100 jaar ruilverkaveling Drenthe in beeld; over de maakbaarheid van een landschap

In ruim honderd jaar tijd zijn de woeste heide- en veengronden van Drenthe door turfwinning en chemie, maar vooral door ruilverkavelingen, omgezet naar productief agrarisch cultuurlandschap. Zeventig procent van de provincie is daarbij volledig op de schop gegaan. Tijden veranderen. De energietransitie, het natuurbeleid en de klimaatverandering hebben de komende decennia veel gevolgen – ook voor het Drentse landschap. Hoe gaan ze deze uitdagingen aan, en hoe nemen ze tegelijkertijd het unieke karakter van het Drentse landschap mee in het toekomstige ontwerp? Daarvoor moeten we eerst meer weten van het ontstaan ervan.

Korte geschiedenis van de ruilverkaveling in Nederland

Met mankracht aanbrengen onderbouw stuw in de Wold Aa. A2 werken voor het waterschap de Wold Aa t.b.v. verbetering stroomgebied de Wold Aa. Foto: Drents Archief.

Het idee van herverkaveling is afkomstig uit de Verenigde Staten en verspreidde zich daar in het begin van de twintigste eeuw. De eerste keer dat kavelruil ook in Nederland werd ingevoerd was in 1916, tijdens de Eerste Wereldoorlog, op Ameland. In de Ballumer Mieden op dat eiland verkleinden 119 eigenaren – die in 1913 het besluit hadden genomen tot actie – het aantal percelen van 3.659 naar 500 stuks. Een poging tot herverkaveling in de Oostpolder te Noordlaren in de provincie Groningen (1919) mislukte omdat niet alle grondeigenaren hun medewerking wilden verlenen. In oktober 1925 volgde Nieuwleusen (Salland, Overijssel) als tweede regio waar de ruilverkaveling op gang kwam. En in 1926 nam ook de verkaveling in Drenthe een aanvang.

In Nederland zijn meermalen wetten uitgevaardigd om de herverkaveling in goede banen te leiden. Drie bekende voorbeelden zijn de ‘Wet op de Ruilverkaveling‘ in 1924 – die boeren voor het eerst kon dwingen mee te werken – en de Ruilverkavelingswetten van respectievelijk 1938 en 1954. In die laatste werd ook rekening gehouden met de belangen van de natuur en het landschap. In 1958 kwam het ‘Meerjarenplan voor de ruilverkaveling’ tot stand, die de verkaveling urgent verklaarde en de vaart erin zette. De wet uit 1954 werd in 1985 vervangen door de zogeheten Landinrichtingswet. Op de site ‘Geheugen van Drenthe‘ lees je alles over deze nieuwe wet.

Ruilverkaveling Grolloo-Schoonloo. Bezoek aan de eerste zandput in 1961. Foto: Website Oldgrol.nl

Ruilverkaveling had en heeft vaak ten doel om grotere landbouwkavels te creëren. Door de grote oppervlakten kunnen de kavels beter en makkelijker bewerkt worden met (steeds grotere en veelzijdiger) landbouwmachines. Door deze rationalisering kunnen boeren sneller en meer voedsel produceren. Een veelbesproken politicus in relatie tot ruilverkaveling verantwoordelijk voor het naoorlogse (WO II) landbouwbeleid van Nederland is natuurlijk Sicco Mansholt. Ik volsta hier met een linkje naar Wikipedia.

Landbouw, maar ook versterking natuurlijk en landschappelijke waarden

Naast het bovengenoemde Geheugen van Drenthe heb ik gebruik gemaakt van een proefschrift uit 2004 van Simon van den Bergh: ‘Verdeeld land‘, de geschiedenis van de ruilverkaveling In Nederland vanuit een lokaal perspectief, 1890-1985′. Ik neem daaruit een tweetal citaten op waaruit blijkt dat er gaandeweg steeds meer aandacht ontstond voor landschappelijke waarden:

“De nieuwe wet had niet alleen een optimale inrichting van het landelijk gebied ten behoeve van de landbouw tot doel, maar diende ook een versterking van natuurlijk en landschappelijke waarden mogelijk te maken, van zowel infrastructuur, de openluchtrecreatie als de cultuurhistorie.”

“Ruilverkaveling is veel toegepast. Ongeveer 70% van het landelijk gebied van Nederland is in de loop van de tijd ‘op de schop’ geweest, sommige gebieden zelfs meer dan eens. Het is niet overdreven om te stellen dat ruilverkaveling gedurende de twintigste eeuw één van de voornaamste instrumenten is geweest om veranderingen, landschappelijk, economisch en zelfs sociaal, in de agrarische samenleving te bewerkstelligen.” 

,,De ruilverkaveling is als een soort mammoettanker over ons land heengevaren.”

Terug naar Drenthe, naar de eenentwintigste eeuw. Op 16 mei jl. vond een druk bezocht symposium plaats over ‘Een eeuw Ruilverkavelen in Drenthe‘, georganiseerd door het Drents Archief.

De afgelopen decennia is in Drenthe door een flink aantal ruilverkavelingen, kavelruilprojecten en herinrichtingen het ‘olde landschap’ flink op de kop gezet. Gestimuleerd door maatschappelijke, economische en politieke veranderingen veranderden de visies op het gebruik en inrichting van het platteland continu. Dat proces is in beeld gebracht! Op tweeërlei wijze:

– een korte documentaire 100 Jaar Ruilverkaveling in Drenthe, de maakbaarheid van een landschap‘, gemaakt door Saar Visser

– een webpagina met duizenden bewaard gebleven foto’s.

Bekijk de 20 minuten durende documentaire hieronder, hij is zeer de moeite waard. Met het online bekijken van de foto’s zul je net even wat meer tijd moeten uittrekken, vermoed ik.

Documentaire ‘100 Jaar Ruilverkaveling in Drenthe

Duizenden Drentse ruilverkavelingsfoto’s online

Gedeputeerde bij de Provincie Drenthe Henk Jumelet en Evelien van Everdingen, directeur van Prolander, hebben die 16e mei de fotocollectie van de voormalige Dienst Landelijk Gebied (DLG) officieel online gezet. Zo’n zes jaar geleden startte, op initiatief van oud-medewerker van deze Dienst, Fré Strating, een project om de waardevolle foto’s van de Drentse ruilverkavelingen te bewaren. Na jaren van selecteren, scannen en beschrijven, is er nu dus een collectie van ruim 4.000 foto’s beschikbaar: beelden van meer dan 75 uitgevoerde ruilverkavelingen en landinrichtingsprojecten in de provincie Drenthe van de afgelopen 100 jaar. Drenthe is hiermee de eerste én enige provincie in Nederland waarvan de collectie van de inrichting van het landelijk gebied is gedigitaliseerd, beschreven en ontsloten.

De documentaire ging tijdens het symposium in première en werd op zaterdag 8 juni uitgezonden door RTV Drenthe. De film was daarna de hele maand september te zien in het Drents Archief.
Ter ere van de fotocollectie is er een speciale editie van het kwartaalblad Waardeel, van de Drentse Historische Vereniging, uitgebracht. Deze is volledig geweid aan de Drentse ruilverkavelingen in woord en beeld.

Het project kwam tot stand met financiële steun van Provincie Drenthe, Arcadis Nederland B.V, Avitec Infra & Milieu, Brands Bouw, Drents Archief, Kadaster, Prolander, Sweco Nederland B.V en Drentse Historische Vereniging.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.