STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW, hoe daartoe te komen?

‘Kringloop’, Zonder natuur geen voedsel. Foto: Kening fan ‘e Greide.

Op dinsdag 14 januari 2020 liepen zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban van Delfgauw naar Den Haag om aandacht te vragen voor kringlooplandbouw. Aan het eind van de wandeling, ‘Kring-Loop‘ gedoopt, werd een tien-stappenplan aan Carola Schouten overhandigd.

,,In deze blogbijdrage doe ik verslag van deze memorabele dag en heb ik reacties – in de media – voor je op een rijtje gezet. Maar er is meer! Veel meer.

Ik ga je ook – op hoofdlijnen, vanaf deze dag, het hele jaar door – op de hoogte houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.”


Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Zestig organisaties liepen de ‘Kring-Loop’. Klik op de foto voor de deelnemers.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Handen uit de mouwen voor kringlooplandbouw

,,Werk maken van de overgang naar kringlooplandbouw en een duurzame visserij. Dat staat voor het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit centraal in het begrotingsjaar 2020″, prijkt bovenaan het nieuwsbericht waarin het ministerie haar begroting toelicht, die dit jaar de 1 miljard euro overstijgt. LNV wil zich inzetten voor het in balans brengen van landbouw en natuur, een opdracht die, naar zij zegt, door de huidige stikstofdiscussie alleen maar urgenter wordt.

,,2020 wordt het jaar dat we vol energie de handen uit de mouwen gaan steken om de omslag naar kringlooplandbouw te maken. We gaan met de benodigde financiële middelen hard aan de slag voor een duurzamere landbouw en visserij, en een beter beschermde natuur.”


Carola Schouten

In tien stappen naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw

10-Stappenplan. Klik op de foto voor download.

Dat ‘handen uit de mouwen steken’ werd door de zestig ‘Kring-Loop’-ers aan het begin van het jaar meteen met de voeten onderstreept. Met een tienstappenplanplan hopen de wandelaars de minister van Landbouw te motiveren om – samen met haar, en stap voor stap – de transitie naar kringlooplandbouw te realiseren.

Doel is niet alleen de natuur te herstellen maar ook te zorgen voor duurzame landbouw, een beter klimaat, schonere leefomgeving en een brede welvaart. De initiatiefnemers, waaronder het Friese Kening fan ‘e Greide, dat – zeg ik met gepaste noordelijke trots – een voortrekkersrol vervulde, ondersteunen hiermee de visie van de minister en deden een voorstel voor de lange termijn – met concrete eerste stappen die volgens hen vandaag al gezet kunnen worden richting 2040.

Hoeve Biesland, bakermat van een veelbelovende kringloopvisie

Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders

De wandeltocht startte op Hoeve Biesland in Delfgauw waar Schouten in 2018 haar veelbelovende kringloopvisie lanceerde. Emiel Hakkenes en Bart Zuidervaart schreven er voor het Dagblad Trouw destijds een tweetal artikelen over.

De initiatiefnemers ondersteunen deze visie, maar zien in haar aanpak vooralsnog geen vervanging voor of aanpassingen aan het door hen zo versmade intensieve landbouwsysteem. Ze adviseren ‘Den Haag’ om daarom vol in te zetten op een transitie naar kringlooplandbouw en een consistent beleid te voeren vanuit het Kabinet. Zij beroepen zich daarbij op het rapportBenut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders‘, dat op 3 oktober 2019 verscheen namens een tiental natuur, milieu- en landschapsorganisaties.

,,op dezelfde voet doorgaan heeft onvermijdelijk tot gevolg dat problemen de kop op blijven steken en telkens opnieuw ontaarden in crises. Met alle juridische, ecologische, economische en maatschappelijke gevolgen van dien.”


Bron: Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders, 3 oktober 2019.

Alleen echte transitie van intensieve landbouw lost crises op

Daarnaast voelen de organisatoren van de Kring-Loop zich gesterkt door een gezamenlijke brief die boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland op 27 november 2019 aan minister Schouten en minister-president Rutte stuurden. Die stellen daarin dat alleen een ‘echte transitie van de intensieve landbouw alle crises die we op dit moment ervaren, kan oplossen’.

,,De stikstofcrisis is een symptoom van hetzelfde probleem: een landbouwsysteem dat zodanig is geïntensiveerd dat het de draagkracht van onze ecosystemen ver overschrijdt.”


Bron: Brief boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland, 27 november 2019.

Vroege Vogels in gesprek met een koning(in) van de weide en een stikstofprofessor

Klik op de foto voor starten uitzending.

Zondagochtend 12 januari zaten twee initiatiefnemers van de Kring-Loop-wandeltocht, Marcia de Graaff, namens Kening fan ‘e Greide, en ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, aan tafel bij Menno Bentveld, presentator van het Radio-1-programma Vroege Vogels. Beluister hier de uitzending, of klik op Menno.

Kunst en Landschap ondersteunde dit initiatief van harte en nodigde haar likers en volgers op sociale media – net als alle andere organisaties – uit om met de tocht mee te lopen. Daarnaast bood het multimediale platform in oprichting een overzicht van voorbeschouwingen, achtergrond- en praktische (wandel)informatie.

Overhandiging 10-stappenplan en reactie ministerie LNV

Overhandiging 10-stappenplan aan Minister Carola Schouten, 14 januari 2020.
Reactie Ministerie van Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit op Twitter

Noordelijke voortrekkersrol ‘Kring-Loop’ voor het Friese ‘Kening fan ‘e Greide’

Aftermovie ‘Kring-Loop’ 14 januari 2020, Kening fan é Greide.

Muzikant Florian Wolff wandelde op 14 januari mee met de Kring-Loop naar Den Haag. Na afloop schreef hij het lied ‘De Weg Vooruit‘, geïnspireerd op de wandeling en gesprekken die hij onderweg voerde met een aantal wandelaars. Beluister zijn song hieronder.

De Weg Vooruit. Singer-songwriter Florian Wolff liep mee en oogste verhalen van deelnemers die de basis vormden voor dit lied, 28 januari 2020.

Kring-Loop-delegatie bespreekt 10-Stappenplan in Den Haag; zo te zien is men eruit!

Voor- en nabeschouwingen Kring-Loop voor kringlooplandbouw

Met het mediageweld rondom de stikstofproblematiek en de boerenprotesten in dat verband is de aandacht voor de Kring-Loop wat ondergesneeuwd geraakt. Daarnaast is het de vraag of het gekozen moment voor een landelijke actie, met een vertrek op een vroege dinsdagochtend in januari, wel het juiste was. Hieronder heb ik de berichtgeving over de Kring-Loop van Delfgauw naar Den Haag van 14 januari 2020 op een rijtje gezet.

[lees verder over ‘kringlooplandbouw en hoe daartoe te komen’ na onderstaande artikelen over de Kring-Loop]

‘Kring-loop’ voor kringlooplandbouw
RTV-Drenthe, 24 december 2019.

.

Organisaties komen met stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Omrop Fryslân, 12 januari, 2020.
.

Op deze manier kunnen we overstappen op kringlooplandbouw
BNN/VARA Vroege Vogels, 12 januari 2020.
(+ radiofragment)

.

Tienstappenplan voor kringlooplandbouw in 2040
Friesch Dagblad, 13 januari 2020.

.

Oars buorkje: Een transitie in de landbouw is niet alleen nu, maar altijd nodig
Friesch Dagblad, 13 januari 2020.

.

Zo kan het ook: een ‘Kring-Loop’ in plaats van brullende tractoren
Trouw, 13 januari 2020.
.

Wandeling voor kringlooplandbouw ‘als Steuntje in de rug voor minister’
NOS, 14 januari 2020, 7:29 uur

.

De Ochtend Show to go: dinsdag 14 januari (show 1)
AD-TV, 14 januari 2020
(videofragment: vanaf minuut 5:00)

.

Ereronde voor Fries paard Pronkje over het Binnenhof
Leeuwarder Courant, 14 januari 2020
(+ videofragment)

Minister Schouten waardeert 10-stappenplan kringlooplandbouw
Kening fan é Greide, Nieuws, 14 januari 2020
.

In beweging voor kringlooplandbouw
LTO Nederland, 14 januari 2020.




.

Samen vooruit met ‘kring-loop’-landbouw
It Fryske Gea, 18 januari 2020


.

Tweet Ministerie LNV, 12 februari 2020



.

Minister Schouten nodigt organisaties voor kringlooplandbouw uit voor gesprek
Omrop Fryslân, 9 maart 2020
.

Schouten ziet pleidooi voor natuurinclusieve landbouw als steun voor haar kringloopvisie
Agri Holland Nieuws, 10 maart 2020
.

Reactie Minister Schouten op 10-stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Bio Journaal, 12 maart 2020 (incl. officiële Kamerbrief)
.

[Vanaf hier lees je verder]

Kringlooplandbouw en hoe daartoe te komen

Met kringlooplandbouw 70% meer voedsel produceren, YouTube-kanaal WUR, 15 juni 2018.

In 2050 is de wereldbevolking gegroeid tot zo’n 9,5 miljard mensen. Om de aarde niet uit te putten, moeten we anders gaan consumeren en produceren. Met kringlooplandbouw is het mogelijk voldoende voedsel te produceren binnen de grenzen van de planeet.

Hoe komen we ertoe een kringlooplandbouw te realiseren waar mens, dier, natuur en klimaat bij gebaat zijn? Een, waarbij een zo groot mogelijke biodiversiteit in acht wordt genomen en wordt nagestreefd. Het kan. De vraag is hoe, en in welk tempo.

Toekomstvisie Carola Schouten

De huidig verantwoordelijk minister, Carola Schouten geeft hieronder – in grote lijnen – haar visie op een toekomst met kringlooplandbouw.

Toekomstvisie | Minister Carola Schouten, YouTube-kanaal LNV, 8 september 2018.

De veranderende wereld van voedsel en landbouw beter begrijpen

Joris Lohman is mede-oprichter van Food Hub (Nederland), een organisatie die opleidingen, trainingen en vernieuwende vormen van voedseleducatie maakt. Hij legt je in nog geen halfuur tijd – in ‘begrijpelijk Nederlands’ – uit wat er zoal speelt bij de huidige voedseltransitie. Om de veranderende wereld van voedsel en landbouw net wat beter te kunnen begrijpen.

Wat gaat er gebeuren met ons voedselsysteem? Wat kunnen we leren uit de geschiedenis van onze voedselproductie? En wat betekent dat voor jou als boer of als consument?

De huidige voedseltransitie met Joris Lohman, YouTube-kanaal Food Hub, 7 april 2020.

Kringlooplandbouw, wat is het nou eigenlijk en wat is het niet?

Kringlooplandbouw is dus de toekomstvisie voor ons toekomstige voedselsysteem. Maar wat is het nou eigenlijk en wat is het niet? Martin Scholten van Wageningen Universiteit en Research vertelt je, opnieuw via het veelbelovende YouTube-kanaal van Food Hub (abonneren mag), alles wat je moet weten over kringlooplandbouw. Als boer, ondernemer en als burger.

Alles over kringlooplandbouw met Martin Scholten, YouTube-kanaal Food Hub, 7 april 2020.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Via ‘small wins’ naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw

Katrien Termeer, hoogleraar Bestuurskunde aan de WUR, Wageningen University & Research, zet in op small wins en taboes doorbreken. Op verzoek van de Tweede Kamercommissie van LNV stelde Termeer een expertpaper op. Onderstaande video is gemaakt in de zomer van 2019, kort voordat de minister haar plannen voor 2020 uiteenzette.

Katrien Termeer: via small wins naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw, YouTube-kanaal WUR, 19 juni 2019.

‘Leuk fimpje’ over John Arink’s kwartjesmoment

Van de Kamer naar de praktijk, in dit geval naar die van ekoboer John Arink, van de gelijknamige boerderij in de Achterhoek. Het kwartje viel voor hem, nadat hij in contact was gekomen met collega-boeren elders in het land tijdens een excursie ‘Biologisch Boeren‘, en nadat hij daarvoor zo’n dertig jaar (niet al te intensief) gangbaar geboerd had.

Ik stuitte op Twitter op een videopresentatie van zijn bedrijf die hij introduceerde met: ‘Leuk filmpje met tekst en uitleg over onze werkwijze.‘. ‘Leuk filmpje’ is in dit geval een understatement! Zelden stuit ik op YouTube op zo’n mooie promotievideo voor kringlooplandbouw. Kijk en oordeel zelf.

Ekoboerderij Arink, YouTube-kanaal Wink, 15 november 2019.

Samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap

Nog zo’n voorvechter van landschapsinclusieve kringlooplandbouw. Peter Oosterhof, biologische melkveehouder uit Foxwolde, Drenthe. Hij ging samenwerking aan met Het Drentse Landschap, een stichting die momenteel zelf ook drie biologische kringloopboerderijen in beheer heeft.

Rayonbeheerder Jantinus Dokter: ,,De samenwerking met Peter is ideaal. Peter is een biologische boer en we willen als Drentse Landschap meer met dit soort bedrijven gaan samenwerken; samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap.”

Duurzame Melkveehouderij Drenthe: deelnemer Peter Oosterhof, YouTube-kanaal Provincie Drenthe, 27 mei 2020.

Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’

In het ‘Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief‘ dat in nauwe samenwerking met boeren en andere partijen tot stand is gekomen, beschrijft minister Carola Schouten hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Je kunt het hier downloaden. Daarnaast vind je op dit adres uitgebreide relevante informatie, waaronder deze infographic – een verkorte weergave van het plan. Je kunt er op klikken voor een betere weergave.

Animatie over de toekomstvisie van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Toekomstvisie | Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden, YouTube-kanaal LNV, 8 september 2018.

LNV – Platform Kringlooplandbouw

Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft daartoe een platform ingericht met informatie, nieuws en initiatieven tot inspiratie. Ook kunnen er vragen worden gesteld en dient het als klankbord: het Platform Kringlooplandbouw.

Platform Kringlooplandbouw, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Regio Deals voor brede welvaart

Via Regio Deals werken diverse overheden en partijen samen om de ‘brede welvaart‘ in verschillende regio’s in Nederland te verbeteren. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is binnen het kabinet verantwoordelijk voor de Regio Deal-aanpak. Het ministerie van LNV heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gevraagd kennis te ontwikkelen en (inter)nationale kennis te ontsluiten ten behoeve van het Regiodealbeleid. Dit moet leiden tot nader inzicht in wát wáar werkt om de opgaven in de verschillende regio’s effectief te kunnen aanpakken.

Op Regio Deals voor brede welvaart, een speciale plek op de website van het Planbureau (PBL), wordt alle kennis die uit dit onderzoeksprogramma voortkomt verzameld. Daarnaast kan men er terecht voor aankondigingen van bijeenkomsten.

Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw

Tijdens de Natuurtop in Groningen op woensdag 2 oktober 2019 zetten de provincies Friesland, Groningen en Drenthe en het Ministerie van LNV hun handtekening onder de ‘Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

,,Zowel de drie provincies als het Rijk investeren 10 miljoen in de Regio Deal. Het doel van deze deal is een economisch sterke landbouwsector te creëren, ‘die bijdraagt aan de biodiversiteit, een gezonde bodem en een gevarieerd en (be)leefbaar platteland’. De drie noordelijke provincies gaan zich hiervoor, samen met het Rijk, inzetten. Dit doen zij samen met onder andere boeren, landbouwpartners, grondeigenaren en natuurorganisaties”, aldus ‘hét onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland’, Veldpost. Kunst en Landschap voegt burgers gemakshalve aan dit rijtje toe!

Een korte samenvatting van de Regio Deal en de Natuurtop kun je lezen in: ‘Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

V.l.n.r.: Gedeputeerde Henk Jumelet (provincie Drenthe), Johan Osinga, directeur-generaal van het ministerie LNV, gedeputeerde Henk Staghouwer (provincie Groningen) en gedeputeerde Johannes Kramer van de provincie Fryslân. Beeld: Veldpost, 3 oktober 2019.

Regiodeal natuurinclusieve landbouw: Noord-Nederland als koploper voor een duurzaam platteland

Natuurinclusieve landbouw: van gedeelde urgentie naar een wenkend perspectief

De eerste ambities en aanpak van de Regiodeal werden op 31 mei 2018 gepresenteerd tijdens een discussiebijeenkomst van de partners van de Agro Agenda Noord Nederland. Hij kwam in gezamenlijkheid tot stand met inbreng van vertegenwoordigers uit de landbouw- en natuursector, de wetenschap en de overheid. Men verkoos met de Regiodeal destijds een aanpak langs een drietal routes richting 2030 waarlangs de omslag naar een natuurinclusieve landbouw plaats moest hebben. De Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw moest als voorbeeld dienen – men had zelfs de ambitie om koploper te zijn – voor toekomstige (inter)nationale ontwikkelingen op het gebied van natuurinclusieve landbouw.

‘Regio Deal Noord Nederland’: samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland

Cover Regio Deal Noord Nederland – 2019

,,De tijd is rijp voor een nieuwe aanpak waarin economie, ecologie en landschap meer in balans zijn”, aldus de ondertekenaars van de Regio Deal. Er gebeurt overigens al veel op dit gebied in het noorden, maar de komende jaren willen de drie noordelijke provincies met de Regio Deal Noord Nederland bestaande initiatieven ondersteunen en nieuwe mogelijk maken. Zo wordt er toegewerkt naar een gezonde landbouw die in 2030:

• winstgevend en trendsettend is;
• gezond kwaliteitsvoedsel produceert;
• bijdraagt aan de biodiversiteit, de bodemvruchtbaarheid en de
natuurlijke kringloop;
• zorgt voor een (be)leefbaar platteland.


uit: ‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’

Gebiedsgerichte aanpak

De Regio Deal gaat uit van een gebiedsgerichte aanpak, omstandigheden zijn immers (veelal) gebiedsgebonden. Denk daarbij aan de verschillen in grondsoort, grondgebruik, natuur- en landschapswaarden. Per gebied stellen deelnemers aan de Regio Deal een streefbeeld op met de insteek: ‘waar willen we met onze streek over tien jaar staan? Hoe staan landbouw, biodiversiteit, natuur en het landschap er dan voor en hoe verhouden ze zich tot hun lokale gemeenschap?’

Acht gebieden met een gemeenschappelijk doel

In de Regio Deal is de keus gemaakt voor acht gebieden die sterk van elkaar verschillen en representatief zijn voor bodemsoort, waterhuishouding en grondgebruik in (Noord) Nederland. Deze gebieden worden een proeftuin voor nieuwe vormen van natuurinclusieve en duurzame landbouw.

Hieronder een voorbeeld: het Groningse Westeresch, waar kleinschalige akkerbouw en meer aandacht voor bodem en landschap het insectenleven en de vogelstand verbetert.

Natuurinclusieve Landbouw, YouTube-kanaal Ministerie LNV, 3 juni 2020.

Doel is dat partijen uit die gebieden, die belang hebben bij een goede balans tussen landbouw, natuur en bodemleven, (gebiedsgericht) gaan samenwerken met – op hun beurt – een gemeenschappelijk doel: het ontwikkelen en testen van instrumenten die natuurinclusief boeren aantrekkelijk en rendabel maken.

Elke groep boeren die in een gebied aan de slag wil, stelt eerst een streefbeeld op van hoe het gebied er in 2030 bij moet liggen. In een actieplan wordt vastgelegd hoe ze dat willen bereiken. Eind 2023 loopt de regiodeal af. Voor die tijd wordt een eindmeting gedaan om te zien in hoeverre de doelen bereikt zijn.

Friese boeren lopen warm voor regiodeal

Dat de belangstelling (in Friesland) om deel te nemen aan de Regio Deal groot is mag blijken uit een artikel van Jan Ybema, journalist bij het Friesch Dagblad, dat op 8 juli 2019 verscheen – drie maanden voor ondertekening van de Regio Deal door de provincies in oktober van dat jaar: ‘Friese boeren lopen warm voor regiodeal‘. Zo’n honderd Friese boeren waren toen al in beeld om deel te nemen aan Regio Deal-projecten:

Voorbeeldprojecten

Ruim voor de Regio Deal gesloten werd kende het Noorden ook al tal van initiatieven die op natuurinclusieve leest geschoeid zijn (zie illustratie hieronder). Daar wil men nu op voortbouwen. Klik hier om nogmaals de Regio Deal te openen en om (de voorlopige) voorbeeldprojecten uitgebreid toegelicht te bekijken (even scrollen). Klik op de illustratie hieronder voor de korte maar beter leesbare weergave.

Voorbeeldprojecten natuurinclusieve landbouw in Noord Nederland.

Kunst en Landschap licht, als je wat verder leest, alvast een tip van de sluier op van één van deze voorbeeldprojecten, die van de boeren op Schiermonnikoog. De andere projecten, en natuurlijk alle nieuwe initiatieven, zullen op de voet worden gevolgd, en mogelijkerwijs in aparte blogbijdrages worden behandeld. Om te informeren, inspireren, en om potentiële deelnemers (aan de Regio Deal) een duwtje in de rug te geven om om te schakelen naar natuurinclusieve landbouw (in Noord Nederland).

Landschapsinclusieve landbouw-pilot De Marne

CRa, op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne, 9 juli 2020

Een van die projecten – uitgevoerd onder auspiciën van het College van Rijksadviseurs in het kader van ‘Naar een rijk boerenland‘- licht ik er voor je uit, met name omdat het uitgaat van landschapsinclusiviteit: het Noord Nederlandse project ‘De Marne’. Het College onderzocht in drie regio’s hoe landbouw landschapsinclusief kan zijn: de Krimpenerwaard, Salland en dus De Marne. De vruchtbare zeeklei in combinatie met het milde klimaat maken van de Marne een van de beste landbouwgebieden ter wereld. De afgelopen decennia heeft het gebied zich echter steeds meer gespecialiseerd in een beperkt aantal gewassen. De intensieve landbouw van vandaag de dag leidt tot opgaves op het gebied van bodemkwaliteit, gesloten kringlopen, biodiversiteit, waterkwaliteit en waterkwantiteit.

De pilot, die op 9 juli 2020 werd gepubliceerd, bevat een voorstel voor een mogelijk toekomstperspectief en een aantal concrete stappen en adviezen naar de overheid. Je kunt hem hier downloaden: ‘op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne‘. De directeur van Het Groninger Landschap, Marco Glastra, was op die dag, blijkens onderstaande tweet over het project, met het verschijnen van deze publicatie wel zeer in zijn nopjes:

,,Dit is wat we nodig hebben: goede en praktische ideeën hoe ontwikkeling van de landbouw hand in hand kan gaan met landschap en biodiversiteit! ‘Landschapsinclusieve landbouw pilot De Marne’ van @rijks_adviseurs met inbreng van betrokken boeren.”


Marco Glastra

Coronavirus

Aan het credo ‘Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland‘ zal in verband met het Coronavirus de komende tijd op een andere manier dan voorzien invulling (moeten) worden gegeven. Om je enigszins tegemoet te komen neem ik de Regio Deal Noord NederlandNieuwsbrief-april 2020 op.

(De Regio Deal Noord Nederland maakt deel uit van de Agro Agenda Noord Nederland.)

Doe mee met Vruchtbare Kringloop Noord Nederland!

Vruchtbare Kringloop Noord Nederland (VKNN), een initiatief van LTO Noord, maakt deel uit van een landelijk project dat kringlooplandbouw en het duurzaam bodem- en waterbeheer wil stimuleren. Het project wil agrarische ondernemers inspireren en faciliteren in het creëren en benutten van kansen om hun bedrijven verder te verduurzamen en ‘toekomstproof’ te maken.

Sluiten van kringlopen raakt vrijwel alle aspecten van bedrijfsvoering

Het sluiten van kringlopen, dat is het doel van Vruchtbare Kringloop Noord Nederland. Dat raakt vrijwel alle aspecten van de bedrijfsvoering: veevoeding, bemesting, bodembeheer, gewasteelt en diergezondheid. Samen met deskundigen organiseren ze verdiepingsbijeenkomsten, pilots, demo’s en praktijkexperimenten. Ze roepen daartoe alle boeren en belangstellenden in Noord Nederland op om met hen mee te doen. Geïnteresseerd? Klik op de foto hieronder!

Kringlooplandbouw.nl: meer winst voor boer en milieu met kringlooplandbouw

,,Het sluiten van bodem-plant-dier-mest-kringlopen is van groot belang voor de verduurzaming van de landbouw. Kringloopboeren bieden oplossingen om bodemvruchtbaarheid te verbeteren, efficiënties te verhogen, verliezen te beperken, succesvol natuurinclusief en grondgebonden te boeren, maar vooral ook om economisch beter te presteren. Een goede kwaliteit mest, een optimaal functionerend bodemleven en integraal werken en denken worden daarbij gezien als sleutels tot succes”, zo presenteert een grote groep enthousiaste kringloopboeren zich op hun website. What’s in a name!

Kringlooplandbouw.nl

De website Kringlooplandbouw.nl biedt een schat aan kennis en verhalen van en over kringloopboeren, laat zien wat zoal bereikt is en waar kringlooplandbouw invulling krijgt. Er is een film, ‘Winst met kringlooplandbouw’, beschikbaar voor vertoning en bespreking – in een korte en een lange versie. Ook is er een onderwijsleerpakket samengesteld. Je leest er hier alles over.

‘Winst met kringlooplandbouw’, YouTube-kanaal Huib Schoonhoven, 15 januari 2018.

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren doen het gewoon


Caring Farmers is een nieuwe boerenbelangenbehartiger voor alle boeren die op weg zijn naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw. Voor boeren die al kringlooplandbouw bedrijven, of die de eerste stappen in die richting (willen) maken. En dat dragen ze uit!
.

In de eerste week van mei 2020 kreeg de prille organisatie het via een crowdfundactie voor elkaar om zo’n 10.000 euro bij elkaar te sprokkelen – nodig voor de eerste uitzending van een reclamespot voor natuurinclusieve kringlooplandbouw op de landelijke televisie – als tegenwicht tegen de rijk gesubsidieerde spots van onder andere Farmers Defence Force, Agractie en LTO.

Dat trok de aandacht van Trouw-journalist Emiel Hakkenes, die op 8 mei aandacht besteedde aan deze verhitte en ongelijke strijd om aandacht voor de ‘boerenproblematiek’ in: ‘Boeren ontdekken de tv-commercial (en de Reclame Code Commissie)’.

In ‘Gelukt! Vanavond is onze kringloop-commercial te zien op tv!‘ lees je het verhaal van Caring Farmers. Ik vermoed dat we van deze club meer gaan horen de komende jaren.

Caring Farmers Kringloopcommercial, YouTube-kanaal Caring Farmers, 8 mei 2020.

De ledenorganisatie Caring Farmers streeft naar verbinding met de vereniging van dierenartsen die zich uitspreekt over structurele schendingen van dierenwelzijn, ‘Caring Vets‘, consumenten, wetenschappers en ngo’s, en met elkaar.

Caring Farmers is ontstaan uit een afsplitsing van een drietal leden van de Klankbordgroep Landbouw LNV-visie (2019), die zich niet kon vinden in het ‘Realisatieplan Visie LNV, Op weg met nieuw perspectief’.

Hoewel de organisatie het lovenswaardig vindt dat de minister met haar realisatieplan een nieuwe visie neerzet en een poging doet om het huidige systeem te veranderen, ziet Caring Farmers echter ook dat ze ‘vast zit in het politieke systeem’ en dus goed steun kan gebruiken van een brede groep van maatschappelijk betrokken boeren, burgers en buitenlui buiten dat systeem. En dat dragen ze met de nieuwe commercial graag uit! Ruth van Schriek van Veldpost hielp ze een handje; klik op het spandoek voor haar artikel ‘Caring Farmers timmert aan de weg met commercial‘, van 12 mei jl.

Als je meer wilt weten over hoe het allemaal begon, of je wilt aansluiten bij deze organisatie, kun je (met zorg) klikken op het neusje van het varkentje hieronder. Daarnaast wil ik je een artikel uit Trouw van diezelfde journalist Emiel Hakkenes (van 19 juli 2019) niet onthouden:

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren gaan het gewoon doen‘.

– voorBoeren – : boeren op weg naar duurzaamheid door van elkaar te leren

Eline Ringelberg, ‘-voorBoeren’. Foto: Hans Banus (Boerderij)

-voorBoeren- is een nieuw Drents-Gronings initiatief waarmee boeren elkaar (kunnen) helpen duurzame uitdagingen aan te gaan. ,,Kom in contact en leer van elkaar!, zo luidt de slogan op de homepage van hun website, die wil inspireren en een steeds groeiend pakket aan praktische (contact)informatie biedt.

Uitgebreide interviews met boeren zul je er niet vinden. Wel beknopte boer-bedrijf-profielen met daarbij korte toelichtingen op maatregelen, systeemwijzigingen of vernieuwingen. Verder biedt de site verwijzingen naar specialisten, adviseurs en subsidiemogelijkheden.

,,We kunnen de maatschappij laten zien dat landbouwers zelf het beste kunnen uitzoeken hoe duurzaamheid in de landbouw eruit moet zien. Ook leerzaam voor beleidsmakers!”


-voorBoeren-

Ze zijn klein begonnen, maar groeien snel, zoals ze zelf zeggen. Leuke no-nonsense-houding. Ik ben benieuwd of dit initiatief ook Friese boeren zal doen opveren, c.q. aanhaken. Als je ‘Niet luisteren, maar sparren‘, van freelance redacteur Aart van Cooten in de ‘Boerderij‘ van 5 juli (2020) leest, kom je denk ik snel tot de conclusie dat dat wel goed zal komen, gezien de inspanningen die Eline Ringelberg zich (ook na corona weer) getroost.

Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw

In ‘Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw‘, een longread van WUR-Wageningen University & Research, wordt in het kort een perspectief voor circulaire landbouw in Nederland geschetst. Aanrader!

Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw, WUR-Wageningen University & Research.

In onderstaande video onderstreept Martin Scholten, directeur Dierwetenschappen bij de WUR, te midden van de blaarkoppen van de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert van Maurits Tepper en Jessica Tepper-Kuiper, het belang van samenwerking tussen wetenschap en de kringlooplandbouwpraktijk. De wisselwerking tussen de universiteit en de onderzoeksboerderij zorgt voor een prima leerschool voor studenten en onderzoekers (van de WUR), en de resultaten kunnen op basis daarvan (overal) in de praktijk worden toegepast.

WUR onderzoekt kringlooplandbouw op natuurboerderij Eytemaheert, YouTube-kanaal WUR, 8 juli 2019.

Maurits en Jessica Tepper: ‘Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan

Maurits en Jessica Tepper runnen sinds 2015 de Eytemaheert – kleinschalig begonnen in Sandebuur (Roderwolde). Zo’n drie jaar geleden zijn ze met de agrarische activiteiten verhuisd naar een pachtlocatie in Leutingewolde. Ze zijn onderzoeksboerderij in samenwerking met WUR en één van de pilotbedrijven in het project ‘Natuurinclusieve Landbouw‘ van Staatsbosbeheer.

,,Met onze boerderij, en met name met de functie als onderzoeks- en kennisplek, hopen wij niet alleen binnen ons eigen bedrijf, maar juist ook daarbuiten een positief effect te hebben. Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan.”


Maurits en Jessica Tepper, Eytemaheert

In de rubriek ‘Farmers aan het woord‘ op de website van Caring Farmers vertellen ze je alles over hoe ze dat doen. Klik op de foto hieronder voor een uitgebreid interview met Maurits en Jessica.

(Het interview ‘Maurits en Jessica Tepper, natuurinclusief kringloopbedrijf Eytemaheert‘ is vanzelfsprekend opgenomen in de rubriek ‘Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld‘, dat je – naast de vele andere artikelen – onder aan deze blogbijdrage aantreft.)

Maurits en Jessica Tepper (Eytemaheert). Foto: Caring Farmers.

Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel

De landelijke overheid en een groeiende groep boeren, bedrijven en burgers hebben dus een meer circulaire en duurzamere landbouw voor ogen. De leidende vraag daarbij is: hoe bereiken we die? En hoe krijgen we – in goede samenspraak – de consument zover om de op die wijze gerealiseerde producten af te nemen?

In het noordoosten van Fryslân buigt men zich al langer over dit vraagstuk. Onder de paraplu van Fjildlab, de naam zegt het al – een veldlaboratorium voor het versterken van de circulaire economie en een duurzame landbouwsector in Noordoost-Fryslân – denkt men daarop een antwoord te hebben, en hebben ze zich doelen gesteld om een en ander de komende jaren vorm te geven.

Simon Talsma, journalist van het Friesch Dagblad, deed op 16 februari jongstleden uit de doeken hoe daar over wordt gedacht in: ‘Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel‘. Talsma sprak met Durk Durksz, projectleider van Fjildlab, eerder onder meer werkzaam bij de Dairy Campus, een proefboerderij voor innovatieve melkveehouderij in Leeuwarden.

In het RTL-7-programma ‘Ondernemen doen we zo‘ van 29 oktober 2017 kun je kijken naar een uitgebreid interview met directeur Wendy Zuidema-Haans over ‘Smart Farming‘, bij het Food Application Center for Technology (FACT). Er is een aparte playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden‘ aangemaakt op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!

Dairy Campus en Van Hall Larenstein op RTL7, playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden’ YouTube-kanaal Kunst en Landschap.

Klik op de foto hieronder om naar de website van Fjildlab te gaan. Opnieuw Friesland in een voortrekkersrol!

Groene toekomst voor jonge boeren

,,Tot voor kort lag de focus van het agrarische onderwijs op gewaskennis, schaalvergroting en techniek. Het werken met natuur kreeg niet veel aandacht. Maar dat gaat veranderen, want op die voet doorgaan is geen optie meer in een wereld in biodiversiteitscrisis”, aldus ‘Greener future for young farmers’. ,,Om natuurinclusieve landbouw verder te ontwikkelen, zijn boeren nodig die daadwerkelijk met natuur gaan werken op hun bedrijf. Die jonge boeren moeten dan wel weten wat hun kansen en mogelijkheden zijn, dus dat vraagt om aangepast onderwijs en doeltreffende lespakketten.”

Greener future for young farmers

Vanuit de Europese Unie is subsidie toegekend voor het project ‘Greener future for young farmers’. Dit initiatief van Vogelbescherming Nederland maakt het mogelijk voor docenten om samen met het Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving en Hogeschool Van Hall Larenstein onderwijsondersteunend materiaal over natuurinclusieve landbouw te verzamelen en te ontwikkelen voor alle niveaus in het groene mbo en hbo.

Impressie Onderwijsdag Greener future for young farmers 2019, YouTube-kanaal Jamal Oulad-Eddib, 13 januari 2020.

Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs

Het groene onderwijs, van mbo tot wo, is voor de ontwikkeling van de landbouw altijd belangrijk geweest en heeft – zeker nu, in tijden van biodiversiteitscrisis – een belangrijke rol te vervullen.

Deze rol is bevestigd in de ‘Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs’, die door alle groene onderwijsinstellingen, de universiteiten van Groningen en Utrecht, de provincies, BoerenNatuur, Het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) en drie ministeries is ondertekend. Vanuit deze Green Deal wordt onderwijsmateriaal op het gebied van natuurinclusieve landbouw ontwikkeld, gedeeld, ontsloten en vooral – hopelijk – gebruikt.

Men heeft niet stilgezeten; het mede door de Europese Unie gefinancierde project ‘Greener future for young farmers’ werd medio juni 2020 afgerond. Dat heeft heeft nu al tot prachtige resultaten geleid, waaronder een portaal natuurinclusieve landbouw, waarbij speciaal voor dit project ontworpen onderwijsmateriaal geschikt en toegankelijk gemaakt is. Lees er alles over in onderstaand bericht van Vogelbescherming Nederland.

Jonge boeren leren werken met de natuur
Vogelbescherming Nederland, 25 juni 2020




.

Stimulering van het natuurinclusieve groene onderwijs wordt en is een van de speerpunten van Kunst en Landschap waar het de landbouwtransitie betreft. Kunst en Landschap zal als ‘verzamelpunt’ van expertise middels ambassadeurs nadrukkelijk en actief bijdragen en meewerken aan de omschakeling naar ‘echt’ groen onderwijs.

Het groene onderwijs van de toekomst

Klik op onderstaande foto om op de site van initiatiefnemer Vogelbescherming Nederland terecht te komen. Je vindt er uitgebreide informatie (plus adressen) die je wegwijs maken in het groene onderwijs van de toekomst.

Screenshot ©Vogelbescherming Nederland

‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw’ met de ‘Online Kringloop Coach’

Met ingang van 1 mei 2020 start, op initiatief van FarmHack.nl, een online ‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw‘.

Te meer in tijden van het coronavirus neemt het online delen van kennis en ervaringen een steeds belangrijkere plek in. In nauwe samenwerking met professionals en inhoudsdeskundigen heeft FarmHack.nl een inspirerende en praktijkgerichte cursus samengesteld voor bedrijven, overheden, scholen, agrarische natuurverenigingen (ANV’s) en belangstellenden. Het delen van kennis met medecursisten staat daarbij centraal.

Online Kringloop Coach, Vimeo-kanaal Farmhack.nl, 20 maart 2020.

Doel van deze ‘trekker van deze cursus’ is digitalisering in de landbouw om te zetten in innovatiekansen voor de boer. Boerenverstand ondersteunt de cursus met vakkennis over kringlooplandbouw en contacten met koplopers. Naast het verzorgen van de crossovers tussen de projectonderdelen vervult LTO Noord een rol als kennis- en netwerkorganisatie. Bekijk hier de trailer:

Geïnspireerd geraakt? Klik dan op de de ‘Online Kringloop Coach’ hieronder. Wellicht dat ook jij je binnen vier weken tijd na het volgen van deze cursus ‘kringlooplandbouwexpert’ kunt noemen!

Wereld Natuur Fonds financiert nieuwe leerstoel ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’

Voor een toekomstbestendige landbouw voor natuur én boer is er op wetenschappelijk niveau ook aardig nieuws te melden. Om in de behoefte te voorzien meer inzicht en kennis te krijgen over hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken komt er een nieuwe leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het Wereld Natuur Fonds financiert deze leerstoel met ingang van 2020: ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’, van Prof. dr. Pablo Tittonell.

Compilatie Inaugurele Rede Pablo Tittonell 18 februari 2020, Rijksuniversiteit Groningen, YouTube-kanaal Pablo Tittonell, 23 februari 2020.

Een belangrijk doel van deze leerstoel binnen het GELIFES, het Groningen Institute for Evolutionary Life Sciences, is het onderzoeken hoe natuur en landbouw dichter bij elkaar gebracht kunnen worden. Bijvoorbeeld door onderzoek te doen naar de rol van landbouwgebieden als leefgebied voor wilde dieren. Deze kennis draagt bij aan de ontwikkeling van een landbouwsysteem dat winstgevend is voor boeren, voorziet in behoeften vanuit de samenleving én meerwaarde biedt voor natuur.

‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler’

,,50% van de wereldbevolking wordt nog steeds gevoed door kleine, vaak traditioneel en biologisch werkende boeren, op 20% van de beschikbare landbouwgrond.”


Pablo Tittonell

,,De reislustige hoogleraar zoekt de oplossing voor de mondiale agrarische problemen in ‘natuurgedreven landbouw’, de agro-ecologie. Boerenbedrijven van alle soorten en maten op de hele wereld onderzocht hebbende, laat hij zich vooral inspireren door de methoden van de kleine boer”, zo luidt de inleiding van een prachtig interview in het ‘juli ’20-alumnimagazine’ van de Rijksuniversiteit Groningen, van Jurgen Tiekstra met Pablo Tittonell: ‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler
.


Klik op de foto hieronder voor meer informatie over de nieuwe leerstoel. Vanzelfsprekend vind je beide artikelen verderop ook in de handige maandoverzichten met publicaties onder het kopje ‘Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld‘.

Jaring Brunia: ‘De logica die ik miste in de gangbare landbouw vond ik in de natuur’

,,De natuur heeft overal een oplossing voor”. zegt de Friese Boer Brunia in onderstaande video, waar Pablo Tittonell overigens ook in ‘figureert’. Hij maakt onderdeel uit van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’, gemaakt door Jasper Spanjaart, in samenwerking met het Wereld Natuur Fonds.

Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.

Aflevering 1 mini docu-serie ‘Bodemprijs’, YouTube-kanaal WWF, 15 oktober 2019.

Journaal-presentator Winfried Baijens betreedt het erf van boer Jaring Brunia

Brunia timmert aardig aan de weg. Zo kreeg hij eind november 2019 bezoek van NOS-verslaggever Winfried Baijens, die toen startte met een nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’.

Baijens vraagt zich in de eerste aflevering daarvan af of de alternatieve manier van boeren van Jaring Brunia realistisch is en of zijn werkwijze op grote schaal toepasbaar is. Kunst en Landschap maakte daarvan een korte reportage. Klik op: ‘NOS-verslaggever Winfried Baijens start nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’, of de illustratie hieronder om hem te bekijken.

Stichting BD Grondbeheer geeft impuls aan kringlooplandbouw in Friesland

,,Medio mei gaf de stichting BD Grondbeheer een impuls aan de kringlooplandbouw in Friesland door een koopakte te tekenen van 28 hectare en deze in erfpacht uit te geven aan biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia in het Friese dorp Raerd”, zo meldt ons BioJournaal op 26 mei 2020.

Eind 2014 heeft Jaring 40 hectare familiegrond plus 15 hectare pachtgrond van It Fryske Gea omgeschakeld naar biologisch. In 2018 is hij doorgeschakeld naar de biodynamische landbouwmethode. Hij had echter nog te weinig land voor zijn droombedrijf. Nu dus wel. Klik op de foto hieronder voor zijn relaas.

,,Dankzij de grondaankoop van Stichting BD Grondbeheer heb ik nu betaalbare hectares tot mijn beschikking waarop ik mijn missie verder kan gaan ontwikkelen.”


Jaring Brunia
Jaring Brunia in dromenland(schap). Foto: Annelijn Steenbruggen.

‘Nieuw boeren’: tien (ook gangbare) boeren schakelen om naar kringlooplandbouw

In zijn boek ‘Nieuw Boeren, je leent het land van je kinderen‘ beschrijft Kees Kooman – zonder bekeringsdrang en met boerenverstand – tien boerenfamilies, van Schiermonnikoog tot Zeeland en Limburg, die de transitie naar een nieuwe landbouw hebben ingezet. ,,De sector staat onder grote druk: regelgeving vanuit de overheid, klimaatverandering, een uitgeputte bodem, dierenwelzijn, te lage prijzen. Wat doen deze boeren om zich van de toekomst te verzekeren?, vraagt Kooman zich af. ,,Ze wachten niet op de overheid, en spelen op verschillende manieren in op de behoefte van de consument. Johan Jansen bijvoorbeeld stapt over naar een onverwacht gewas – thee –, Styn Claessens ontwikkelt een kippenschuur die duurzaam en diervriendelijk is, en een groep boeren op Schiermonnikoog keert terug naar een kleinschalig en traditioneel werkende coöperatie.”

Nieuw Boeren, ‘Je leent het land van je kinderen’, Kees Kooman, uitgeverij Noordboek, juni 2019 (inclusief recensie Jannie Trouwborst.)

‘Nieuw Boeren’, radiointerview Kees Kooman en Corneel van Rijn bij Vroege Vogels

Naar aanleiding van alle boerenprotesten rondom de stikstofdiscussie vond de redactie van het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels het tijd om ook een ander geluid te laten horen. Zij nodigde schrijver van Nieuw Boeren, Kees Kooman, en een van de tien boeren die het roer om durfde te gooien, Corneel van Rijn, uit voor een boekbespreking. Kijk en beluister hieronder de uitzending van zondag 27 oktober 2019. Voor meer informatie over ook de andere boeren klik je hier.

Nieuw Boeren in NPO Radio 1 Boekenpodcast ‘De Beste Boeken’

Op vrijdag 20 december 2019 deden Jellie Brouwer (Kunststof) en Menno Bentveld (Vroege Vogels) in het radioprogramma ‘De Beste Boeken‘, een NPO Radio 1-boekenpodcast, het nog eens dunnetjes over. Het boek Nieuw Boeren, maar met name de rol die de consument speelt in de transitie naar kringlooplandbouw worden daarin uitgebreid besproken. De uitzending start bij minuut 7.44.

De boeren van de toekomst, van dierenwelzijn tot circulair

Omschakeling boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 7 november 2019.

Een zevental boeren op Schiermonnikoog is al jaren bezig om op een andere manier te boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, geen bestrijdingsmiddelen. In een radiouitzending van het BNN/VARA-programma Vroege Vogels komen ze allemaal aan het woord.

,,Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al is ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden”, schrijft Vroege Vogels. ,,Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen.”

Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages over de boeren van de toekomst.

Boeren van de toekomst: Annechien ten Have Mellema, Piet Hermus, Erik Visser en Martin Hagen, Klaas de Lange en Annette Harberink, uit: Vroege Vogels, 28 februari 2020.

Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema

De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.

Dat goede moed en doorzettingsvermogen zijn vruchten af kan werpen, lees je in: ‘Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog‘, een nieuwsbericht van de Provincie Friesland, en in Tienke Wouda’s ‘Boeren Schier kiezen locatie zuivelboerderij‘ (Nieuwe Oogst, 21 april 2020). Gedeputeerde Klaas Fokkinga is blij met de plannen van de eilander boeren. Volgens hem is het een voorbeeld voor de toekomstige landbouw in Friesland:

,,Sa as de plannen oppakt wurde op Skiermûntseach is foar my in moai foarbyld foar de takomstige lânbou yn Fryslân. In lânbou yn balâns mei de natuer mei in oanpak dy’t betocht is troch de eilanners sels.”


Klaas Fokkinga, Gedeputeerde Provinsje Fryslân

Provinciebestuur geeft Groninger boeren stof tot nadenken

Van het Friese Schiermonnikoog naar de provincie Groningen, waar het biologisch boeren wel een duwtje in de rug kan gebruiken: ,,van alle landbouwgrond is nog geen drie procent (2016) in het bezit van biologische boeren”, zo meldt de voiceover van onderstaande video. ‘Daar lag (en ligt) dus een mooie uitdaging’, volgens het Groninger provinciebestuur.

Biologische landbouw: Leren voor de toekomst, YouTube-kanaal Provincie Groningen, 21 november 2016.

Crossbaan omgetoverd tot sociaal ecologisch energielandschap, gedragen door de omgeving

We blijven in de provincie Groningen, gemeente Midden-Groningen. Daar is met ingang van april 2020 het innovatieve Zonne-energiepark Meeden aan het Servicepunt Lokale Energie Voorwaarts, dat lokale energie-initiatieven in die provincie ondersteunt, toegevoegd. Een mooie combinatie van duurzame energie, ecologische tuinbouw, kunst, educatie en recreatie. Bovenal een ontmoetingsplaats voor jong en oud.

,,Wat we willen is bewijzen dat je op lokaal niveau een sociaal energielandschap kunt maken, dat wordt gedragen door de omgeving. De opbrengst blijft hier en investeren we volledig in het project.’’


Jaap Keuning

Met het coöperatieve zonne-energiepark ‘De Zonne Akkers’ hopen de initiatiefnemers Jaap Keuning en partner Henriëtte Hartgers uit Meeden, en medebestuurslid Lylian Dwarkasing uit Groningen, een sociaal energielandschap te creëren dat de inwoners van Meeden en omgeving meer dan (groene) zonne-energie alleen biedt.

Onder en om de 6768 zonnepanelen – op ‘bokken’ – gaat nogal wat bedrijvigheid plaatsvinden – er komen ateliers, een biologisch tuin(bouw)- en ecologisch recreatieproject en er verrijst binnenkort een gezellige oogstkantine waar ,,we op kleine schaal onze spullen aan de man brengen en waar we met z’n allen van ons landje kunnen eten en drinken.’’

,,Toen we drie jaar geleden ons plan bespraken in het dorp merkten we dat er behoefte was om een soort tuin- en recreatieproject met scholen te doen. We geloven dat we via de kinderen ook ingang krijgen bij de ouders.’’


Jaap Keuning

Klik op ‘Crowdfunding maakt nieuw sociaal energielandschap Zonne Akkers van Meedenaren bij Zuidbroek mogelijk‘, een artikel van Johan de Veer (Dagblad van het Noorden 7 april 2020), voor meer informatie over dit sympathieke project.

De stichting heeft Econnetic betrokken bij de ontwikkeling van het project. Econnettic ondersteunt bij het aanvragen van SDE+subsidie, de onderhandelingen met de installatiepartij en aanvraag voor de omgevingsvergunning. Ook na realisatie blijft de organisatie betrokken als beheerder van het zonne-energiepark.

De website van De Zonne Akkers komt eraan, zo beloofde het drietal. Kunst en Landschap gaat die en de ontwikkelingen van dit energie-tuin- en recreatieproject op de voet volgen. Ik houd je op de hoogte.

V.l.n.r.: Lylian Dwarkasing, Henriëtte Hartgers en Jaap Keuning. Foto: DvhN.

Nog een stap; van natuurinclusieve naar landschapsinclusieve landbouw

Bovenstaande voorbeelden van ‘nieuw boeren’ – de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert, een boek, een groep boeren op Schiermonnikoog en de biologische (recreatie)boeren in de provincie Groningen – zijn slechts een greep uit de talrijke initiatieven die overal in het land genomen worden om (gezamenlijk) tot een natuurinclusieve – nogmaals, ik spreek liever van landschapsinclusieve – landbouw te komen.

Landschapsinclusieve landbouw: duurzame landbouw landschappelijk op z’n plaats middels participatief werken

Waarom mijn voorkeur uitgaat naar de term ‘landschapsinclusieve landbouw’ illustreer ik graag aan de hand van een artikel van Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, dat mij op 19 maart 2020 via een nieuwsbericht van het College van Rijksadviseurs onder ogen kwam.

Erisman onderstreept daarin het belang van het vertrekpunt natuurinclusieve landbouw en pleit voor een landschappelijke benadering (binnen kaders en middels participatief werken) van het toekomstig landbouwbeleid.

Van het erf naar een heel gebied
Jan Willem Erisman, interview College van Rijksadviseurs, 20 maart 2020

.

,,Er is een veel stringenter beleid nodig op het gebied van ruimtelijke ordening om goede keuzes te maken over welke gebieden je waarvoor gebruikt. Er wordt nog te weinig in kaders gedacht.”


Jan Willem Erisman

Tweedaags congres ‘Natuurinclusieve landbouw’ – 27/28 november 2019

Op 27 en 28 november 2019, de hoogtijdagen van de stikstofdiscussie in Nederland, boden ‘stikstofprofessor’ diezelfde Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, business developer bij Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving, hun boek ‘Biodivers boeren – De meerwaarde van de natuur voor het boerenbedrijf‘, aan, aan minister Carola Schouten (LNV), tijdens een tweedaags congres Natuurinclusieve landbouw in Kamerik.

Kunst en Landschap beveelt dit boek graag aan, ‘Biodivers boeren‘ biedt voor tal van doelgroepen uitstekende handvatten om te komen tot een veerkrachtiger, natuurlijker landbouwsysteem.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Biodivers boeren – De meerwaarde van natuur voor het boerenbedrijf
Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, uitgeverij Groene Boeken Jan van Arkel, paperback, ISBN 9789062240487, € 29.95




.

Zij gaf er een reactie op, verbond haar betoog aan haar ‘Visie‘ en kwam met een welluidend slotwoord om te kunnen boeren in ‘balans met de natuur, met een goed verdienmodel’. Zij dichtte daarbij een belangrijke rol toe aan het ‘groene onderwijs’, waarbij zij hoopt dat het boek via diverse ‘relevante’ kanalen ingezet gaat worden. Schouten in een glansrol in ‘bange dagen’.

Toespraak Carola Schouten, congres ‘Natuurinclusieve landbouw’, YouTube-kanaal Louis Bolk Instituut, 12 december 2019.

Samen biodiversiteitsverlies ombuigen naar biodiversiteitsherstel

Van verlies naar herstel van biodiversiteit: hoofddoel van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Wat is biodiversiteit eigenlijk? En waarom is het zo belangrijk? Aan de hand van prachtige beelden uit de serie ‘Our Planet’ van het Wereld Natuur Fonds legt Sir David Attenborough het je uit!

Our Planet – Wat is biodiversiteit?, Wereld Natuur Fonds, 17 mei 2019.

Deltaplan Biodiversiteitsherstel

De overheid, publieke- en private partijen hebben zich op 19 december 2018 verenigd in (de landelijk opererende) stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. Biodiversiteit in Nederland herstelt zich immers niet vanzelf. Het vraagt om een systeemverandering die samen moet worden aangepakt.

Lancering Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 19 december 2018, YouTube-kanaal Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.

Met boeren, terreinbeheerders, particulieren, onderzoekers en overheden zet Deltaplan Biodiversiteitsherstel zich in voor een Nederland waar mensen én natuur zich kunnen ontplooien. Zodat Nederland een voorbeeld kan worden van een dichtbevolkte delta waar biodiversiteit en economische ontwikkeling samengaan. De ambitie daarbij is biodiversiteitsverlies in Nederland om te buigen naar biodiversiteitsherstel.
Klik voor een korte samenvatting van het Deltaplan op de illustratie links. Om alles te weten te komen over hun ambities en dromen voor 2030 klik je op de banner hieronder. Kijk hoe ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel in (het Noorden van) ons land. Je kunt zelfs partner of supporter worden!

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied’ één van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs’

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebiedis een van de winnaars van deSamen voor Biodiversiteitsprijs‘. Deze prijs waardeert projecten waarin boeren en particulieren samenwerken aan het herstel van biodiversiteit. Op 5 maart 2020, tijdens de ‘Partner- en Supporterdag‘ van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, ontvingen de twee prijswinnaars elk een cheque van €25.000 om hun projectideeën te realiseren. Klik hieronder op de gelukkige winnaars van het Friese It Heidenskip, Jitske Draijer en Ysbrand Galama, om alles te weten te komen over dit prachtige project.

Het Deltaplan blijft It Heidenskip natuurlijk op de voet volgen. Op 10 juli 2020 maakten Ysbrand en Jitske de balans op van de eerste vier maanden biodiversiteitsherstel(werkzaamheden) via de website samenvoorbiodiversiteit.nl.

Samen voor Biodiversiteitsprijs voor ‘It Heidenskip’

Samen voor Biodiversiteitsprijs, It Heidenskip, 23 juni 2020.

De eerste Partnervlog van het Deltaplan is een feit!

Het aantal partners en supporters neemt gestaag toe; en dat willen ze weten bij het Deltaplan. Om dat kracht bij te zetten introduceerde de stichting op 11 mei 2020 haar eerste ‘Partnervlog‘. De eerste beurt viel toe aan partner Cruydt-Hoeck Wildebloemenzaden uit Nijeberkoop, Friesland. Jasper Helmantel neemt je in deze vlog mee in een rondje om zijn kwekerij:

Partnervlog Cruydt-Hoeck | Samen voor Biodiversiteitsherstel, YouTube-kanaal
Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.

Naar een rijk platteland: Groningse uitwerking van Deltaplan Biodiversiteit

Manifest ‘Naar een rijk platteland’

Een landelijk gebied met een fraai cultuurlandschap en een rijke biodiversiteit, versterking van het toekomstperspectief voor boerenbedrijven én een actieve betrokkenheid van de Groningers hierbij, dat is het streefbeeld van 14 natuur- en landbouworganisaties en kennisinstellingen. Gezamenlijk overhandigden zij op 26 mei 2020, op ludieke wijze, op een trekker met een groot boeket wilde bloemen, het manifest ‘Naar een rijk platteland‘ aan gedeputeerde Henk Staghouwer. Het manifest is de Groningse uitwerking van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel: een brede landelijke coalitie om natuurverlies om te buigen naar herstel van biodiversiteit.

Manifest Naar een rijk platteland, YouTube-kanaal NMF Groningen, 26 mei 2020.

.

.

Partnerwebinar Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel – 19 juni 2020

De bovengenoemde Partnerdag was amper een week voorbij of het coronavirus sloeg (in ons land) toe. Dat noodzaakte tot andere manieren van communiceren en doelen nastreven. Op 19 juni 2020 werd er derhalve een webinar georganiseerd voor partners en supporters. Tegelijkertijd werd de balans (tot en op die dag) opgemaakt: 59 partners en 48 supporters. Doel voor eind 2021: zo’n 100 partners en 200 supporters. Vol goede moed leggen voorzitter Louise Vet en bestuurslid Alex Datema je uit hoe – en de wijze waarop – ze dat willen bereiken:

Livestream Partnerwebinar Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 19 juni 2020.

Schat aan informatie over een van de meest prangende problemen van deze tijd

Op 24 april stond de presentatie van het boek ‘Bescherming van Biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging’, van Jan van der Straaten, Willem van Kruijsbergen en Henk Sierdsema, in het Natuur-museum in Tilburg geprogrammeerd. Het eerste exemplaar zou worden overhandigd aan Alex Brenninkmeijer, voormalig Ombudsman van Nederland. Dit evenement is vanwege de coronacrisis geannuleerd. Zoeken naar publiciteit via de (kwaliteits)kranten is dan wellicht een slimme optie – vooral als je aanleiding hebt om – op basis van ‘onderzoek’ – ze te prijzen voor de aandacht die ze met eerdere berichtgeving over biodiversiteit gegenereerd hebben.

Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boeken

Die eer valt, ook wat mij betreft, zeker ook Trouw-redacteuren Joop BoumaFrank Straver en Jeroen den Blijker ten deel, ongeacht de volgorde waarin ze bovenaan het artikel ‘Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boekenprijken, waarin ze de deplorabele toestand van de Nederlandse natuur en biodiversiteit aan de hand van een viertal boeken bespreken, die van Friesland in het bijzonder. Klik hier voor de vier boekrecensies.

Indrukwekkende lijst van partners van ‘Samen voor Biodiversiteit’

Op 4 maart 2020 werd het Nationaal Groenfonds partner van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Het sloot zich aan bij de inmiddels indrukwekkende lijst van publieke en private partners. Sinds september 2019 kwamen er maar liefst 25 bij. (Ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen vallen in de categorie publieke partners, bedrijven, organisaties, kennisinstellingen en ‘initiatieven’ zitten in de categorie private partners.)

Nationaal Groenfonds, financieel verbinder voor veelzijdig groen

Om met elkaar tot een natuurinclusieve landbouw te komen is het hebben van een imposante lijst van gelijkgestemden alleen natuurlijk niet genoeg, invulling van plannen en omschakeling vergt immers ook ‘doelmatige’ financiering. Het ‘binnenhalen’ van het Nationaal Groenfonds als (nieuwe en belangrijke) partner biedt uitstekende kansen voor een ruimhartige en deugdelijke op de problematiek afgestemde financiële ondersteuning.

Het Groenfonds is in 1994 op initiatief van Pieter van Vollenhoven door Rijk en provincies opgericht om met (voorheen lastig te verkrijgen) leningen projecten te financieren die de kwaliteit van onze groene leefomgeving moest verbeteren. Daarbij werd het accent gelegd op natuur en landschap, maar ook lucht en water, biodiversiteit en beleving.

Daar is in de loop van tijd en met de transities die – ook volgens het ministerie van LNV – gemaakt dienen te worden enige verandering in gekomen. Omschakeling in de landbouw vergt natuurlijk grote sommen geld, die ‘in samenhang’ besteed moeten worden. Kijk hieronder, in vogelvlucht, naar een animatievideo van het huidige Nationaal Groeifonds.

Nationaal Groenfonds in vogelvlucht, YouTube-kanaal Nationaal Groenfonds, 3 juni 2019.

Wat betekent natuurinclusieve kringlooplandbouw voor ondernemers in de praktijk?

,,De uitdaging is om meer ondernemers, met name jongeren, financieel te ondersteunen om over te schakelen naar natuurinclusieve bedrijfsvoering. Het ontbreekt namelijk niet aan ideeën en enthousiasme onder – in dit geval – Noord Hollandse boeren”, aldus de voiceover van LTO Noord in onderstaande video. Kijk naar een korte documentaire van Nieuwe Oogst over natuurinclusieve kringlooplandbouw, waarbij ook wordt ingegaan op de financierings’problematiek’.

Documentaire ‘Natuurinclusieve Landbouw in Noord-Holland in beeld’, YouTube-kanaal Nieuwe Oogst, 19 november 2018.

Resultaat: niet minder, wel minder kosten!

Wat dichter bij huis: de 33-jarige Doeko van ’t Westeinde, heeft een akkerbouwbedrijf in Oost-Groningen, in Nieuweschans op de zware klei. Hij teelt voornamelijk witte tarwe en daarnaast suikerbieten, koolzaad en luzerne voor de grasdrogerij. Hij doet aan agrarisch natuurbeheer. Zijn financieel resultaat is daardoor niet minder, wel maakt hij minder kosten.

Op weg naar een natuurinclusieve landbouw: akkerbouwer Doeko van ’t Westeinde, YouTube-kanaal Groen Kennisnet, 16 mei 2018.

Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten

,,Hoe kun je ecologische diensten verwaarden, zodat het een economische factor van je bedrijf wordt? Die vraag was het uitgangspunt van het studietraject dat de Friese melkveehouder en innovatiemanager Pieter van der Valk vorig jaar (2019) in het kader van de Nuffield Scholarships doorliep. Die zoektocht gaat door in de vorm van projecten op zijn bedrijf”, schrijft freelance journalist Ida Hylkema op 18 maart 2020 in agrarisch vakblad Nieuwe Oogst.

In een interview in ‘Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten‘ laat Hylkema de melkveehouder uit Ferwoude oplossingen aandragen voor een (radicale) omschakeling naar natuurinclusieve kringlooplandbouw.

,,We moeten een oplossing zoeken om de input in de kringloop te verwaarden”

Pieter van der Valk
Pieter van der Valk – Nuffield Scholar 2019, YouTube-kanaal Nuffield Nederland, 12 mei 2019.

Kunst en Landschap is bekend met het werk en onderzoek van Pieter van der Valk en gaat zijn innovatieve plannen en projecten de komende tijd op de voet volgen. Natuurlijk bericht ik je over de voortgang daarvan – wellicht in een aparte blogbijdrage.

Hieronder alvast een indruk van zijn visie op hoe de innovatie van ons landbouwsysteem via de weg van wetenschap vanuit een kaderstellende integrale benaderingswijze – met vallen en opstaan – plaats zou moeten vinden. Ik neem zijn opiniestuk, ‘Mist aan de horizon hindert vooruitgang‘ (Leeuwarder Courant, 16 mei 2020; zonder foto), waarin hij de polarisatie in de landbouwdiscussie hekelt, integraal op:

Nog een voordeel: (regionale) kringlooplandbouw speelt in op klimaatverandering

Er zijn dus – ook in het noorden – in toenemende mate akkerbouwers en veetelers die initiatieven nemen om (regionaal) samen te werken aan kringlooplandbouw. Pieter de Wolf, senior onderzoeker bij Wageningen University & Research, geeft in de video hieronder een voorbeeld van die samenwerking, legt uit hoe onderzoek kan helpen om dit nog verder te ontwikkelen en wijst op een ander voordeel: je speelt in op klimaatverandering.

Regionale samenwerking tussen akkerbouwers en veetelers, YouTube-kanaal WUR, 5 december 2018.

Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw

,,Voor een transitie naar natuurinclusieve landbouw maakt het veel uit of boeren zelf deze vorm van landbouw kunnen zien als een mogelijke en gewenste koers voor hun bedrijf. Begrip van de rol van culturele normen in de landbouw is dan ook van groot belang voor partijen die beslissingen van boeren zouden willen beïnvloeden”, schrijft Judith Westerink in een Nieuwsbericht van Wageningen University & Research op 17 maart 2020: ‘Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw‘.

Deze bijdrage maakt onderdeel uit van, en verwijst naar het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?

Wat is een goede boer? En wat is een goed landschap? Boeren zien andere dingen in het landschap dan niet-boeren. Kan een ‘goede boer’ natuurinclusief zijn, als een ‘net landschap’ voor boeren belangrijk is om aan elkaar en zichzelf te laten zien dat ze een goede boer zijn? Het rapport wijst uit dat boeren zelf een cultuurverandering zien – dat geeft hoop voor een bredere toepassing van natuurinclusieve praktijken.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?
‘De rol van culturele normen in een beweging richting natuurinclusieve landbouw’, J. Westerink, T.A. de Boer, M. Pleijte & R.A.M. Schrijver, WOt-technical report 161, WUR Wageningen

Alex Datema over het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Alex Datema is voorzitter van BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer. Hij runt een regulier melkveebedrijf met 110 melkkoeien in Briltil in de provincie Groningen. Zijn bedrijf heeft 70 hectare grasland waarvan 15 hectare bestemd is voor weide- en akkervogelbeheer met onder andere kruidenrijk grasland, bloemenranden, heggen en hagen, en zogeheten ‘plas-dras’-land. Wat is en doet BoerenNatuur? Alex legt het je hieronder uit:

Wat is BoerenNatuur, YouTube-kanaal BoerenNatuur Agrarische Natuur- en Landschapsbeheer, 16 oktober 2019.

Nadat individuele boeren zich vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw schoorvoetend meer gingen bezighouden met natuur en landschap op en rond hun bedrijf, ontstond gaandeweg een beweging onder groepen boeren, die zich – op hun beurt – verenigden in collectieven – samen met agrarisch natuurbeheerders.

Dit resulteerde uiteindelijk in 2016 in de oprichting van BoerenNatuur, een vereniging die zich – in goed overleg met de (provinciale en landelijke) overheid – in ging zetten voor beheer van het agrarisch landschap en stimulering van biodiversiteit.

‘Samen voor Biodiversiteit’ in gesprek met Alex Datema van ‘BoerenNatuur’

Je zag Datema al eerder voorbijkomen in een video hierboven over de stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarvan (ook) BoerenNatuur partner‘ is. Op welke wijze hij denkt een goede partner te zijn voor dit plan doet hij uitvoerig uit de doeken in een interview dat deze stichting met hem had in ‘In gesprek met Alex Datema – BoerenNatuur‘.

Alex Datema: Het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Is Alex Datema een ‘goede boer’? Die vraag stelt hij zichzelf in een blogbijdrage op BoerenNatuur op 6 april 2020, daarmee refererend aan het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘ van eerdergenoemde Judith Westerink. Zichzelf beantwoordend stuurt Datema aan op een herdefiniëring van het begrip. Je leest het in ‘Het herdefiniëren van ‘de goede boer’.

,,Wat betreft het agrarisch natuur- en landschapsbeheer weten we wel zo’n beetje wat we moeten doen, maar wat betreft het klimaat, de waterkwaliteit en stikstof is er nog een lange weg te gaan en moeten we snel aan de slag. Daarvoor hoeven we niet te wachten op de politiek, we kunnen en moeten gewoon beginnen!”


Alex Datema

Vogelbescherming Nederland: ‘Tijd voor een groene Mansholt’

,,Nederland moet afstappen van een landbouw gebaseerd op maximale productie voor de wereldmarkt waarbij vele tonnen veevoer worden geïmporteerd en de mest hier achterblijft. We moeten de weg inslaan naar een grondgebonden landbouw met ruimte voor natuur”, zegt Kees de Pater, hoofd Communicatie Vogelbescherming Nederland.

,,Boeren wegzetten als dé oorzaak van de grote achteruitgang van biodiversiteit en vernietiging van natuurrijke landschappen lost niets op. Maar dat geldt net zo hard voor het ontkennen of bagatelliseren van de negatieve invloed van ons landbouwsysteem op natuur en landschap.”


Kees de Pater

In zijn artikel ‘Tijd voor een groene Mansholt‘ (Vogelbescherming Nederland, 29 april 2020) prijst hij de initiatieven van boeren, burgers en natuurorganisaties die laten zien dat het anders kan en duidt hij de voortrekkersrol die Vogelbescherming hierin graag speelt – in verschillende samenwerkingsverbanden, samen met het netwerk van boerenland-vogelboeren en dankzij steun van leden en vele andere partijen.

De grutto is de waakvogel van ons landschap

Een van die partijen is de Rijksuniversiteit Groningen. Vogelbescherming Nederland is sinds april 2020 medefinancier van het nieuwe onderzoek van het team van hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, dat met ingang van die datum – en na jarenlange inspanningen daarvoor – nieuwe wegen inslaat. De financiering van het integrale onderzoeksproject voor de komende jaren is nog niet geheel rond, maar Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien, want er is goedkeuring vanuit Den Haag (LNV) vanwege landelijke representativiteit van de onderzoeksgegevens.

De komende vijf jaar willen de onderzoekers gefundeerde kennis en inspiratie leveren aan alle partijen die toewerken naar een melkveehouderij met een bedrijfsmodel dat is gebaseerd op natuurlijke processen in bodem, water en lucht.

,,De grutto is als boerenlandvogel in staat ons te laten zien of het met deze transitie de goede kant op gaat. De aanwezigheid en een toenemend broedsucces van grutto’s indiceren namelijk een hoge biodiversiteit, een gebalanceerd voedselweb en bodems die horen bij een duurzame melkveehouderij, kortom het aantrekkelijke landschap waar we met z’n allen naar toe willen.’’


Theunis Piersma

Lees alles over dit (nieuwe) onderzoek en kijk, zie, luister en beleef wat de grutto, de Koning van de Weide, ons vertelt over de natuurwaarden van het Nederlandse boerenland in de uitgebreide Kunst en Landschap-special ‘De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND‘.

Manifest tot herleving van het landbouwdebat

,,Het debat over de toekomst van de Nederlandse landbouw is de afgelopen jaren sterk in intensiteit toegenomen. Dat is ook nodig; er zijn veel uitdagingen en onzekerheden – rond boereninkomens, milieu, klimaat, en gezondheid – die vragen om een uitwisseling van ideeën en visies”, schrijven Joris Lohman en Jeroen Candel op 9 mei in hun ‘Manifest’ dat – in eerste instantie – door 42 medestanders is ondertekend.

Zij roepen daarin op met hen mee te doen. Na jaren van polarisatie vinden zij het tijd, en noodzakelijk, samen het publieke debat te koesteren en te beschermen – om de landbouw, het landschap, en de toekomst van ons voedsel ‘veilig te stellen’. Lees hier hun Manifest tot herleving van het landbouwdebat‘.

Voedseldebat in Rode Hoed, Foodlog, 9 mei 2020. Fotocredits: Michiel Wijnbergh.

Ik heb hen nog diezelfde dag verzocht om mij namens ‘Kunst en Landschap Noord Nederland‘ toe te voegen aan het rijtje verontrusten.

Een gezond leven op een gezonde planeet

De Transitiecoalitie Voedsel is een coalitie van Nederlandse koplopers in de wereld van landbouw, voedsel, natuur en gezondheid. Ze werken aan nieuwe oplossingen voor het huidige landbouw- en voedselsysteem dat ecologisch, sociaal en economisch volgens hen steeds meer vastloopt. Ze noemen de situatie waarin dat systeem verkeert ‘urgent’ en vinden ‘het spel groener spelen’ niet de oplossing. Wat wel, lees je in: ‘Op weg naar een nieuw voedselsysteem‘.

Transitiecoalitie Voedsel, YouTube-kanaal TcV, 16 december 2019.

‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’

Fotocredits: Herman Wijffels, Wikimedia (uit: Foodlog, 11 mei 2020).

Op 12 mei zou in De Rode Hoed in Amsterdam een groot debat plaatsvinden over de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem. Vanwege het coronavirus werd (en wordt!) het ‘debat’ online gevoerd, in twee episodes.

Tijdens het eerste viergesprek voerden gespreksleider en moderator Felix Rottenberg en Foodfriend-ridders van het eerste uur Bert van Ruitenbeek en Wouter van der Weijden een diepgaand gesprek met Herman Wijffels, boerenzoon, voorheen voorzitter Rabobank en SER en hoogleraar ‘Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering’, bovenal revolutionair denker en begenadigd spreker.

Mediapartner van en deelnemer aan de interview-gesprekkenserie, Foodlog, registreerde de eerste online bijeenkomst integraal en zette hem op 10 mei online. Hij duurt ongeveer een uur, maar je mag hem niet missen; compacte wijsheid uit de mond van een (herboren en ‘groene’) Mansholt 2.0. Je kunt hem hieronder bekijken, of – als je nu even geen tijd hebt – terugkijken op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.

Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’, YouTube-kanaal Foodlog, 10 mei 2020.

In ‘Interview Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw‘, een bijdrage van Foodlog van 11 mei, wordt uitgebreid teruggeblikt op het viergesprek dat medio mei 2020 plaatsvond.

‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’

Deze interviewsessie kreeg aan het eind van de derde coronacrisismaand een vervolg. Daarbij ging het in de (uitgebreide) paneldiscussie wederom over ‘de speelruimte voor veranderingen in ons voedselsysteem’. Ditmaal ‘schoven’ Melanie Peters, directeur Rathenau Instituut, Dick Veerman, initiator en moderator Foodlog, Alex Datema, melkveehouder en voorzitter BoerenNatuur en Lianne de Bie, directeur van het Slow Food Youth Network ‘aan’.

‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’, YouTube-kanaal Foodlog, 26 mei 2020.

Een boer, wetenschapper, journalist en een jongerenvertegenwoordiger plaatsten dus hun observaties bij gezondheid als landbouwparadigma van de toekomst. Waar zit de speelruimte voor verandering? Gaat het om landbouw of om ruimtelijke ordening? Hoe gaan we de schuldenlast van de landbouw oplossen? Hebben we niet een heel andere grondpolitiek nodig? Allemaal vragen die in bovenstaande online paneldiscussie aan bod kwamen. Alexis de Roode deed opnieuw namens Foodlog (op 27 mei 2020) verslag in: ‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’.

De toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem

In het kader van Brede Maatschappelijke Heroverwegingen (BMH) is het rapport Tenminste houdbaar tot: bewegen naar een duurzaam voedselsysteem gepubliceerd. Hiermee worden belangrijke aanbevelingen gedaan voor beleidskeuzes voor de toekomst van Nederland op de lange termijn. De aanbevelingen zijn samengesteld door een interdepartementale werkgroep, zijn tot stand gekomen na brede maatschappelijke consultatie, en dienen ter input voor de politiek en het komende kabinet.

Er wordt daarin onder andere gepleit voor een stevigere (regie)rol voor de overheid, een meer regionale (gebiedsgerichte) aanpak en het beprijzen van maatschappelijke kosten.

In het voorwoord van het rapport wordt melding gemaakt van het feit ‘dat het aannemelijk is dat de coronacrisis ook gevolgen zal hebben voor het functioneren van het voedselsysteem. Tegelijk, ‘dat er onverminderd een beleidsopgave ligt om het voedselsysteem te verduurzamen’ en dat ‘het belangrijk is om de lessen die ze uit de crisis trekken met de beleidsopgave moeten verbinden.’ Een toekomst met (grote) onzekerheden en waarbij stippen op de horizon lastig te zetten zijn.

De transitie naar een duurzaam voedselsysteem is daarmee een grote omslag. Een dergelijke omslag brengt kansen met zich mee, maar vraagt ook van alle betrokkenen aanpassingen. Boeren, banken, supermarkten, en consumenten zullen op een nieuwe, meer duurzame manier invulling moeten geven aan hun rol in het systeem.

Geen laaghangend fruit binnen landbouw- en voedselbeleid

Het PBL, het Planbureau voor de Leefomgeving, heeft in het rapport Kansrijk landbouw- en voedselbeleid op basis van het politieke en maatschappelijke debat een breed spectrum aan mogelijke beleidsmaatregelen geïnventariseerd en geanalyseerd op effectiviteit, uitvoerbaarheid en juridische legitimiteit. Het rapport is een analyse van beleidsopties voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 vanuit verschillende perspectieven. Uiteindelijk zijn 27 beleidsmaatregelen beschouwd in de kernthema’s: gezond en duurzaam voedsel, het sluiten van kringlopen, de balans tussen landbouw en natuur en het duurzaam verdienvermogen in de landbouw.

Uit het rapport blijkt dat er geen laaghangend fruit is, dat wil zeggen dat geen van de maatregelen positief werkt voor alle beschouwde opgaven op het gebied van de leefomgeving, de economie en sociale aspecten, en tegelijkertijd gemakkelijk te nemen is. Welke maatregelen met welke effecten het meest relevant zijn om problemen binnen het landbouw- en voedselsysteem op te lossen is volgens het Planbureau dan ook een politieke keuze.

Kansrijk landbouw- en voedselbeleid, YouTube-kanaal PBL, 26 mei 2020.

(Noord) Nederland proeftuin voor onszelf, voor Europa, voor de wereld?

‘Geen laaghangend fruit’ is wellicht een wat eufemistische duiding, bezien vanuit de huidige sterk gepolariseerde blik op de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem van de ‘uitvoerenden’: politiek, overheid, ngo’s, boeren, burgers en buitenlui. Wij allemaal dus!

Ik denk dat dáárin de grootste uitdaging besloten ligt voor het multimediale platform Kunst en Landschap: het ‘in beeld’ brengen en (hopelijk ook daardoor) het enthousiasmeren van de totstandkoming van een ‘reële’ dialoog over het proces van aftasten, de mogelijke wegen die (met vallen en opstaan) ingeslagen (kunnen) worden, en de (missiegedreven) innovaties die kunnen leiden tot een voor alle belanghebbenden ‘aanvaardbaar’ land(bouw)- en voedselsysteem op weg naar – in eerste instantie – 2030. Landschapsinclusief, ‘aan de hand’ van regiodeals en met een doordacht verdienmodel waarmee (Noord) Nederland een voorbeeld – een proeftuin – kan zijn – voor onszelf, voor Europa, voor de wereld!

Hoe de boerenwereld zich splitst

Compilatie. Met dank aan Melk van het Noorden, Houssam Diab en Ellen Meinen

Dat ook in de boerenwereld zelf de meningen verdeeld zijn zal niemand zijn ontgaan. Sjoerd Hofstee, journalist Melk van het Noorden, sprak met Henk Schoonvelde, melkveehouder in Koekange en voorzitter van de Nederlandse afdeling van de European Dairy Farmers (EDF), en Alex Datema, voorzitter van BoerenNatuur, over de huidige tegenstelling in opvattingen hoe de landbouw- en voedseltransitie (al of niet) in te gaan. Hij ‘signaleert’ een splitsing onder boeren en neemt de laatste (ook Europese) ontwikkelingen aan de hand van een aantal prominenten uit de agri- en foodwereld onder de loep in: ‘Hoe de boerenwereld zich splitst‘.

Re-Rooting the Dutch Food System; From More to Better

Voor wat betreft visieontwikkeling op de inrichting van ons landbouw- en voedselsysteem heeft de naoorlogse politiek zijn oor veelal te luisteren gelegd bij onderzoek verricht aan de Wageningse universiteit, die – mede vanwege een voortreffelijke internationale reputatie – heden ten dage onder de naam Wageningen University & Research opereert. Ook daar vindt momenteel een omslag in het denken plaats – meer gericht op regeneratie, her- of terugwinnen.

Regeneratieve landbouw is een systeem van landbouwprincipes dat de bodem verrijkt, biodiversiteit verhoogt, waterhuishouding verbetert, koolstof vastlegt en de ecosysteemdiensten verbetert. Daarmee heeft het de belofte in zich dat het weerbaarheid tegen klimaatuitdagingen vergroot, landschappen verrijkt en de verdiencapaciteit van het boerenbedrijf vergroot.

Hoogleraar Dierlijke Productiesystemen en hoofdaanvrager van het onderzoeksteam ‘Re-Rooting the Dutch Food System – From More to Better‘, Imke de Boer, neemt je mee op een reis langs zes unieke regio’s in Nederland, die sterk verschillen in agro-ecologische en sociaal-economische omstandigheden, en beschrijft hoe hun ideale voedselsysteem er in 2050 in die regio’s uit kan zien.

Imke FoodVision, YouTube-kanaal Wageningen University & Research, 30 januari 2020.

“A transition to a healthy and regenerative food system requires collective knowledge and action. I am honoured to be surrounded by so many inspiring thinkers with whom we have built this food future.”


Imke de Boer
Re-rooting the Dutch food system – from more to better, YouTube-kanaal WUR, 4 juni 2020.

Stappen naar kringlooplandbouw in Noord Nederland

Ik ga hieronder een poging doen je – op hoofdlijnen – op de hoogte te houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.

‘Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream’

Om die (over)gang goed te kunnen volgen en begrijpen is een blik op het (prille) verleden niet onbelangrijk. 2020 mag dan gezien worden als (wenselijk) kantelpunt, het is zeker niet zo dat er – met name in Noord Nederland – niet eerder al initiatieven genomen zijn om de weg naar kringlooplandbouw in te (willen) slaan.

Kringlooplandbouw in Noord-Nederland, de gemaakte stappen


Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream, WUR, 2014.

Sinds 1990 wordt er in Noord-Nederland, waaronder de Noardlike Fryske Wâlden en de provincie Drenthe, door melkveehouders, wetenschappers en beleidsmakers geëxperimenteerd om de kringloop van mineralen op het boerenbedrijf zo goed mogelijk te sluiten. Steeds meer agrarisch ondernemers werden (en worden) zich bewust van het belang van het sluiten van de kringloop, ingegeven door aanscherping in mestwetgeving, schaarste van grondstoffen, hogere kosten van kunstmest en belasting van de omgeving. Efficiënt gebruik van grond- en hulpstoffen was daarbij de kerngedachte. Anno 2020 kunnen we daar de stikstofproblematiek (die natuurlijk toen ook al speelde) en discussie daarover aan toevoegen. Klik hier of op de foto om ‘Kringlooplandbouw in Noord Nederland, van marge naar mainstream‘ in te kijken of te downloaden.

Film: ‘Winst met kringlooplandbouw’

,,Winst met kringlooplandbouw, zowel economisch als voor de natuurlijke omgeving”, daarmee sluit the voice over van onderstaande film af. In een bijna uurlange reportage van Huib Schoonhoven wordt aan de hand van voormalig (kringloop)onderzoeker aan de WUR – in hart en ziel boer – Jaap van Bruchem, een positief beeld geschetst van het complexe vraagstuk hoe (gangbare) boeren aangezet kunnen worden om over te schakelen op kringlooplandbouw. Friese en Drentse boeren die dat al deden komen daarbij aan het woord. Kijken!

Winst met kringlooplandbouw, YouTube-kanaal Huib Schoonhoven, 26 februari 2020.

‘Grutsk’, zes trotse boeren uit het Noorden over het ‘Nieuwe Boeren’

Nog meer film! Kunst en Landschap houdt van verbeelden. Voordat je je op de actuele artikelen hieronder stort, wijs ik je op een eerdere blogbijdrage over een educatief filmproject: ‘Grutsk‘, over hetNieuwe Boeren‘. Het ging op 7 november 2019 in première op het Noordelijk Filmfestival. Kijk – (gratis) tachtig minuten lang – naar een zestal trotse boeren uit het Noorden.

Hop on in: ‘Grutsk’ op het Noordelijk Filmfestival in première; over het ‘Nieuwe Boeren’. Wel weer terugkomen!

Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld

Hieronder houd ik je in handige maandoverzichten op de hoogte van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, evenementen, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – januari 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – februari 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – maart 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – april 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – mei 2020




.

Juni 2020

Logisch dat boeren tegen elkaar opstaan
Redactie Foodlog, 1 juni 2020


.

Vlinderbloemige produceert voldoende stikstof voor heel bouwplan
Luuk Meijering, Boerderij, 1 juni 2020


.

Verder leren over kringlooplandbouw met VK Drenthe
Berrie Klein Swormink, Projecten LTO Noord, 2 juni 2020 (ook in Nieuwe Oogst 23 mei 2020)
.

Natuurorganisaties moeten tanden laten zien
(Hoofd)redactie Trouw, Trouw, 2 juni 2020


.

Hoe landbouwgif het hart van natuurgebieden bereikt
joop Bouma, Trouw, 3 juni 2020



.

Onderzoek: landbouwgif dringt door tot diep in natuurgebieden
Pieter Hotse Smit, de Volkskrant, 3 juni 2020


.

“Nadrukkelijker verbinding tussen kennis in de biosector en kringlooplandbouw”
Redactie Biojournaal, 3 juni 2020 (incl. links kamerbrief + evaluatie)

.

Directeur Bionext: in huidige markt is Boer tot Bord-strategie niet haalbaar
Wim van Gruisen, Akkerwijzer, 4 juni 2020


.

Het grondwater geplunderd, de natuur heeft het nakijken
Patrick Jansen, Trouw, 4 juni 2020

.

Naar een nieuw ruimtelijk perspectief voor de landbouw
College van Rijkadviseurs, 4 juni 2020
(incl. links ‘Advies’ en ‘Brood en Spelen’)



.

Brood en Spelen – Ruimtelijke toekomstbeelden voor een nieuw
voedselsysteem

College van Rijkadviseurs, juni 2020
(Advies n.a.v. Ontwerpprijsvraag)





.

“Het zou helpen om boeren te belonen voor hun inspanningen voor biodiversiteit”
Biojournaal, 5 juni 2020


.

LTO wil van volgend kabinet geen nieuwe visie, wél een gedegen toekomst
Persbericht Verkiezingsmanifest 2021, LTO, 6 juni 2020

.

Verkiezingsmanifest 2021 – Een nieuwe kans voor goed beleid voor onze boeren en tuinders
LTO, juni 2020









.

Eindrapportage ‘Niet alles kan overal’ eindadvies over structurele aanpak van Adviescollege Stikstofproblematiek
(Kamerstuk)



.

Remkes wenst opvolger Minas voor de landbouw
Eric de Lijster, BoerenBusiness, 8 juni 2020

.

Johan Remkes: Stikstofplan van het kabinet is onvoldoende
Emiel Hakkenes, Trouw, 8 juni 2020


.

Commissie kraakt nieuwe stikstofaanpak kabinet
NOS Nieuws, 8 juni 2020


.

Advies-Remkes gaat voorbij aan onmogelijkheid stikstofdoelstellingen
LTO Nederland, 8 juni 2020


.

Natuurmonumenten en LandschappenNL: Kabinet moet advies Remkes meenemen in herziening wetsvoorstel
Nieuwsbericht LandschappenNL, 8 juni 2020

.

Agrifacts: Geen landbouwgif in Drenthe, het zijn uitlaatgassen
Joop Bouma, Trouw, 8 juni 2020

.

Natuurorganisaties blij met stikstofadvies comissie-Remkes
BNN/VARA Vroege Vogels, 8 juni 2020

.

Juiste aanpak stikstof is nu ‘nog urgenter’
Jos Verlaan,Stéphane Alonso en Rik Rutten, NRC, 8 juni 2020




.

Remkes: ‘Transitie naar emissiearme landbouw nodig’
René Bouwmeester, Nieuwe Oogst, 8 juni 2020



.

Zo moet de stikstofuitstoot met de helft omlaag
Stéphane Alonso, NRC, 8 juni 2020



.

Kringlooplandbouw oplossing voor stikstofcrisis: ‘Maar ook zo wordt reductie niet gehaald’
Marjolein Lauret, RTV Drenthe, 9 juni 2020

.

Brief aan Eurocommissie en parlement voor redding Europees cultuurlandschap
VNC, Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, 9 juni 2020

.

Can the beauty of Europe be saved by the new Common Agricultural Policy?, YouTube-kanaal VNC, 9 juni 2020.

Ruilverkaveling 2.0
Frederic van Kleef, Tijdschrift Noorderbreedte, 10 juni 2020





.

Concentratie van de landbouw? Doe het niet!
Hans Leeflang, Gebiedsontwikkeling.nu, 10 juni 2020
.

‘Biodiversiteit als rendement’: samen grond kopen om het landschap te herstellen
Pieter Hotse Smit, de Volkskrant, 10 juni 2020


.

Per hectare grasland kan 1,1 koe klimaatneutraal – en meer is mogelijk, Foodlog, 11 juni 2020.

Per hectare grasland kan 1,1 koe klimaatneutraal – en meer is mogelijk
Alexis de Roode, Foodlog, 11 juni 2020

.

Een nieuwe wederopbouw
Ineke Noordhoff, Tijdschrift Noorderbreedte, 11 juni 2020





.

Hoogleraar Schulte: ‘Druk op boeren is torenhoog’
Stefan Essink, Boerderij, 11 juni 2020


.

Landbouwministers houden Green Deal nog even af
Iede de Vries, Melkvee, 11 juni 2020


.

Agrifirm: ‘Verdienvermogen cruciaal bij kringlooplandbouw’
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 11 juni 2020

.

Het Nederlandse voedselsysteem in 2050: gezond en circulair
Nieuwsbericht WUR, Wageningen University & Research, 11 juni 2020

.

Re-rooting the Dutch food system: from more to better
(Hoofdtekst) juni 2020



.

‘Kringlooplandbouw reikt tot ver in Duitsland’
Wouter Baan, BoerenBusiness, 12 juni 2020

.

Geen mens kan zelf een appel maken. Als correspondent Voedsel duik ik in de mysteries achter ons eten
Thomas Oudman, De Correspondent, 12 juni 2020

.

Gaat het stikstofplan van Remkes de natuur wel redden?
BNN/VARA-Vroege Vogels, 12 juni 2020
(Radiofragment met Rudy Rabbinge en Alex Datema)


.

Nieuwe aanpak voor het stikstofprobleem
WUR, Wageningen University & Research (Uitgelicht), 12 juni 2020












.

Is lokaal het nieuwe normaal?
Jelmer Jansma, NOS-Nieuwsuur, 13 juni 2020


.

Martin Scholten adviseur voor Europese en regionale samenwerking
Monique van Loon, Pluimveeweb, 13 juni 2020

.

KRINGLOOP MET VALKUILEN
Gert van Maanen, Bionieuws, 13 juni 2020






.

Stikstof: politiek zit het echte gesprek in de weg
Dick Veerman, Foodlog, 13 juni 2020


.

Stikstof: politiek zit het echte gesprek in de weg; Dick Veerman groepsgesprek, YouTube-kanaal Café Weltschmerz, 13 juni 2020.

Toekomstvisie NAV: op naar duurzaam rendabele akkerbouw
Teun de Jong, Boerderij, 13 juni 2020


.

Genoeg is Beter 2.0 – De Toekomst van de Akkerbouw
NAV, Nederlandse Akkerbouw Vakbond, juni 2020







.

Commissie-Remkes kiest écht voor de natuur
Peter Halbersma, Friesch Dagblad, 14 juni 2020



.

‘Eigenlijk zijn we gruttoboeren’
Jan Willem Veldman, Boerderij, 14 juni 2020


.

Stikstofoplossing akkerbouw: boeren zonder mest
BNN/VARA, Vroege Vogels, 14 juni 2020
(Radiofragment)


.

Opinie: Biologische boer betaalt al te lang het gelag
Nico Minnema, Friesch Dagblad (Opinie), 15 juni 2020


.

Onderzoek naar biodiversiteit bij zeven akkerbouwers in Noord-Nederland
Guus Daamen, Veldpost, 15 juni 2020

.

Pioniers in kringlooplandbouw: hoe doen zij het?
WUR-Nieuws, 15 juni 2020



.

Toekomstige voedselproductie
Een portret van pionierende boeren die bijdragen aan kringlooplandbouw in Nederland, WUR, juni 2020


.

Boegbeeld landbouw wil af van bulkexport naar verre landen
Vasco van der Boon, Financieel dagblad, 15 juni 2020


.

‘Kringlooplandbouw reikt tot ver in Duitsland’
Wouter Baan, Foodlog, 16 juni 2020


.


‘Eet ook na de lockdown lokaal’
Barbara BaarsmaDrees Peter van den BoschJoris Lohman en Samuel Levie, NRC, 16 juni 2020

.

Dorpsbouwmeester
Frederic van Kleef, Tijdschrift Noorderbreedte, 17 juni 2020





.

Dirk Duijzer: ‘Niet achteruit kijken, dan ben je eindig’
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 17 juni 2020


.

Voor een klimaatbeleid moet de sector eerst weer losgetrokken worden, Foodlog, 18 juni 2020.

Dirk Duijzer: “Voor een klimaatbeleid moet de sector eerst weer losgetrokken worden”
Bio Journaal, (Verslag tweede online #foodfriend-debat), 18 juni 2020
.

HAK-directeur: ‘Huidig voedselsysteem moet op de schop’
Haijo Dodde, Nieuwe Oogst, 18 juni 2020


.

De Groene Keuken van HAK
Maatschappelijke Impact Rapport 2019, Resultaten, initiatieven en ambities, HAK, juni 2020


.

De korte keten komt samen in Flevo Campus, YouTube-kanaal Flevo Campus, 18 juni 2020.

25% MARKTAANDEEL LOKAAL VOEDSEL IN 5 JAAR MOGELIJK
Transitie Coalitie Voedsel, juni 2020
(incl. links ‘Meer eten uit de korte keten’ en videoboodschap Carola Schouten)

.

Opinie: Carola Schouten, wees niet zo bang voor biologische landbouw
Volkert Engelsman en Jeroen Smit, de Volkskrant (Opinie), 19 juni 2020

.

Ruud Hendriks wordt MBO-practor Kringlooplandbouw
Bio Journaal, Nieuws, 19 juni 2020


.

Kringloopboer Kees Sijbenga uit Hooghalen wint Groen Lintje: ‘Hij is het landelijke voorbeeld voor herstellen van biodiversiteit’
Redactie Midden-Drenthe, Dagblad van het Noorden, 19 juni 2020
.

Was Nederland maar net zo trots op haar natuur als op haar Hollandse meesters
Patrick Jansen, Trouw, 19 juni 2020


.

Universiteit Wageningen heeft interesse in Friese stalvloer
Omrop Fryslân, 21 juni 2020

.

WUR geeft kringlooplandbouw handen en voeten op boerderij van de toekomst
Oproep: Pieter de Wolf, Projectleider ‘Boerderij van de Toekomst’, 22 juni 2020

.

Webinar 7 juli 2020: praktijkervaringen en dilemma’s voor het nieuwe GLB
Nieuwsbericht BoerenNatuur, 22 juni 2020

.

Herenboeren Assen speelt in op bewuste burger
Joost de la Court, Nieuwe Oogst, 22 juni 2020


.

Boerderij van de Toekomst laat zien hoe kringlooplandbouw werkt
Groen Kennisnet, Nieuws, 22 juni 2020



.

Kringlooplandbouw op Boerderij van de Toekomst
Han Reindsen, Nieuwe Oogst, 23 juni 2020


.

‘Aanpak natuurherstel in combinatie met stikstof, klimaat en landbouw is meest effectief’
Groene Ruimte, Nieuws, 24 juni 2020


.

Lerende evaluatie van het Natuurpact 2020
PBL, Planbureau voor de Leefomgeving, 24 juni 2020 (toelichting)

.

LERENDE EVALUATIE VAN HET NATUURPACT 2020
Gezamenlijk de puzzel leggen voor natuur, economie en maatschappij
Planbureau voor de leefomgeving en Wageningen University & Research, juni 2020






.

Online PBL-seminar: Samen werken met natuur, YouTube-kanaal PBL, 25 juni 2020.

Deltaplan Biodiversiteitsherstel lanceert innovatiefonds voor versterking biodiversiteit
BoerenNatuur, Actueel, 24 juni 2020


.

Tweede Kamer wil studiegroep ‘Ruimtelijke inrichting’
Groene Ruimte, Nieuws, 24 juni 2020



.

‘De afname van biodiversiteit kost miljarden’. In gesprek met Wim Pijbes & Franke Remerie, YouTube-kanaal ‘De Nieuwe Wereld’, 24 juni 2020.

Veldboon, ui, tarwe, gerst, gras: de boer van de toekomst doet alles in stroken
Marcel aan de Brugh, NRC, 24 juni 2020


.

Introductie Boerderij van de Toekomst, YouTube-kanaal Farm of the Future, 25 juni 2020.
Webinar Boerderij van de Toekomst, YouTube-kanaal Farm of the Future, 25 juni 2020.

“Overheid schiet ernstig tekort bij voeding en gezondheid”
Bio Journaal, bron: Transitiecoalitie Voedsel, 25 juni 2020 (incl. brief TcV aan Commissie VWS)

.

Dutch farmers face pressure over intensive practices
Mehreen Khan, Financial Times, 25 juni 2020


.

Tackling Dutch agriculture’s emissions headache, FT Food Revolution, 25 juni 2020.

Jonge boeren leren werken met de natuur
Vogelbescherming Nederland, 25 juni 2020


.

‘Consument overschat prijs die boer ontvangt’
Dick Hordijk, BoerenBusiness, 25 juni 2020

.

‘Verkleinen van de veestapel is een heel dom idee’
Robin Vinck, BNR Nieuwsradio, 26 juni 2020 (radiofragment: interview Sjoerd van der Laan, CEO Zwanenberg International)

.

Hoe de boer een spil kan zijn in de woningmarkt
Josephine Hoendervangers, VPRO Tegenlicht, 26 juni 2020

.

Kringlooplandbouw uittesten op de Boerderij van de Toekomst
Wageningen University & Research Uitgelicht, 26 juni 2020
.

‘Boeren kunnen het nooit alleen’
Jan Schuurman Hess, PvdA-website, 26 juni 2020


.

Herenboeren Assen zetten forse stappen
Erik Smit, Assen Stad.nl, 27 juni 2020



.

Prediker 1:18
Tommy Wieringa, NRC, 27 juni 2020






.

Rli-advies De bodem bereikt?!, YouTube-kanaal Rli, 28 juni 2020.

DE BODEM BEREIKT?!
Rli, Raad voor de leefomgeving en infrastructuur, juni 2020
(Rapport)


.

Zo moet de akkerbouw afkicken van stikstof
Rob Buiter, Trouw, 29 juni 2020


.

Slechte bodemkwaliteit in Nederland staat het halen van de klimaatdoelen in de weg
Pieter Hotse Smit, de Volkskrant, 29 juni 2020


.

‘Wageningen wees en wijst ons de weg’
Vergaderboer, columnist Boerderij, 29 juni 2020


.

Biologisch grondfonds zet obligatielening uit en vraagt AFM-vergunning aan
Vasco van der Boon, Het Financieele Dagblad, 29 juni 2020


.

Fusie Stichting BD Grondbeheer met Stchting Loverendale
Stichting BD Grondbeheer, 29 juni 2020
.

Gezondheidsraad: Overheid moet gebruik landbouwgif drastisch terugdringen
BNN/VARA, Zembla, 29 juni 2020 (incl. 2 videoreportages: bollengif/Parkinson)
.

‘Boerderij van de Toekomst’ focust op kringlooplandbouw
Vilt, Vlaams infocentrum land- en tuinbouw, 29 juni 2020


.

Landelijke primeur voor Fryslân: Eerste gecertificeerd CO2-reductieproject Valuta voor Veen van start
FMF Frieslân, 29 juni 2020
.

Herenboerderij Hof van Rhee is er klaar voor: ‘In maart eerste sla’
Margriet Benak, RTV Drenthe, 30 juni 2020

.

Hoe Nederland uitgroeide tot exportreus in de landbouw – en nu moet veranderen
Joost van Velzen en Ingrid Weel, Trouw, 30 juni 2020

.

CO2-reductie levert bijna 800 euro per hectare op
Sjoerd Hofstee, Nieuwe Oogst, 30 juni 2020


.

Corona toont noodzaak versnelling innovatie aan
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 30 juni 2020


.

Herstel de drie-eenheid
Ineke Noordhoff, Blog Tijdschrift Noorderbreedte, 2 juli 2020





.

Op naar een veerkrachtige landbouw
Jeroen Candel, Foodlog, 3 juli 2020


.

De boerderij van de toekomst zal divers zijn, met gewassen door elkaar gemengd
Mac van Dinther, de Volkskrant, 3 juli 2020

.

Waarde van ons landschap in kaart gebracht
CBS Nieuws, 3 juli 2020







.

Social learning and land lease to stimulate the delivery of ecosystem services in intensive arable farming
JudithWesterink, Marta Pérez-Soba, Anne van Doorn, Ecosystem Services, Volume 44, August 2020, 101149, online 4 juli 2020





.

‘Niet luisteren, maar sparren’
Aart van Cooten, Boerderij, 5 juli 2020



.

Afkijken van de kleine boer
Jurgen Tiekstra, Broerstraat 5, alumnimagazine RuG, juli 2020


.

Waarover praten zij? Analyse van het debat over kringlooplandbouw
Radboud Universiteit, Nature Today, 5 juli 2020
.

Analyse debat kringlooplandbouw
Eindrapport Radboud Universiteit
Faculteit der Managementwetenschappen, Centre for Urban Research (CentUR), Geografie, Planologie en Milieu, Huub Ploegmakers, Kevin Raaphorst, Henk-Jan Kooij, Noelle Aarts, 23 april 2020






.

Een wandeling in de toekomst
Henk Jansen, Jeroen Onrust, Tijdschrift Noorderbreedte, 7 juli 2020





.

Ministerie vraagt om nieuwe rechtszaken met wetsvoorstel stikstof
Sander Turnhout en Raoul Beunen, Nature Today, 7 juli 2020
.

BIG FIVE VAN ROELOF HEMMEN
BNR Webredactie, Interview Franke Remerie (Land van Ons), 7 juli 2020 (Radiofragment, 45:31 min.)
.

De tweede fotoactie Kruidenrijk Grasland is verlengd!
BoerenNatuur Actueel, 8 juli 2020
.

Blog Alex Datema: ‘ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan!’
Alex Datema (Blog), BoerenNatuur, 8 juli 2020


.

Naar een rijk boerenland
College van Rijksadviseurs, Nieuwsbericht, 9 juli 2020


.

op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne
College van Rijksadviseurs, Nieuwsbericht, 9 juli 2020







.

New Deal De Marne
Ineke Noordhoff, Tijdschrift Noorderbreedte, 10 juli 2020






.

Wat de natuur zelf kan doen tegen de droogte
Jean-Pierre Geelen, de Volkskrant, 10 juli 2020

.

Lever boeren niet langer uit aan de lage prijzen op de wereldmarkt
Hidde Boersma en Joris Lohman, de Volkskrant, 10 juli 2020

.

Het boerenverstand zegt: biologische landbouw is de oplossing
Kees van Veluw, Trouw, 11 juli 2020

.

Vakidioot Roy Meijer (27), een bevlogen jonge boer in Witteveen: over stikstof, klimaat en biodiversiteit
Jon van Schilt, Dagblad van het Noorden, 11 juli 2020

.