STAPPEN NAAR een natuur- en landschaps-inclusieve KRINGLOOPLANDBOUW, hoe daartoe te komen?

‘Kringloop’, Zonder natuur geen voedsel. Foto: Kening fan ‘e Greide.

Op dinsdag 14 januari 2020 liepen zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban van Delfgauw naar Den Haag om aandacht te vragen voor kringlooplandbouw. Aan het eind van de wandeling, ‘Kring-Loop‘ gedoopt, werd een tien-stappenplan aan Carola Schouten overhandigd.

,,In deze blogbijdrage – hij is inmiddels uitgegroeid tot een soort blogboek – doe ik verslag van deze memorabele dag. Ook heb ik reacties – op die dag en de dagen daarna in de media – voor je op een rijtje gezet. Maar er is meer! Veel meer.

Ik ga je ook – op hoofdlijnen, vanaf deze dag, het hele jaar door – op de hoogte houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.”


Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Zestig organisaties liepen de ‘Kring-Loop’. Klik op de foto voor de deelnemers.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale, gebiedsgebonden landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Handen uit de mouwen voor kringlooplandbouw

,,Werk maken van de overgang naar kringlooplandbouw en een duurzame visserij. Dat staat voor het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit centraal in het begrotingsjaar 2020″, prijkt bovenaan het nieuwsbericht waarin het ministerie haar begroting toelicht, die dit jaar de 1 miljard euro overstijgt. LNV wil zich inzetten voor het in balans brengen van landbouw en natuur, een opdracht die, naar zij zegt, door de huidige stikstofdiscussie alleen maar urgenter wordt.

,,2020 wordt het jaar dat we vol energie de handen uit de mouwen gaan steken om de omslag naar kringlooplandbouw te maken. We gaan met de benodigde financiële middelen hard aan de slag voor een duurzamere landbouw en visserij, en een beter beschermde natuur.”


Carola Schouten

In tien stappen naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw

10-Stappenplan. Klik op de foto voor download.

Dat ‘handen uit de mouwen steken’ werd door de zestig ‘Kring-Loop’-ers aan het begin van het jaar meteen met de voeten onderstreept. Met een tienstappenplan hopen de wandelaars de minister van Landbouw te motiveren om – samen met haar, en stap voor stap – de transitie naar kringlooplandbouw te realiseren.
.

Doel is niet alleen de natuur te herstellen maar ook te zorgen voor duurzame landbouw, een beter klimaat, schonere leefomgeving en een brede welvaart. De initiatiefnemers, waaronder het Friese Kening fan ‘e Greide, dat – zeg ik met gepaste noordelijke trots – een voortrekkersrol vervulde, ondersteunen hiermee de visie van de minister en deden een voorstel voor de lange termijn – met concrete eerste stappen die volgens hen vandaag al gezet kunnen worden richting 2040.

Hoeve Biesland, bakermat van een veelbelovende kringloopvisie

Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders

De wandeltocht startte op Hoeve Biesland in Delfgauw waar Schouten in 2018 haar veelbelovende kringloopvisie lanceerde. Emiel Hakkenes en Bart Zuidervaart schreven er voor het Dagblad Trouw destijds een tweetal artikelen over.

De initiatiefnemers ondersteunen deze visie, maar zien in haar aanpak vooralsnog geen vervanging voor of aanpassingen aan het door hen zo versmade intensieve landbouwsysteem. Ze adviseren ‘Den Haag’ om daarom vol in te zetten op een transitie naar kringlooplandbouw en een consistent beleid te voeren vanuit het Kabinet. Zij beroepen zich daarbij op het rapportBenut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders‘, dat op 3 oktober 2019 verscheen namens een tiental natuur, milieu- en landschapsorganisaties.

,,op dezelfde voet doorgaan heeft onvermijdelijk tot gevolg dat problemen de kop op blijven steken en telkens opnieuw ontaarden in crises. Met alle juridische, ecologische, economische en maatschappelijke gevolgen van dien.”


Bron: Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders, 3 oktober 2019.

Alleen echte transitie van intensieve landbouw lost crises op

Daarnaast voelen de organisatoren van de Kring-Loop zich gesterkt door een gezamenlijke brief die boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland op 27 november 2019 aan minister Schouten en minister-president Rutte stuurden. Die stellen daarin dat alleen een ‘echte transitie van de intensieve landbouw alle crises die we op dit moment ervaren, kan oplossen’.

,,De stikstofcrisis is een symptoom van hetzelfde probleem: een landbouwsysteem dat zodanig is geïntensiveerd dat het de draagkracht van onze ecosystemen ver overschrijdt.”


Bron: Brief boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland, 27 november 2019.

Vroege Vogels in gesprek met een koning(in) van de weide en een stikstofprofessor

Klik op de foto voor starten uitzending.

Zondagochtend 12 januari zaten twee initiatiefnemers van de Kring-Loop-wandeltocht, Marcia de Graaff, namens Kening fan ‘e Greide, en ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, aan tafel bij Menno Bentveld, presentator van het Radio-1-programma Vroege Vogels. Beluister hier de uitzending, of klik op Menno.

Kunst en Landschap ondersteunde dit initiatief van harte en nodigde haar likers en volgers op sociale media – net als alle andere organisaties – uit om met de tocht mee te lopen. Daarnaast bood het multimediale platform in oprichting een overzicht van voorbeschouwingen, achtergrond- en praktische (wandel)informatie.

Overhandiging 10-stappenplan en reactie ministerie LNV

Overhandiging 10-stappenplan aan Minister Carola Schouten, 14 januari 2020.
Reactie Ministerie van Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit op Twitter

Noordelijke voortrekkersrol ‘Kring-Loop’ voor het Friese ‘Kening fan ‘e Greide’

Aftermovie ‘Kring-Loop’ 14 januari 2020, Kening fan é Greide.

Muzikant Florian Wolff wandelde op 14 januari mee met de Kring-Loop naar Den Haag. Na afloop schreef hij het lied ‘De Weg Vooruit‘, geïnspireerd op de wandeling en gesprekken die hij onderweg voerde met een aantal wandelaars. Beluister zijn song hieronder.

De Weg Vooruit. Singer-songwriter Florian Wolff liep mee en oogste verhalen van deelnemers die de basis vormden voor dit lied, 28 januari 2020.

Kring-Loop-delegatie bespreekt 10-Stappenplan in Den Haag; zo te zien is men eruit!

Voor- en nabeschouwingen Kring-Loop voor kringlooplandbouw

Met het mediageweld rondom de stikstofproblematiek en de boerenprotesten in dat verband is de aandacht voor de Kring-Loop wat ondergesneeuwd geraakt. Daarnaast is het de vraag of het gekozen moment voor een landelijke actie, met een vertrek op een vroege dinsdagochtend in januari, wel het juiste was. Hieronder heb ik de berichtgeving over de Kring-Loop van Delfgauw naar Den Haag van 14 januari 2020 op een rijtje gezet.

[lees verder over ‘kringlooplandbouw en hoe daartoe te komen’ na onderstaande artikelen over de Kring-Loop]

‘Kring-loop’ voor kringlooplandbouw
RTV-Drenthe, 24 december 2019.

.

Organisaties komen met stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Omrop Fryslân, 12 januari, 2020.
.

Op deze manier kunnen we overstappen op kringlooplandbouw
BNN/VARA Vroege Vogels, 12 januari 2020.
(+ radiofragment)

.

Tienstappenplan voor kringlooplandbouw in 2040
Friesch Dagblad, 13 januari 2020.

.

Oars buorkje: Een transitie in de landbouw is niet alleen nu, maar altijd nodig
Friesch Dagblad, 13 januari 2020.

.

Zo kan het ook: een ‘Kring-Loop’ in plaats van brullende tractoren
Trouw, 13 januari 2020.
.

Wandeling voor kringlooplandbouw ‘als Steuntje in de rug voor minister’
NOS, 14 januari 2020, 7:29 uur

.

De Ochtend Show to go: dinsdag 14 januari (show 1)
AD-TV, 14 januari 2020
(videofragment: vanaf minuut 5:00)

.

Ereronde voor Fries paard Pronkje over het Binnenhof
Leeuwarder Courant, 14 januari 2020
(+ videofragment)

Minister Schouten waardeert 10-stappenplan kringlooplandbouw
Kening fan é Greide, Nieuws, 14 januari 2020
.

In beweging voor kringlooplandbouw
LTO Nederland, 14 januari 2020.




.

Samen vooruit met ‘kring-loop’-landbouw
It Fryske Gea, 18 januari 2020


.

Tweet Ministerie LNV, 12 februari 2020



.

Minister Schouten nodigt organisaties voor kringlooplandbouw uit voor gesprek
Omrop Fryslân, 9 maart 2020
.

Schouten ziet pleidooi voor natuurinclusieve landbouw als steun voor haar kringloopvisie
Agri Holland Nieuws, 10 maart 2020
.

Reactie Minister Schouten op 10-stappenplan voor natuurinclusieve kringlooplandbouw
Bio Journaal, 12 maart 2020 (incl. officiële Kamerbrief)

.

Boerenverzet: hoe intimidatie en radicale acties het stikstofoverleg blokkeerden
Jorg Leijten en Geertje Tuenter, NRC, 24 juli 2020

.

[Vanaf hier lees je verder]

Kringlooplandbouw en hoe daartoe te komen

Met kringlooplandbouw 70% meer voedsel produceren, YouTube-kanaal WUR, 15 juni 2018.

In 2050 is de wereldbevolking gegroeid tot zo’n 10 miljard mensen. Om de aarde niet uit te putten, moeten we anders gaan consumeren en produceren. Met kringlooplandbouw is het mogelijk voldoende voedsel te produceren binnen de grenzen van de planeet. Hoe komen we ertoe een kringlooplandbouw te realiseren waar mens, dier, natuur en klimaat bij gebaat zijn? Een, waarbij een zo groot mogelijke biodiversiteit in acht wordt genomen en wordt nagestreefd. Het kan. De vraag is hoe, in welk tempo, en (wat) moeten we veranderen?

Hoe moeten we straks 10 miljard monden voeden? Het kan, maar er moet wel wat veranderen

Het waren deze vragen die bestuurskundige Jeroen Candel en historica Ingrid de Zwarte, beiden verbonden aan Wageningen University, zichzelf stelden. Ze vroegen tachtig Wageningse collega’s, van bedrijfseconomen tot voedseltechnologen en van filosofen tot insectenexperts, om op te schrijven wat hun specifieke vakgebied kan bijdragen aan het oplossen van het voedselvraagstuk. Dat resulteerde in de bundel ‘10 miljard monden’, die door Trouw-journalist Emiel Hakkenes op 31 oktober 2020 prachtig gerecenseerd werd:




.

,,Voldoende voedsel voor tien miljard aardbewoners hoeft het probleem niet te zijn.”


Jeroen Candel en Ingrid de Zwarte
Beeld: Sander Soewargana

Hoe moeten we straks 10 miljard monden voeden? Het kan, maar er moet wel wat veranderen
Emiel Hakkenes, Trouw, 31 oktober








.

Toekomstvisie Carola Schouten

De huidig verantwoordelijk minister, Carola Schouten geeft hieronder – in grote lijnen – haar visie op een toekomst met kringlooplandbouw.

Toekomstvisie | Minister Carola Schouten, YouTube-kanaal LNV, 8 september 2018.

De veranderende wereld van voedsel en landbouw beter begrijpen

Joris Lohman is mede-oprichter van Food Hub (Nederland), een organisatie die opleidingen, trainingen en vernieuwende vormen van voedseleducatie maakt. Hij legt je in nog geen halfuur tijd – in ‘begrijpelijk Nederlands’ – uit wat er zoal speelt bij de huidige voedseltransitie. Om de veranderende wereld van voedsel en landbouw net wat beter te kunnen begrijpen.

Wat gaat er gebeuren met ons voedselsysteem? Wat kunnen we leren uit de geschiedenis van onze voedselproductie? En wat betekent dat voor jou als boer of als consument?

De huidige voedseltransitie met Joris Lohman, YouTube-kanaal Food Hub, 7 april 2020.

Kringlooplandbouw, wat is het nou eigenlijk en wat is het niet?

Kringlooplandbouw is dus de toekomstvisie voor ons toekomstige voedselsysteem. Maar wat is het nou eigenlijk en wat is het niet? Martin Scholten van Wageningen University en Research vertelt je, opnieuw via het veelbelovende YouTube-kanaal van Food Hub (abonneren mag), alles wat je moet weten over kringlooplandbouw. Als boer, ondernemer en als burger.

Alles over kringlooplandbouw met Martin Scholten, YouTube-kanaal Food Hub, 7 april 2020.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Via ‘small wins’ naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw

Katrien Termeer, hoogleraar Bestuurskunde aan de WUR, Wageningen University & Research, zet in op small wins en taboes doorbreken. Op verzoek van de Tweede Kamercommissie van LNV stelde Termeer een expertpaper op. Onderstaande video is gemaakt in de zomer van 2019, kort voordat de minister haar plannen voor 2020 uiteenzette.

Katrien Termeer: via small wins naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw, YouTube-kanaal WUR, 19 juni 2019.

‘Leuk fimpje’ over John Arink’s kwartjesmoment

Van de Kamer naar de praktijk, in dit geval naar die van ekoboer John Arink, van de gelijknamige boerderij in de Achterhoek. Het ‘kwartje viel’ voor hem, nadat hij in contact was gekomen met collega-boeren elders in het land tijdens een excursie ‘Biologisch Boeren‘, en nadat hij daarvoor zo’n dertig jaar (niet al te intensief) gangbaar geboerd had.

Ik stuitte op Twitter op een videopresentatie van zijn bedrijf die hij introduceerde met: ‘Leuk filmpje met tekst en uitleg over onze werkwijze.‘. ‘Leuk filmpje’ is in dit geval een understatement! Zelden stuit ik op YouTube op zo’n mooie promotievideo voor kringlooplandbouw. Kijk en oordeel zelf.

Ekoboerderij Arink, YouTube-kanaal Wink, 15 november 2019.

Samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap

Nog zo’n voorvechter van landschapsinclusieve kringlooplandbouw. Peter Oosterhof, biologisch melkveehouder uit Foxwolde, Drenthe. Hij ging samenwerking aan met Het Drentse Landschap, een stichting die momenteel zelf ook drie biologische kringloopboerderijen in beheer heeft.

Rayonbeheerder Jantinus Dokter: ,,De samenwerking met Peter is ideaal. Peter is een biologische boer en we willen als Drentse Landschap meer met dit soort bedrijven gaan samenwerken; samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap.”

Duurzame Melkveehouderij Drenthe: deelnemer Peter Oosterhof, YouTube-kanaal Provincie Drenthe, 27 mei 2020.

Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’

In het ‘Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief‘ dat in nauwe samenwerking met boeren en andere partijen tot stand is gekomen, beschrijft minister Carola Schouten hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Je kunt het hier downloaden. Daarnaast vind je op dit adres uitgebreide relevante informatie, waaronder deze infographic – een verkorte weergave van het plan. Je kunt er op klikken voor een betere weergave.

Animatie over de toekomstvisie van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Toekomstvisie | Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden, YouTube-kanaal LNV, 8 september 2018.

LNV – Platform Kringlooplandbouw

Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft daartoe een platform ingericht met informatie, nieuws en initiatieven tot inspiratie. Ook kunnen er vragen worden gesteld en dient het als klankbord: het Platform Kringlooplandbouw.

Platform Kringlooplandbouw, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Regio Deals voor brede welvaart

Via Regio Deals werken diverse overheden en partijen samen om de ‘brede welvaart‘ in verschillende regio’s in Nederland te verbeteren. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is binnen het kabinet verantwoordelijk voor de Regio Deal-aanpak. Het ministerie van LNV heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gevraagd kennis te ontwikkelen en (inter)nationale kennis te ontsluiten ten behoeve van het Regiodealbeleid. Dit moet leiden tot nader inzicht in wát wáar werkt om de opgaven in de verschillende regio’s effectief te kunnen aanpakken.

Op Regio Deals voor brede welvaart, een speciale plek op de website van het Planbureau (PBL), wordt alle kennis die uit dit onderzoeksprogramma voortkomt verzameld. Daarnaast kun je er terecht voor aankondigingen van bijeenkomsten.

Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw

Tijdens de Natuurtop in Groningen op woensdag 2 oktober 2019 zetten de provincies Friesland, Groningen en Drenthe en het Ministerie van LNV hun handtekening onder de ‘Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

,,Zowel de drie provincies als het Rijk investeren 10 miljoen in de Regio Deal. Het doel van deze deal is een economisch sterke landbouwsector te creëren, ‘die bijdraagt aan de biodiversiteit, een gezonde bodem en een gevarieerd en (be)leefbaar platteland’. De drie noordelijke provincies gaan zich hiervoor, samen met het Rijk, inzetten. Dit doen zij samen met onder andere boeren, landbouwpartners, grondeigenaren en natuurorganisaties”, aldus ‘hét onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland’, Veldpost. Kunst en Landschap voegt burgers gemakshalve aan dit rijtje toe!

Een korte samenvatting van de Regio Deal en de Natuurtop kun je lezen in: ‘Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

V.l.n.r.: Gedeputeerde Henk Jumelet (provincie Drenthe), Johan Osinga, directeur-generaal van het ministerie LNV, gedeputeerde Henk Staghouwer (provincie Groningen) en gedeputeerde Johannes Kramer van de provincie Fryslân. Beeld: Veldpost, 3 oktober 2019.

Regiodeal natuurinclusieve landbouw: Noord-Nederland als koploper voor een duurzaam platteland

Natuurinclusieve landbouw: van gedeelde urgentie naar een wenkend perspectief

De eerste ambities en aanpak van de Regiodeal werden op 31 mei 2018 gepresenteerd tijdens een discussiebijeenkomst van de partners van de Agro Agenda Noord Nederland. Hij kwam in gezamenlijkheid tot stand met inbreng van vertegenwoordigers uit de landbouw- en natuursector, de wetenschap en de overheid. Men verkoos met de Regiodeal destijds een aanpak langs een drietal routes richting 2030 waarlangs de omslag naar een natuurinclusieve landbouw plaats moest hebben. De Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw moest als voorbeeld dienen – men had zelfs de ambitie om koploper te zijn – voor toekomstige (inter)nationale ontwikkelingen op het gebied van natuurinclusieve landbouw.

‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’: samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland

Cover Regio Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland – 2019

,,De tijd is rijp voor een nieuwe aanpak waarin economie, ecologie en landschap meer in balans zijn”, aldus de ondertekenaars van de Regio Deal. Er gebeurt overigens al veel op dit gebied in het noorden, maar de komende jaren willen de drie noordelijke provincies met de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw bestaande initiatieven ondersteunen en nieuwe mogelijk maken. Zo wordt er toegewerkt naar een gezonde landbouw die in 2030:

• winstgevend en trendsettend is;
• gezond kwaliteitsvoedsel produceert;
• bijdraagt aan de biodiversiteit, de bodemvruchtbaarheid en de
natuurlijke kringloop;
• zorgt voor een (be)leefbaar platteland.


uit: ‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’

Gebiedsgerichte aanpak

De Regio Deal gaat uit van een gebiedsgerichte aanpak, omstandigheden zijn immers (veelal) gebiedsgebonden. Denk daarbij aan de verschillen in grondsoort, grondgebruik, natuur- en landschapswaarden. Per gebied stellen deelnemers aan de Regio Deal een streefbeeld op met de insteek: ‘waar willen we met onze streek over tien jaar staan? Hoe staan landbouw, biodiversiteit, natuur en het landschap er dan voor en hoe verhouden ze zich tot hun lokale gemeenschap?’

Acht gebieden met een gemeenschappelijk doel

In de Regio Deal is de keus gemaakt voor acht gebieden die sterk van elkaar verschillen en representatief zijn voor bodemsoort, waterhuishouding en grondgebruik in (Noord) Nederland. Deze gebieden worden een proeftuin voor nieuwe vormen van natuurinclusieve en duurzame landbouw.

Hieronder een voorbeeld: het Groningse Westeresch, waar kleinschalige akkerbouw en meer aandacht voor bodem en landschap het insectenleven en de vogelstand verbetert.

Natuurinclusieve Landbouw, YouTube-kanaal Ministerie LNV, 3 juni 2020.

Doel is dat partijen uit die gebieden, die belang hebben bij een goede balans tussen landbouw, natuur en bodemleven, (gebiedsgericht) gaan samenwerken met – op hun beurt – een gemeenschappelijk doel: het ontwikkelen en testen van instrumenten die natuurinclusief boeren aantrekkelijk en rendabel maken.

Elke groep boeren die in een gebied aan de slag wil, stelt dus eerst een streefbeeld op van hoe het gebied er in 2030 bij moet liggen. In een actieplan wordt vastgelegd hoe ze dat willen bereiken. Eind 2023 loopt de regiodeal af. Voor die tijd wordt een eindmeting gedaan om te zien in hoeverre de doelen bereikt zijn. Deze drie boeren: Jan Reinier de Jong uit Drenthe, Detmer Wage uit Groningen en Hans Kroodsma uit Fryslân, vertellen en laten zien wat hen aanspreekt in natuurinclusieve landbouw. Programmamanager Frank Mennega licht de Regio Deal toe.

Regio Deal Natuurinclusieve landbouw, Regio Deal Natuurinclusieve landbouw, 21 oktober 2021.

Friese boeren lopen warm voor regiodeal

Dat de belangstelling (in Friesland) om deel te nemen aan de Regio Deal groot is mag blijken uit een artikel van Jan Ybema, journalist bij het Friesch Dagblad, dat op 8 juli 2019 verscheen – drie maanden voor ondertekening van de Regio Deal door de provincies in oktober van dat jaar: ‘Friese boeren lopen warm voor regiodeal‘. Zo’n honderd Friese boeren waren toen al in beeld om deel te nemen aan Regio Deal-projecten:

Voorbeeldprojecten

Ruim voor de Regio Deal gesloten werd kende het Noorden ook al tal van initiatieven die op natuurinclusieve leest geschoeid zijn (zie illustratie hieronder). Daar wil men nu op voortbouwen. Klik hier om nogmaals de Regio Deal te openen en om (de voorlopige) voorbeeldprojecten uitgebreid toegelicht te bekijken (even scrollen). Klik op de illustratie hieronder voor de korte maar beter leesbare weergave.

Voorbeeldprojecten natuurinclusieve landbouw in Noord Nederland.

Kunst en Landschap licht, als je verder leest, alvast wat tips van de sluier op van van deze voorbeeldprojecten, bijvoorbeeld die van de boeren op Schiermonnikoog. De andere zeven Regiodeal-projecten, en natuurlijk alle spontane nieuwe initiatieven, zullen op de voet worden gevolgd, en mogelijkerwijs in aparte blogbijdrages worden behandeld. Om te informeren, inspireren, en om potentiële deelnemers (aan de Regio Deal) een duwtje in de rug te geven om om te schakelen naar natuurinclusieve landbouw (in Noord Nederland).

Uit: Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord Nederland.

Landschapsinclusieve landbouw-pilot De Marne

CRa, op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne, 9 juli 2020

Een van de projecten – uitgevoerd onder auspiciën van het College van Rijksadviseurs in het kader van ‘Naar een rijk boerenland‘- licht ik er voor je uit, met name omdat het uitgaat van landschapsinclusiviteit: het Noord Nederlandse project ‘De Marne‘. Het College onderzocht in drie regio’s hoe landbouw landschapsinclusief kan zijn: de Krimpenerwaard, Salland en dus De Marne. De vruchtbare zeeklei in combinatie met het milde klimaat maken van de Marne een van de beste landbouwgebieden ter wereld. De afgelopen decennia heeft het gebied zich echter steeds meer gespecialiseerd in een beperkt aantal gewassen. De intensieve landbouw van vandaag de dag leidt tot opgaves op het gebied van bodemkwaliteit, gesloten kringlopen, biodiversiteit, waterkwaliteit en waterkwantiteit.

De pilot, die op 9 juli 2020 werd gepubliceerd, bevat een voorstel voor een mogelijk toekomstperspectief en een aantal concrete stappen en adviezen naar de overheid. Je kunt hem hier downloaden: ‘op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne‘. De directeur van Het Groninger Landschap, Marco Glastra, was op die dag, blijkens onderstaande tweet over het project, met het verschijnen van deze publicatie wel zeer in zijn nopjes:

,,Dit is wat we nodig hebben: goede en praktische ideeën hoe ontwikkeling van de landbouw hand in hand kan gaan met landschap en biodiversiteit! ‘Landschapsinclusieve landbouw pilot De Marne’ van @rijks_adviseurs met inbreng van betrokken boeren.”


Marco Glastra

Pilot De Marne voorpaginanieuws Dagblad van het Noorden

Ook bij de (hoofd)redactie van Het Dagblad van het Noorden viel de publicatie van de Rijksadviseurs klaarblijkelijk in goede aarde: onderstaand artikel van Gerdt van Hofslot werd paginagroot – ik heb het logo van de krant in verband met de leesbaarheid verwijderd – op 15 juli 2020 gepubliceerd. Klik op de illustratie voor een betere (leesbare) weergave.

Uitsnede (Robert Rosendal) voorpagina Dagblad van het Noorden, 15 juli 2020. Beeld: archief Kees van de Veen.

Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij

De Marne-pilot maakt deel uit van het ‘totaaladvies‘ ‘Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij‘ van het College van Rijksadviseurs, dat op 9 september 2020 werd aangeboden aan Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
.

,,De landbouwtransitie is wellicht de grootste transitie voor de maatschappij”, schrijft Rijksadviseur Berno Strootman in het nieuwsbericht waarmee het Advies werd aangekondigd. En:

,,We moeten toe naar een landschapsinclusieve landbouw, waarin boeren een eerlijk inkomen ontvangen voor het produceren van gezond voedsel en een aantrekkelijk, toegankelijk, biodivers landschap en waarbij het zorgen voor schoon water, schone lucht en een vitale bodem vanzelfsprekend zijn.”


Berno Strootman, Rijksadviseur

Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’

Beeld: Patrick Post

Die omslag gaan we maken, de vraag is in welk tempo en wat er allemaal nog fout moet gaan, zegt Strootman in een interview met Onno Havermans in dagblad Trouw (29 oktober 2020). ‘Bijna alle Nederlandse landschappen zijn gemaakt door boeren en dat ging goed tot na de Tweede Wereldoorlog. Over honderd jaar kijken we terug en zien we dat we tussen 1950 en 2040 niet wisten hoezeer we de weg kwijt waren’. Lees hier:

Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’

,,Dit land is van ons allemaal, het behoort tot ons maatschappelijk kapitaal, net als schone lucht, een vitale bodem en biodiversiteit. Alle Nederlanders samen stellen het ter beschikking aan de boeren, en daar moeten we veel meer eisen aan stellen.”


Berno Strootman
New Deal tussen boer en maatschappij, Kunst en Landschap, 9 september 2020.

De economie van de landbouw en de mogelijkheden voor regio’s om te verduurzamen

Jan Willem Erisman, tot 1 september 2020 directeur-bestuurder (na een periode van acht jaar) van het Louis Bolk instituut (een kennisinstituut op het gebied van duurzame landbouw voeding en gezondheid) schreef in het kader van deze landbouw-pilots op 20 augustus 2020, vlak voor de benoeming tot zijn nieuwe functie als hoogleraar Environmental Sustainability bij het CML, het Centrum voor Milieuwetenschappen aan de Universiteit Leiden, een essay:


De economie van de landbouw en de mogelijkheden voor regio’s om te verduurzamen‘.

Hij stelt in dit essay dat de boeren en stakeholders in deze gebieden het er uitdrukkelijk over eens zijn dat de marktprijs voor voedsel en wet- en regelgeving belemmerend zijn voor de verduurzaming van de landbouw en het behoud van het landschap. Hij beschrijft (ook) dat veel boeren zich ondergewaardeerd voelen voor het werk dat zij doen, de kwaliteit die zij leveren ten aanzien van de voedselproductie en het landschapsonderhoud, en de stappen die zij al in verduurzaming hebben gezet. De vraag is welke belemmeringen er precies leven en hoe deze aangepakt kunnen worden om tot potentiële oplossingen te komen.

In dit essay schetst hij eerst de economische krachten en belemmeringen rond de landbouw in de gebieden. Vervolgens duidt hij de bottlenecks in het verduurzamen voor de regio’s en tot slot beschrijft hij potentiele oplossingen en bijbehorende instrumenten met verantwoordelijke partijen.

Koplopers als breekijzer voor maatschappelijke vraagstukken

De vraag die Jan Willem Erisman hierboven stelt, kwam (ook) aan de orde in de eerste uitzending van een nieuwe serie van debatcentrum De Balie: De Koplopers. Op 2 november ging journalist, columnist en programmamaker Teun van der Keuken op zoek naar de belemmeringen voor transitie in de (kringloop)landbouw.

Hij ging in gesprek met Laura Bromet, GroenLinks Kamerlid met de portefeuille Landbouw en oud wethouder van de gemeente Waterland, Alex Datema (voorzitter BoerenNatuur), Marleen Janssen Groesbeek, lector Sustainable Finance and Accounting Avans Hogeschool en lector Omgevingsinclusief Ondernemen Ron Methorst. Carel de Vries deelde de lessen die hij leerde tijdens het opzetten van Vruchtbare Kringloop Achterhoek en Proefboerderij De Marke. En drie jonge agrariërs van Hogeschool Aeres die de uitzending (live) bijwoonden deelden hun visie op het, c.q. hun agrarische bedrijf van de toekomst.

De Koplopers #1: Kringlooplandbouw, De Balie TV, 2 november 2020.

Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland en het coronavirus

Aan het credo ‘Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland‘ zal in verband met het Coronavirus de komende tijd op een andere manier dan voorzien invulling (moeten) worden gegeven. Om je enigszins tegemoet te komen neem ik (voorlopig) de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord NederlandNieuwsbrief-april 2020 op.

(De Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland maakt deel uit van de Agro Agenda Noord Nederland.)

Doe mee met Vruchtbare Kringloop Noord Nederland!

Vruchtbare Kringloop Noord Nederland (VKNN), een initiatief van LTO Noord, maakt deel uit van een landelijk project dat kringlooplandbouw en het duurzaam bodem- en waterbeheer wil stimuleren. Het project wil agrarische ondernemers inspireren en faciliteren in het creëren en benutten van kansen om hun bedrijven verder te verduurzamen en ‘toekomstproof’ te maken.

Sluiten van kringlopen raakt vrijwel alle aspecten van bedrijfsvoering

Het sluiten van kringlopen, dat is het doel van Vruchtbare Kringloop Noord Nederland. Dat raakt vrijwel alle aspecten van de bedrijfsvoering: veevoeding, bemesting, bodembeheer, gewasteelt en diergezondheid. Samen met deskundigen organiseren ze verdiepingsbijeenkomsten, pilots, demo’s en praktijkexperimenten. Ze roepen daartoe alle boeren en belangstellenden in Noord Nederland op om met hen mee te doen. Geïnteresseerd? Klik op de foto hieronder!

Kringlooplandbouw.nl: meer winst voor boer en milieu met kringlooplandbouw

,,Het sluiten van bodem-plant-dier-mest-kringlopen is van groot belang voor de verduurzaming van de landbouw. Kringloopboeren bieden oplossingen om bodemvruchtbaarheid te verbeteren, efficiënties te verhogen, verliezen te beperken, succesvol natuurinclusief en grondgebonden te boeren, maar vooral ook om economisch beter te presteren. Een goede kwaliteit mest, een optimaal functionerend bodemleven en integraal werken en denken worden daarbij gezien als sleutels tot succes”, zo presenteert een grote groep enthousiaste kringloopboeren zich op hun website. What’s in a name!

Kringlooplandbouw.nl

De website Kringlooplandbouw.nl biedt een schat aan kennis en verhalen van en over kringloopboeren, laat zien wat zoal bereikt is en waar kringlooplandbouw invulling krijgt. Er is een film, ‘Winst met kringlooplandbouw’, beschikbaar voor vertoning en bespreking – in een korte en een lange versie. Ook is er een onderwijsleerpakket samengesteld. Je leest er hier alles over.

‘Winst met kringlooplandbouw’, YouTube-kanaal Huib Schoonhoven, 15 januari 2018.

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren doen het gewoon


Caring Farmers is een nieuwe boerenbelangenbehartiger voor alle boeren die op weg zijn naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw. Voor boeren die al kringlooplandbouw bedrijven, of die de eerste stappen in die richting (willen) maken. En dat dragen ze uit!
.

In de eerste week van mei 2020 kreeg de prille organisatie het via een crowdfundactie voor elkaar om zo’n 10.000 euro bij elkaar te sprokkelen – nodig voor de eerste uitzending van een reclamespot voor natuurinclusieve kringlooplandbouw op de landelijke televisie – als tegenwicht tegen de rijk gesubsidieerde spots van onder andere Farmers Defence Force, Agractie en LTO.

Dat trok de aandacht van Trouw-journalist Emiel Hakkenes, die op 8 mei aandacht besteedde aan deze verhitte en ongelijke strijd om aandacht voor de ‘boerenproblematiek’ in: ‘Boeren ontdekken de tv-commercial (en de Reclame Code Commissie)’.

In ‘Gelukt! Vanavond is onze kringloop-commercial te zien op tv!‘ lees je het verhaal van Caring Farmers. Ik vermoed dat we van deze club meer gaan horen de komende jaren.

Caring Farmers Kringloopcommercial, YouTube-kanaal Caring Farmers, 8 mei 2020.

De ledenorganisatie Caring Farmers streeft naar verbinding met de vereniging van dierenartsen die zich uitspreekt over structurele schendingen van dierenwelzijn, ‘Caring Vets‘, consumenten, wetenschappers en ngo’s, en met elkaar.

Caring Farmers is ontstaan uit een afsplitsing van een drietal leden van de Klankbordgroep Landbouw LNV-visie (2019), die zich niet kon vinden in het ‘Realisatieplan Visie LNV, Op weg met nieuw perspectief’.

Hoewel de organisatie het lovenswaardig vindt dat de minister met haar realisatieplan een nieuwe visie neerzet en een poging doet om het huidige systeem te veranderen, ziet Caring Farmers echter ook dat ze ‘vast zit in het politieke systeem’ en dus goed steun kan gebruiken van een brede groep van maatschappelijk betrokken boeren, burgers en buitenlui buiten dat systeem. En dat dragen ze met de nieuwe commercial graag uit! Ruth van Schriek van Veldpost hielp ze een handje; klik op het spandoek voor haar artikel ‘Caring Farmers timmert aan de weg met commercial‘, van 12 mei jl.

22 juli: ‘Dag van de Kringlooplandbouw’

Twee maanden en vele steunbetuigingen en sympathisanten later – de commercial had zijn werk gedaan – liet Caring Farmers opnieuw nadrukkelijk van zich horen: op 17 juli riep de organisatie op tot een (landelijke) ‘Dag van de Kringlooplandbouw‘, op 22 juli 2020, als tegenwicht tegen.de actie van Farmers Defence Force, die juist opriep om die dag een dagje thuis te blijven, om ‘zo stikstofuitstoot te besparen’.

Als je meer wilt weten over hoe het allemaal begon, of je wilt aansluiten bij deze organisatie, kun je (met zorg) klikken op het neusje van het varkentje hieronder. Daarnaast wil ik je een artikel uit Trouw van diezelfde journalist Emiel Hakkenes (van 19 juli 2019) niet onthouden:

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren gaan het gewoon doen‘.

– voorBoeren – : boeren op weg naar duurzaamheid door van elkaar te leren

Eline Ringelberg, ‘-voorBoeren’. Foto: Hans Banus (Boerderij)

-voorBoeren- is een nieuw Drents-Gronings initiatief waarmee boeren elkaar (kunnen) helpen duurzame uitdagingen aan te gaan. ,,Kom in contact en leer van elkaar!, zo luidt de slogan op de homepage van hun website, die wil inspireren en een steeds groeiend pakket aan praktische (contact)informatie biedt.

Uitgebreide interviews met boeren zul je er niet vinden. Wel beknopte boer-bedrijf-profielen met daarbij korte toelichtingen op maatregelen, systeemwijzigingen of vernieuwingen. Verder biedt de site verwijzingen naar specialisten, adviseurs en subsidiemogelijkheden.

,,We kunnen de maatschappij laten zien dat landbouwers zelf het beste kunnen uitzoeken hoe duurzaamheid in de landbouw eruit moet zien. Ook leerzaam voor beleidsmakers!”


-voorBoeren-

Ze zijn klein begonnen, maar groeien snel, zoals ze zelf zeggen. Leuke no-nonsense-houding. Ik ben benieuwd of dit initiatief ook Friese boeren zal doen opveren, c.q. aanhaken. Als je ‘Niet luisteren, maar sparren‘, van freelance redacteur Aart van Cooten in de ‘Boerderij‘ van 5 juli (2020) leest, kom je denk ik snel tot de conclusie dat dat wel goed zal komen, gezien de inspanningen die Eline Ringelberg zich (ook na corona weer) getroost.

Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw

In ‘Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw‘, een longread van WUR-Wageningen University & Research, wordt in het kort een perspectief voor circulaire landbouw in Nederland geschetst. Aanrader! Deze longread maakt onderdeel uit van en prijkt (nagenoeg) bovenaan het ‘Dossier Kringlooplandbouw‘ van de WUR, waar je nog veel meer info over (natuurinclusieve) kringlooplandbouw kunt vergaren.

Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw, WUR-Wageningen University & Research.

In onderstaande video onderstreept Martin Scholten, strategisch adviseur van de Raad van Bestuur (WUR), te midden van de blaarkoppen van de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert van Maurits Tepper en Jessica Tepper-Kuiper, het belang van samenwerking tussen wetenschap en de kringlooplandbouwpraktijk. De wisselwerking tussen de universiteit en de onderzoeksboerderij zorgt voor een prima leerschool voor studenten en onderzoekers (van de WUR), en de resultaten kunnen op basis daarvan (overal) in de praktijk worden toegepast.

WUR onderzoekt kringlooplandbouw op natuurboerderij Eytemaheert, YouTube-kanaal WUR, 8 juli 2019.

Maurits en Jessica Tepper: ‘Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan

Maurits en Jessica Tepper runnen sinds 2015 de Eytemaheert – kleinschalig begonnen in Sandebuur (Roderwolde). Zo’n drie jaar geleden zijn ze met de agrarische activiteiten verhuisd naar een pachtlocatie in Leutingewolde. Ze zijn onderzoeksboerderij in samenwerking met WUR en één van de pilotbedrijven in het project ‘Natuurinclusieve Landbouw‘ van Staatsbosbeheer.

,,Met onze boerderij, en met name met de functie als onderzoeks- en kennisplek, hopen wij niet alleen binnen ons eigen bedrijf, maar juist ook daarbuiten een positief effect te hebben. Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan.”


Maurits en Jessica Tepper, Eytemaheert

In de rubriek ‘Farmers aan het woord‘ op de website van Caring Farmers vertellen ze je alles over hoe ze dat doen. Klik op de foto hieronder voor een uitgebreid interview met Maurits en Jessica.

Maurits en Jessica Tepper (Eytemaheert). Foto: Caring Farmers.

De Groene Amsterdammer bezoekt ‘De veranderaars’ van de Eytemaheert tijdens Coronacrisis

Terwijl het Kabinet in de nazomer van 2020 de Corona-voorschriften (nogmaals) aanscherpt, bezoekt journalist bij De Groene Amsterdammer Marieke Rotman een groep vooraanstaande landbouw- en voedselspecialisten om van gedachten te wisselen over de impact van het virus (en het klimaat) op ons landbouw- en voedselsysteem in relatie tot kringlooplandbouw. Ze nam de bedrijfsvoering van de Eytemaheert van Maurits en Jessica Tepper daarbij als uitgangspunt. Fijn en diepgravend artikel met hoop op een ‘gezonde’ toekomst.

Beeld: Reyer Boxem

De veranderaars
Marieke Rotman, De Groene Amsterdammer, 30 september 2020 





,

(Beide interviews zijn vanzelfsprekend ook opgenomen in de maandoverzichten van Kunst en Landschap, die je – naast veel andere artikelen – onderaan dit blogboek aantreft.)

Wageningen University & Research maakt werk van kringlooplandbouw

Het belang van samenwerking tussen wetenschap en de boerenpraktijk wordt vanaf eind oktober 2020 door de Wageningse universiteit kracht bijgezet met de lancering van een nieuw digitaal Kringlooplandbouw-platform.

Het biedt handvatten, wetenschappelijke inzichten en inspiratie voor boeren die overwegen stappen te zetten richting kringlooplandbouw. Ook boeren die de beweging richting een meer duurzame en toekomstbestendige landbouw al gemaakt hebben, kunnen er terecht om tegemoet te komen aan wat de samenleving, de natuur, de bodem, het water en het ecosysteem van hen vraagt. Zo kunnen starters en ingewijden van elkaar leren, verhalen en ervaringen met elkaar delen, en bevindingen en onderzoeksresultaten van een breed pallet aan wetenschappers en experts raadplegen. Het platform is daarmee ‘dynamisch’ van opzet. Nieuwe(re) inzichten en ervaringen op het gebied van (natuurinclusieve) kringlooplandbouw zullen er de komende jaren op worden gedeeld. Je boft maar.

Op het platform komen verschillende aspecten van kringlooplandbouw aan de orde. Denk aan de rol van bodem, biodiversiteit, robuuste teeltsystemen en mest. Maar ook: hoe maak je als boer kringlooplandbouw financieel rendabel en hoe kan kringlooplandbouw bijdragen aan een versterking van de band tussen boer en burger? En waar moet je bijvoorbeeld beginnen als je van een gangbaar bedrijf wilt omschakelen naar een kringloopbedrijf? Treed binnen:

Platform Kringlooplandbouw Wageningen University & Research

Wetenschap en boeren verkennen samen mogelijkheden kringlooplandbouw

Kringlooplandbouw is een vorm van landbouw die minder gericht is op productie-maximalisatie, maar waarbij de productie onderdeel is van een ecologisch systeem, waar zo min mogelijk inputs in gaan, waar reststromen het systeem niet verlaten en waar biodiversiteit wordt ingezet voor voedselproductie. Dat vraagt om een grote omschakeling voor boeren, maar ook voor de samenleving, die bereid moet zijn om meer te betalen voor haar landbouwvoedsel.

Anne van Doorn, ecoloog en projectleider/coördinator Natuurinclusieve Landbouw bij de WUR, neemt je mee in een videoreportage, waarin boeren en wetenschappers samen de mogelijkheden, kansen en stappen verkennen, die ze kunnen nemen richting een meer toekomstbestendige landbouw.


Kringlooplandbouw – De wetenschap en de boerderij, Wageningen University & Research, 29 oktober 2020.

Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel

De landelijke overheid en een groeiende groep boeren, bedrijven en burgers hebben dus een meer circulaire en duurzamere landbouw voor ogen. De leidende vraag daarbij is: hoe bereiken we die? En hoe krijgen we – in goede samenspraak – de consument zover om de op die wijze gerealiseerde producten af te nemen?

In het noordoosten van Fryslân buigt men zich al langer over dit vraagstuk. Onder de paraplu van Fjildlab, de naam zegt het al – een veldlaboratorium voor het versterken van de circulaire economie en een duurzame landbouwsector in Noordoost-Fryslân – denkt men daarop een antwoord te hebben, en hebben ze zich doelen gesteld om een en ander de komende jaren vorm te geven.

Simon Talsma, journalist van het Friesch Dagblad, deed op 16 februari jongstleden uit de doeken hoe daar over wordt gedacht in: ‘Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel‘. Talsma sprak met Durk Durksz, projectleider van Fjildlab, eerder onder meer werkzaam bij de Dairy Campus, een proefboerderij voor innovatieve melkveehouderij in Leeuwarden.

In het RTL-7-programma ‘Ondernemen doen we zo‘ van 29 oktober 2017 kun je kijken naar een uitgebreid interview met directeur Wendy Zuidema-Haans over ‘Smart Farming‘, bij het Food Application Center for Technology (FACT). Er is een aparte playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden‘ aangemaakt op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!

Dairy Campus en Van Hall Larenstein op RTL7, playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden’ YouTube-kanaal Kunst en Landschap.

Klik op de foto hieronder om naar de website van Fjildlab te gaan. Opnieuw Friesland in een voortrekkersrol!

Kening (fan ‘e Greide) aan de basis van het ‘Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân’

De ‘eigenlijke’ voortrekkersrol bij de gang naar een (meer) natuurinclusieve landbouw in Fryslân ligt bij het burgerinitiatief Kening fan ‘e Greide, dat overigens met ingang van 2020 aan de weg timmert onder de naam ‘Kening‘. Zij kwam in 2016 met een plan dat Friese agrariërs aan moest zetten natuurdoelen in hun bedrijfsvoering op te nemen, om met name de biodiversiteit te versterken.

Op 24 augustus 2016 werd het startsein gegeven voor het ‘Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân‘. Kening (ver)kreeg dat jaar opdracht van de provincie Fryslân om hun ideeën voor een soort ‘levend laboratorium’ (verder) uit te werken. Doel: praktische gereedschappen ontwikkelen voor boeren om met een meer natuurinclusieve landbouw aan de slag te gaan. Daartoe werd een werkgroep in het leven geroepen. Deze bestond uit leden van Kening fan ‘e Greide, de Agrarische Collectieven, natuurorganisaties, LTO en de Versnellingsagenda Melkveehouderij Noord-Nederland. Ook het ministerie van Economische Zaken was betrokken; in het kader van het EZ-programma ‘Natuurvisies/Tweede Natuur’ werd het Living Lab opgenomen als landelijk voorbeeldproject.

120 natuurinclusieve landbouwprojecten, meer dan 200 biodiversiteit- en ruim 300 voedselinitiatieven

In vier jaar tijd vonden er in Friesland behoorlijk wat experimentele landbouwprojecten plaats. Voor de provincie Fryslân was dit aanleiding om met gepaste trots een tussenbalans op te maken: 120 natuurinclusieve landbouwprojecten, meer dan 200 biodiversiteit- en ruim 300 voedselinitiatieven. De projecten richten zich op bodemverbetering, grazen, weidevogels, milieuvriendelijke stallen, waterkwaliteit, verzilting, kringlooplandbouw of kennis en onderwijs.

Actuele projectenlijst Living Lab Fryslân





.

De lijst, mede opgesteld door Living Lab Fryslân, werd op 23 oktober 2020 openbaar gemaakt, zodat de kennis die met deze projecten wordt opgedaan makkelijker gedeeld kan worden tussen boeren en andere agrarische bedrijven. In een interview met Omrop Fryslân steekt gedeputeerde Klaas Fokkinga de ambities van de provincie Fryslân niet onder stoelen of banken: ze wil natuurinclusieve landbouw stimuleren en ermee voorop blijven lopen. Klik op onderstaande foto voor de reportage.

“Onze landbouw is traditioneel een wereldwijde koploper. In de transitie naar de natuurinclusieve landbouw willen en kunnen we ook weer de koploper zijn.”


Klaas Fokkinga

Staatsbosbeheer Friesland zoekt boeren voor samenwerking natuurinclusieve landbouw

Om zo’n koppositie te kunnen innemen is ook Staatsbosbeheer Friesland ‘aangeschoven’ bij Living Lab Fryslân. Zij gaat binnen de provincie Friesland actief op zoek naar boeren met wie kan worden samengewerkt op het gebied van natuurinclusieve landbouw. De focus ligt daarbij op bedrijven in de directe omgeving van de eigen natuurterreinen van de beheerder.

Op 11 november 2020 organiseerde FMF, de Friese Milieufederatie, en Living Lab Fryslân het webinar: ‘Grond; hét instrument voor landbouw in balans met de natuur‘ vanaf het erf van boer Van der Bij in Aldeboarn. Jelle de Boer, adviseur natuurinclusieve landbouw bij Staatsbosbeheer, was een van de genodigden en maakte binnen dit kader (grond) de actieve zoektocht van de natuurbeheerder bekend. Vanaf het beginbeeld moet je even een kwartiertje doorscrollen. Moderator Hans van der Werf, directeur FMF, loodst je er daarna verder doorheen.

Webinar: Grond, Hét instrument voor landbouw in balans met de natuur, Groenlunch, 11 november 2020.

Een dag na het webinar ging Ida Hylkema in Nieuwe Oogst wat dieper in op de plannen van Staatsbosbeheer: ‘Staatsbosbeheer Friesland zoekt boeren voor samenwerking‘. Dit artikel is uiteraard opgenomen in het november-maandoverzicht dat je onderaan dit blogboek kunt vinden.

Grond vaak knelpunt bij extensivering en overstap naar natuurinclusieve landbouw

Grond is in de praktijk vaak een knelpunt als het gaat om extensivering en de overstap naar een natuurinclusieve landbouw.

,,Grond is schaars. Wil je een goed verdienmodel hebben, dan moet de grond worden afgewaardeerd en het verschil worden gecompenseerd.”


Harmen van der Bij

Samen met enkele collega’s heeft gastheer van het webinar en biologisch melkveehouder Harmen van der Bij plannen voor de vorming van een weidevogelkerngebied van circa 1.000 hectare. Daarvoor is volgens hem wel compensatie nodig voor de waardedaling van de grond en een grondbank om via kavelruil een aaneengesloten extensief weidevogelgebied te krijgen.

Interview met boer Harmen van der Bij door Living Lab Fryslân (Carla Boonstra), Living Lab Fryslân natuurinclusieve landbouw, 12 november 2020.

De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND

Als je meer wilt weten over het burgerinitiatief Kening (en de weidevogelproblematiek), verwijs ik je graag naar het blogboek ‘De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND‘, een special van Kunst en Landschap, waarin het onderzoek van trekvogelecoloog Theunis Piersma centraal staat en waarin de benarde positie van onze nationale vogel beschreven wordt in relatie tot het Nederlandse boerenland.

De grutto dient – als iconische weidevogel – natuurlijk als voorbeeld, maar ook de aanwezigheid van huiszwaluwen vertellen ons veel over de stand van het boerenlandschap. Kijk maar eens naar deze korte Zembla-reportage, waarin Theunis Piersma op bezoek ging bij een bio-dynamische boerderij in het Friese Gaasterland.

De zeldzame huiszwaluw laat zich weer zien op bioboerderij, Zembla, 30 november 2020.

Was Living Lab Fryslân in de aanvangsfase druk bezig met het laden van het begrip ‘natuurinclusieve landbouw’, inmiddels zit het in de fase van ‘concretisering’ en wordt er gewerkt aan de missie voor de komende jaren. Klik op de illustratie hieronder om naar hun website te gaan.

Drentse melkveehouders pakken samen verduurzaming op

Ook in Drenthe heeft men op het gebied van (natuurinclusieve) landbouw de afgelopen jaren niet stilgezeten. Vanaf 2017 voert de provincie Drenthe een beleid waarbij geld beschikbaar gesteld wordt aan boeren die hun bedrijfsvoering (willen) verduurzamen en maatregelen (willen) nemen op het gebied van sociaal-economische bedrijfsvoering, kringloop, biodiversiteit, watermanagement, bodem en energie. Na drie jaren pionieren, waarbij zo’n vijftig boerenbedrijven betrokken waren, gaat het vanaf nu om het ‘echie’, zo lijkt het.

De provincie Drenthe heeft samen met de landbouwsector en een groot aantal belangenorganisaties een programma samengesteld voor het stimuleren en versterken van een toekomstgerichte landbouw en agribusiness (in Drenthe). Het richt zich op de melkveehouderij en opereert onder de naam ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘(DMD). Een kwart van alle melkveehouders in Drenthe – welgeteld 230 in het najaar van 2020 – heeft zich er bij aangesloten.

Omdat met name de melkveehouderij de komende jaren voor forse uitdagingen staat, wordt de sector ondersteund door, en gaan de melkveehouders samenwerken met, een ‘uniek samenwerkingsverband’: LTO NoordDrents Agrarisch Jongenkontakt (DAJK), Natuur en Milieufederatie DrentheHet Drentse LandschapNatuurmonumenten en Staatsbosbeheer. De regie is in handen van de provincie Drenthe.

‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe’ gaat met acht gebiedscontactpersonen de boer op

Vanaf 22 oktober 2020 werkt Duurzame Melkveehouderij Drenthe – een van de acht eerder genoemde Regio Deal-projecten – met acht gebiedscontactpersonen. Doel: duurzaamheid behapbaar en realistisch maken voor de melkveehouder – perspectief bieden. Deze gebiedscontactpersonen – zelf boer en deelnemer aan het project – zien in duurzame (kringloop)landbouw nadrukkelijk een toekomst voor de Nederlandse melkveehouderij. Zij vormen een laagdrempelige vraagbaak en willen inspirerende gesprekspartners zijn voor de (nieuwe) deelnemers aan DMD. Ze stellen zichzelf – na een korte introductie van het project door gedeputeerde Henk Jumelet – één voor één aan je voor:

,,De kennis en het vakmanschap die bij de boeren aanwezig is, moet je als overheid juist gebruiken. Wij vinden het belangrijk om weg te blijven van een dit-mag-niet-dat-mag-niet-beleid. En het principe van belonen wordt heel goed ontvangen.’’


Henk Jumelet
Duurzame Melkveehouderij Drenthe-persfilm, Provincie Drenthe, 26 oktober 2020.

Sparren met een collega over Duurzame Melkveehouderij Drenthe?

Drentse melkveehouders die wel eens willen sparren met een van deze gebieds-contactpersonen kunnen contact met hen opnemen! Zelf gaan de gebiedscontactpersonen dit najaar ook aan de slag om de interesse te polsen onder de (nog) niet aangesloten boeren. Elke contactpersoon is, en wordt, gekoppeld aan een aantal deelnemers uit zijn of haar eigen gebied. Via de website van de duurzame melkveeboeren kun je contact opnemen met (een van) deze acht gebiedscontactpersonen. Je vindt er alle info die je nodig hebt.

Op de dag van hun installatie en presentatie (aan de pers) maakte journalist Arnoud Bodde een prachtige reportage voor het Dagblad van het Noorden:

Beeld: © archief DvhN

Duurzame Drentse boeren lopen voorop. ‘We willen wel verduurzamen, maar op onze eigen manier’
Arnoud Bodde, Dagblad van het Noorden, 22 oktober 2020


.

Boeren belonen voor het herstel van biodiversiteit

Boeren zijn een belangrijk onderdeel van de oplossing om de achteruitgang van de biodiversiteit in Nederland te keren. Maar maatregelen om biodiversiteit te herstellen vragen vaak om grote investeringen zonder dat daar een beloning voor boeren tegenover staat. Daarom slaan Provincie Drenthe, FrieslandCampina en Rabobank in samenwerking met de Nederlandse tak van het Wereld Natuur Fonds de handen ineen.

Melkveehouders die verbeteringen laten zien op duurzaamheidaspecten waaronder biodiversiteit, kunnen rekenen op subsidie vanuit de provincie, een premium prijs van FrieslandCampina en rentekorting op leningen van de Rabobank. Boeren worden op deze wijze beloond voor hun inspanningen om biodiversiteit te herstellen. Ook melkveehouder (en gebiedscontactpersoon) Jappie Riedstra uit Veenhuizen doet mee.

Boeren belonen voor het herstel van biodiversiteit, Rabobank, 8 oktober 2020.

‘Midwolder Bouwten’: akkernatuur waarbij boer én natuur profiteren

Bij landgoed Ennemaborg in Midwolda, Groningen, wordt met het (Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw)-project Midwolder Bouwten op een unieke manier samengewerkt om natuurinclusieve landbouw mogelijk te maken, aldus de website van Het Groninger Landschap, waar je een beschrijving van het project vindt. In de komende vijf jaar wordt er op een akkergebied van 60 hectare, beheerd door een natuurbeheerder van de stichting, Silvan Puijman, een aantal natuurinclusieve maatregelen genomen. Al deze maatregelen zijn gericht op een gezonde bodem en herstel van biodiversiteit.

Het Groninger Landschap stelt de grond beschikbaar om te onderzoeken hoe akkerbouw ontwikkeld kan worden met een rijke natuur waar boeren een goede boterham aan kunnen verdienen. Het onderzoek is een initiatief van provincie Groningen, Rijksuniversiteit Groningen, LTO, Agrarisch Collectief ANOG, Grauwe Kiekendief – Kenniscentrum Akkervogels, Maatschap Boonman en Het Groninger Landschap, allen Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw-partners. Hieronder een introductie van het project, dat in 2019 officieel van start ging.

Introductie Midwolder Bouwten, Het Groninger Landschap, 13 oktober 2020.

Groene toekomst voor jonge boeren

,,Tot voor kort lag de focus van het agrarische onderwijs op gewaskennis, schaalvergroting en techniek. Het werken met natuur kreeg niet veel aandacht. Maar dat gaat veranderen, want op die voet doorgaan is geen optie meer in een wereld in biodiversiteitscrisis”, aldus ‘Greener future for young farmers’. ,,Om natuurinclusieve landbouw verder te ontwikkelen, zijn boeren nodig die daadwerkelijk met natuur gaan werken op hun bedrijf. Die jonge boeren moeten dan wel weten wat hun kansen en mogelijkheden zijn, dus dat vraagt om aangepast onderwijs en doeltreffende lespakketten.”

Greener future for young farmers

Vanuit de Europese Unie is subsidie toegekend voor het project ‘Greener future for young farmers’. Dit initiatief van Vogelbescherming Nederland maakt het mogelijk voor docenten om samen met het Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving en Hogeschool Van Hall Larenstein onderwijsondersteunend materiaal over natuurinclusieve landbouw te verzamelen en te ontwikkelen voor alle niveaus in het groene mbo en hbo.

Impressie Onderwijsdag Greener future for young farmers 2019, YouTube-kanaal Jamal Oulad-Eddib, 13 januari 2020.

Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs

Het groene onderwijs, van mbo tot wo, is voor de ontwikkeling van de landbouw altijd belangrijk geweest en heeft – zeker nu, in tijden van biodiversiteitscrisis – een belangrijke rol te vervullen.

Deze rol is bevestigd in de ‘Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs’, die door alle groene onderwijsinstellingen, de universiteiten van Groningen en Utrecht, de provincies, BoerenNatuur, Het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) en drie ministeries is ondertekend. Vanuit deze Green Deal wordt onderwijsmateriaal op het gebied van natuurinclusieve landbouw ontwikkeld, gedeeld, ontsloten en vooral – hopelijk – gebruikt.

Men heeft niet stilgezeten; het mede door de Europese Unie gefinancierde project ‘Greener future for young farmers’ werd medio juni 2020 afgerond. Dat heeft heeft nu al tot prachtige resultaten geleid, waaronder een portaal natuurinclusieve landbouw, waarbij speciaal voor dit project ontworpen onderwijsmateriaal geschikt en toegankelijk gemaakt is. Lees er alles over in onderstaand bericht van Vogelbescherming Nederland.

Jonge boeren leren werken met de natuur
Vogelbescherming Nederland, 25 juni 2020




.

Stimulering van het natuurinclusieve groene onderwijs wordt en is een van de speerpunten van Kunst en Landschap waar het de landbouwtransitie betreft. Kunst en Landschap zal als ‘verzamelpunt’ van expertise middels ambassadeurs nadrukkelijk en actief bijdragen en meewerken aan de omschakeling naar ‘echt’ groen onderwijs.

Het groene onderwijs van de toekomst

Klik op onderstaande foto om op de site van initiatiefnemer Vogelbescherming Nederland terecht te komen. Je vindt er uitgebreide informatie (plus adressen) die je wegwijs maken in het groene onderwijs van de toekomst.

Screenshot ©Vogelbescherming Nederland

‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw’ met de ‘Online Kringloop Coach’

Met ingang van 1 mei 2020 start, op initiatief van FarmHack.nl, een online ‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw‘.

Te meer in tijden van het coronavirus neemt het online delen van kennis en ervaringen een steeds belangrijkere plek in. In nauwe samenwerking met professionals en inhoudsdeskundigen heeft FarmHack.nl een inspirerende en praktijkgerichte cursus samengesteld voor bedrijven, overheden, scholen, agrarische natuurverenigingen (ANV’s) en belangstellenden. Het delen van kennis met medecursisten staat daarbij centraal.

Online Kringloop Coach, Vimeo-kanaal Farmhack.nl, 20 maart 2020.

Doel van deze ‘trekker van deze cursus’ is digitalisering in de landbouw om te zetten in innovatiekansen voor de boer. Boerenverstand ondersteunt de cursus met vakkennis over kringlooplandbouw en contacten met koplopers. Naast het verzorgen van de crossovers tussen de projectonderdelen vervult LTO Noord een rol als kennis- en netwerkorganisatie. Bekijk hier de trailer:

Geïnspireerd geraakt? Klik dan op de de ‘Online Kringloop Coach’ hieronder. Wellicht dat ook jij je binnen vier weken tijd na het volgen van deze cursus ‘kringlooplandbouwexpert’ kunt noemen!

Wereld Natuur Fonds financiert nieuwe leerstoel ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’

Voor een toekomstbestendige landbouw voor natuur én boer is er op wetenschappelijk niveau ook aardig nieuws te melden. Om in de behoefte te voorzien meer inzicht en kennis te krijgen over hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken komt er een nieuwe leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het Wereld Natuur Fonds financiert deze leerstoel met ingang van 2020: ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’, van Prof. dr. Pablo Tittonell.

Compilatie Inaugurele Rede Pablo Tittonell 18 februari 2020, Rijksuniversiteit Groningen, YouTube-kanaal Pablo Tittonell, 23 februari 2020.

Een belangrijk doel van deze leerstoel binnen het GELIFES, het Groningen Institute for Evolutionary Life Sciences, is het onderzoeken hoe natuur en landbouw dichter bij elkaar gebracht kunnen worden. Bijvoorbeeld door onderzoek te doen naar de rol van landbouwgebieden als leefgebied voor wilde dieren. Deze kennis draagt bij aan de ontwikkeling van een landbouwsysteem dat winstgevend is voor boeren, voorziet in behoeften vanuit de samenleving én meerwaarde biedt voor natuur.

‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler’

,,50% van de wereldbevolking wordt nog steeds gevoed door kleine, vaak traditioneel en biologisch werkende boeren, op 20% van de beschikbare landbouwgrond.”


Pablo Tittonell

,,De reislustige hoogleraar zoekt de oplossing voor de mondiale agrarische problemen in ‘natuurgedreven landbouw’, de agro-ecologie. Boerenbedrijven van alle soorten en maten op de hele wereld onderzocht hebbende, laat hij zich vooral inspireren door de methoden van de kleine boer”, zo luidt de inleiding van een prachtig interview in het ‘juli ’20-alumnimagazine’ van de Rijksuniversiteit Groningen, van Jurgen Tiekstra met Pablo Tittonell: ‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler
.

Hoe agro-ecologie kan zorgen voor meer waardering voor de boer

,,De landbouwsector moet hervormen, zo luidt het devies (ook, red) uit Den Haag. Het moet milieuvriendelijker, richting de kringlooplandbouw. De coronacrisis heeft de roep om kleinschalige lokale landbouw versterkt“, schrijft VPRO Tegenlicht-redacteur Jelle Baars op 31 juli 2020 in ‘Hoe agro-ecologie kan zorgen voor meer waardering voor de boer‘.

Maar kan het wel kleinschaliger, vraagt ook hij zich af. Nederland produceert toch voedsel voor de hele wereld? Het lijkt een onmogelijke taak: de landbouw milieuvriendelijker maken, meer waardering voor de boer creëren met eerlijker agrarisch werk én de wereld voeden. Pablo Tittonell doet hieronder haarfijn uit de doeken hoe hij daar over denkt en komt met een oplossing: overstappen op de ‘agro-ecologie’! Klik op de illustratie hieronder om er kennis van te nemen.

Met de drietrapsraket ‘science-practice-movement’ zet Pablo Tittonell de samenleving in beweging

Agro-ecologie is een ecologische benadering van de landbouw waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van de natuurlijke hulpbronnen en diensten, zonder deze te beschadigen. Naast de ecologische aspecten worden ook de sociale aspecten van het landbouwsysteem integraal meegenomen.

,,Ecologische boeren zijn juist pioniers, niet mensen die in het verleden blijven hangen.”


Pablo Tittonell

De term wordt gebruikt voor de wetenschappelijke discipline, de landbouwpraktijk, en de sociale en politieke beweging die zich voor deze benadering inzet. Agro-ecologie is niet gekoppeld aan één bepaalde landbouwmethode, maar sluit aan bij diverse benaderingen in de duurzame landbouw die een alternatief bieden voor de gangbare industriële landbouw. Kijk naar de TedEx-Ede-presentatie (uit 2014) hieronder, waarin Tittonell aan de hand van zijn ‘gebruikelijke’ drietrapsraket ‘science-practice-movement‘ agro-ecologie uitlegt.

Pablo Tittonell, Feeding the world with Agroecology, TEDxEde 2014, YouTube
African Conservation Tillage Network, 14 september 2015.


Voor meer informatie over de nieuwe leerstoel kun je op de foto hieronder klikken. Vanzelfsprekend vind je de hierboven besproken artikelen verderop ook in de handige maandoverzichten met publicaties onder het kopje ‘Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld‘.

Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling

Prof. dr. ir. Martijn van der Heide.
Beeld: Eigen foto

Een dag na de Opening van het Academisch Jaar, 1 september 2020, maakte de Rijksuniversiteit Groningen de benoeming tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling van Martijn van der Heide bekend. Met deze nieuwe – bij de faculteit Ruimtelijke Wetenschappen ondergebrachte – bijzondere leerstoel richt de universiteit zich (vanuit een integrale landschapsinclusieve benaderingswijze, red.) op een wetenschappelijke onderbouwing van natuurinclusieve maatregelen in de landbouw vanuit ruimtelijk en sociaaleconomisch perspectief. De leerstoel wordt voor een periode van vijf jaar door de provincie Groningen gefinancierd (200.000 euro). Lees hier over de annonce in het Dagblad van het Noorden: ‘Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling. Provincie financiert leerstoel‘.

Jaring Brunia: ‘De logica die ik miste in de gangbare landbouw vond ik in de natuur’

,,De natuur heeft overal een oplossing voor”. zegt de Friese Boer Brunia in onderstaande video, waar Pablo Tittonell overigens ook in ‘figureert’. Hij maakt onderdeel uit van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’, gemaakt door Jasper Spanjaart, in samenwerking met het Wereld Natuur Fonds.

Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.

Aflevering 1 mini docu-serie ‘Bodemprijs’, YouTube-kanaal WWF, 15 oktober 2019.

Journaal-presentator Winfried Baijens betreedt het erf van boer Jaring Brunia

Brunia timmert aardig aan de weg. Zo kreeg hij eind november 2019 bezoek van NOS-verslaggever Winfried Baijens, die toen startte met een nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’.

Baijens vraagt zich in de eerste aflevering daarvan af of de alternatieve manier van boeren van Jaring Brunia realistisch is en of zijn werkwijze op grote schaal toepasbaar is. Kunst en Landschap maakte daarvan een korte reportage. Klik op: ‘NOS-verslaggever Winfried Baijens start nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’, of op de illustratie hieronder om hem te bekijken.

Stichting BD Grondbeheer geeft impuls aan kringlooplandbouw in Friesland

,,Medio mei gaf de stichting BD Grondbeheer een impuls aan de kringlooplandbouw in Friesland door een koopakte te tekenen van 28 hectare en deze in erfpacht uit te geven aan biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia in het Friese dorp Raerd”, zo meldt ons BioJournaal op 26 mei 2020.

Eind 2014 heeft Jaring 40 hectare familiegrond plus 15 hectare pachtgrond van It Fryske Gea omgeschakeld naar biologisch. In 2018 is hij doorgeschakeld naar de biodynamische landbouwmethode. Hij had echter nog te weinig land voor zijn droombedrijf. Nu dus wel. Klik op de foto hieronder voor zijn relaas.

,,Dankzij de grondaankoop van Stichting BD Grondbeheer heb ik nu betaalbare hectares tot mijn beschikking waarop ik mijn missie verder kan gaan ontwikkelen.”


Jaring Brunia
Jaring Brunia in dromenland(schap). Foto: Annelijn Steenbruggen.

‘Nieuw boeren’: tien (ook gangbare) boeren schakelen om naar kringlooplandbouw

In zijn boek ‘Nieuw Boeren, je leent het land van je kinderen‘ beschrijft Kees Kooman – zonder bekeringsdrang en met boerenverstand – tien boerenfamilies, van Schiermonnikoog tot Zeeland en Limburg, die de transitie naar een nieuwe landbouw hebben ingezet. ,,De sector staat onder grote druk: regelgeving vanuit de overheid, klimaatverandering, een uitgeputte bodem, dierenwelzijn, te lage prijzen. Wat doen deze boeren om zich van de toekomst te verzekeren?, vraagt Kooman zich af. ,,Ze wachten niet op de overheid, en spelen op verschillende manieren in op de behoefte van de consument. Johan Jansen bijvoorbeeld stapt over naar een onverwacht gewas – thee –, Styn Claessens ontwikkelt een kippenschuur die duurzaam en diervriendelijk is, en een groep boeren op Schiermonnikoog keert terug naar een kleinschalig en traditioneel werkende coöperatie.”

Nieuw Boeren, ‘Je leent het land van je kinderen’, Kees Kooman, uitgeverij Noordboek, juni 2019 (inclusief recensie Jannie Trouwborst.)

‘Nieuw Boeren’, radiointerview Kees Kooman en Corneel van Rijn bij Vroege Vogels

Naar aanleiding van alle boerenprotesten rondom de stikstofdiscussie vond de redactie van het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels het tijd om ook een ander geluid te laten horen. Zij nodigde schrijver van Nieuw Boeren, Kees Kooman, en een van de tien boeren die het roer om durfde te gooien, Corneel van Rijn, uit voor een boekbespreking. Kijk en beluister hieronder de uitzending van zondag 27 oktober 2019. Voor meer informatie over ook de andere boeren klik je hier.

Nieuw Boeren in NPO Radio 1 Boekenpodcast ‘De Beste Boeken’

Op vrijdag 20 december 2019 deden Jellie Brouwer (Kunststof) en Menno Bentveld (Vroege Vogels) in het radioprogramma ‘De Beste Boeken‘, een NPO Radio 1-boekenpodcast, het nog eens dunnetjes over. Het boek Nieuw Boeren, maar met name de rol die de consument speelt in de transitie naar kringlooplandbouw worden daarin uitgebreid besproken. De uitzending start bij minuut 7.44.

Boeren op Schier: zeven ‘toekomstboeren’ op weg naar hun eigen zuivelcoöperatie

Vanaf 2014, het moment dat de provincie Friesland alerteerde voor een te hoge stikstofuitstoot op het Nationaal Park Schiermonnikoog (schakel in het Natura 2000-netwerk), zijn (alle) zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog (noodgedwongen) meer en meer met elkaar gaan samenwerken. Er moest op instigatie van landelijke wetgeving een buffer van zo’n 30 hectare gecreëerd worden tussen polder en natuurgebied. ‘Tom Poes, bedenk een list’, want de mogelijkheid kon bestaan dat één van de zeven boeren het veld moest ruimen. Toenmalig directeur van het Louis Bolk Instituut, Jan Willem Erisman, werd ‘ingevlogen’.

Boeren Schiermonnikoog gaan samenwerken, Omrop Fryslân, 6 juli 2016.

Gaandeweg ontwikkelde zich het idee om gezamenlijk een zuivelonderneming op te zetten, die ervoor moest zorgen dat er een ‘boeren’-toekomst blijft voor de zeven melkveehouders op het eiland. Melkveehouder Ludie van der Bijl laat zijn licht over zo’n coöperatieve opzet schijnen.

Zuivelonderneming moet toekomst melkveehouders Schiermonnikoog veiligstellen, Nieuwe Oogst, 28 mei 2018.

Op een andere manier boeren: meer ruimte voor vee, kringlooplandbouw en geen bestrijdingsmiddelen

‘Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden’, schrijft Vroege Vogels. ‘Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega-boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen. Het zevental wil op een andere manier boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, en geen gebruik maken van bestrijdingsmiddelen.’ In een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma (28 feb 2020) komen twee van hen aan het woord.

(Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages, waarvan de eerste over de Friese boeren gaat. Ook de andere vier reportages gaan over ‘toekomstboeren’.)

Boeren van de toekomst: Annechien ten Have Mellema, Piet Hermus, Erik Visser en Martin Hagen, Klaas de Lange en Annette Harberink, uit: Vroege Vogels, 28 februari 2020.

De eilanderboeren zijn al ruim 80 jaar verenigd in de Vereniging Boerenbelang Schiermonnikoog, maar nog nooit werkten zij zó breed en intensief samen als tijdens dit unieke biodiversiteitsproject. Allen delen zij de passie voor het eiland, de schone lucht, het vee, de bodem en zijn zij blij met de gezelligheid die de toeristen op het eiland met zich meebrengt.

Alle Schiermonnikoger boeren zijn tevens recreatieondernemer. Ieder op zijn eigen manier, en met een grote verscheidenheid. Zo ook Peter Visser van de Duinhoeve. Omrop Fryslân maakte op 26 november 2019 voor het programma De Oertocht een beeldverslag van Peter’s overtocht naar het vaste land. Wat hij daar ging doen, zie je in deze uitzending.

DE OERTOCHT: Boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 26 november 2019.

Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema

‘De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema’, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.

Dat goede moed en doorzettingsvermogen zijn vruchten af kan werpen, lees je in: ‘Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog‘, een nieuwsbericht van de Provincie Friesland, en in Tienke Wouda’s ‘Boeren Schier kiezen locatie zuivelboerderij‘ (Nieuwe Oogst, 21 april 2020). Gedeputeerde Klaas Fokkinga is blij met de plannen van de eilander boeren. Volgens hem is het een voorbeeld voor de toekomstige landbouw in Friesland:

,,Sa as de plannen oppakt wurde op Skiermûntseach is foar my in moai foarbyld foar de takomstige lânbou yn Fryslân. In lânbou yn balâns mei de natuer mei in oanpak dy’t betocht is troch de eilanners sels.”


Klaas Fokkinga, Gedeputeerde Provinsje Fryslân
Omschakeling boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 7 november 2019.

De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog van start!

Het gaat lukken. Het project dat landbouw en natuur op Schiermonnikoog voor eens en, als het goed is, voor altijd moet verenigen, komt van de grond. Dat schreef Anne Roel van der Meer op 14 november 2020 in een uitgebreide reportage over de ‘Schierboeren’ in ‘De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat‘, in zowel het Dagblad van het Noorden als de Leeuwarder Courant. De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog officieel van start!

Voor het project van de Schiermonnikoger zuivelboeren hoopt men ergens in januari een ‘bestuurlijk moment’ te vinden om alle intenties vast te leggen met onder anderen landbouwminister Carola Schouten. Het zal dan onder auspiciën van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland als pilot van het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) officieel voor vijf jaar worden vastgelegd.

(Over (pilots van) het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) kun je verderop in dit blogboek lezen)

Beeld: Ilja Zonneveld

De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat
Anne Roel van der Meer, Dagblad van het Noorden, 14 november 2020



.

Beeld: ir. Sander de Knegt / SCHETSontw

Met de eigen stroom mee
Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant (Open Publicatie), 14 november 2020
(geen foto’s ingesloten, enigszins gemankeerde tekst)





.

Kunst en Landschap gaat GLB-pilot ‘Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog’ op de voet volgen

Vanaf januari 2021 gaat het dus om het ‘echie’. Alle ogen zullen de komende vijf jaar gericht zijn op de inspanningen van de ‘Boeren op Schier’ – op Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog. Met veel belangstelling gaat Kunst en Landschap ‘meekijken’ om belangstellenden te informeren, maar zeker ook te enthousiasmeren om dit mooie voorbeeld te volgen. Ik heb alvast een een een blogboek voor je klaarstaan: ‘ZUIVELCOÖPERATIE SCHIERMONNIKOOG: de ‘BOEREN OP SCHIER’ gaan vanaf 2021 als GLB-pilot officieel van start‘.

Provinciebestuur geeft Groninger boeren stof tot nadenken

Van het Friese Schiermonnikoog naar de provincie Groningen, waar het biologisch boeren wel een duwtje in de rug kan gebruiken: ,,van alle landbouwgrond is nog geen drie procent (2016) in het bezit van biologische boeren”, zo meldt de voiceover van onderstaande video. ‘Daar lag (en ligt) dus een mooie uitdaging’, volgens het Groninger provinciebestuur.

Biologische landbouw: Leren voor de toekomst, YouTube-kanaal Provincie Groningen, 21 november 2016.

Crossbaan omgetoverd tot sociaal ecologisch energielandschap, gedragen door de omgeving

We blijven in de provincie Groningen, gemeente Midden-Groningen. Daar is met ingang van april 2020 het innovatieve Zonne-energiepark Meeden aan het Servicepunt Lokale Energie Voorwaarts, dat lokale energie-initiatieven in die provincie ondersteunt, toegevoegd. Een mooie combinatie van duurzame energie, ecologische tuinbouw, kunst, educatie en recreatie. Bovenal een ontmoetingsplaats voor jong en oud.

,,Wat we willen is bewijzen dat je op lokaal niveau een sociaal energielandschap kunt maken, dat wordt gedragen door de omgeving. De opbrengst blijft hier en investeren we volledig in het project.’’


Jaap Keuning

Met het coöperatieve zonne-energiepark ‘De Zonne Akkers’ hopen de initiatiefnemers Jaap Keuning en partner Henriëtte Hartgers uit Meeden, en medebestuurslid Lylian Dwarkasing uit Groningen, een sociaal energielandschap te creëren dat de inwoners van Meeden en omgeving meer dan (groene) zonne-energie alleen biedt.

Onder en om de 6768 zonnepanelen – op ‘bokken’ – gaat nogal wat bedrijvigheid plaatsvinden – er komen ateliers, een biologisch tuin(bouw)- en ecologisch recreatieproject en er verrijst binnenkort een gezellige oogstkantine waar ,,we op kleine schaal onze spullen aan de man brengen en waar we met z’n allen van ons landje kunnen eten en drinken.’’

,,Toen we drie jaar geleden ons plan bespraken in het dorp merkten we dat er behoefte was om een soort tuin- en recreatieproject met scholen te doen. We geloven dat we via de kinderen ook ingang krijgen bij de ouders.’’


Jaap Keuning

Klik op ‘Crowdfunding maakt nieuw sociaal energielandschap Zonne Akkers van Meedenaren bij Zuidbroek mogelijk‘, een artikel van Johan de Veer (Dagblad van het Noorden 7 april 2020), voor meer informatie over dit sympathieke project.

De stichting heeft Econnetic betrokken bij de ontwikkeling van het project. Econnettic ondersteunt bij het aanvragen van SDE+subsidie, de onderhandelingen met de installatiepartij en aanvraag voor de omgevingsvergunning. Ook na realisatie blijft de organisatie betrokken als beheerder van het zonne-energiepark.

De website van De Zonne Akkers komt eraan, zo beloofde het drietal. Kunst en Landschap gaat die en de ontwikkelingen van dit energie-tuin- en recreatieproject op de voet volgen. Ik houd je op de hoogte.

V.l.n.r.: Lylian Dwarkasing, Henriëtte Hartgers en Jaap Keuning. Foto: DvhN.

Het gaat goed met de kleinschalige landbouw in Groningen

Het gaat goed met de kleinschalige landbouw in Groningen. In de afgelopen zeven jaar kwamen er maar liefst zeven tuinderijen bij. Deze kleinschalige initiatieven telen groenten voor lokale afzet in de vorm van zelfoogst, pakketten of losse verkoop. De Groningse tuinders zien elkaar meer als collega dan als concurrent. Het werkt versterkend om samen hetzelfde ideaal na te streven.

Binnenkort zal de provincie weer een tuinderij rijker zijn, als het aan Esther Kuipers ligt. In het dorp Kiel Windeweer (gemeente Midden-Groningen) hoopt ze na een crowdfundactie met Tuinderij Het Groeipunt van start te kunnen gaan. Om de tuinderij op te kunnen zetten is een startinvestering nodig van €20.000 – meer dan de helft van dit bedrag is op het moment van schrijven al binnen. Ze legt hieronder uit wat haar plannen zijn. Bio Journaal besteedde (op 24 augustus 2020) aandacht aan dit project. Daarover kun je lezen in het artikel ‘Groningen krijgt nieuwe kleinschalige tuinderij‘. Dat vind je natuurlijk ook terug in de handige maandoverzichten van Kunst en Landschap onder aan deze pagina.

Tuinderij Het Groeipunt Promofilm, 11 augustus 2020.

Gaan ‘Herenboeren’ Noord Nederland veroveren?

Vanaf 1 november 2020 hoopt Herenboeren Assen van start te gaan in en met het Hof van Rhee. Daarnaast zijn in Groningen plannen om onder de vlag van ‘Herenboeren‘ het concept ‘uit te rollen’ en een coöperatie Herenboeren Groningen in het leven te roepen. Ik ga beide initiatieven op de voet volgen en kom er binnenkort bij je op terug in een aparte blogbijdrage ‘Herenboeren in Noord Nederland‘, waarbij ik natuurlijk ook oog blijf houden voor eventuele nieuwe initiatieven in die richting (in onze regio). Om je alvast een indruk te geven van wat het is om Herenboer te zijn, of te worden, kun je kijken naar de twee video’s hieronder.

Animatie Herenboeren, Herenboeren Nederland, november 2019.
Herenboeren Assen – Penningmeester Nico Vanderveen, Josien Dümmer, 31 augustus 2020.

Nog een stap; van natuurinclusieve naar landschapsinclusieve landbouw

Bovenstaande voorbeelden van ‘nieuw boeren’ – de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert, biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia, een boek, een groep boeren op Schiermonnikoog, de biologische (recreatie)boeren in de provincie Groningen en de Herenboeren – zijn slechts een greep uit de talrijke initiatieven die overal in het land genomen worden om (gezamenlijk) tot een natuurinclusieve – nogmaals, ik spreek liever van een landschapsinclusieve – landbouw te komen.

Landschapsinclusieve landbouw: duurzame landbouw landschappelijk op z’n plaats middels participatief werken

Waarom mijn voorkeur uitgaat naar de term ‘landschapsinclusieve landbouw’ illustreer ik graag aan de hand van een artikel van Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, dat mij op 19 maart 2020 via een nieuwsbericht van het College van Rijksadviseurs onder ogen kwam.

Erisman onderstreept daarin het belang van het vertrekpunt natuurinclusieve landbouw en pleit voor een landschappelijke benadering (binnen kaders en middels participatief werken) van het toekomstig landbouwbeleid.

Van het erf naar een heel gebied
Jan Willem Erisman, interview College van Rijksadviseurs, 20 maart 2020

.

,,Er is een veel stringenter beleid nodig op het gebied van ruimtelijke ordening om goede keuzes te maken over welke gebieden je waarvoor gebruikt. Er wordt nog te weinig in kaders gedacht.”


Jan Willem Erisman

Dat Erisman’s bericht mij bereikte via de Rijksadviseurs is geen toeval. Een nadrukkelijk pleitbezorger van landschapsinclusieve kringlooplandbouw is – landschapsarchitect en een van die adviseurs – Berno Strootman. Hij publiceerde op 9 juli 2020 een prachtig essay, waarin hij een vurig pleidooi houdt voor een landschapsinclusieve landbouw met een New Deal voor boer en maatschappij. Je kunt het hier downloaden: ‘Essay Landschap is alles‘.

,,Het Nederlands cultuurlandschap is voor het grootste deel ontstaan door boeren, laat het nu weer opbloeien samen met de boeren.”


Berno Strootman, Rijksadviseur

Tweedaags congres ‘Natuurinclusieve landbouw’ – 27/28 november 2019

Op 27 en 28 november 2019, de hoogtijdagen van de stikstofdiscussie in Nederland, boden (diezelfde) ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, business developer bij Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving, hun boek ‘Biodivers boeren – De meerwaarde van de natuur voor het boerenbedrijf‘, aan, aan minister Carola Schouten (LNV), tijdens een tweedaags congres Natuurinclusieve landbouw in Kamerik.

Kunst en Landschap beveelt dit boek graag aan, ‘Biodivers boeren‘ biedt voor tal van doelgroepen uitstekende handvatten om te komen tot een veerkrachtiger, natuurlijker landbouwsysteem.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Biodivers boeren – De meerwaarde van natuur voor het boerenbedrijf
Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, uitgeverij Groene Boeken Jan van Arkel, paperback, ISBN 9789062240487, € 29.95




.

Zij gaf er een reactie op, verbond haar betoog aan haar ‘Visie‘ en kwam met een welluidend slotwoord om te kunnen boeren in ‘balans met de natuur, met een goed verdienmodel’. Zij dichtte daarbij een belangrijke rol toe aan het ‘groene onderwijs’, waarbij zij hoopt dat het boek via diverse ‘relevante’ kanalen ingezet gaat worden. Schouten in een glansrol in ‘bange dagen’.

Toespraak Carola Schouten, congres ‘Natuurinclusieve landbouw’, YouTube-kanaal Louis Bolk Instituut, 12 december 2019.

Natuurinclusieve landbouw: laat de natuur voor je werken

Precies een week voor zijn afscheid, Jan Willem Erisman verruilt per 1 september 2020 zijn functie als directeur-bestuurder van het Louis Bolk Instituut voor een hoogleraarschap ‘Environmental Sustainability’ bij het CML, het Centrum voor Milieuwetenschappen aan de Universiteit Leiden, lanceerde het Louis Bolk Instituut een hagelnieuwe website, specifiek gericht op natuurinclusieve landbouw (met een nadrukkelijke landschappelijke component; what’s in a name?), als kroon op Erisman’s achtjarige loopbaan bij het instituut.

In heldere bewoordingen geeft de website antwoord op de vraag hoe je er voor kunt zorgen dat je agrarische bedrijf goed samenwerkt met de natuur en (ook nog) rendabel voedsel produceert. Je zult daarbij beseffen dat jouw bedrijf niet geïsoleerd staat, maar afhankelijk is van zijn omgeving. Aan de hand van een viertal gezichtspunten en onderling samenhangende maatregelen die je kunt nemen, zul je zien dat natuurinclusieve landbouw een robuuste vorm van landbouw is, waarbij de natuur je partner wordt en geen kostenpost, aldus de website. Kijk hier naar een video waarin het conceptuele kader van natuurinclusieve landbouw wordt uitgelegd:

Natuurinclusieve landbouw: het conceptuele kader, Louis Bolk Instituut, 18 augustus 2020.

De informatie op de website is (voornamelijk) ontleend aan het hierboven beschreven boek ‘Biodivers boeren, de meerwaarde van natuur voor het boerenbedrijf‘. Klik op: ‘Natuurinclusieve landbouw: laat de natuur voor je werken‘ of op de illustratie hieronder om naar de website te gaan:

Samen biodiversiteitsverlies ombuigen naar biodiversiteitsherstel

Van verlies naar herstel van biodiversiteit: hoofddoel van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Wat is biodiversiteit eigenlijk? En waarom is het zo belangrijk? Aan de hand van prachtige beelden uit de serie ‘Our Planet’ van het Wereld Natuur Fonds legt Sir David Attenborough het je uit!

Our Planet – Wat is biodiversiteit?, Wereld Natuur Fonds, 17 mei 2019.

Deltaplan Biodiversiteitsherstel

De overheid, publieke- en private partijen hebben zich op 19 december 2018 verenigd in (de landelijk opererende) stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. Biodiversiteit in Nederland herstelt zich immers niet vanzelf. Het vraagt om een systeemverandering die samen moet worden aangepakt.

Lancering Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 19 december 2018, YouTube-kanaal Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.

Met boeren, terreinbeheerders, particulieren, onderzoekers en overheden zet Deltaplan Biodiversiteitsherstel zich in voor een Nederland waar mensen én natuur zich kunnen ontplooien. Zodat Nederland een voorbeeld kan worden van een dichtbevolkte delta waar biodiversiteit en economische ontwikkeling samengaan. De ambitie daarbij is biodiversiteitsverlies in Nederland om te buigen naar biodiversiteitsherstel.
Klik voor een korte samenvatting van het Deltaplan op de illustratie links. Om alles te weten te komen over hun ambities en dromen voor 2030 klik je op de banner hieronder. Kijk hoe ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel in (het Noorden van) ons land. Je kunt zelfs partner of supporter worden!

Deltaplan publiceert leidraad voor gebiedsgerichte aanpak biodiversiteitsherstel

Op 2 september 2020 publiceerde de stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘ de ‘Leidraad voor een gebiedsgerichte aanpak‘. Deze leidraad is opgesteld door de werkgroep ‘Gebiedsgerichte aanpak van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. De leidraad is ontwikkeld om organisaties en instanties op weg te helpen die via een gebiedsgerichte
aanpak een regionale opgave op het gebied van biodiversiteit willen oplossen. Men gaat daarbij Eerst in op wat volgens de werkgroep de voorwaarden voor een succesvolle gebiedsgerichte aanpak is. Vervolgens wordt toegelicht welke processtappen nodig zijn voor een succesvol gebiedsproces.
.

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied’ één van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs’

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebiedis een van de winnaars van deSamen voor Biodiversiteitsprijs‘. Deze prijs waardeert projecten waarin boeren en particulieren samenwerken aan het herstel van biodiversiteit. Op 5 maart 2020, tijdens de ‘Partner- en Supporterdag‘ van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, ontvingen de twee prijswinnaars elk een cheque van €25.000 om hun projectideeën te realiseren. Klik hieronder op de gelukkige winnaars van het Friese It Heidenskip, Jitske Draijer en Ysbrand Galama, om alles te weten te komen over dit prachtige project.

Het Deltaplan blijft It Heidenskip natuurlijk op de voet volgen. Op 10 juli 2020 maakten Ysbrand en Jitske de balans op van de eerste vier maanden biodiversiteitsherstel(werkzaamheden) via de website samenvoorbiodiversiteit.nl.

Samen voor Biodiversiteitsprijs voor ‘It Heidenskip’

Samen voor Biodiversiteitsprijs, It Heidenskip, 23 juni 2020.

De eerste Partnervlog van het Deltaplan is een feit!

Het aantal partners en supporters neemt gestaag toe; en dat willen ze weten bij het Deltaplan. Om dat kracht bij te zetten introduceerde de stichting op 11 mei 2020 haar eerste ‘Partnervlog‘. De eerste beurt viel toe aan partner Cruydt-Hoeck Wildebloemenzaden uit Nijeberkoop, Friesland. Jasper Helmantel neemt je in deze vlog mee in een rondje om zijn kwekerij:

Partnervlog Cruydt-Hoeck | Samen voor Biodiversiteitsherstel, YouTube-kanaal
Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.

Naar een rijk platteland: Groningse uitwerking van Deltaplan Biodiversiteit

Manifest ‘Naar een rijk platteland’

Een landelijk gebied met een fraai cultuurlandschap en een rijke biodiversiteit, versterking van het toekomstperspectief voor boerenbedrijven én een actieve betrokkenheid van de Groningers hierbij, dat is het streefbeeld van 14 natuur- en landbouworganisaties en kennisinstellingen. Gezamenlijk overhandigden zij op 26 mei 2020, op ludieke wijze, op een trekker met een groot boeket wilde bloemen, het manifest ‘Naar een rijk platteland‘ aan gedeputeerde Henk Staghouwer. Het manifest is de Groningse uitwerking van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel: een brede landelijke coalitie om natuurverlies om te buigen naar herstel van biodiversiteit.

Manifest Naar een rijk platteland, YouTube-kanaal NMF Groningen, 26 mei 2020.

.

Ook de provincie Drenthe participeert in het Deltaplan Biodiversiteitsherstel

Ook de provincie Drenthe doet mee met het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Gedeputeerde Henk Jumelet, hij heeft onder andere ‘Natuur en Landschap’ in zijn portefuille, legt aan de hand van drie woorden uit waarom en hoe ze in de provincie Drenthe werken aan natuur- en biodiversiteitsherstel: ‘beschermen, beleven en benutten’. Dat doen ze samen met een aantal landbouw- en natuurpartners, zoals bijvoorbeeld het project Duurzame Melkveehouderij Drenthe dat eerder in dit blogboek al voorbij kwam.

Partnervlog provincie Drenthe, Samen voor Biodiversiteitsherstel, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 12 november 2020.

Partnerwebinar Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel – 19 juni 2020

De bovengenoemde Partnerdag was amper een week voorbij of het coronavirus sloeg (in ons land) toe. Dat noodzaakte tot andere manieren van communiceren en doelen nastreven. Op 19 juni 2020 werd er derhalve een webinar georganiseerd voor partners en supporters. Tegelijkertijd werd de balans (tot en op die dag) opgemaakt: 59 partners en 48 supporters. Doel voor eind 2021: zo’n 100 partners en 200 supporters. Vol goede moed leggen voorzitter Louise Vet en bestuurslid Alex Datema je uit hoe – en de wijze waarop – ze dat willen bereiken:

Livestream Partnerwebinar Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 19 juni 2020.

Schat aan informatie over een van de meest prangende problemen van deze tijd

Op 24 april stond de presentatie van het boek ‘Bescherming van Biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging’, van Jan van der Straaten, Willem van Kruijsbergen en Henk Sierdsema, in het Natuur-museum in Tilburg geprogrammeerd. Het eerste exemplaar zou worden overhandigd aan Alex Brenninkmeijer, voormalig Ombudsman van Nederland. Dit evenement is vanwege de coronacrisis geannuleerd. Zoeken naar publiciteit via de (kwaliteits)kranten is dan wellicht een slimme optie – vooral als je aanleiding hebt om – op basis van ‘onderzoek’ – ze te prijzen voor de aandacht die ze met eerdere berichtgeving over biodiversiteit gegenereerd hebben.

Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boeken

Die eer valt, ook wat mij betreft, zeker ook Trouw-redacteuren Joop BoumaFrank Straver en Jeroen den Blijker ten deel, ongeacht de volgorde waarin ze bovenaan het artikel ‘Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boekenprijken, waarin ze de deplorabele toestand van de Nederlandse natuur en biodiversiteit aan de hand van een viertal boeken bespreken, die van Friesland in het bijzonder. Klik hier voor de vier boekrecensies.

,,Hoe kan het toch dat al die honderdduizenden kleine boeren zo makkelijk meegingen in die plotselinge maalstroom van vernieuwingen, met onzekere gevolgen”, vroeg Correspondent-journalist Thomas Oudman zich af in een prachtige recensie van het boek ‘De geur van hooi‘ van journalist en schrijver Tialda Hoogeveen. ,,Zij die vaak zo hielden van hun vak en van hun land dat ze het harde bestaan al generaties lang voor lief namen?” Het antwoord op die vraag krijg je van Oudman door ‘De biodiversiteitscrisis én het stikstofprobleem ontstonden bij de boer aan de keukentafel‘ te lezen (Thomas Oudman, De Correspondent, 26 augustus 2020).

Waterland, land van toekomst / Wetterlân, lân fan takomst

De hier bovengenoemde (en biodiversiteitsprijswinnende) Ysbrand Galama van It Heidenskip is ook op een ander vlak actief om aandacht te vragen voor een landschap waar boeren toekomst kunnen hebben met ruimte voor water en biodiversiteit: hij verzorgde de illustraties bij het in september 2020 verschenen ‘Waterland, land van toekomst‘, geschreven door Eddy Wymenga, vertaald door Jantien de Boer – uit het Fries: ‘Wetterlân, lân fan takomst‘. Het wordt uitgegeven door Bornmeer Noordboek.

Omslag Wetterlân, Lân fan takomst, Uitgeverij Bornmeer Noordboek, september 2020.

Op 11 oktober waren Eddy Wymenga en Ysbrand Galama te gast bij het radioprogramma Buro de Vries van Omrop Fryslân. Verslaggever René Koster ging met beide ‘veldmannen’ het boezemland bij It Heidenskip in.

Wetterlân: pleidooi voor het belang van biodiversiteit en meer ruimte voor water
NOS Nieuws (Bron: Omrop Fryslân, René Koster), 11 oktober 2020

.

Waar het debat over landbouw en natuur nogal gepolariseerd is geraakt, hoopt Eddy Wymenga dat het boek helpt om mensen met elkaar in gesprek te laten gaan. Journalist Jan Sybma had een gesprek met de makers en levert voor dat gesprek de munitie met een recensie van In Wetterlân. Lân fan takomst: ‘Hoe de veenweide was, werd en moet worden‘ (Friesch Dagblad, 14 oktober 2020).

„Want wy moatte de transysje mei ús allen meitsje. It giet wol oer de grûn en it ynkommen fan boeren, dat sy fertsjinje stipe om dy omslach meitsje te kinnen. Konsuminten sille ree wêze moatte om dêr in passende priis foar te beteljen.”


Eddy Wymenga

Bijna twee derde van Nederland weet niet waarvoor het begrip biodiversiteit precies staat

In opdracht van stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel deed marktonderzoeksbureau Motivaction onderzoek naar de kennis van het begrip ‘biodiversiteit’ onder ruim 1.200 Nederlanders. Uit dit onderzoek blijkt dat veel mensen biodiversiteit belangrijk vinden, maar toch weet bijna twee derde van Nederland niet waar het voor staat. Laat staan hoe we biodiversiteit kunnen beschermen en herstellen.

Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel start publiekscampagne ‘Maak Grijs Groener’

Het onderzoek was de aanloop naar de publiekscampagne ‘Maak Grijs Groener die dinsdag 13 oktober 2020 op tv (en andere media) van start ging. Ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel:

De ambitie van het Deltaplan is om in 2030 biodiversiteitsverlies in Nederland omgebogen te hebben naar biodiversiteitsherstel. Het herstel van biodiversiteit richt zich op drie focusgebieden: openbare ruimte, landbouw en natuur, omdat dit de drie belangrijkste vormen van grondgebruik in Nederland zijn én omdat daar volgens de stichting de meeste winst behaald kan worden. Ook de stad speelt een belangrijke rol en biedt kansen voor biodiversiteitsherstel.

Indrukwekkende lijst van partners van ‘Samen voor Biodiversiteit’

Op 4 maart 2020 werd het Nationaal Groenfonds partner van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Het sloot zich aan bij de inmiddels indrukwekkende lijst van publieke en private partners. Sinds september 2019 kwamen er maar liefst 25 bij. (Ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen vallen in de categorie publieke partners, bedrijven, organisaties, kennisinstellingen en ‘initiatieven’ zitten in de categorie private partners.)

Nationaal Groenfonds, financieel verbinder voor veelzijdig groen

Om met elkaar tot een natuurinclusieve landbouw te komen is het hebben van een imposante lijst van gelijkgestemden alleen natuurlijk niet genoeg, invulling van plannen en omschakeling vergt immers ook ‘doelmatige’ financiering. Het ‘binnenhalen’ van het Nationaal Groenfonds als (nieuwe en belangrijke) partner biedt uitstekende kansen voor een ruimhartige en deugdelijke op de problematiek afgestemde financiële ondersteuning.

Het Groenfonds is in 1994 op initiatief van Pieter van Vollenhoven door Rijk en provincies opgericht om met (voorheen lastig te verkrijgen) leningen projecten te financieren die de kwaliteit van onze groene leefomgeving moest verbeteren. Daarbij werd het accent gelegd op natuur en landschap, maar ook lucht en water, biodiversiteit en beleving.

Daar is in de loop van tijd en met de transities die – ook volgens het ministerie van LNV – gemaakt dienen te worden enige verandering in gekomen. Omschakeling in de landbouw vergt natuurlijk grote sommen geld, die ‘in samenhang’ besteed moeten worden. Kijk hieronder, in vogelvlucht, naar een animatievideo van het huidige Nationaal Groeifonds.

Nationaal Groenfonds in vogelvlucht, YouTube-kanaal Nationaal Groenfonds, 3 juni 2019.

Wat betekent natuurinclusieve kringlooplandbouw voor ondernemers in de praktijk?

,,De uitdaging is om meer ondernemers, met name jongeren, financieel te ondersteunen om over te schakelen naar natuurinclusieve bedrijfsvoering. Het ontbreekt namelijk niet aan ideeën en enthousiasme onder – in dit geval – Noord Hollandse boeren”, aldus de voiceover van LTO Noord in onderstaande video. Kijk naar een korte documentaire van Nieuwe Oogst over natuurinclusieve kringlooplandbouw, waarbij ook wordt ingegaan op de financierings’problematiek’.

Documentaire ‘Natuurinclusieve Landbouw in Noord-Holland in beeld’, YouTube-kanaal Nieuwe Oogst, 19 november 2018.

Resultaat: niet minder, wel minder kosten!

Wat dichter bij huis: de 33-jarige Doeko van ’t Westeinde, heeft een akkerbouwbedrijf in Oost-Groningen, in Nieuweschans op de zware klei. Hij teelt voornamelijk witte tarwe en daarnaast suikerbieten, koolzaad en luzerne voor de grasdrogerij. Hij doet aan agrarisch natuurbeheer. Zijn financieel resultaat is daardoor niet minder, wel maakt hij minder kosten.

Op weg naar een natuurinclusieve landbouw: akkerbouwer Doeko van ’t Westeinde, YouTube-kanaal Groen Kennisnet, 16 mei 2018.

Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten

,,Hoe kun je ecologische diensten verwaarden, zodat het een economische factor van je bedrijf wordt? Die vraag was het uitgangspunt van het studietraject dat de Friese melkveehouder en innovatiemanager Pieter van der Valk vorig jaar (2019) in het kader van de Nuffield Scholarships doorliep. Die zoektocht gaat door in de vorm van projecten op zijn bedrijf”, schrijft freelance journalist Ida Hylkema op 18 maart 2020 in agrarisch vakblad Nieuwe Oogst.

In een interview in ‘Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten‘ laat Hylkema de melkveehouder uit Ferwoude oplossingen aandragen voor een (radicale) omschakeling naar natuurinclusieve kringlooplandbouw.

,,We moeten een oplossing zoeken om de input in de kringloop te verwaarden”

Pieter van der Valk
Pieter van der Valk – Nuffield Scholar 2019, YouTube-kanaal Nuffield Nederland, 12 mei 2019.

Kunst en Landschap is bekend met het werk en onderzoek van Pieter van der Valk en gaat zijn innovatieve plannen en projecten de komende tijd op de voet volgen. Natuurlijk bericht ik je over de voortgang daarvan – hoogstwaarschijnlijk in een aparte blogbijdrage. Hij stelt zichzelf even aan je voor:


Natuurlijk boeren, Regio Deal Natuurinclusieve landbouw, 9 juli 2020.

Hieronder alvast een indruk van zijn visie op hoe de innovatie van ons landbouwsysteem via de weg van wetenschap vanuit een kaderstellende integrale benaderingswijze – met vallen en opstaan – plaats zou moeten vinden. Ik neem zijn opiniestuk, ‘Mist aan de horizon hindert vooruitgang‘ (Leeuwarder Courant, 16 mei 2020; zonder foto), waarin hij de polarisatie in de landbouwdiscussie hekelt, integraal op:

Elke boer moet voldoende geld verdienen, dat geldt ook natuurinclusieve boeren

,,Elke boer moet voldoende geld verdienen, dat geldt ook voor natuurinclusieve boeren”, kun je lezen op de geheel aan natuurinclusieve landbouw gewijde (nieuwe) website van het Louis Bolk Instituut, waar je ook deze video kunt vinden. . In deze korte film vertelt landbouweconoom Krijn Poppe (Wageningen UR) welke verdienmodellen er zijn voor natuurinclusieve (kringloop)landbouw. Ook laat de film enkele concrete voorbeelden zien, zoals boer John Arink, hij kwam al eens eerder voorbij, die een inkomen haalt uit verschillende bronnen.

Natuurinclusieve landbouw: verdienmodellen, Louis Bolk Instituut, 18 augustus 2020.

‘Omschakelprogramma duurzame landbouw’: nieuw financieringssysteem moet overstap naar kringlooplandbouw aantrekkelijker maken

Voor boeren en tuinders die willen omschakelen naar een stikstofarme(re) en meer duurzame manier van produceren is financiering vaak een belemmering. Om hierin tegemoet te komen, heeft minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) 175 miljoen euro uitgetrokken voor het ‘Omschakelprogramma duurzame landbouw’ (voorheen: ‘Omschakelfonds’).

Het Omschakelprogramma duurzame landbouw bestaat uit:

  • een investeringsfonds van 70 miljoen euro
  • een subsidieregeling voor ondersteuning bij het maken van een bedrijfsplan voor omschakeling
  • een subsidieregeling voor het opstarten van demonstratiebedrijven en een borgstellingsregeling voor werkkapitaal.

De Minister stuurde de contouren van het Omschakelprogramma op 18 november 2020 naar de Tweede Kamer. Het is de bedoeling om met het het Omschakelprogramma in 2021 van start te gaan. Je kunt de Kamerbrief en de Contouren van het programma hier inzien en downloaden:

Contouren van het Omschakelprogramma duurzame landbouw (omschakelfonds)

Nog een voordeel: (regionale) kringlooplandbouw speelt in op klimaatverandering

Er zijn dus – ook in het noorden – in toenemende mate akkerbouwers en veetelers die initiatieven nemen om (regionaal) samen te werken aan kringlooplandbouw. Pieter de Wolf, senior onderzoeker bij Wageningen University & Research, geeft in de video hieronder een voorbeeld van die samenwerking, legt uit hoe onderzoek kan helpen om dit nog verder te ontwikkelen en wijst op een ander voordeel: je speelt in op klimaatverandering.

Regionale samenwerking tussen akkerbouwers en veetelers, YouTube-kanaal WUR, 5 december 2018.

Verdienmodellen slim koppelen aan bodemproblematiek: integrale aanpak veenweidegebieden

,,De grondwaterstand in de veenweidegebieden moet omhoog. Dat helpt om CO2-uitstoot uit het veen en bodemdaling tegen te gaan. Dat advies bracht de Raad voor Leefomgeving en Infrastructuur op donderdag 3 september 2020 uit.” Als reactie daarop, en om aan te geven wat Wageningen University & Research (WUR) momenteel doet om bij te dragen aan het onderzoek naar vernatting van de veengebieden, stuitte ik op een aardig filmpje dat ik tegenkwam in een artikel van ‘WUR Nieuws‘ van 4 september: ‘De polder wordt nat, houdt de boer het droog?’

In dit artikel komen zowel het Zegveldse project Boeren bij hoog water als de Groene Cirkel Kaas en Bodemdaling uit de Alblasserwaard naar voren, waarin diverse partners samenwerken om – met een integrale aanpak – bodemdaling tegen te gaan, biodiversiteit te verbeteren en – last but not least – nieuwe verdienmodellen voor boeren te ontwikkelen. Het betreft hier weliswaar oplossingen voor Het Groene Hart, maar die kunnen natuurlijk ook gebruikt worden voor de veenweidegebieden in bijvoorbeeld Noord Nederland.

Groene Cirkel Kaas en Bodemdaling volop in actie, DGS de Graafstroom, 17 april 2020.

Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt

De bodem in het veenweidegebied van groten delen van West– en Noord-Nederland daalt in rap tempo. Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt. Dat heeft gevolgen voor de bewoners en gebruikers én voor de overheden die hiermee te maken hebben. Als er nu niks gedaan wordt tegen het vertragen van de bodemdaling, kunnen maatschappelijke kosten oplopen tot ruim 20 miljard in 2050 en gaat een typisch Nederlands cultuurlandschap langzaam ten onder. Aldus het Platform Slappe Bodem.

Kijk hier naar ‘Het zinkende land‘, een film van Manfred van Eijk (56:29 min.). Je kunt deze film ook bekijken bij De Kennis van Nu, een NTR-programma dat verdieping biedt op het gebied van wetenschap. Ze gaan met deze reportage letterlijk de diepte in.

Het zinkende land, YouTube Platform Slappe Bodem, 11 oktober 2018.

Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw

,,Voor een transitie naar natuurinclusieve landbouw maakt het veel uit of boeren zelf deze vorm van landbouw kunnen zien als een mogelijke en gewenste koers voor hun bedrijf. Begrip van de rol van culturele normen in de landbouw is dan ook van groot belang voor partijen die beslissingen van boeren zouden willen beïnvloeden”, schrijft Judith Westerink in een Nieuwsbericht van Wageningen University & Research op 17 maart 2020: ‘Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw‘.

Deze bijdrage maakt onderdeel uit van, en verwijst naar het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?

Wat is een goede boer? En wat is een goed landschap? Boeren zien andere dingen in het landschap dan niet-boeren. Kan een ‘goede boer’ natuurinclusief zijn, als een ‘net landschap’ voor boeren belangrijk is om aan elkaar en zichzelf te laten zien dat ze een goede boer zijn? Het rapport wijst uit dat boeren zelf een cultuurverandering zien – dat geeft hoop voor een bredere toepassing van natuurinclusieve praktijken.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?
‘De rol van culturele normen in een beweging richting natuurinclusieve landbouw’, J. Westerink, T.A. de Boer, M. Pleijte & R.A.M. Schrijver, WOt-technical report 161, WUR Wageningen

Alex Datema over het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Alex Datema is voorzitter van BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer. Hij runt een regulier melkveebedrijf met 110 melkkoeien in Briltil in de provincie Groningen. Zijn bedrijf heeft 70 hectare grasland waarvan 15 hectare bestemd is voor weide- en akkervogelbeheer met onder andere kruidenrijk grasland, bloemenranden, heggen en hagen, en zogeheten ‘plas-dras’-land. Wat is en doet BoerenNatuur? Alex legt het je hieronder uit:

Wat is BoerenNatuur, YouTube-kanaal BoerenNatuur Agrarische Natuur- en Landschapsbeheer, 16 oktober 2019.

Nadat individuele boeren zich vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw schoorvoetend meer gingen bezighouden met natuur en landschap op en rond hun bedrijf, ontstond gaandeweg een beweging onder groepen boeren, die zich – op hun beurt – verenigden in collectieven – samen met agrarisch natuurbeheerders.

Dit resulteerde uiteindelijk in 2016 in de oprichting van BoerenNatuur, een vereniging die zich – in goed overleg met de (provinciale en landelijke) overheid – in ging zetten voor beheer van het agrarisch landschap en stimulering van biodiversiteit.

‘Samen voor Biodiversiteit’ in gesprek met Alex Datema van ‘BoerenNatuur’

Je zag Datema al eerder voorbijkomen in een video hierboven over de stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarvan (ook) BoerenNatuur partner‘ is. Op welke wijze hij denkt een goede partner te zijn voor dit plan doet hij uitvoerig uit de doeken in een interview dat deze stichting met hem had in ‘In gesprek met Alex Datema – BoerenNatuur‘.

Dat deed hij op 14 september 2020 nog een keer dunnetjes over in het kader van de reeks partnervlogs van het Biodiversiteitsherstelplan:

Partnervlog BoerenNatuur | Samen voor Biodiversiteitsherstel, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 14 september 2020.

Alex Datema: Het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Is Alex Datema een ‘goede boer’? Die vraag stelt hij zichzelf in een blogbijdrage op BoerenNatuur op 6 april 2020, daarmee refererend aan het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘ van eerdergenoemde Judith Westerink. Zichzelf beantwoordend stuurt Datema aan op een herdefiniëring van het begrip. Je leest het in ‘Het herdefiniëren van ‘de goede boer’.

,,Wat betreft het agrarisch natuur- en landschapsbeheer weten we wel zo’n beetje wat we moeten doen, maar wat betreft het klimaat, de waterkwaliteit en stikstof is er nog een lange weg te gaan en moeten we snel aan de slag. Daarvoor hoeven we niet te wachten op de politiek, we kunnen en moeten gewoon beginnen!”


Alex Datema

Vogelbescherming Nederland: ‘Tijd voor een groene Mansholt’

,,Nederland moet afstappen van een landbouw gebaseerd op maximale productie voor de wereldmarkt waarbij vele tonnen veevoer worden geïmporteerd en de mest hier achterblijft. We moeten de weg inslaan naar een grondgebonden landbouw met ruimte voor natuur”, zegt Kees de Pater, hoofd Communicatie Vogelbescherming Nederland.

,,Boeren wegzetten als dé oorzaak van de grote achteruitgang van biodiversiteit en vernietiging van natuurrijke landschappen lost niets op. Maar dat geldt net zo hard voor het ontkennen of bagatelliseren van de negatieve invloed van ons landbouwsysteem op natuur en landschap.”


Kees de Pater

In zijn artikel ‘Tijd voor een groene Mansholt‘ (Vogelbescherming Nederland, 29 april 2020) prijst hij de initiatieven van boeren, burgers en natuurorganisaties die laten zien dat het anders kan en duidt hij de voortrekkersrol die Vogelbescherming hierin graag speelt – in verschillende samenwerkingsverbanden, samen met het netwerk van boerenland-vogelboeren en dankzij steun van leden en vele andere partijen.

De grutto is de waakvogel van ons landschap

Een van die partijen is de Rijksuniversiteit Groningen. Vogelbescherming Nederland is sinds april 2020 medefinancier van het nieuwe onderzoek van het team van hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, dat met ingang van die datum – en na jarenlange inspanningen daarvoor – nieuwe wegen inslaat. De financiering van het integrale onderzoeksproject voor de komende jaren is nog niet geheel rond, maar Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien, want er is goedkeuring vanuit Den Haag (LNV) vanwege landelijke representativiteit van de onderzoeksgegevens.

De komende vijf jaar willen de onderzoekers gefundeerde kennis en inspiratie leveren aan alle partijen die toewerken naar een melkveehouderij met een bedrijfsmodel dat is gebaseerd op natuurlijke processen in bodem, water en lucht.

,,De grutto is als boerenlandvogel in staat ons te laten zien of het met deze transitie de goede kant op gaat. De aanwezigheid en een toenemend broedsucces van grutto’s indiceren namelijk een hoge biodiversiteit, een gebalanceerd voedselweb en bodems die horen bij een duurzame melkveehouderij, kortom het aantrekkelijke landschap waar we met z’n allen naar toe willen.’’


Theunis Piersma

Lees alles over dit (nieuwe) onderzoek en kijk, zie, luister en beleef wat de grutto, de Koning van de Weide, ons vertelt over de natuurwaarden van het Nederlandse boerenland in de uitgebreide Kunst en Landschap-special ‘De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND‘.

‘Valuta voor Veen’ is een prettig hulpmiddel, een goed verdienmodel

Uit liefde voor de grutto koos Sjoerd Miedema uit Haskerdijken, net voorbij Heerenveen, er al voor om tijdens het broedseizoen het waterpeil op zijn land te verhogen (en later te maaien). Maar door het programma ‘Valuta voor Veen‘, dat tot doel heeft om met een verhoogd waterpeil in agrarische (veenweide)gebieden de CO2-uitstoot te verminderen en bedrijven en particulieren de mogelijkheid te bieden certificaten te kopen om hun CO2-uitstoot te ‘compenseren’, kan hij dat nu – zo’n twintig centimeter hoger, en betaald voor zijn ecologische dienst – jaarrond doen: een integrale aanpak waarbij (kringloop)boer, natuur, milieu, klimaat en weidevogels baat hebben, bodemdaling en biodiversiteitsverlies wordt tegengegaan.

Valuta voor Veen, Platform CO2-Neutraal, Friese Milieu Federatie, 1 oktober 2020.

Trouw-redacteur Onno Havermans sprak met Miedema en zijn kersverse echtgenote Janna van der Meer op de boerderij in het Friese veenweidegebied De Lytse Deelen en beschrijft het nieuwe spannende avontuur dat het duo is aangegaan in:

Beeld: Reyer Boxem

Boer Sjoerd compenseert onze uitstoot
Onno Havermans, Trouw, 8 augustus 2020





.

‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’

Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteerden. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:

© Leeuwarder Courant

Dit is het programma voor de veenweide: grote ambities, krap budget
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020



.

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen

Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.

Beeld: Remco de Vries

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
NOS Nieuws (Bron: Omrop Fryslân), 4 november 2020


.

Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan

,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”

Beeld: Niels de Vries

Veenweideplan koel onthaald: ‘It plan sa’t it der no leit, is net goed genôch. It is tiid om echte keuzes te meitsjen’
Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020


.

,,Zowel landbouw- als natuurorganisaties zijn (dus, red.) niet blij met de plannen. Zeven verenigde boerenorganisaties vinden onder meer dat de resterende veengebieden, waar eerst geen peilverhoging wordt voorgesteld, ook volledig uit de plannen moeten worden gelaten. Natuurorganisaties vinden de plannen te vrijblijvend. Zij wijzen erop dat de nood tot maatregelen hoog is.” Dat schreef Pieter Atsma de volgende dag in het Friesch Dagblad.

Niels de Vries

Veenweide 2030: Fries veenweideplan staat of valt met het benodigde geld
Pieter Atsma, Friesch Dagblad, 5 november 2020




.

Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek

Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.

Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.

Manifest tot herleving van het landbouwdebat; over de toekomst van de Nederlandse landbouw

,,Het debat over de toekomst van de Nederlandse landbouw is de afgelopen jaren sterk in intensiteit toegenomen. Dat is ook nodig; er zijn veel uitdagingen en onzekerheden – rond boereninkomens, milieu, klimaat, en gezondheid – die vragen om een uitwisseling van ideeën en visies”, schrijven Joris Lohman en Jeroen Candel op 9 mei in hun ‘Manifest’ dat – in eerste instantie – door 42 medestanders is ondertekend.

Zij roepen daarin op met hen mee te doen. Na jaren van polarisatie vinden zij het tijd, en noodzakelijk, samen het publieke debat te koesteren en te beschermen – om de landbouw, het landschap, en de toekomst van ons voedsel ‘veilig te stellen’. Lees hier hun Manifest tot herleving van het landbouwdebat‘.

Voedseldebat in Rode Hoed, Foodlog, 9 mei 2020. Fotocredits: Michiel Wijnbergh.

Een gezond leven op een gezonde planeet

De Transitiecoalitie Voedsel is een coalitie van Nederlandse koplopers in de wereld van landbouw, voedsel, natuur en gezondheid. Ze werken aan nieuwe oplossingen voor het huidige landbouw- en voedselsysteem dat ecologisch, sociaal en economisch volgens hen steeds meer vastloopt. Ze noemen de situatie waarin dat systeem verkeert ‘urgent’ en vinden ‘het spel groener spelen’ niet de oplossing. Wat wel, lees je in: ‘Op weg naar een nieuw voedselsysteem‘.

Transitiecoalitie Voedsel, YouTube-kanaal TcV, 16 december 2019.

‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’

Fotocredits: Herman Wijffels, Wikimedia (uit: Foodlog, 11 mei 2020).

Op 12 mei zou in De Rode Hoed in Amsterdam een groot debat plaatsvinden over de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem. Vanwege het coronavirus werd (en wordt!) het ‘debat’ online gevoerd, in twee episodes.

Tijdens het eerste viergesprek voerden gespreksleider en moderator Felix Rottenberg en Foodfriend-ridders van het eerste uur Bert van Ruitenbeek en Wouter van der Weijden een diepgaand gesprek met Herman Wijffels, boerenzoon, voorheen voorzitter Rabobank en SER en hoogleraar ‘Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering’, bovenal revolutionair denker en begenadigd spreker.

Mediapartner van en deelnemer aan de interview-gesprekkenserie, Foodlog, registreerde de eerste online bijeenkomst integraal en zette hem op 10 mei online. Hij duurt ongeveer een uur, maar je mag hem niet missen; compacte wijsheid uit de mond van een (herboren en ‘groene’) Mansholt 2.0. Je kunt hem hieronder bekijken, of – als je nu even geen tijd hebt – terugkijken op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.

Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’, YouTube-kanaal Foodlog, 10 mei 2020.

In ‘Interview Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw‘, een bijdrage van Foodlog van 11 mei, wordt uitgebreid teruggeblikt op het viergesprek dat medio mei 2020 plaatsvond.

‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’

Deze interviewsessie kreeg aan het eind van de derde coronacrisismaand een vervolg. Daarbij ging het in de (uitgebreide) paneldiscussie wederom over ‘de speelruimte voor veranderingen in ons voedselsysteem’. Ditmaal ‘schoven’ Melanie Peters, directeur Rathenau Instituut, Dick Veerman, initiator en moderator Foodlog, Alex Datema, melkveehouder en voorzitter BoerenNatuur en Lianne de Bie, directeur van het Slow Food Youth Network ‘aan’.

‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’, YouTube-kanaal Foodlog, 26 mei 2020.

Een boer, wetenschapper, journalist en een jongerenvertegenwoordiger plaatsten dus hun observaties bij gezondheid als landbouwparadigma van de toekomst. Waar zit de speelruimte voor verandering? Gaat het om landbouw of om ruimtelijke ordening? Hoe gaan we de schuldenlast van de landbouw oplossen? Hebben we niet een heel andere grondpolitiek nodig? Allemaal vragen die in bovenstaande online paneldiscussie aan bod kwamen. Alexis de Roode deed opnieuw namens Foodlog (op 27 mei 2020) verslag in: ‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’.

Ons landbouw-model raakt sleets

De coronacrisis laat de kwetsbaarheid zien van de voedselvoorziening. Het is echt ernst. Dat zegt Emeritus hoogleraar, oud-minister van LNV en oud-voorzitter van Natuurmonumenten Cees Veerman op 29 oktober 2020 in het economenvakblad ESB in: ‘Ons landbouw-model raakt sleets‘. ‘De hier en daar te beluisteren opvatting dat het na een bepaalde tijd weer business as usual zal zijn’, is volgens Veerman ‘wensdenken’. Hij vindt dat het de valse hoop wekt dat men de noodzakelijke veranderingen zou kunnen ontlopen – vindt het zelfs ‘gevaarlijk’. Sommigen lieten zich in het publieke debat (op sociale media) ‘verheugd’ uit over deze publicatie: ,,Soms kunnen dingen op één A-4tje.” Klik op de illustratie hiernaast voor een leesbare weergave.

‘We have broken the cycle of life. And the missing link is biodiversity in our fields’

Grote gesprekken worden jaarlijks gevoerd in de Alemene Vergadering van de Verenigde Naties: ,,We have broken the cycle of life. And the missing link is biodiversity in our fields”, zegt Emmanuel Faber, Voorzitter en CEO van het multinationale Franse voedingsmiddelbedrijf Danone, tijdens de 74e editie van deze Vergadering, die plaatsvond in september 2019. Faber was daar onder andere voor de lancering van ‘OP2B‘, een ‘WBCSD-coalitie‘ van 19 bedrijven die biodiversiteit wil beschermen en herstellen.

Wellicht niet direct de hoek van waaruit je dit soort uitspraken verwacht, maar toch, ze zijn gedaan. De vergadering van 2020 is in verband met het coronavirus tot nader order uitgesteld. Over de ambities de coalitie uit te breiden en in hoeverre het Covid-19-virus daar ‘spelbreker’ is, blijven we nog even in het ongewisse, zo vermoed ik.

Emmanuel Faber launches OP2B, a coalition for biodiversity, at the United Nations General Assembly, Danone, 25 september 2019.

Lees hier het volledige persbericht:

NINETEEN LEADING COMPANIES JOIN FORCES TO STEP UP’ALTERNATIVE FARMING PRACTICES AND PROTECT BIODIVERSITY, FOR THE BENEFIT OF PLANET AND PEOPLE‘.

De toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem

In het kader van Brede Maatschappelijke Heroverwegingen (BMH) is het rapport Tenminste houdbaar tot: bewegen naar een duurzaam voedselsysteem gepubliceerd. Hiermee worden belangrijke aanbevelingen gedaan voor beleidskeuzes voor de toekomst van Nederland op de lange termijn. De aanbevelingen zijn samengesteld door een interdepartementale werkgroep, zijn tot stand gekomen na brede maatschappelijke consultatie, en dienen ter input voor de politiek en het komende kabinet.

Er wordt daarin onder andere gepleit voor een stevigere (regie)rol voor de overheid, een meer regionale (gebiedsgerichte) aanpak en het beprijzen van maatschappelijke kosten.

In het voorwoord van het rapport wordt melding gemaakt van het feit ‘dat het aannemelijk is dat de coronacrisis ook gevolgen zal hebben voor het functioneren van het voedselsysteem. Tegelijk, ‘dat er onverminderd een beleidsopgave ligt om het voedselsysteem te verduurzamen’ en dat ‘het belangrijk is om de lessen die ze uit de crisis trekken met de beleidsopgave moeten verbinden.’ Een toekomst met (grote) onzekerheden en waarbij stippen op de horizon lastig te zetten zijn.

De transitie naar een duurzaam voedselsysteem is daarmee een grote omslag. Een dergelijke omslag brengt kansen met zich mee, maar vraagt ook van alle betrokkenen aanpassingen. Boeren, banken, supermarkten, en consumenten zullen op een nieuwe, meer duurzame manier invulling moeten geven aan hun rol in het systeem.

Geen laaghangend fruit binnen landbouw- en voedselbeleid

Het PBL, het Planbureau voor de Leefomgeving, heeft in het rapport Kansrijk landbouw- en voedselbeleid op basis van het politieke en maatschappelijke debat een breed spectrum aan mogelijke beleidsmaatregelen geïnventariseerd en geanalyseerd op effectiviteit, uitvoerbaarheid en juridische legitimiteit. Het rapport is een analyse van beleidsopties voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 vanuit verschillende perspectieven. Uiteindelijk zijn 27 beleidsmaatregelen beschouwd in de kernthema’s: gezond en duurzaam voedsel, het sluiten van kringlopen, de balans tussen landbouw en natuur en het duurzaam verdienvermogen in de landbouw.

Uit het rapport blijkt dat er geen laaghangend fruit is, dat wil zeggen dat geen van de maatregelen positief werkt voor alle beschouwde opgaven op het gebied van de leefomgeving, de economie en sociale aspecten, en tegelijkertijd gemakkelijk te nemen is. Welke maatregelen met welke effecten het meest relevant zijn om problemen binnen het landbouw- en voedselsysteem op te lossen is volgens het Planbureau dan ook een politieke keuze.

Kansrijk landbouw- en voedselbeleid, YouTube-kanaal PBL, 26 mei 2020.

(Noord) Nederland proeftuin voor onszelf, voor Europa, voor de wereld?

‘Geen laaghangend fruit’ is wellicht een wat eufemistische duiding, bezien vanuit de huidige sterk gepolariseerde blik op de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem van de ‘uitvoerenden’: politiek, overheid, ngo’s, boeren, burgers en buitenlui. Wij allemaal dus!

Ik denk dat dáárin de grootste uitdaging besloten ligt voor het multimediale platform Kunst en Landschap: het ‘in beeld’ brengen en (hopelijk ook daardoor) het enthousiasmeren van de totstandkoming van een ‘reële’ dialoog over het proces van aftasten, de mogelijke wegen die (met vallen en opstaan) ingeslagen (kunnen) worden, en de (missiegedreven) innovaties die kunnen leiden tot een voor alle belanghebbenden ‘aanvaardbaar’ land(bouw)- en voedselsysteem op weg naar – in eerste instantie – 2030. Landschapsinclusief, ‘aan de hand’ van regiodeals en met een doordacht verdienmodel waarmee (Noord) Nederland een voorbeeld – een proeftuin – kan zijn – voor onszelf, voor Europa, voor de wereld!

Hoe de boerenwereld zich splitst

Compilatie. Met dank aan Melk van het Noorden, Houssam Diab en Ellen Meinen

Dat ook in de boerenwereld zelf de meningen verdeeld zijn zal niemand zijn ontgaan. Sjoerd Hofstee, journalist Melk van het Noorden, sprak met Henk Schoonvelde, melkveehouder in Koekange en voorzitter van de Nederlandse afdeling van de European Dairy Farmers (EDF), en Alex Datema, voorzitter van BoerenNatuur, over de huidige tegenstelling in opvattingen hoe de landbouw- en voedseltransitie (al of niet) in te gaan. Hij ‘signaleert’ een splitsing onder boeren en neemt de laatste (ook Europese) ontwikkelingen aan de hand van een aantal prominenten uit de agri- en foodwereld onder de loep in: ‘Hoe de boerenwereld zich splitst‘.

Re-Rooting the Dutch Food System; From More to Better

Voor wat betreft visieontwikkeling op de inrichting van ons landbouw- en voedselsysteem heeft de naoorlogse politiek zijn oor veelal te luisteren gelegd bij onderzoek verricht aan de Wageningse universiteit, die – mede vanwege een voortreffelijke internationale reputatie – heden ten dage onder de naam Wageningen University & Research opereert. Ook daar vindt momenteel een omslag in het denken plaats – meer gericht op regeneratie, her- of terugwinnen.

Regeneratieve landbouw is een systeem van landbouwprincipes dat de bodem verrijkt, biodiversiteit verhoogt, waterhuishouding verbetert, koolstof vastlegt en de ecosysteemdiensten verbetert. Daarmee heeft het de belofte in zich dat het weerbaarheid tegen klimaatuitdagingen vergroot, landschappen verrijkt en de verdiencapaciteit van het boerenbedrijf vergroot.

Hoogleraar Dierlijke Productiesystemen en hoofdaanvrager van het onderzoeksteam ‘Re-Rooting the Dutch Food System – From More to Better‘, Imke de Boer, neemt je mee op een reis langs zes unieke regio’s in Nederland, die sterk verschillen in agro-ecologische en sociaal-economische omstandigheden, en beschrijft hoe hun ideale voedselsysteem er in 2050 in die regio’s uit kan zien.

Imke FoodVision, YouTube-kanaal Wageningen University & Research, 30 januari 2020.

“A transition to a healthy and regenerative food system requires collective knowledge and action. I am honoured to be surrounded by so many inspiring thinkers with whom we have built this food future.”


Imke de Boer
Re-rooting the Dutch food system – from more to better, YouTube-kanaal WUR, 4 juni 2020.

Een radicaal andere landbouw zou de boeren kunnen redden

,,Het is mogelijk: een duurzaam voedselsysteem. Twee Wageningse wetenschappers laten het zien”, schrijven Marcel aan de Brugh en Martine Kamsma in de NRC op 24 juli 2020. Zij spraken met Imke De Boer en onderzoeker Evelien de Olde over het Nederlandse voedselsysteem van de toekomst, zoals zij dat met een groep boeren, burgers, wetenschappers en landbouwvertegenwoordigers voor ogen hebben. Ik raad je aan, voordat je aan het ‘interactieve’ ‘Re-Rooting the Dutch Food System‘ (hieronder) begint, eerst hun prachtige artikel te lezen.

Een radicaal andere landbouw zou de boeren kunnen redden
Marcel aan de Brugh en Martine Kamsma, NRC, 24 juli 2020


.

10 finalisten dingen mee naar de ‘Food System Vision Prize’

De Rockefeller Foundation organiseert sinds oktober 2019 in samenwerking met SecondMuse en OpenIDEO de ‘Food System Vision Prize‘, en nodigde organisaties over de hele wereld uit om een ​​visie te ontwikkelen op een regeneratief en voedend voedselsysteem dat de deelnemers tegen het jaar 2050 willen creëren. Team Imke de Boer dingt mee naar de hoofdprijs – het behoort tot een groep van 10 finalisten die na een uitgebreide selectieprocedure uitgenodigd is om deel te nemen aan een drie maanden durende virtuele Accelerator waarin ze doorgaat met het bouwen en verfijnen van haar Vision.

Dit heugelijke feit werd bekend gemaakt in de eerste week van augustus 2020. Over het verdere verloop van deze competitie houd ik je vanzelfsprekend op de hoogte. De winnaars worden op 14 december bekendgemaakt.

Imke de Boer: ‘Noord-Nederland als demonstratieregio van kringlooplandbouw: dat zou een geweldig eindresultaat zijn’

Op 3 september 2020 bereikte me via een persbericht van Wageningen University & Research een aangename boodschap: ,,Wetenschappers van Wageningen University & Research (WUR), de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) en belanghebbenden in Noord-Nederland gaan de komende 4 jaar samen aan het werk om de principes van kringlooplandbouw te vertalen naar uitdagende toekomstbeelden en concrete handelingsperspectieven voor de regio. ‘Noord-Nederland als demonstratieregio van kringlooplandbouw: dat zou een geweldig eindresultaat zijn’, zegt projectleider Imke de Boer.”

Kringlooplandbouw als duurzame toekomst voor het voedselsysteem in Nederland

,,Veel partijen in Nederland omarmen het  principe van de kringlooplandbouw. Maar wat betekent dit in de praktijk, bijvoorbeeld voor een regio als Noord-Nederland? Kunnen we een gedeelde kringlooplandbouwvisie ontwikkelen die voortbouwt op de vele bestaande initiatieven en deze vertalen naar concrete handelingsperspectieven voor iedereen in het voedselsysteem? Dat zijn de centrale vragen in het ‘CAN-DO-IT’-project (Circular Agriculture in North-Netherlands: Daring scenarios and Interlinked Transformation).” Het volledige perbericht lees je hier: ‘Samen op weg naar kringlooplandbouw in Noord-Nederland‘. Yes, we can do it!

Samen op weg naar kringlooplandbouw in Noord-Nederland
Wageningen University & Research (Persbericht), 3 september 2020


.

Webinar Agro Agenda-Noord Nederland: Wat zijn de sleutels voor succesvol veranderen?

Op 22 oktober 2020 vond het door Agro Agenda-Noord Nederland georganiseerde webinar ‘Wat zijn de sleutels voor succesvol veranderen?‘ plaats. Daarin werd aandacht besteed aan drie uitvoeringslijnen van  het ‘Kwaliteitsbeeld voor Noord-Nederland‘: Transitie, Ketenaanpak en Gebiedsaanpak.

In het kader van de eerste uitvoeringslijn lichtte Imke de Boer toe wat het project CAN-DO-IT (Circular Agriculture in North-Netherlands: Daring scenarios and Interlinked Transformation) van WUR en RUG inhoudt en hoe dit project initiatieven in Noord-Nederland kan ondersteunen bij de zoektocht naar kringlooplandbouw. Het hele webinar kun je hier terugkijken, Imke de Boer’s toelichting op het CAN-DO-IT-project start op 1 uur en 4:52 minuten. Niet te missen!

Screenshot tweet AgroAgenda Noord Nederland, 22 oktober 2020.

Integraal op weg naar kringlooplandbouw 2030

Er zijn nogal wat visies, nota’s, plannen en vergezichten op, voor en over (natuur- en landschapsinclusieve) kringlooplandbouw over ons uitgestort na het verschijnen van Carola Schouten’s Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’. sinds de herfst van 2018. De beweging naar kringlooplandbouw was vanaf dat moment met dit plan in gang gezet en ‘onomkeerbaar’, aldus ministerie LNV. In de zomer van 2020 – vele discussies, publicaties, bijeenkomsten en (door corona online) seminars later – kwamen Jan Willem Erisman, voormalig lid van de commissie-Hordijk en onlangs benoemd (m.i.v. 1 september 2020) als hoogleraar Milieu en Duurzaamheid aan de Universiteit Leiden en Frank Verhoeven, consultant bij Boerenverstand, met een rapport dat verscheen in opdracht van ministerie LNV:

Integraal op weg naar kringlooplandbouw 2030 – Een voorstel voor kritische prestatie indicatoren systematiek

,,De landbouw presteert weliswaar zeer goed als het gaat om de export, de efficiëntie in de keten en de milieudruk per kilogram product, maar is wel buiten haar grenzen getreden als het gaat om de leefomgevingkwaliteit, biodiversiteit en klimaat”, zo meldt de samenvatting van het rapport. Erisman en Verhoeven pleiten voor een kringlooplandbouw die (nieuw) perspectief biedt om tot een volhoudbare landbouw in Nederland te komen.

Zij bieden met het rapport handvatten om de prestaties van de kringlooplandbouw te toetsen aan een meetlat met negen criteria, zogeheten KPI’s – Kritische Prestatie Indicatoren – zoals het sluiten van de kringloop, beperken verliezen, bijdrage aan klimaat- en andere leefomgevingopgave, vitaliteit platteland, het leveren van een bijdrage aan de waarde van voedsel, het versterken van de relatie tussen boer en burger en van de Nederlandse positie als ontwikkelaar en exporteur van integrale oplossingen voor klimaatslimme en ecologisch duurzame voedselsystemen.

Verkennend onderzoek vanuit een integrale gebiedsgebonden benadering dus, waarbij de set van KPI’s kan dienen binnen het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) als optie voor een nog te ontwikkelen beloningsmodel richting de boer voor prestaties op klimaat, bodem, water en biodiversiteit.

Zowaar geen gemakkelijke opgave; na veel politiek gekrakeel en jarenlang traineren (of ‘pleisterplakken’) plus een hoop ingewikkelde termen die over en weer ge- en misbruikt werden om de aandacht af te leiden van het daadwerkelijke probleem, terugdringing van stikstofdepositie, probeert Jan Willem Erisman opheldering te verschaffen. Op 8 september 2020 werd hij geïnterviewd door de kennisbank Omgevingsweb over het ogenschijnlijk ‘ingewikkelde’ AERIUS, een rekeninstrument voor de leefomgeving: ‘AERIUS een nuttig instrument voor het stikstofbeleid?’.

Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen

Het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid wordt vernieuwd per 2021. Het ministerie van LNV gaat er echter (om verschillende redenen) van uit dat het (‘volgroeide’) nieuwe GLB pas op 1 januari 2023 (‘officieel’) van start gaat. Er is daarom ruimte om meer pilots op te zetten in de aanloop daar naartoe.

Er wordt momenteel gewerkt aan het zogeheten ‘Nationaal Strategisch Plan GLB 2021-2027 (dat je overigens hier kunt downloaden). Dat vindt plaats in een ‘onrustige omgeving’, aldus Ad Tabak, programmamanager bij het ministerie van LNV voor de opstelling van dat plan. Hij wijst op de Coronacrisis, het debat in Brussel over het financiële budget voor de komende jaren en de recent afgekondigde stikstofmaatregelen. ,,De panelen verschuiven voortdurend, maar het proces staat zeker niet stil.

Met de besluiten zoals die in oktober 2020 zijn genomen door de Raad van Landbouw-ministers en het Europees Parlement over het GLB 2023 – 2027 kan Nederland goed leven, zegt Ad Tabak in een bericht van GLB-Toekomst op 30 oktober: ‘GLB-NSP eind 2021 naar Brussel‘.

,,Er is weliswaar nog geen definitief akkoord, maar de contouren zijn nu wel zichtbaar. En die contouren bieden ruimte om in Nederland door te gaan op de ingeslagen weg. Daar ben ik blij mee.”


Ad Tabak

Het programmateam van Ad Tabak werkt op dit moment hard aan het concept-NSP. De bouwstenen hiervan worden met de stakeholders besproken op een online conferentie op 3 december. Tabak: ,,Wie invloed wil uitoefenen op de invulling van het nieuwe GLB nodig ik van harte uit om mee te doen met de conferentie.”

In de video hieronder leggen Tabak en melkveehouder Alex Datema, voorzitter bij BoerenNatuur, de koepel van agrarische collectieven in Nederland, uit dat het nieuwe GLB moet bijdragen aan een verduurzaming van de landbouw. In verschillende pilots wordt daarbij getest met mogelijke nieuwe stimuleringsmaatregelen. Datema hoopt dat het nieuwe GLB inzet op een nieuwe landbouwontwikkeling ‘waar balans is tussen voedselproductie en de omgeving’.

Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen, YouTube-kanaal RVO, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 22 juli 2020.

Webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘: 22 september 2020

We hebben in Nederland grote uitdagingen op het gebied van klimaat, biodiversiteit, landschap en water. Doelstelling van het nieuwe GLB is dat het toekomstbestendige landbouw stimuleert, waarbij steeds meer wordt ingezet op een beloning voor maatschappelijke diensten. Hoe dat in zijn werk gaat – kan gaan – wordt helder uitgelegd in het webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘, waarbij deelnemers (ook per telefoon) vragen konden stellen aan Aard Mulders, senior adviseur bij het ministerie van LNV, bovengenoemde melkveehouder Alex Datema en Ben Haarman, agrarisch ondernemer en bestuurder-LTO (Natuur- en Landschapsontwikkeling). Het webinar vond plaats op 22 september 2020.

Webinar puntensysteem & kpi’s, Toekomst GLB, 22 september 2020.
Het nieuwe GLB: ecoregelingen en het puntensysteem, Toekomst GLB, 12 oktober 2020.

GLB-pilot Hoe? Zo!

Het Europese landbouwbeleid verandert dus vanaf 2023. De agrarische collectieven Noardlike Fryske Wâlden, Groningen West en Midden Groningen zijn er al mee aan aan de slag gegaan. Ze voeren gezamenlijk de pilot ‘Hoe? Zo!’ uit.

GLB-pilot Hoe? Zo!, vereniging Noardlike Fryske Wâlden, 31 maart 2020.

Crossmediale GLB- campagne over duurzaamheid in de praktijk

Onderstaande video maakt onderdeel uit van een crossmediale GLB-campagne voor een aantal pilots gemaakt door het community marketingbedrijf Communiteers uit Helmond. Om bewustzijn te creëren onder de doelgroep heeft het bureau (onder andere) een drietal video’s gecreëerd waarin boeren en tuinders uitleggen wat zij doen op het gebied van duurzaamheid. In deze video zien we Leendert Jan Onnes die een akkerbouw bedrijf heeft in het Groningse Finsterwolde. De dronebeelden zijn van Blik van Boven.

Gemeenschappelijk Landbouwbeleid – campagne Pilot, Communiteers, 2 juni 2020.

Drie Friese en Groninger boeren testen maatregelen voor meer natuurwaarde in kader van ‘Hoe? Zo!’

Drie boeren uit Noord Nederland, akkerbouwer Jan Wolthuis uit Den Andel, melkveehouder Ron Iwema uit Rasquert en – eveneens melkveehouder – Jappie Hooisma uit Kootstertille, voeren ‘de maatregel’ uit als onderdeel van de GLBpraktijkpilot Hoe? Zo!‘. Hierin kijken ze naar welke maatregelen ze op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit kunnen uitvoeren zodat die passen binnen hun bedrijfsvoering en tegelijk een bijdrage leveren aan vergroening van het landschap. Lees hieronder wat zij nu al doen op de website van het Toekomstig Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB). De foto’s van deze experimenterende boeren zijn gemaakt door Mark Schuurman uit Sauwerd, Groningen.

,,We moeten op een iets andere wijze gaan boeren. De laatste tientallen jaren is er een te grote aanslag geweest op onze gronden. Dat past niet bij goed rentmeesterschap. Onze GLB-pilot-maatregel ‘sabbatical year’ of ‘rustgewas’ sluit hier naadloos op aan.”


Jan Wolthuis, akkerbouwer
Beeld: Mark Schuurman

Boeren testen maatregelen voor meer natuurwaarde
Paul Loonstra, website GLB (Toekomst), 1 september 2020



.

Golven van onheil of verandering?

,,We komen niet meer verder met het voor ons uitschuiven van duidelijke keuzes over hoe we produceren en consumeren”, schrijven Caspar van den Berg, hoogleraar Global and Local Governance aan de RUG/CampusFryslân. Theunis Piersma, hoogleraar Trekvogelecologie aan de RUG en onderzoeker bij het NIOZ en Klaas Sietse Spoelstra, strategisch veranderaar bij Nij sicht, in een opiniestuk in de Leeuwarder Courant van 24 september 2020.

Hun betoog spitst zich (voornamelijk) toe op verduurzaming van de landbouw en herstel van biodiversiteit (stap 3). Ze stellen dat de landbouwtransitie een verandering vraagt van alle spelers in de keten (overheid, boer, bank, verwerker, retail, toeleveranciers en consumenten), en dat die alleen kan slagen als die verankerd is voor de lange termijn. Ze roepen op tot politiek en maatschappelijk leiderschap, van mensen uit de mainstream van het politieke landschap. En achten de overheid verantwoordelijk voor de regie van dat transformatieproces. Twee keer klikken voor het beste (leesbare) resultaat.

Natuurdoelen opnemen in de bedrijfsvoering van agrariërs om de biodiversiteit te versterken

Natuurdoelen opnemen in de bedrijfsvoering van agrariërs om de biodiversiteit te versterken, dat is het uitgangspunt van Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân. Een plan van Kening fan ‘e Greide (Kening) waarvoor op 24 augustus 2016 het startsein werd gegeven in Oudega. Hiermee wordt gezocht naar oplossingen om de afnemende biodiversiteit in het Friese boerenland een flinke impuls te geven. Bijvoorbeeld door melk te produceren met oog voor insecten, bloemen en weidevogels.

,,We zien de afgelopen jaren steeds meer initiatieven en ervaren steeds meer energie rond de verduurzaming van onze Noordelijke agrofood-opgave. De balans tussen economie en natuur vraagt een lange termijnvisie waar gefaseerd veranderingen doorgevoerd moeten worden.” Dat meldt Living Lab Fryslân op 27 september 2020 op haar website.

Inmiddels zijn er in Fryslân meer dan 115 organisaties met de transitie naar natuurinclusieve landbouw, meer dan 300 initiatieven met duurzame voeding en zo’n 120 lopende projecten op het gebied van natuurinclusieve landbouw actief. Daar wil het Lab iets aan doen: ze roept op tot samenwerking om de versnippering van activiteiten tegen te gaan – om er meer structuur in aan te brengen. Nog dezelfde dag werd er een enquête Agrarisch Brûsplak‘ gelanceerd.

Het bericht en de enquête vind je hieronder. Vul hem in, de agrofoodtransitie is immers een opgave van ons allemaal. Beide berichten vind je uiteraard ook in het september-maandoverzicht van Kunst en Landschap.

Hoe denkt u over een ‘Brûsplak’?
Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân, 27 september 2020



.

Enquête Agrarisch Brûsplak
Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân, 27 september 2020



.

Stappen naar natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland

Ik ga hieronder een poging doen je – op hoofdlijnen – op de hoogte te houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.

‘Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream’

Om die (over)gang goed te kunnen volgen en begrijpen is een blik op het (prille) verleden niet onbelangrijk. 2020 mag dan gezien worden als (wenselijk) kantelpunt, het is zeker niet zo dat er – met name in Noord Nederland – niet eerder al initiatieven genomen zijn om de weg naar kringlooplandbouw in te (willen) slaan.

Kringlooplandbouw in Noord-Nederland, de gemaakte stappen


Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream, WUR, 2014.

Sinds 1990 wordt er in Noord-Nederland, waaronder de Noardlike Fryske Wâlden en de provincie Drenthe, door melkveehouders, wetenschappers en beleidsmakers geëxperimenteerd om de kringloop van mineralen op het boerenbedrijf zo goed mogelijk te sluiten. Steeds meer agrarisch ondernemers werden (en worden) zich bewust van het belang van het sluiten van de kringloop, ingegeven door aanscherping in mestwetgeving, schaarste van grondstoffen, hogere kosten van kunstmest en belasting van de omgeving. Efficiënt gebruik van grond- en hulpstoffen was daarbij de kerngedachte. Anno 2020 kunnen we daar de stikstofproblematiek (die natuurlijk toen ook al speelde) en discussie daarover aan toevoegen. Klik hier of op de foto om ‘Kringlooplandbouw in Noord Nederland, van marge naar mainstream‘ in te kijken of te downloaden.

Film: ‘Winst met kringlooplandbouw’

,,Winst met kringlooplandbouw, zowel economisch als voor de natuurlijke omgeving”, daarmee sluit the voice over van onderstaande film af. In een bijna uurlange reportage van Huib Schoonhoven wordt aan de hand van voormalig (kringloop)onderzoeker aan de WUR – in hart en ziel boer – Jaap van Bruchem, een positief beeld geschetst van het complexe vraagstuk hoe (gangbare) boeren aangezet kunnen worden om over te schakelen op kringlooplandbouw. Friese en Drentse boeren die dat al deden komen daarbij aan het woord. Kijken!

Winst met kringlooplandbouw, YouTube-kanaal Huib Schoonhoven, 26 februari 2020.

‘Grutsk’, zes trotse boeren uit het Noorden over het ‘Nieuwe Boeren’

Nog meer film! Kunst en Landschap houdt van verbeelden. Voordat je je op de actuele artikelen hieronder stort, wijs ik je op een eerdere blogbijdrage over een educatief filmproject: ‘Grutsk‘, over hetNieuwe Boeren‘. Het ging op 7 november 2019 in première op het Noordelijk Filmfestival. Kijk – (gratis) tachtig minuten lang – naar een zestal trotse boeren uit het Noorden.

Hop on in: ‘Grutsk’ op het Noordelijk Filmfestival in première; over het ‘Nieuwe Boeren’. Wel weer terugkomen!

Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw 2020 in beeld

Hieronder houd ik je in handige maandoverzichten op de hoogte van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, evenementen, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.

Archief 2020

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – januari 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – februari 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – maart 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – april 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – mei 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – juni 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – juli 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – augustus 2020




.

STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW – september 2020




.

Oktober 2020

‘Experimenteren en daar ruimte voor maken vind ik belangrijk’
House of Design, interview Gert Noordhoff, 1 oktober 2020


.

Individuen kunnen tóch het verschil maken
Thomas Oudman, De Correspondent, 1 oktober 2020







.

Carola Schouten: supermarkten moeten meer doen om Nederlandse landbouw te helpen verduurzamen
Redactie Foodlog, 1 oktober 2020

.

Opinie: Nederland doet te weinig tegen massa-extinctie
Gerben-Jan Gerbrandy e.a., de Volkskrant, 1 oktober 2020



.

D66’er De Groot nu ook in de Kamer gebeten hond
Redactie Boerenbusiness, 1 oktober

.

300.000 euro subsidie voor Zoet op Zout
Wâldnet, 2 oktober 2020




.

GroenLinks komt met stikstofplan om uitstoot sneller af te bouwen
NOS Nieuws, 5 oktober 2020

.

Donderdag 22 oktober webinar: Wat zijn de sleutels voor succesvol veranderen?
Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw (Nieuws), 5 oktober 2020
.

Koe in de wei vereist vergunning, herhaalt de Raad van State
Emiel Hakkenes, Trouw, 5 oktober 2020

.

Subsidie voor duurzame investeringen door jonge boeren
Provincie Groningen, 5 oktober 2020



.

Beelden van biodiversiteit
Onderzoek naar cognitieve, normatieve en expressieve dimensie van biodiversiteit en naar biodivers gedrag
Marjolein Kloek, Gerard van der Werf,
Ester van de Ven & Kevin Hengstz, Motivaction, 5 oktober 2020

Column: Zukunftskommission Landwirtschaft
Alex Datema, Veldpost (Column), 6 oktober 2020


.

De belangrijkste uitvinding van de 20ste eeuw houdt ons in leven én is een ramp voor het milieu. De oplossing? Minder vlees eten
Maikel Kuijpers, De Correspondent, 7 oktober 2020

Positieve ervaringen met strokenteelt
Groen Kennisnet, Nieuws, 7 oktober 2020



.

Barbara Baarsma aangesteld als bodemgezant
Groene Ruimte, 7 oktober 2020


.

Omrop TIP: De takomst fan de Fryske lânbou yn de Rede fan Fryslân
Omrop Fryslân, 7 oktober 2020

.

Commissaris Arno Brok tegen minister Schouten: “Geef de jonge boer de ruimte”
Omrop Fryslân, 8 oktober 2020

.

Rede van Fryslân door minister Schouten
Rijksoverheid, Ministerie LNV, 8 oktober 2020


.

Landbouwminister Carola Schouten in Rede fan Fryslân: ‘Lokale oplossingen bieden uitweg uit polarisatie van het landbouwdebat’
Ton van der Laan, Leeuwarder Courant, 8 oktober 2020

.

Gewassen op akkers met bloemenranden hebben minder last van insectenplagen
Marcel aan de Brugh, NRC, 8 oktober 2020

.

‘Maak Fryslân een proeftuin voor landschap en ruimte’
Simon Talsma, Friesch Dagblad, 9 oktober 2020


.

De boer van de toekomst
VPRO Tegenlicht, 11 oktober 2020 (tv uitzending, 29:00 min.)


.

‘Systeembewust voedselbeleid’ made in NL ook goed voor Europese Green Deal, zegt PBL
Cécile Janssen, Foodlog, 12 oktober 2020

.

OUR DAILY DIET
HOW GOVERNMENTS, BUSINESSES AND CONSUMERS
CAN CONTRIBUTE TO A SUSTAINABLE FOOD SYSTEM


Hanneke Muilwijk, Hiddo Huitzing, Michiel de Krom, Anne Gerdien Prins, Marijke Vonk and Henk Westhoek

PBL Netherlands Environmental Assessment Agency, The Hague, 2020 (PBL publication number: 3486)



.

Resultaten onderzoek Beelden van Biodiversiteit
Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 13 oktober 2020



.

Biodiversiteit: onbekend begrip bij Nederlanders
Kimberly Bakker, BoerenBusiness, 13 oktober 2020

.

Schouten presenteert stikstofwet: ‘meer reductie niet haalbaar’
NOS NIeuws, 13 oktober 2020

.

Biodiversiteit gaat niet over panda’s en tijgers, maar over ons
Onno Havermans, Trouw, 13 oktober 2020



.

‘Er zal een zwarte lijst komen van bedrijven die natuur schaden’
Vasco van der Boon, Financieele Dagblad, 13 oktober 2020









.

Blog Alex: Het bruist
Alex Datema, BoerenNatuur, 13 oktober 2020



.

Europe needs healthy forests to fight climate change, European Parliament, 13 oktober 2020.

Hoe de veenweide was, werd en moet worden
Jan Sybma, Friesch Dagblad, 14 oktober 2020

.

Boeren een jaar na massaal protest op het Martinikerkhof: ‘We zijn niets opgeschoten’
Steven Radersma, RTV Noord, 14 oktober 2020

.

Natuurorganisaties: ‘Wetsvoorstel stikstof biedt schijnoplossing’
Groene Ruimte (Bron: Natuurmonumenten), 14 oktober 2020

.

Tegenlicht Meet Up #186: De boer van de toekomst, Pakhuis de Zwijger, 15 oktober 2020.

‘Met strokenteelt maak je echt gebruik van diensten die de natuur levert’
ROEG Natuurnieuws, RTV Drenthe. 15 oktober 2020

.

Doelen in plaats van methoden voorschrijven voor kringlooplandbouw
Jorg Tönjes, Akkerwijzer, 15 oktober 2020

.

Gericht landbouwgrond omzetten in natuur is goedkope klimaatmaatregel’
Groene Ruimte, 16 oktober 2020

.

Nieuw Europees landbouwbeleid legt bom onder duurzame toekomst
Vogelbescherming Nederland, 16 oktober 2020


.

Landbouwgif mogelijk gevaarlijker dan gedacht: groot onderzoek naar risico’s
Leo van Raaij, De Stentor, 16 oktober 2020


.

Het kippenexperiment
Zembla, BNN/VARA, 16 oktober 2020



.

Gerichte inzet EU-gelden nodig voor vergroening landbouw
Jetske Bouma, Frans Oosterhuis en Mark Koetse, ESB, 16 oktober 2020
.

Iedereen is het eens: boer moet meer verdienen
Eric de Lijster, BoerenBusiness, 17 oktober 2020

.

Goed inkomen staat voorop in Agrarische Ondermerschapsagenda
René Bouwmeester, Nieuwe Oogst, 17 oktober 2020


.

Hoe het Nederlandse platteland eind negentiende eeuw radicaal veranderde
Elias van der Plicht, Trouw, 17 oktober 2020



.

Nieuw Europees landbouwbeleid legt bom onder duurzame toekomst
Marieke Dijksman (Vogelbescherming), Nature Today, 18 oktober 2020.

Land- en Tuinbouworganisatie behoeft verbinder als voorzitter, geen oorlogszoeker
Maurits Tepper en David Luijendijk, Trouw, 19 oktober 2020

.

Onderzoekers pleiten voor stevige ecoregelingen
Toekomst-GLB, 19 oktober 2020




.

Groen EU-beleid moeilijk zonder flexibele boeren
Clara van de Wiel, NRC, 19 oktober 2020



.

100 miljoen beschikbaar voor veenweide aanpak
Ministerie LNV, 19 oktober 2020




.

Recentste evaluatie laat zien dat de natuur in Europa onophoudelijk en ongekend snel achteruitgaat
Europees Milieuagentschap (EEA) n.a.v. ‘Stand van de natuur in de EU’, 19 oktober 2020.

Biodiversiteit holt in heel Europa achteruit, maar er is nog hoop
Jean-Pierre Geelen, de Volkskrant, 19 oktober 2020



.

Europa haalt eigen natuurdoelen voor 2020 niet: ‘Er is geen tijd meer voor uitstelgedrag’
Onno Havermans, Trouw, 19 oktober 2020


.

Rapport: Natuur in Europa gaat onophoudelijk en ongekend snel achteruit
Redactie NU.nl (Bron: ANP), 19 oktober 2020

.

State of nature in the EU
Results from reporting under the nature directives 2013-2018

Europees Milieuagentschap (EEA), oktober 2020






.

Minder boerderijen en koeien, toch groeit melkplas in Nederland
Aan Dirk van der Meulen, Leeuwarder Courant, 20 oktober 2020

.

De Nederlandse melkveehouderij in 2030
Verkenning van mogelijke ontwikkelingen op basis van economische modellering
Alfons Beldman, Joan Reijs, Co Daatselaar en Gerben Doornewaard, Wageningen Economic Research, oktober 2020






.

Wortels houden de bodem open
LTO Noord (Nieuws van Programmas en Projecten), 20 oktober 2020




.

EU Parliament signs death sentence for small farms and nature, Greenpeace
Greenpeace European Unit, 20 oktober 2020


.

Kringloopvoucher helpt boer en tuinder op weg
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 21 oktober 2020


.

Harde strijd om EU-landbouwbeleid: deel vreest slappe groene ambities
Christoph Schmidt, Trouw, 21 oktober 2020


.

GLB: goed voor klimaat en boer
Ministerie LNV, 21 oktober 2020




.

EU blokkeert transitie naar duurzame landbouw, Green Deal vleugellam
Shanti Haas, Natuurmonumenten, 21 oktober 2020

.

EU-lidstaten sluiten akkoord over ‘een nieuw soort landbouw’
Bert van Slooten, NOS (Brussel), 21 oktober 2020

.

Carola Schouten over EU-landbouwakkoord: ‘Het is een stap vooruit’
Christoph Schmidt, Trouw, 21 oktober 2020


.

Nieuw landbouwbeleid ‘groen gewassen’; Nederland toont zich dik tevreden
Redactie Foodlog, 21 oktober 2020


.

GLB wordt duurzamer: Ministers akkoord over inzet GLB-onderhandelingen
Wim van Gruisen, Melkvee, 21 oktober 2020

.

Leidt het landbouwakkoord tot vergroening of greenwashing?
Clara van de Wiel, NRC, 21 oktober 2020


.

Wat zijn de sleutels voor succesvol veranderen?, webinar Agro Agenda Noord Nederland, 22 oktober 2020.

Van vergroening van de Europese landbouw komt niets terecht, waarschuwt Europarlementariër Bas Eickhout
Mac van Dinther en Pieter Hotse Smit, de Volkskrant, 22 oktober 2020

.

Duurzame Drentse boeren lopen voorop. ‘We willen wel verduurzamen, maar op onze eigen manier’
Arnoud Bodde, Dagblad van het Noorden, 22 oktober 2020


.

Drenthe stelt acht melkveehouders aan als ambassadeur verduurzaming
Stefan Buning, Veldpost, 22 oktober 2020

.

STATEMENT OVER NATUUR-INCLUSIEVE TOEKOMST VAN GLB
38 natuur-, boeren en burgerorganisaties, 22 oktober 2020


.

#VotethisCAPdown: trek voorstel Europese landbouwsubsidies in
SoortenNL, Nature Today, 22 oktober 2020

.

Action needed for the EU Common Agricultural Policy to address sustainability challenges
Guy Pe’er et al. People and Nature, 2020 (Eerste druk: 8 maart 2020)

.

Green Deal dringt overal door, behalve tot de landbouw
Christoph Schmidt, Trouw, 23 oktober 2020



.

Drentse melkveehouders pakken sámen de verduurzaming op
Leroy Wijnveldt, Drentsnieuws.nl, 23 oktober 2020

.

Groningen wil stikstofpilot in Westerkwartier starten
Tienke Wouda, Nieuwe Oogst, 23 oktober 2020



.

Fryslân kent 120 natuurinclusieve landbouwprojecten
Omrop Fryslân, 23 oktober 2020


.

Actuele projectenlijst Living Lab Fryslân




.

Landbouw met meer kringloop gaat los in het Noorden
Simon Talsma, Friesch Dagblad, 23 oktober 2020



.

“Zembla schonk ons een heel kostbare klomp aarde”
Bert van Ruitenbeek, Biojournaal, 23 oktober 2020



.

‘Het kippenexperiment’ doet veel stof opwaaien
Lenneke Pors-Schot, Biojournaal, 23 oktober 2020



.

Het Europese landbouwbeleid: ‘Iedereen is bang voor boze boeren met tractoren in de hoofdstad’
Tine Hens, MO Mondiaal Nieuws, 24 oktober 2020


.

Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil
Jantien de Boer, Leeuwarder Courant, 24 oktober 2020


.

Nederlandse bodems prima geschikt voor landbouw en het kan nog beter
Hidde Boersma, Foodlog (Opinie), 25 oktober 2020


.

Nederlandse veeboer klem tussen mondiale ambities FrieslandCampina en groene doelstellingen EU
Lise Witteman, Follow The Money, 26 oktober 2020


.

Koeien produceren steeds meer melk, en daar is niet iedereen blij mee
NOS Nieuws, 26 oktober 2020


.

Duurzame Melkveehouderij Drenthe-persfilm, Provincie Drenthe, 26 oktober 2020.

MEZT gaat stikstofproblematiek te lijf
TU Delft Campus, 26 oktober 2020




.

De EU mist de afslag naar duurzame landbouw
Redactie Trouw, 26 oktober 2020


.

Níét de oplossing voor honger: Nederlandse superkoeien
Thomas Oudman, De Correspondent, 26 oktober 2020

.

Delft vindt circulaire oplossing uit voor stikstof op het boerenerf
Redactie Foodlog, 27 oktober 2020


.

EUROPESE COMMISSIE, HAAL HET LANDBOUWVOORSTEL VAN TAFEL
Bas Eickhout, Groen Links, 28 oktober 2020


.

Noord-Nederland investeert fors in klimaatneutrale ketens
Agro & Chemie, Nieuws, 28 oktober 2020
.

Ook boeren zijn verliezers van deze GLB-besluiten
Joost de Jong, Foodlog, 28 oktober 2020



.

Met 350 miljard aan landbouwsubsidies mist EU groene kans
Groep redacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur van NRC, 28 oktober 2020

.

Kringlooplandbouwscan
Welke stappen kunt u zetten op weg naar kringlooplandbouw?
Ministerie LNV, Bericht, oktober 2020


.

A Just Transition #3: De wereld voeden met agro-ecologie, Pakhuis de Zwijger, 29 oktober 2020.

Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest
Onno Havermans, Trouw, 29 oktober 2020


.

Beste David Attenborough, mooie Netflixdocu. Jammer dat uw “oplossingen” de natuur alleen maar verder vernietigen
Thomas Oudman, De Correspondent, 29 oktober 2020






.

Frans Timmermans en The Art of the Deal
Thomas Oudman, De Correspondent, 29 oktober 2020








.

Resistance and Challenges to Green Deals should not be underestimated
Louise Vet et al, EASAC, 29 oktober 2020

.

Ons landbouwmodel raakt sleets
Cees Veerman, ESB, 29 oktober 2020










.

Honderden miljarden euro’s voor Europees landbouwbeleid worden niet goed besteed
Patrick Jansen, Trouw, 30 oktober 2020

.

GLB-NSP eind 2021 naar Brussel
GLB-Toekomst, 30 oktober 2020






.

CDA wil strategische waarde agrarische sector beschermen
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 30 oktober 2020


.

Subsidie beschikbaar voor agrarische bedrijfsadvisering en educatie
Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland, 30 oktober 2020
.

Hoe moeten we straks 10 miljard monden voeden? Het kan, maar er moet wel wat veranderen
Emiel Hakkenes, Trouw, 31 oktober 2020






.

Blijft het GLB wel interessant genoeg voor de boer?
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 31 oktober 2020



.

“Stikstofprobleem weerspiegelt worsteling met alle milieudilemma’s”
Tijdschrift Milieu (nr. 5), oktober 2020


.

November 2020

De Koplopers #1: Kringlooplandbouw, De Balie TV, 2 november 2020.


Living Lab Fryslân houdt webinar over grond in combinatie met natuurinclusieve landbouw
Guus Daamen, Veldpost, 2 november
.

PvdA wil ‘goedgevuld transitiefonds’ voor landbouw
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 2 november 2020



.

2,8 miljoen euro voor versneld bereiken van gezond en duurzaam voedselsysteem in Nederland
NWO (NWA-programma Transitie naar een duurzaam voedselsysteem), 2 november 2020
.

Alleen de stikstofuitstoot verminderen? ‘Nee, stikstof én fosfor moeten tegelijkertijd omlaag’
Onno Havermans, Trouw, 2 november 2020


.

Column: De melkveehouderij in 2030
Alex Datema, Veldpost, 3 november 2020


.

Boeren in veenkoloniën gaan aardappelen voor vegetariërs verbouwen. De provincie Drenthe stimuleert dat
Hilbrand Polman, Dagblad van het Noorden, 3 november 2020
.

Al 120 natuurvriendelijke landbouwprojecten in Friesland
AgriHolland, 3 november 2020



.

Dit is het programma voor de veenweide: grote ambities, krap budget
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020


.

Van lagelonenland voor voedselproductie naar natuurinclusieve kringlooplandbouw
Irene Faas, Science Guide, 4 november 2020



.

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
NOS Nieuws (Bron: Omrop Fryslân), 4 november 2020

.

‘Financiële instellingen moeten akkoord sluiten over bescherming biodiversiteit’
Rob Koster, NOS Nieuws, 4 november 2020

.

Hoogleraar ecologie: ‘Tijd voor kwaliteitsslag in agrarisch gebied’
Petra Wijnsema, RTV Drenthe, 4 november 2020


.

Een nieuwe missie voor het landelijk gebied en meer overheid
Annika de Jong, Foodlog, 4 november 2020


.

Boegbeeld van ‘Wageningen’ zwaait af: ‘Ik ben benieuwd of we groener uit de crisis komen’
Joost van Velzen, Trouw, 5 november 2020



.

‘Europese landbouwbeleid maakt van duurzame innovatie een zaak in de marge: ze wordt niet beloond’
Steven Van Passel, Eric Struyf, Sara Vicca, Arne Ven, Ivan Janssens, Knack.be, 6 november 2020

.

Waarom er helemaal niets terechtkomt van de kringlooplandbouw
Frank Kalshoven, de Volkskrant, 6 november 2020



.

“Debat over landbouw is bij uitstek ethisch debat geworden”
Vilt Nieuws (BE), 6 november 2020


.

Oog voor kringlooplandbouw binnen Koeien & Kansen
Koeien & Kansen, Nieuws, 6 november 2020.



.

Roerige tijden vragen om verbindende LTO-voorzitter
Johan Boonen, Nieuwe Oogst, 7 november



.

Boerenlandvogelbalans 2020: zorgen en oproep tot versterkte en integrale aanpak‘.
BoerenNatuur, 9 november 2020



.

Sjaak van der Tak nieuwe voorzitter LTO Nederland
LTO, Persbericht, 10 november 2020


.

De bodemparadox: het gaat goed met de bodem zolang je alleen naar de gewasopbrengst kijkt
Wim van der Putten, Foodlog (Opinie), 10 november 2020

.

Natuurorganisaties bepleiten een natuurvriendelijker GLB
Groene Ruimte (Bron: Natuurmonumenten), 10 november 2020

.

Voor een natuurinclusieve landbouw zijn nieuwe verdien­modellen nodig
ESB, Nico Polman en Roel Jongeneel, 10 november 2020


.

Laat de kringloop-landbouw rondrekenen
ESB, Bas Rüter, 11 november 2020



.

Webinar: Grond, Hét instrument voor landbouw in balans met de natuur, Groenlunch (Living Lab Fryslân/FMF), 11 november 2020.
.

Geslaagd webinar Grond
Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân, 12 november 2020




.

Timmermans: zonder de boeren gaan we de Green Deal niet halen, Interview RTL Nieuws (13:27 min.), 12 november 2020

Staatsbosbeheer Friesland zoekt boeren voor samenwerking
Ida Hylkema, Nieuwe Oogst, 12 november 2020


.

Duurzamer boeren is voor iedere boer weer anders
Simon Talsma, Friesch Dagblad, 12 november 2020



.

ESB 4791s: Duurzame landbouw
Redactie ESB (Dossier), 12 november 2020



.

Niet de hoeveelheid controle is het probleem, maar de hoeveelheid mest
Laura Bromet, Het Financieele Dagblad (Opinie), 13 november 2020

.

Wat doet landbouwgif met onze gezondheid? ‘Veel vragen zijn nog nooit onderzocht’
Mac van Dinther, de Volkskrant, 13 november 2020





.

Hoe investeren in de natuur miljardenwinsten oplevert
Babette Schenkels, VPRO Tegenlicht, 13 november 2020

.

Schoutens kringlooplandbouw: het idee is wel leuk, maar het perspectief blijft onhelder
Frank Kalshoven, de Volkskrant, 13 november 2020


.

Van der Tak: ‘Er is een route vooruit, geef ons de tijd’
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 14 november 2020



.

Een nieuwe relatie met de boer: hulp bij natuurinclusieve landbouw
Aan Dirk van der Meulen, Leeuwarder Courant, 14 november 2020

.

ZUIVELCOÖPERATIE SCHIERMONNIKOOG: de ‘BOEREN OP SCHIER’ gaan vanaf 2021 als GLB-pilot officieel van start
Robert Rosendal, Kunst en Landschap Noord Nederland, 14 november 2020
.

Landbouweconoom Krijn heeft begrip voor boosheid onder boeren: ‘Ze willen veranderen, maar zitten klem’
Bert Van Den Hoogen, AD (Regio), 16 november 2020


.

Extensivering kost melkveehouder veel geld
Jacomien Voorhorst, Nieuwe Oogst, 18 november 2020


.

Arbeidsinkomen extensieve boeren € 30.000,- lager
Klaas de Jong, PPP Agro Advies (Uit: Een Stap Vooruit), november 2020

.

Wordt het slikken of stikken voor het nieuwe GLB?
Iede de Vries, Nieuwe Oogst, 18 november 2020


.

Kabinet trekt miljoenen uit voor schoner boeren
René Bouwmeester, Nieuwe Oogst, 18 november 2020


.

Budget van 175 miljoen voor Omschakelprogramma duurzame landbouw
Agri Holland (Bron: Ministerie LNV), 18 november 2020

.

Omschakelprogramma voor stikstofarme(re) en meer duurzame landbouw krijgt vorm met tweesporenbeleid
Biojournaal, 19 november 2020

.

Kringlooplandbouw: beloon de positieve effecten van het boeren
Frank Kalshoven, de Volkskrant, 20 november 2020


.

Landbouwminister Schouten: ‘Dé boer bestaat niet’
Vasco van der Boon en Bas Knoop, Financieele Dagblad, 20 november 2020



.


Hoe maak ik mijn bedrijf kringloopgereed? Infofilm. MBO Biodynamische Landbouw Warmonderhof, 20 november 2020.

‘Vergroenen is vooral heel duur’
Esther de Snoo, Nieuwe Oogst, 21 november 2020


.

Extensivering melkveebedrijven vergt publiek geld
Jacomien Voorhorst, Nieuwe Oogst, 21 november 2020


.

Waarom is de toekomst biologisch?: BRIEF
Michaël Wilde, Biojournaal, 23 november 2020



.

Relatiemiddag Groen Kennisnet: de kracht van kennis delen
Groen Kennisnet, 23 november 2020


.

Het eerste jaar van de coöperatie Land van Ons is boven verwachting verlopen
Theo Haerkens, Nederlands Dagblad, 23 november 2020

.

1% of farms operate 70% of world’s farmland
Jonathan Watts, The Guardian, 24 november 2020


.

Hoe voeden we onze wereldbevolking? Door de boer eerlijk te belonen
Edith Schippers, Trouw (Opinie), 24 november 2020

.

Themadag Kringlooplandbouw: doorstroom wordt rondstroom
Biojournaal (Bron: Aeres Warmonderhof), 25 november 2020


.

Roy Meijer nieuwe voorzitter NAJK
Sandra Wilgenhof, Veldpost, 26 november 2020


.

VACATURE AANJAGER

Gebiedsgerichte samenwerking natuurinclusieve landbouw van start
NMF Drenthe, 27 november 2020
(Vacature aanjager; incl. link Agenda, boer, burger en biodiversiteit (maart 2019))






.

Dat het zelfs minister Schouten niet lukt om bruggen te bouwen is veelzeggend
Patrick Jansen, Trouw, 27 november 2020

.

De boer die niet vergroot, gaat dood. Waarom megastallen het Vlaamse platteland veroveren
Ine Renson, De Standaard, 28 november 2020

.

De zeldzame huiszwaluw laat zich weer zien op bioboerderij, Zembla, 30 november 2020.