeinde, heeft een akkerbouwbedrijf in Oost-Groningen, in Nieuweschans op de zware klei. Hij teelt voornamelijk witte tarwe en daarnaast suikerbieten, koolzaad en luzerne voor de grasdrogerij. Hij doet aan agrarisch natuurbeheer. Zijn financieel resultaat is daardoor niet minder, wel maakt hij minder kosten.

Op weg naar een natuurinclusieve landbouw: akkerbouwer Doeko van ’t Westeinde, YouTube-kanaal Groen Kennisnet, 16 mei 2018.

Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten

,,Hoe kun je ecologische diensten verwaarden, zodat het een economische factor van je bedrijf wordt? Die vraag was het uitgangspunt van het studietraject dat de Friese melkveehouder en innovatiemanager Pieter van der Valk vorig jaar (2019) in het kader van de Nuffield Scholarships doorliep. Die zoektocht gaat door in de vorm van projecten op zijn bedrijf”, schrijft freelance journalist Ida Hylkema op 18 maart 2020 in agrarisch vakblad Nieuwe Oogst.

In een interview in ‘Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten‘ laat Hylkema de melkveehouder uit Ferwoude oplossingen aandragen voor een (radicale) omschakeling naar natuurinclusieve kringlooplandbouw.

,,We moeten een oplossing zoeken om de input in de kringloop te verwaarden”

Pieter van der Valk
Pieter van der Valk – Nuffield Scholar 2019, YouTube-kanaal Nuffield Nederland, 12 mei 2019.

Kunst en Landschap is bekend met het werk en onderzoek van Pieter van der Valk en gaat zijn innovatieve plannen en projecten de komende tijd op de voet volgen. Natuurlijk bericht ik je over de voortgang daarvan – wellicht in een aparte blogbijdrage.

Hieronder alvast een indruk van zijn visie op hoe de innovatie van ons landbouwsysteem via de weg van wetenschap vanuit een kaderstellende integrale benaderingswijze – met vallen en opstaan – plaats zou moeten vinden. Ik neem zijn opiniestuk, ‘Mist aan de horizon hindert vooruitgang‘ (Leeuwarder Courant, 16 mei 2020; zonder foto), waarin hij de polarisatie in de landbouwdiscussie hekelt, integraal op:

Nog een voordeel: (regionale) kringlooplandbouw speelt in op klimaatverandering

Er zijn dus – ook in het noorden – in toenemende mate akkerbouwers en veetelers die initiatieven nemen om (regionaal) samen te werken aan kringlooplandbouw. Pieter de Wolf, senior onderzoeker bij Wageningen University & Research, geeft in de video hieronder een voorbeeld van die samenwerking, legt uit hoe onderzoek kan helpen om dit nog verder te ontwikkelen en wijst op een ander voordeel: je speelt in op klimaatverandering.

Regionale samenwerking tussen akkerbouwers en veetelers, YouTube-kanaal WUR, 5 december 2018.

Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw

,,Voor een transitie naar natuurinclusieve landbouw maakt het veel uit of boeren zelf deze vorm van landbouw kunnen zien als een mogelijke en gewenste koers voor hun bedrijf. Begrip van de rol van culturele normen in de landbouw is dan ook van groot belang voor partijen die beslissingen van boeren zouden willen beïnvloeden”, schrijft Judith Westerink in een Nieuwsbericht van Wageningen University & Research op 17 maart 2020: ‘Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw‘.

Deze bijdrage maakt onderdeel uit van, en verwijst naar het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?

Wat is een goede boer? En wat is een goed landschap? Boeren zien andere dingen in het landschap dan niet-boeren. Kan een ‘goede boer’ natuurinclusief zijn, als een ‘net landschap’ voor boeren belangrijk is om aan elkaar en zichzelf te laten zien dat ze een goede boer zijn? Het rapport wijst uit dat boeren zelf een cultuurverandering zien – dat geeft hoop voor een bredere toepassing van natuurinclusieve praktijken.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?
‘De rol van culturele normen in een beweging richting natuurinclusieve landbouw’, J. Westerink, T.A. de Boer, M. Pleijte & R.A.M. Schrijver, WOt-technical report 161, WUR Wageningen

Alex Datema over het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Alex Datema is voorzitter van BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer. Hij runt een regulier melkveebedrijf met 110 melkkoeien in Briltil in de provincie Groningen. Zijn bedrijf heeft 70 hectare grasland waarvan 15 hectare bestemd is voor weide- en akkervogelbeheer met onder andere kruidenrijk grasland, bloemenranden, heggen en hagen, en zogeheten ‘plas-dras’-land. Wat is en doet BoerenNatuur? Alex legt het je hieronder uit:

Wat is BoerenNatuur, YouTube-kanaal BoerenNatuur Agrarische Natuur- en Landschapsbeheer, 16 oktober 2019.

Nadat individuele boeren zich vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw schoorvoetend meer gingen bezighouden met natuur en landschap op en rond hun bedrijf, ontstond gaandeweg een beweging onder groepen boeren, die zich – op hun beurt – verenigden in collectieven – samen met agrarisch natuurbeheerders.

Dit resulteerde uiteindelijk in 2016 in de oprichting van BoerenNatuur, een vereniging die zich – in goed overleg met de (provinciale en landelijke) overheid – in ging zetten voor beheer van het agrarisch landschap en stimulering van biodiversiteit.

‘Samen voor Biodiversiteit’ in gesprek met Alex Datema van ‘BoerenNatuur’

Je zag Datema al eerder voorbijkomen in een video hierboven over de stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarvan (ook) BoerenNatuur partner‘ is. Op welke wijze hij denkt een goede partner te zijn voor dit plan doet hij uitvoerig uit de doeken in een interview dat deze stichting met hem had in ‘In gesprek met Alex Datema – BoerenNatuur‘.

Alex Datema: Het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Is Alex Datema een ‘goede boer’? Die vraag stelt hij zichzelf in een blogbijdrage op BoerenNatuur op 6 april 2020, daarmee refererend aan het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘ van eerdergenoemde Judith Westerink. Zichzelf beantwoordend stuurt Datema aan op een herdefiniëring van het begrip. Je leest het in ‘Het herdefiniëren van ‘de goede boer’.

,,Wat betreft het agrarisch natuur- en landschapsbeheer weten we wel zo’n beetje wat we moeten doen, maar wat betreft het klimaat, de waterkwaliteit en stikstof is er nog een lange weg te gaan en moeten we snel aan de slag. Daarvoor hoeven we niet te wachten op de politiek, we kunnen en moeten gewoon beginnen!”


Alex Datema

Vogelbescherming Nederland: ‘Tijd voor een groene Mansholt’

,,Nederland moet afstappen van een landbouw gebaseerd op maximale productie voor de wereldmarkt waarbij vele tonnen veevoer worden geïmporteerd en de mest hier achterblijft. We moeten de weg inslaan naar een grondgebonden landbouw met ruimte voor natuur”, zegt Kees de Pater, hoofd Communicatie Vogelbescherming Nederland.

,,Boeren wegzetten als dé oorzaak van de grote achteruitgang van biodiversiteit en vernietiging van natuurrijke landschappen lost niets op. Maar dat geldt net zo hard voor het ontkennen of bagatelliseren van de negatieve invloed van ons landbouwsysteem op natuur en landschap.”


Kees de Pater

In zijn artikel ‘Tijd voor een groene Mansholt‘ (Vogelbescherming Nederland, 29 april 2020) prijst hij de initiatieven van boeren, burgers en natuurorganisaties die laten zien dat het anders kan en duidt hij de voortrekkersrol die Vogelbescherming hierin graag speelt – in verschillende samenwerkingsverbanden, samen met het netwerk van boerenland-vogelboeren en dankzij steun van leden en vele andere partijen.

De grutto is de waakvogel van ons landschap

Een van die partijen is de Rijksuniversiteit Groningen. Vogelbescherming Nederland is sinds april 2020 medefinancier van het nieuwe onderzoek van het team van hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, dat met ingang van die datum – en na jarenlange inspanningen daarvoor – nieuwe wegen inslaat. De financiering van het integrale onderzoeksproject voor de komende jaren is nog niet geheel rond, maar Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien, want er is goedkeuring vanuit Den Haag (LNV) vanwege landelijke representativiteit van de onderzoeksgegevens.

De komende vijf jaar willen de onderzoekers gefundeerde kennis en inspiratie leveren aan alle partijen die toewerken naar een melkveehouderij met een bedrijfsmodel dat is gebaseerd op natuurlijke processen in bodem, water en lucht.

,,De grutto is als boerenlandvogel in staat ons te laten zien of het met deze transitie de goede kant op gaat. De aanwezigheid en een toenemend broedsucces van grutto’s indiceren namelijk een hoge biodiversiteit, een gebalanceerd voedselweb en bodems die horen bij een duurzame melkveehouderij, kortom het aantrekkelijke landschap waar we met z’n allen naar toe willen.’’


Theunis Piersma

Lees alles over dit (nieuwe) onderzoek en kijk, zie, luister en beleef wat de grutto, de Koning van de Weide, ons vertelt over de natuurwaarden van het Nederlandse boerenland in de uitgebreide Kunst en Landschap-special ‘De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND‘.

Manifest tot herleving van het landbouwdebat

,,Het debat over de toekomst van de Nederlandse landbouw is de afgelopen jaren sterk in intensiteit toegenomen. Dat is ook nodig; er zijn veel uitdagingen en onzekerheden – rond boereninkomens, milieu, klimaat, en gezondheid – die vragen om een uitwisseling van ideeën en visies”, schrijven Joris Lohman en Jeroen Candel op 9 mei in hun ‘Manifest’ dat – in eerste instantie – door 42 medestanders is ondertekend.

Zij roepen daarin op met hen mee te doen. Na jaren van polarisatie vinden zij het tijd, en noodzakelijk, samen het publieke debat te koesteren en te beschermen – om de landbouw, het landschap, en de toekomst van ons voedsel ‘veilig te stellen’. Lees hier hun Manifest tot herleving van het landbouwdebat‘.

Voedseldebat in Rode Hoed, Foodlog, 9 mei 2020. Fotocredits: Michiel Wijnbergh.

Ik heb hen nog diezelfde dag verzocht om mij namens ‘Kunst en Landschap Noord Nederland‘ toe te voegen aan het rijtje verontrusten.

Een gezond leven op een gezonde planeet

De Transitiecoalitie Voedsel is een coalitie van Nederlandse koplopers in de wereld van landbouw, voedsel, natuur en gezondheid. Ze werken aan nieuwe oplossingen voor het huidige landbouw- en voedselsysteem dat ecologisch, sociaal en economisch volgens hen steeds meer vastloopt. Ze noemen de situatie waarin dat systeem verkeert ‘urgent’ en vinden ‘het spel groener spelen’ niet de oplossing. Wat wel, lees je in: ‘Op weg naar een nieuw voedselsysteem‘.

Transitiecoalitie Voedsel, YouTube-kanaal TcV, 16 december 2019.

‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’

Fotocredits: Herman Wijffels, Wikimedia (uit: Foodlog, 11 mei 2020).

Op 12 mei zou in De Rode Hoed in Amsterdam een groot debat plaatsvinden over de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem. Vanwege het coronavirus werd (en wordt!) het ‘debat’ online gevoerd, in twee episodes.

Tijdens het eerste viergesprek voerden gespreksleider en moderator Felix Rottenberg en Foodfriend-ridders van het eerste uur Bert van Ruitenbeek en Wouter van der Weijden een diepgaand gesprek met Herman Wijffels, boerenzoon, voorheen voorzitter Rabobank en SER en hoogleraar ‘Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering’, bovenal revolutionair denker en begenadigd spreker.

Mediapartner van en deelnemer aan de interview-gesprekkenserie, Foodlog, registreerde de eerste online bijeenkomst integraal en zette hem op 10 mei online. Hij duurt ongeveer een uur, maar je mag hem niet missen; compacte wijsheid uit de mond van een (herboren en ‘groene’) Mansholt 2.0. Je kunt hem hieronder bekijken, of – als je nu even geen tijd hebt – terugkijken op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.

Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’, YouTube-kanaal Foodlog, 10 mei 2020.

In ‘Interview Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw‘, een bijdrage van Foodlog van 11 mei, wordt uitgebreid teruggeblikt op het viergesprek dat medio mei 2020 plaatsvond.

‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’

Deze interviewsessie kreeg aan het eind van de derde coronacrisismaand een vervolg. Daarbij ging het in de (uitgebreide) paneldiscussie wederom over ‘de speelruimte voor veranderingen in ons voedselsysteem’. Ditmaal ‘schoven’ Melanie Peters, directeur Rathenau Instituut, Dick Veerman, initiator en moderator Foodlog, Alex Datema, melkveehouder en voorzitter BoerenNatuur en Lianne de Bie, directeur van het Slow Food Youth Network ‘aan’.

‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’, YouTube-kanaal Foodlog, 26 mei 2020.

Een boer, wetenschapper, journalist en een jongerenvertegenwoordiger plaatsten dus hun observaties bij gezondheid als landbouwparadigma van de toekomst. Waar zit de speelruimte voor verandering? Gaat het om landbouw of om ruimtelijke ordening? Hoe gaan we de schuldenlast van de landbouw oplossen? Hebben we niet een heel andere grondpolitiek nodig? Allemaal vragen die in bovenstaande online paneldiscussie aan bod kwamen. Alexis de Roode deed opnieuw namens Foodlog (op 27 mei 2020) verslag in: ‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’.

De toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem

In het kader van Brede Maatschappelijke Heroverwegingen (BMH) is het rapport Tenminste houdbaar tot: bewegen naar een duurzaam voedselsysteem gepubliceerd. Hiermee worden belangrijke aanbevelingen gedaan voor beleidskeuzes voor de toekomst van Nederland op de lange termijn. De aanbevelingen zijn samengesteld door een interdepartementale werkgroep, zijn tot stand gekomen na brede maatschappelijke consultatie, en dienen ter input voor de politiek en het komende kabinet.

Er wordt daarin onder andere gepleit voor een stevigere (regie)rol voor de overheid, een meer regionale (gebiedsgerichte) aanpak en het beprijzen van maatschappelijke kosten.

In het voorwoord van het rapport wordt melding gemaakt van het feit ‘dat het aannemelijk is dat de coronacrisis ook gevolgen zal hebben voor het functioneren van het voedselsysteem. Tegelijk, ‘dat er onverminderd een beleidsopgave ligt om het voedselsysteem te verduurzamen’ en dat ‘het belangrijk is om de lessen die ze uit de crisis trekken met de beleidsopgave moeten verbinden.’ Een toekomst met (grote) onzekerheden en waarbij stippen op de horizon lastig te zetten zijn.

De transitie naar een duurzaam voedselsysteem is daarmee een grote omslag. Een dergelijke omslag brengt kansen met zich mee, maar vraagt ook van alle betrokkenen aanpassingen. Boeren, banken, supermarkten, en consumenten zullen op een nieuwe, meer duurzame manier invulling moeten geven aan hun rol in het systeem.

Geen laaghangend fruit binnen landbouw- en voedselbeleid

Het PBL, het Planbureau voor de Leefomgeving, heeft in het rapport Kansrijk landbouw- en voedselbeleid op basis van het politieke en maatschappelijke debat een breed spectrum aan mogelijke beleidsmaatregelen geïnventariseerd en geanalyseerd op effectiviteit, uitvoerbaarheid en juridische legitimiteit. Het rapport is een analyse van beleidsopties voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 vanuit verschillende perspectieven. Uiteindelijk zijn 27 beleidsmaatregelen beschouwd in de kernthema’s: gezond en duurzaam voedsel, het sluiten van kringlopen, de balans tussen landbouw en natuur en het duurzaam verdienvermogen in de landbouw.

Uit het rapport blijkt dat er geen laaghangend fruit is, dat wil zeggen dat geen van de maatregelen positief werkt voor alle beschouwde opgaven op het gebied van de leefomgeving, de economie en sociale aspecten, en tegelijkertijd gemakkelijk te nemen is. Welke maatregelen met welke effecten het meest relevant zijn om problemen binnen het landbouw- en voedselsysteem op te lossen is volgens het Planbureau dan ook een politieke keuze.

Kansrijk landbouw- en voedselbeleid, YouTube-kanaal PBL, 26 mei 2020.

(Noord) Nederland proeftuin voor onszelf, voor Europa, voor de wereld?

‘Geen laaghangend fruit’ is wellicht een wat eufemistische duiding, bezien vanuit de huidige sterk gepolariseerde blik op de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem van de ‘uitvoerenden’: politiek, overheid, ngo’s, boeren, burgers en buitenlui. Wij allemaal dus!

Ik denk dat dáárin de grootste uitdaging besloten ligt voor het multimediale platform Kunst en Landschap: het ‘in beeld’ brengen en (hopelijk ook daardoor) het enthousiasmeren van de totstandkoming van een ‘reële’ dialoog over het proces van aftasten, de mogelijke wegen die (met vallen en opstaan) ingeslagen (kunnen) worden, en de (missiegedreven) innovaties die kunnen leiden tot een voor alle belanghebbenden ‘aanvaardbaar’ land(bouw)- en voedselsysteem op weg naar – in eerste instantie – 2030. Landschapsinclusief, ‘aan de hand’ van regiodeals en met een doordacht verdienmodel waarmee (Noord) Nederland een voorbeeld – een proeftuin – kan zijn – voor onszelf, voor Europa, voor de wereld!

Hoe de boerenwereld zich splitst

Compilatie. Met dank aan Melk van het Noorden, Houssam Diab en Ellen Meinen

Dat ook in de boerenwereld zelf de meningen verdeeld zijn zal niemand zijn ontgaan. Sjoerd Hofstee, journalist Melk van het Noorden, sprak met Henk Schoonvelde, melkveehouder in Koekange en voorzitter van de Nederlandse afdeling van de European Dairy Farmers (EDF), en Alex Datema, voorzitter van BoerenNatuur, over de huidige tegenstelling in opvattingen hoe de landbouw- en voedseltransitie (al of niet) in te gaan. Hij ‘signaleert’ een splitsing onder boeren en neemt de laatste (ook Europese) ontwikkelingen aan de hand van een aantal prominenten uit de agri- en foodwereld onder de loep in: ‘Hoe de boerenwereld zich splitst‘.

Re-Rooting the Dutch Food System; From More to Better

Voor wat betreft visieontwikkeling op de inrichting van ons landbouw- en voedselsysteem heeft de naoorlogse politiek zijn oor veelal te luisteren gelegd bij onderzoek verricht aan de Wageningse universiteit, die – mede vanwege een voortreffelijke internationale reputatie – heden ten dage onder de naam Wageningen University & Research opereert. Ook daar vindt momenteel een omslag in het denken plaats – meer gericht op regeneratie, her- of terugwinnen.

Regeneratieve landbouw is een systeem van landbouwprincipes dat de bodem verrijkt, biodiversiteit verhoogt, waterhuishouding verbetert, koolstof vastlegt en de ecosysteemdiensten verbetert. Daarmee heeft het de belofte in zich dat het weerbaarheid tegen klimaatuitdagingen vergroot, landschappen verrijkt en de verdiencapaciteit van het boerenbedrijf vergroot.

Hoogleraar Dierlijke Productiesystemen en hoofdaanvrager van het onderzoeksteam ‘Re-Rooting the Dutch Food System – From More to Better‘, Imke de Boer, neemt je mee op een reis langs zes unieke regio’s in Nederland, die sterk verschillen in agro-ecologische en sociaal-economische omstandigheden, en beschrijft hoe hun ideale voedselsysteem er in 2050 in die regio’s uit kan zien.

Imke FoodVision, YouTube-kanaal Wageningen University & Research, 30 januari 2020.

“A transition to a healthy and regenerative food system requires collective knowledge and action. I am honoured to be surrounded by so many inspiring thinkers with whom we have built this food future.”


Imke de Boer
Re-rooting the Dutch food system – from more to better, YouTube-kanaal WUR, 4 juni 2020.

Stappen naar kringlooplandbouw in Noord Nederland

Ik ga hieronder een poging doen je – op hoofdlijnen – op de hoogte te houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.

‘Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream’

Om die (over)gang goed te kunnen volgen en begrijpen is een blik op het (prille) verleden niet onbelangrijk. 2020 mag dan gezien worden als (wenselijk) kantelpunt, het is zeker niet zo dat er – met name in Noord Nederland – niet eerder al initiatieven genomen zijn om de weg naar kringlooplandbouw in te (willen) slaan.

Kringlooplandbouw in Noord-Nederland, de gemaakte stappen


Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream, WUR, 2014.

Sinds 1990 wordt er in Noord-Nederland, waaronder de Noardlike Fryske Wâlden en de provincie Drenthe, door melkveehouders, wetenschappers en beleidsmakers geëxperimenteerd om de kringloop van mineralen op het boerenbedrijf zo goed mogelijk te sluiten. Steeds meer agrarisch ondernemers werden (en worden) zich bewust van het belang van het sluiten van de kringloop, ingegeven door aanscherping in mestwetgeving, schaarste van grondstoffen, hogere kosten van kunstmest en belasting van de omgeving. Efficiënt gebruik van grond- en hulpstoffen was daarbij de kerngedachte. Anno 2020 kunnen we daar de stikstofproblematiek (die natuurlijk toen ook al speelde) en discussie daarover aan toevoegen. Klik hier of op de foto om ‘Kringlooplandbouw in Noord Nederland, van marge naar mainstream‘ in te kijken of te downloaden.

Film: ‘Winst met kringlooplandbouw’

,,Winst met kringlooplandbouw, zowel economisch als voor de natuurlijke omgeving”, daarmee sluit the voice over van onderstaande film af. In een bijna uurlange reportage van Huib Schoonhoven wordt aan de hand van voormalig (kringloop)onderzoeker aan de WUR – in hart en ziel boer – Jaap van Bruchem, een positief beeld geschetst van het complexe vraagstuk hoe (gangbare) boeren aangezet kunnen worden om over te schakelen op kringlooplandbouw. Friese en Drentse boeren die dat al deden komen daarbij aan het woord. Kijken!

Winst met kringlooplandbouw, YouTube-kanaal Huib Schoonhoven, 26 februari 2020.

‘Grutsk’, zes trotse boeren uit het Noorden over het ‘Nieuwe Boeren’

Nog meer film! Kunst en Landschap houdt van verbeelden. Voordat je je op de actuele artikelen hieronder stort, wijs ik je op een eerdere blogbijdrage over een educatief filmproject: ‘Grutsk‘, over hetNieuwe Boeren‘. Het ging op 7 november 2019 in première op het Noordelijk Filmfestival. Kijk – (gratis) tachtig minuten lang – naar een zestal trotse boeren uit het Noorden.

Hop on in: ‘Grutsk’ op het Noordelijk Filmfestival in première; over het ‘Nieuwe Boeren’. Wel weer terugkomen!

Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld

Hieronder houd ik je in handige maandoverzichten op de hoogte van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, evenementen, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – januari 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – februari 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – maart 2020




.

April 2020

Provincie gaat 700 hectare grond duurzaam verpachten
RTV Noord Nieuws, 3 april 2020

.

Waarom de boeren de onderhandelingstafel verlieten
Nikki Sterkenburg, Vrij Nederland. 5 april 2020
.

De toekomst van de veeboer: de politicus en de veevoerfabrikant blijven het fundamenteel oneens
Lukas van der Storm, Eindhovens Dagblad, 5 april 2020

.

Blog Alex Datema: Het herdefiniëren van ‘de goede boer’
Alex Datema, website BoerenNatuur, 6 april 2020


.

Boeren horen bij Nederland-Televisiespot, YouTube-kanaal Farmers Defence Force, 7 april 2020.
De huidige voedseltransitie met Joris Lohman, YouTube-kanaal Food Hub, 7 april 2020.

Crowdfunding maakt nieuw sociaal energielandschap Zonne Akkers van Meedenaren bij Zuidbroek mogelijk
Johan de Veer, Dagblad van het Noorden, 7 april 2020

Natuurlijk Werken; De basis van Natuur-inclusieve Landbouw
Pure Graze (Blog), 10 april 2020

.

Manifest van 170 wetenschappers: het is een blunder als we niet groener uit de coronacrisis komen
(Incl. Manifest 170 wetenschappers + namen)
Frank Straver, Trouw, 11 april 2020

De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND
Robert Rosendal, Kunst en Landschap Noord Nederland, 15 april 2020
.

Hoe meer biodiversiteit, hoe stabieler de opbrengsten
Bio Mijn Natuur, herplaatsing n.a.v. verschijning artikel in Science Advances, 15 april 2020 (artikel ingesloten)
.

“Richt noodsteun op regionale en natuurinclusieve kringlooplandbouw”
Bio-Journaal, Nieuws, 16 april 2020
.

Meer gras spekt de kas (deel 1)
Peter Takens, Wij.land, 16 april 2020
.

Coronacrisis en de voedselmarkt: wat zijn de effecten?
Kassa – BNNVARA (artikel), 16 april 2020

.

Provincies Drenthe en Groningen subsidiëren proef biologische strokenteelt in Valthermond
Dagblad van het Noorden, Nieuwsbericht, 16 april 2020

Een pleidooi voor woest aantrekkelijk natuurbeleid: #herwoesting
Jan van Poppel, de Correspondent, 16 april 2020
.

Kringloopboeren, verenigt u!
Peter Oosterhof, Melk van het Noorden, 17 april 2020
.

WUR: krimp veestapel niet altijd nodig
Johan Oppewal, Boerderij, 17 april 2020


.

Maak de landbouw robuuster voor gegarandeerde voedselvoorziening
Jan Willem Erisman, Joop (Opinie), 17 april 2020
.

Ontwikkelrichtingen voor de Nederlandse landbouw in 2050
WUR, Wageningen University & Research, Nieuws, 17 april 2020

.

Landbouw in Nederland in 2050, Effecten van ontwikkelrichtingen
WUR, Wageningen University & Research, april 2020





.

Landbouwgrond: zo waardevol en toch te duur
Susan Drion, Biodiversity in Business (Blog), 20 april 2020

.

Ontwikkelrichtingen voor de Nederlandse landbouw in 2050
Melkvee.nl, Nieuws, 20 april 2020

.

Deze duurzame boer heeft zowaar een opvolger gevonden
Pieter Hotse Smit, de Volkskrant, 20 april 2020

.

Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog
Nieuwsbericht Provincie Friesland, 21 april 2020

.

Franke Remerie geeft boerengrond een tweede leven, en u kunt daarbij helpen
Emiel Hakkenes, Trouw, 23 april 2020

.

Regie en keuzes in het nationaal
omgevingsbeleid (NOVI)

drs. K.H. Ollongren, De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 23 april 2020
.

Stikstofaanpak versterkt natuur en biedt economisch perspectief
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Nieuwsbericht, 24 april 2020

.

Nature-based agriculture for an adequate human microbiome
Jan Willem Erisman, Springer Nature, 24 april 2020

.

Weerstand van alle kanten tegen nieuwe stikstofaanpak
Emiel Hakkenes, Trouw, 24 april 2020

.

Deze keer gaan de boeren niet naar het Malieveld
Jorg Leijten, Geertje Tuenter en Rik Rutten, NRC, 24 april 2020


.

Webinar Herenboeren Nederland, Vimeo-kanaal Herenboeren Nederland, 24 april 2020.

5 miljard voor stikstofproblemen
Vroege Vogels, 26 april 2020
(radiofragment)

.

‘Tegenstelling biologische en gangbare landbouw gaat verdwijnen’
Joris Gerritsen, Leeuwarder Courant, 26 april 2020
.

Blijf, jonge boer
Dorine van den Beukel, Freya Zandstra, Noorderbreedte, 28 april 2020


.

Uitkoopregeling kabinet versterkt de tweedeling
Franke Remerie (Land van Ons), artikel Linkedin, 29 april 2020



.

Help mee, voor een kringloop-commercial op tv
Oproep aan burgers: ’Sluit je aan bij de kringloopbeweging’, Caring Farmers, 29 april 2020

.

Akker van de Toekomst brengt duurzaam telen dichterbij
Jorg Tönjes, Nieuwe Oogst, 29 april 2020

.

Tijd voor een groene Mansholt
Peter de Pater, Vogelbescherming Nederland, 29 april 2020


.

Structurele belemmeringen voor een transitie naar meer natuurinclusieve melkveehouderij, YouTube-kanaal UUGeosciences, 30 april 2020.

Mei 2020

Geert en zijn boerderij van 200 mensen
VPRO Tegenlicht, Future Shock Pioniers – aflevering 4, 3 mei 2020
(Podcast)

.

Stikstofplan heeft zelfde denkfout als de PAS
Theo Klein, Friesch Dagblad, 3 mei 2020



.

Rabobank wil boeren in de toekomst verplichten om duurzamer te produceren
Barbara Baarsma, BNN/VARA, Vroege Vogels, 3 mei 2020 (radiofragment)

Minister, de boer wacht op kringlooplandbouw
John Arink, Monique van der Laan en Jorien de Lege, AD (Opinie), 5 mei 2020

.

Column: Zijn we klaar voor de toekomst?
Alex Datema, Veldpost, 5 mei 2020

.

RDA pleit voor aandacht voor dierenwelzijn bij omschakeling naar kringlooplandbouw
AgriHolland Nieuws, 6 mei 2020
.

Landbouw stabiele factor voor Nederlandse economie
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 7 mei 2020


.

RDA: zet het dier voorop in kringlooplandbouw
Ilona Lesscher, Nieuwe Oogst, 7 mei 2020

.

Online debat ‘Natuurinclusieve landbouw; een mythe?’, YouTube-kanaal Communicatiebureau de Lynx, 7 mei 2020.

Terugblik online debat: Sterrensysteem voor natuurinclusieve landbouw?
Rob Janmaat, Communicatiebureau De Lynx, 8 mei 2020
.

De toekomst van natuurinclusieve landbouw hangt af van het GLB
Rob Janmaat (Communicatiebureau de Lynx), Linkedin, 8 mei 2020
.

Gelukt! Vanavond is onze kringloop-commercial te zien op tv!
Caring Farmers, Nieuws, 8 mei 2020

.

Caring Farmers Kringloopcommercial, YouTube-kanaal Caring Farmers, 8 mei 2020.

Manifest tot herleving van het landbouwdebat
Joris Lohman en Jeroen Candel, Foodlog, 9 mei 2020

.

Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’, YouTube-kanaal Foodlog, 10 mei 2020.

Interview Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’
Alexis de Roode, Foodlog, 11 mei 2020

.

Met deze ideeën krijgt de natuur weer de ruimte
Jan van Poppel, De Correspondent, 11 mei 2020

.

Advies: concentreer landbouwgebieden
Martha Bakker (Denktank DenkWerk), Gebiedsontwikkeling.nu, 11 mei 2020

Opinie: Tjeerd De Groot en integriteit
Sieta van Keimpema, Melkvee, 11 mei 2020

.

Caring Farmers timmert aan de weg met commercial
Ruth van Schriek, Veldpost, 12 mei 2020

.

‘Draagvlak voorop in nieuwe GLB’
Nieuws GLB, dubbelinterview GLB met André Arfman (NAJK) en Alex Datema (BoerenNatuur), 12 mei 2020

.

Marc Calon treedt terug als voorzitter LTO Nederland
Persbericht LTO, 13 mei 2020

.

Gematigde boerenvoorman laat landbouwsector diep verdeeld achter
Vasco van der Boon en Bas Knoop, Financieel Dagblad, 13 mei 2020
.

Commentaar: Het vertrek van Marc Calon
Gerdt van Hofslot, Dagblad van het Noorden, 14 mei 2020


.

Deltaplan Veehouderij, Goed voor mensen. Goed voor dieren.
Nederlandse Vereniging tot Bescherming van Dieren, 14 mei 2020







.

Het leerbedrijf Warmonderhof: Een baken in de transitie naar een kringlooplandbouw?
Oomen, G., J. de Wit, N.J.M. van Eekeren, Rapport 2020-013 LbD. Louis Bolk Instituut, Bunnik. 48 p., mei 2020





.

“Zelfvoorzienend kringloopbedrijf is economisch haalbaar en duurzaam”
Nieuws, Bio Journaal, 14 mei 2020


.

Blog: Er is zoveel meer dan stikstof
Alex Datema, #werkplaatsvitaalplatteland (Blog), 14 mei 2020



.

Stad en land verbinden met voedsel
Joks Janssen, NRP, 14 mei 2020


.

De landbouw moet juist verder intensiveren
Hidde Boersma en Maarten Boudry, NRC, 14 mei 2020


.

Geschiedenis van kunstmest: van vogelpoep tot ammoniaksynthese
Tialda Hoogeveen (De geur van hooi), Historiek, 14 mei 2020

.

Er waait een groene wind over Wageningen Universiteit
Mac van Dinther, de Volkskrant, 15 mei 2020








.

Vernatting veenweiden: kabinet kiest voor ‘functie volgt peil’
Nieuwsbericht Waterforum, 15 mei 2020

.

SPNA: ‘Biologisch telen zonder dierlijke mest is goed mogelijk’
Nieuwsbericht, AgriHolland, 15 mei 2020

.

Nederland voert water veel te snel af, dat veranderen heeft grote consequenties
Dick Veerman, Foodlog, 17 mei 2020

.

‘GLB-budget matchen met andere middelen’
Nieuws GLB, dubbelinterview GLB met Natasja Oerlemans (WNF) en Thijs Cuijpers (LTO Nederland), 18 mei 2020

Brussel wil biologische landbouw ruim verdubbelen
Marc Peeperkorn, de Volkskrant, 18 mei 2020


.

Burgergroep in Groningen wil eigen boerderij beginnen: Herenboeren
Gea Meulema, Dagblad van het Noorden, 18 mei 2020

.

Europa moet schoner en groener. Nu écht, zo wil de Commissie
Paul Luttikhuis en Clara van de Wiel, NRC, 19 mei 2020

.

Iedereen een beetje boer, voor een bruisend boerenland
Bert Nijmeijer, NRC, 19 mei 2020


.

Hoe de natuur zelf het klimaat kan redden
Ben van Raaij, de Volkskrant, 19 mei 2020

.

‘De toekomst van ons voedselsysteem schuilt in een goede balans tussen lokale en mondiale markten.’
Rabobank, interview Joris Lohman (FoodHub), 19 mei 2020







.

Webinar Natuurinclusieve Landbouw
Groen Kennisnet, 19 mei 2020
(diverse video-links)



.

Moet landbouw echt verder intensiveren?
Antoon Vanderstraeten, Vilt (België), 19 mei 2020
(opiniestuk)

.

Herenboeren Kantelen het Voedselsysteem
Commons Network Team, 19 mei 2020

.

Plan Timmermans: Europeanen moeten anders gaan eten
Mark van Assen, Algemeen Dagblad, 19 mei 2020



.

Groen boeren ‘levert een hoop geld op’, Brussel komt vandaag met de plannen
Bert van Slooten en Hannah van der Wurff, NOS Nieuws, 19 mei 2020
.

Farm to Fork Strategy – for a fair, healthy and environmentally-friendly food system
European Union, Strategy and Documents (Green Deal)



.

Brussel wil verdubbeling biologisch areaal
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 19 mei 2020


.

EU overweegt ‘het evenwicht te herstellen’ tussen mens en natuur
Anton Lazarus, META, EEB, 20 mei 2020
.

Bijval en kritiek voor Timmermans’ From Farm to Fork strategie
Redactie Foodlog, 20 mei 2020

.

Europese Commissie presenteert nieuwe biodiversiteitsstrategie
Redactie Groene Ruimte, 20 mei 2020
(link volledige Biodiversiteitsstrategie)

.

Er is meer dan goedkoop voedsel
Frank Stroeken, NRC, 20 mei 2020


.

Update GLB-pilot ‘Hoe? Zo!’: gebiedspartners tevreden over gezamenlijk opgestelde plannen
Actueel Nieuws, BoerenNatuur, 20 mei 2020

.

“Minister ondersteunt Europees biologisch keurmerk weinig”
Nieuwsbericht Biojournaal, 20 mei 2020
(incl. link Rapport Algemene Rekenkamer)

.

“Nederland moet forse stappen zetten om mee te komen met EU groei”
Michaël Wilde (Bionext), Biojournaal, 22 mei 2020

.

Column: Frank Verhoeven: Kringlooplandbouw
Frank Verhoeven, Akkerwijzer, 22 mei 2020

.

Stikstof telen werkt: een nieuwe stap naar kringlooplandbouw
Nieuwsbericht Biojournaal, 22 mei 2020
(incl. link onderzoek SPNA en Louis Bolk Instituut)

.

Voedselproductie moet eerder robuust dan efficiënt zijn
Michiel Korthals, NRC, 22 mei 2020


.

Meer natuur op akkers door strokenteelt
Dirk van Apeldoorn, WUR, Wageningen University & Research, 22 mei 2020

.

Oude boer op dood land
Tommy Wieringa, NRC, 23 mei 2020





.

‘Farm to Fork strategy’: de Europese landbouw heeft minder haar zin gekregen dan ze gewend is
Joost de Jong, Foodlog, 24 mei 2020

.

Ons kent ons in het topsectorenbeleid
Herman Lelieveldt, FTM, Follow The Money, 25 mei 2020


.

“Voor natuurinclusieve kringlooplandbouw zal ergens betaald moeten worden”
Durk Durksz en Pyt Sipma bij Omrop Fryslan, 26 mei 2020 (radiofragment; start [14:55])
.

Stichting BD Grondbeheer koopt 28 hectare grond voor Boer Brunia
Nieuwsbericht Biojournaal, 26 mei 2020
(+ reportage BD Grondbeheer Jaring Brunia)


.

TRANSITIECOALITIE VOEDSEL BEPLEIT VERANDERINGEN IN TOPSECTOREN- EN INNOVATIEBELEID
TCV, Transitiecoalitie Voedsel, 26 mei 2020
(incl. ‘Voorstellen TcV voor missiegedreven innovatiebeleid van de overheid’)

Geen laaghangend fruit binnen landbouw- en voedselbeleid
Nieuwsbericht, PBL, Planbureau voor de Leefomgeving, 26 mei 2020

.

Stikstof telen werkt: een nieuwe stap naar kringlooplandbouw
Redactie Duurzaam Nieuws, 26 mei 2020

.

Klimaatwinst onderwaterdrainage is luchtfietserij
Mark Middel, Ineke Noordhoff, Tijdschrift Noorderbreedte, 26 mei 2020




.

Bert van Ruitenbeek: “Boer en burger, als mensen kunnen we het samen eens worden”
Bert van Ruitenbeek, Biojournaal, 26 mei 2020 (Column: ook in De Betere Wereld krant)

.

Kansrijk landbouw- en voedselbeleid
Analyse van beleidsopties voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 vanuit verschillende perspectieven, mei 2020
(PBL-Rapport [download] en Toelichting)






.

‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’, YouTube-kanaal Foodlog, 26 mei 2020.

‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’
Alexis de Roode, Foodlog, 27 mei 2020

.

Duurzame Melkveehouderij Drenthe: deelnemer Peter Oosterhof, YouTube-kanaal Provincie Drenthe, 27 mei 2020.

Martin Scholten gaat WUR positioneren in Brussel
Nieuwsbericht, WUR Resource, 28 mei 2020


.

Waarom dertig jaar natuurbeleid niks heeft opgeleverd
Emiel Hakkenes, Trouw, 28 mei 2020


.

HOE DE BOERENWERELD ZICH SPLITST
Sjoerd Hofstee, Melk van het Noorden, 29 mei 2020








.

Boeren moeten niet produceren naar wat mensen willen eten, maar naar draagkracht van de aarde
Annette Harberink, Geert van der Veer en Ruud Zanders (Caring Farmers), Opinie Financieel Dagblad, 29 mei 2020
.

Zuid-Holland wil met boeren in gesprek over versnellen verduurzaming landbouw
Renske Luimes, Agraaf, 29 mei 2020
.

DARWIN WIJST DE WEG NAAR VERGROENING
Sjoerd Hofstee, Melk van het Noorden, 29 mei 2020

.

Met 70 koeien naar € 100.000 inkomen
Jelle Feenstra, Melk van het Noorden, 30 mei 2020







.

Column: Biolandbouw naar 25 procent in 2030 is misschien wel gevaarlijke ambitie
Lauk Bouhuijzen, Melkvee, 30 mei 2020
.

JA, OOK IK WIL EEN EERLIJKE VLEESPRIJS!
True Animal Protein Price (TAPP), mei 2020
(Petitie)




.

Juni 2020

Logisch dat boeren tegen elkaar opstaan
Redactie Foodlog, 1 juni 2020


.

Vlinderbloemige produceert voldoende stikstof voor heel bouwplan
Luuk Meijering, Boerderij, 1 juni 2020


.

Verder leren over kringlooplandbouw met VK Drenthe
Berrie Klein Swormink, Projecten LTO Noord, 2 juni 2020 (ook in Nieuwe Oogst 23 mei 2020)
.

Natuurorganisaties moeten tanden laten zien
(Hoofd)redactie Trouw, Trouw, 2 juni 2020


.

Hoe landbouwgif het hart van natuurgebieden bereikt
joop Bouma, Trouw, 3 juni 2020



.

Onderzoek: landbouwgif dringt door tot diep in natuurgebieden
Pieter Hotse Smit, de Volkskrant, 3 juni 2020


.

“Nadrukkelijker verbinding tussen kennis in de biosector en kringlooplandbouw”
Redactie Biojournaal, 3 juni 2020 (incl. links kamerbrief + evaluatie)

.

Directeur Bionext: in huidige markt is Boer tot Bord-strategie niet haalbaar
Wim van Gruisen, Akkerwijzer, 4 juni 2020


.

Het grondwater geplunderd, de natuur heeft het nakijken
Patrick Jansen, Trouw, 4 juni 2020

.

Naar een nieuw ruimtelijk perspectief voor de landbouw
College van Rijkadviseurs, 4 juni 2020
(incl. links ‘Advies’ en ‘Brood en Spelen’)



.

Brood en Spelen – Ruimtelijke toekomstbeelden voor een nieuw
voedselsysteem

College van Rijkadviseurs, juni 2020
(Advies n.a.v. Ontwerpprijsvraag)





.

“Het zou helpen om boeren te belonen voor hun inspanningen voor biodiversiteit”
Biojournaal, 5 juni 2020


.