HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING


Zo’n 10.000 jaar geleden werd de basis gelegd voor wat wij nu kennen als onze kustlijn. 8.000 jaar voor onze jaartelling lag de kustlijn 75 kilometer noordelijker. Het was het einde van de laatste IJstijd. De zeespiegel lag 30 tot 40 meter lager dan nu, Nederland lag vast aan het Verenigd Koninkrijk. De ijskappen smolten en de zeespiegel begon te stijgen…

Noordkust, Het Groninger Landschap, Strawberry fields, script Gerben werkt, 2010.

Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten?

Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten? Dat is voor Rijksbouwmeester Floris Alkemade de centrale vraag van deze tijd. Hij zoekt het antwoord in datgene waar Nederlanders goed in zijn: de verbeelding!

Deze video prijkt niet voor niets bovenaan deze pagina, ook Kunst en Landschap gelooft in de kracht van verbeelding. Sterker, het is een van de basisprincipes van het multimediale platform in oprichting.

Kijk hieronder naar een verkorte weergave van Alkemade’s ‘Brainwash Talk‘ op en van Omroep Human. De hele uitzending (11:42 min.) kun je hier terugkijken: Floris Alkemade: De kracht van verbeelding.

Alleen verbeelding kan ons redden – Rijksbouwmeester Floris Alkemade, Brainwash, 4 augustus 2020

Special Kunst en Landschap over zeespiegelstijging en klimaatverandering

,,Deze blogbijdrage – ik heb hem inmiddels ‘blogboek’ gedoopt – start met de crossmediale campagne ‘Het water komt’ van De Correspondent-journalist Rutger Bregman en de reacties daarop. Hij vervolgt met algemene informatie (af en toe met een educatief tintje) en opiniestukken op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing. Ook heb ik een aantal ‘Must Reads‘ voor je verzameld.

Als je goed op de hoogte wil blijven van de actuele ontwikkelingen, hou dan de (bijna dagelijkse) updates van deze pagina goed in de gaten. Alle bijdragen en artikelen zijn (vanaf januari 2020) onder aan deze pagina in handige maandoverzichten gerangschikt. Ook klimaat- en watergerelateerde evenementen vind je daar.

Het blogboek is daarnaast gelardeerd met kunstprojecten die de klimaat- en waterproblematiek vanuit soms onverwachte, maar bovenal prikkelende hoek duiden. Bookmarken mag.”

Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap

Klimaatverandering bedreigt het voortbestaan van Nederland

,,Beste landgenoot, laat ik de dreiging wat duidelijker beschrijven. Het voortbestaan van Nederland staat op het spel”, schrijft Rutger Bregman in een brief gericht aan alle Nederlanders. Publicatiedatum: 29 januari 2020 (AD).

Hij spreekt met deze brief de lezer persoonlijk aan om in actie te komen tegen zeespiegelstijging en wil hem of haar bewegen het tij letterlijk te keren. In een voorpublicatie legt hij uit dat de nood hoog is en wil hij hen behoeden voor een Watersnoodramp als die van 1953, of erger.

,,Er is een kans dat onze kinderen afscheid moeten nemen van steden als Den Haag en Delft, Rotterdam en Amsterdam, Leiden en Haarlem. Dat zeg ik niet, dat zeggen tal van Nederlandse wetenschappers.


Rutger Bregman
Rutger Bregman, ‘Het water komt’, De Correspondent, 28 januari 2020.

Het bericht luidde een gezamenlijke crossmediale campagne in van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij ter promotie van zijn nieuwe boek ‘Het water komt‘. Lezers konden zelf een vorm kiezen waarin ze het boek gratis wensten te ontvangen – als luisterboek, e-book of paperback door het hieronder te bestellen!

De actie begon op 29 januari, vlak voor de jaarlijkse herdenking van de Watersnoodramp van 1953 op 1 februari, een van de grootste overstromingen uit de geschiedenis van Nederland. De campagne liep door tot en met 30 april 2020. Tot die tijd konden lezers het boek gratis ontvangen. De actie is inmiddels beëindigd en leverde bij De Correspondent een viertal publicaties op.

Johan van Veen, Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven

,,Als er nu één verhaal verteld moet worden, dan is dat het verhaal van Johan van Veen. Een van de grootste Nederlanders aller tijden. Hij was de vader van de Deltawerken, en zijn verhaal laat zien: we kunnen de strijd tegen het water opnieuw winnen.”


Rutger Bregman

Dat verhaal is natuurlijk menigmaal verteld, maar zaken raken in de vergetelheid – ook belangwekkende. Zo niet bij het online tijdschrift Historiek waar ik vaak te rade ga in mijn onbedwingbare honger naar historische feiten en feitjes. Ik stuitte bijvoorbeeld op onderstaand filmpje over de Watersnoodramp van 1953. Het ging vergezeld van de volgende tekst:

,,Bij springtij volle maan en Z.W. storm braken de dijken in Zeeland Noord Brabant en Zuid Holland. 1800 mensen kwamen om het leven. Hier een filmpje over die dagen en een jaar later. Heel Nederland zamelde geld in voor de wederopbouw onder het motto beurzen open en dijken dicht. Er was een liedje op de radio waar ik me enkele regels van herinner Van hier tot Hinderlopen. Van Dokkum tot Maastricht Beurzen open en dijken dicht.”


Matthijs Rodijk

Johan van Veen, dus. Onder het pseudoniem Cassandra, wier vloek het was dat zij de toekomst kon voorspellen maar dat niemand haar ooit geloofde, waarschuwde waterstaatkundige Johan van Veen (1893-1959; hij overleed in het jaar van mijn geboorte) vanaf 1937 in publicaties in vaktijdschrift ‘De Ingenieur‘ voor de te lage dijken langs de Zeeuwse en Hollandse zeegaten. Had ‘De Ramp in 1953′ voorkomen kunnen worden als er was geluisterd naar Van Veen?

Je leest het in een prachtige Historiek-bijdrage van Hans Middendorp: ‘Johan van Veen (1893-1959), Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven’, 30 januari 2020. Klik op de foto hieronder om er achter te komen!

Johan van Veen – Foto: Hans Middendorp / familiearchief Van Veen

Evenals Thomas van Seeratt in 1717 werd de Groninger Johan van Veen niet serieus genomen

De waterstaatkundig ingenieur Johan van Veen kwam uit de Groningse havenplaats Uithuizermeeden. In het kader van De Verhalen van Groningen herinner ik me een bijdrage van Emmy Wagenaar Hummelinck, die geheel aan hem gewijd was: ‘Johan van Veen voorzag de Watersnoodramp van 1953‘.

We luisteren (ook) niet goed naar de Cassandra’s van onze tijd, zegt Rob Roggemma, landschapsarchitect en lector Ruimtelijke Transformaties aan de Hanzehogeschool in Groningen in een Open Universiteit-college tijdens de Klimaatadaptatieweek Groningen, die plaatsvindt van 19 tot en met 25 januari 2021. We weten dat ons klimaat verandert, dat het steeds sneller gaat, en met steeds heftiger gevolgen, maar we weten eigenlijk niet zo goed hoe hiermee om te gaan. Hij vindt dat we de ‘profeten’ anno nu toch maar beter serieus kunnen nemen.

Open Universiteit (college), Klimaatadaptatie Groningen, 7 januari 2021.

Uithuizermeeden, 17 oktober 1979: onthulling borstbeeld dr.ir. Johan van Veen

V.l.n.r.: borstbeeld, de beeldhouwer Onno de Ruyter, burg. J. Zandbergen, prof. dr. L. Boersma en de weduwe van Johan van Veen, mevr. Van Veen. Beeld: ANP Fotoarchief.

Op zaterdag 17 oktober 1979 – ik was koud een maand neergestreken in (de stad) Groningen om te beginnen aan mijn studie aan de NLO, de Nieuwe Lerarenopleiding Ubbo Emmius – werd in Uithuizermeeden, aan het Johan van Veenplein, een borstbeeld onthuld, ontworpen door beeldhouwer Onno de Ruijter uit Meppel.

Roelke Nienhuis, projectmanager dorpsvernieuwing bij de gemeente Groningen wees me onlangs op ‘Staat in Eemsdelta‘, een website van de toenmalige gemeenten Delfzijl, Appingedam en Eemsmond, waar kunst in de openbare ruimte en Rijksmonumenten getoond wordt. Je gaat hier naar de pagina van de buste van Johan van Veen.

Johan van Veen was geestelijk vader van het Deltaplan: ‘Hij wilde ‘bouwen’ met de natuur’

,,Een fascinerende biografie van een van de grootste Nederlanders aller tijden: Johan van Veen. Zijn naam zou niet misstaan tussen die van illustere figuren als Willem van Oranje en Michiel de Ruyter, Aletta Jacobs en Annie M.G. Schmidt. En toch kennen de meeste Nederlanders hem niet.”


Rutger Bregman

Het was een lang gekoesterde wens die in vervulling ging. Op 24 september 2020 verscheen de herziene herdruk over het leven en werk van Johan van Veen, de vader van het Deltaplan. Op Neeltje Jans hief schrijver Willem van der Ham het glas tijdens de officiële presentatie van ‘Johan van Veen, meester van de zee. Grondlegger van het Deltaplan‘. Lees hierover in een vooraankondiging van Jan van Damme in de Zeeuwse Provinciale Courant – een dag voor de presentatie: ‘Johan van Veen was geestelijk vader van het Deltaplan: ‘Hij wilde ‘bouwen’ met de natuur’‘.

Meer dan 60 jaar na zijn dood krijgt Johan van Veen een blijvende herinnering

Onthulling standbeeld Johan van Veen, Capelle aan de IJssel, 28 september 2020. Beeld Karen van Burg.

In Capelle aan den IJssel, vlakbij de Hollandsche IJsselkering, het eerste van de Deltawerken, is op 28 september 2020 een standbeeld onthuld van de man die bij veel Nederlanders onbekend is gebleven: waterstaatkundig ingenieur Johan van Veen. Meer dan 60 jaar na zijn dood krijgt hij nu toch een blijvende herinnering. Deltacommissaris Peter Glas was aanwezig bij de onthulling van het standbeeld, een initiatief van stichting De Blauwe Lijn.

‘Vader van de Deltawerken’ heeft nu standbeeld in Capelle aan den IJssel, Rijnmond, 28 september 2020.

Een deel van de plannen van Johan van Veen wordt bewaard bij het Nationaal Archief in Den Haag. Een ander deel ligt in het Zeeuws Archief. Ook de familie Van Veen heeft stukken van de ingenieur. Stichting De Blauwe Lijn wil al deze stukken bijeenbrengen om jonge mensen te inspireren.

,,Het borstbeeld van Van Veen aan de Hollandsche IJssel moet mensen eraan herinneren dat de strijd tegen het water doorgaat.”


Karen van Burg

Dat zegt Karen van Burg, initiator van de stichting. Als het aan De Blauwe Lijn ligt, wordt de jongere generatie daarbij betrokken en uitgedaagd.

Aankondiging: Standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen in Capelle aan den IJssel, Stichting Blauwe Lijn, 28 september 2020.

Mij is ter ore gekomen dat Van Burg van plan is om dit project op film vast te leggen. Zodra daar wat meer over te vertellen (en te tonen) is, hoor je van me. Hier het artikel van Rijnmond, waarin Marcia Tap verslag doet van deze memorabele dag:

‘Vader van de Deltawerken’ heeft nu standbeeld in Capelle aan den IJssel
Marcia Tap, Rijnmond, 28 september 2020


.

Aftermovie – Onthulling standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen | 28-9-2020, Stichting Blauwe Lijn, 3 oktober 2020.

‘Het water komt’ bij De Wereld Draait Door

De keuze van het campagneteam om het AD in te zetten als primeurmedium voor de waarschuwende boodschap lijkt te rechtvaardigen, Bregman wil immers een zo groot mogelijk publiek bereiken met Het water komt en zeespiegelstijging gaat iedereen aan. Als ook Matthijs van Nieuwkerk diezelfde avond bijna een kwartier zendtijd inruimt voor de lancering van het boek bij De Wereld Draait Door is hij verzekerd van impact met een groot bereik.

Rutger Bregman waarschuwt alle Nederlanders bij DWDD: ‘Het water komt’, 29 januari 2020.

‘Geen paniek, zeespiegelstijging van 8 meter is zéér onwaarschijnlijk’

De boodschap kwam aan. Gesprek van de dag. Maar, ,,geen paniek“, zei Deltacommissaris Peter Glas de volgende dag – opnieuw in het AD – die namens de overheid verantwoordelijk is voor het Deltaprogramma-2020 om Nederland te beschermen tegen overstromingen.

,,Als Rutger Bregman het zou hebben over 75 centimeter had hij niet zoveel aandacht voor zijn open brief gekregen. Het zou kunnen hoor, een stijging van acht meter. Ooit. De vraag is wanneer. De kans dat een dergelijke stijging nog deze eeuw plaatsvindt, is zéér onwaarschijnlijk. We moeten nuchter blijven. Het zou een nachtmerrie zijn als het nu gebeurt. Maar dat is niet het geval. We hoeven geen paniek te zaaien.”


Deltacommissaris Peter Glas
Deltaprogramma Nederland, Rosendal Produkties, 1 februari 2020.

,,Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren. Geen andere delta ter wereld ontwerpt de hele waterinfrastructuur zó nauwgezet en met zúlke hoge veiligheidsnormen. In het buitenland zijn ze jaloers op ons. Landen als Bangladesh, Vietnam en de Verenigde Staten roepen onze expertise in.”


Deltacommissaris Peter Glas

Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren

Deltacommissaris Peter Glas memoreert ‘wateruitspraken’ uit de troonrede, Deltacommissaris, 17 september 2019.
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag, Deltacommissaris, 25 juni 2018.

Ciara-storm 2020, springtij en hoge rivierwaterstanden: keringen dicht!

Om je een indruk te geven dat Nederland (voorlopig) goed is voorbereid op een stijgende zeewaterspiegel, en over wat er allemaal komt kijken bij het beheer en onderhoud van ‘onze’ stormvloedkeringen, kun je kijken naar onderstaande video die Alex Pitstra maakte in opdracht van Rijkswaterstraat.

Op 10 februari 2020 heeft Rijkswaterstaat overigens, in verband met de Ciara-storm en springtij, en – mede daardoor – de hoge waterstand in de rivieren, verschillende stormvloedkeringen gesloten, waaronder de Haringvlietsluizen en de Hollandsche IJsselkering in Zuid-Holland. Hierdoor werd de waterstand in de rivieren niet verder opgestuwd vanuit zee. Dat we dit momenteel kunnen ‘reguleren’ is mede te danken aan noeste arbeid van weleer.

Op de schouders van reuzen: de vier stormvloedkeringen in Zuid-Holland, Rijkswaterstaat (Alex Pitstra Media), 22 oktober 2018.

Promotiefilm bouw Deltawerken (1953-1963)

Deltawerken, oorspronkelijk materiaal: Cinecentrum Hilversum, Omroep Voorne, 10 februari 2014.

Begin van de bouw aan de Stormvloedkering in 1967

Trugkieke – Deltaplan: Bouw Stormvloedkering, Omroep Zeeland, 28 september 2020.

Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?

Onlangs verscheen een longread artikel over de zeespiegelstijging in de Financial Times, ook Peter Glas werd daarvoor geïnterviewd: ‘Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?‘, Simon Kuper, Financial Times, 30 januari 2020. Wel even registreren, maar het is de moeite waard.

The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?

Nog eentje vanaf de andere kant van de grote plas. In het eerste deel van een serie (Water Ways) van de Times (Picayune and Advocate) wordt onderzocht hoe de Nederlandse adaptatiestrategieën voor klimaatverandering een model zouden kunnen zijn voor de kust van Louisiana: ‘The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?‘ (Tristan Baurick, Water Ways, Nola.com, 6 maart 2020)

De Nederlandse Deltawerken: wereldvoorbeeld!

Simon Whistler, een Britse YouTube- en podcast host die in Praag woont, bespreekt op onnavolgbare wijze de Nederlandse Deltawerken in het kader van zijn ‘Megaprojects around the World‘.

Delta Works: An Example for the Rest of Us, Megaprojects, 22 mei 2020.

Hoe bereiden Nederlanders zich voor op een overstroming?

Er zijn nogal wat plekken op de wereld waar men vertrouwt op de Nederlandse expertise om zich te beschermen tegen overstromingen en wateroverlast. Maar hoe is het gesteld met het vertrouwen in Rijkswaterstaat en wat doet en kan de Nederlander (zelf) doen bij een overstroming, met name als hij of zij woont, werkt en leeft in het zogenaamde risicogebied – maar liefst zestig procent van ons land?

Nederland voorbereid op een overstroming: hoe dan? YouuTube-kanaal Rijkswaterstaat, 21 februari 2020.

Kennisprogramma Zeespiegelstijging

In september 2019 is het Kennisprogramma Zeespiegelstijging gestart. Dit programma loopt tot en met 2025; over de voortgang wordt ieder jaar gerapporteerd in het Deltaprogramma. Het Kennisprogramma levert belangrijke beslisinformatie voor de volgende zes-jaarlijkse herijking van het Deltaprogramma, die wordt opgenomen in het Deltaprogramma 2027. Je kunt het hier downloaden.

Het Kennisprogramma richt zich primair op de effecten van zeespiegelstijging op de waterveiligheid (kustfundament, waterkeringen) en de zoetwatervoorziening (verziltings-problematiek). Maar ook de effecten op onze economie (havens/scheepvaart), ruimtegebruik (wonen, recreatie), landbouw en natuur/ecologie worden in het onderzoek meegenomen.

Deltaprogramma 2021, een nieuwe fase breekt aan!

Animatie Nationaal Deltaprogramma, deltacommissaris, 14 september 2020.

Op 15 september, Prinsjesdag-2020 – het kwik in Gilze-Rijen steeg tot recordhoogte (35,1 graden Celsius) – biedt minister Cora van Nieuwenhuizen (Waterstaat en Infrastructuur) namens het Kabinet het Nationaal Deltaprogramma-2021 aan aan de voorzitters van de Tweede– en Eerste Kamer. Het Deltaprogramma is het jaarlijkse voorstel van de Deltacommissaris op het gebied van (water)veiligheid en zoetwatervoorziening.

Oproep Deltacommissaris aan alle ‘partijen’: ‘Water stuurt, in plaats van water volgt’

Met het Deltaprogramma-2021 gaat het Programma een nieuwe fase in. Het bevat de uitkomsten van de eerste zesjaarlijkse herijking van de in 2015 vastgestelde deltabeslissingen en regionale voorkeursstrategieën. Op basis van deze herijking komt de Deltacommissaris tot een drietal oproepen en adviezen:

  • een oproep aan keringbeheerders (en stakeholders) om de waterveiligheid in 2050 op orde te hebben (en cyberweerbaarheid hierin te betrekken),
  • oproep aan Rijks- en regionale partijen (ook private sector) om het werken aan het klimaatbestendig maken van vitale en kwetsbare functies te intensiveren,
  • oproep aan politiek om te voorkomen dat Covid-19 ertoe leidt dat het werken aan de voor Nederland existentiële opgaven van het Deltaprogramma stagneert.

Er is in het nieuwe Deltaprogramma veel aandacht voor de relatie ‘water’ en ‘ruimte’. De Deltacommissaris pleit met betrekking tot de grote veranderopgaven waar Nederland de komende decennia voor staat voor een voorname – sturende – rol van water. Hij kiest daarmee nadrukkelijk voor een integrale, gebiedsgebonden en ‘landschapsinclusieve’ benadering. Wat dat precies betekent kun je lezen op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.

,,De wateropgaven moeten sturend worden en randvoorwaarden aangeven voor de keuzes in de ruimtelijke inrichting van Nederland. Bij plannen en maatregelen voor nieuwe en bestaande woonwijken, infrastructuur, natuur, landbouw en energie moet water onderdeel uitmaken van de ruimtelijke afwegingen en planuitwerking. Water stuurt in plaats van water volgt!”


Peter Glas, Deltacommissaris
Deltavlog 10: Deltaprogramma 2021, deltacommissaris, 15 september 2020.

Dat de nood hoog is, illustreert zijn oproep aan alle ‘waterwerkers’ en betrokkenen in ons land op Linkedin, op Prinsjesdag-avond, bij de aankondiging van het Deltaprogramma-2021.

,,We hebben nog 30 jaar te gaan tot 2050, maar er is weinig tijd te verliezen, want de opgaven zijn groot! De uitvoering moet versnellen. Ik roep alle keringbeheerders en betrokken partijen op om alles op alles te zetten om de doelen voor waterveiligheid te realiseren.”


Peter Glas, Deltacommissaris

Klik op onderstaande illustratie om naar het Deltaprogramma-2021 te gaan, of om het te kunnen downloaden.

Deltaprogramma 2021, screenshot cover, Kunst en Landschap, 15 september 2020.

Elfde Nationaal Deltacongres 2020

Op donderdag 12 november vindt – voor het eerst online vanwege Covid-19 – het elfde Nationaal Deltacongres via livestream plaats. Onder gespreksleiding van Rens de Jong vindt een plenaire uitzending van ‘De Delta Draait Door‘ plaats. Delta-commissaris Peter Glas is daarbij zijn tafelheer.

Gasten aan de Plenaire Deltatafel zijn Cora van Nieuwenhuizen, minister van Infrastructuur en Waterstaat, Annemieke Nijhof, algemeen directeur van Deltares, Jeroen Haan, dijkgraaf en vice-voorzitter van het Bestuurlijk Platform Zoetwater, Ingrid Thijssen, voorzitter VNO-NCW en Peter Kuipers Munneke, NOS-weerman, meteoroloog en glacioloog. Tijdens de uitzending worden diverse digitale excursies door Nederland gemaakt en kijkt men naar vooraf gemaakte video’s.

Plenaire opening Nationaal Deltacongres 2020, Deltacommissaris, 17 november 2020.

Inhoudelijke sessies

Na het plenaire deel nemen de virtuele congresgangers in twee rondes met in totaal acht inhoudelijke sessies deel aan gesprekken over verschillende thema’s van het nationaal Deltaprogramma: droogte, klimaatbestendige woningbouw, integraal riviermanagement, ruimtelijke adaptatie, de energietransitie, hittestress en zeespiegelstijging. Ik neem sessie-3, die over het Kennisprogramma Zeespiegelstijging, hieronder voor je op in dit blogboek. Voor wat betreft de andere grote (met elkaar samenhangende) transitievraagstukken (die een integrale aanpak vereisen) verwijs ik je graag door naar de ‘hoofdpagina’ van Kunst en Landschap.

(Nb: de overige sessies en nog een hoop andere congresonderdelen kun je terugkijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Er is een speciale playlist voor je aangemaakt: (Online) Deltacongres 2020.)

Sessie 3 Kennisprogramma Zeespiegelstijging, deltacommissaris, 16 november 2020.

De wetenschap is het erover eens: de aarde warmt op, zeespiegelstijging is daarvan het gevolg

Het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change, in het Nederlands de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering, is een organisatie van de Verenigde Naties om de risico’s van klimaatverandering te evalueren. Sinds zijn oprichting heeft het IPCC een reeks rapporten gepubliceerd die gelden als referentiewerken voor beleidsmakers, wetenschappers, studenten en andere specialisten. Deze rapporten hebben een grote invloed in het milieubeleid van vele regeringen. Telkenmale verschijnt een rapport, het laatste verscheen in september 2019.

Wie zegt er eigenlijk dat de aarde opwarmt?, NOS op 3, 21 september 2019.

In de twintigste eeuw is de zeespiegel ongeveer 20 centimeter gestegen. Voor Nederland is dit een van de belangrijkste gevolgen van de opwarming van het klimaat, volgens het KNMI, het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. (De link naar het KNMI verwijst door naar hun uitleg over zeespiegelstijging.)

Het IPCC verwacht dat de zeespiegel aan het einde van de 21e-eeuw op wereldschaal met 26 tot 82 centimeter zal stijgen. Uit satellietmetingen blijkt dat het zeeniveau niet overal op aarde even snel stijgt. De zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust was de afgelopen eeuw vrijwel net zo sterk als de wereldwijde stijging. Sybren Drijfhout, klimaatonderzoeker zeespiegelstijging bij het KNMI, beantwoordt drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging. Wat zijn volgens hem de redenen van zeespiegelstijging, en wat zijn ‘zijn’ verwachtingen voor de komende eeuw?

Drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging, KNMI, 30 juli 2019.

De andere kant van de zeespiegelverandering

Veel landen implementeren of plannen aanpassingsmaatregelen (mitigatie) rond zeespiegelstijging, op basis van informatie (uit de rapporten) van het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change. Daarentegen krijgt de verwachte impact van de opwarming van de aarde op dalende waterstanden in binnenzeeën en -meren(stelsels) als gevolg van continentale uitdroging in grote delen van de wereld veel minder aandacht.

De zogenoemde ‘endorische’ zeeën en meren, die geen ‘uitstroom’ hebben, zijn bijzonder gevoelig voor klimaatveranderingen, omdat hun waterpeil wordt bepaald door het delicate evenwicht tussen neerslag en afvoer in de zee of het meer en verdamping aan het wateroppervlak. Hoewel het klimaatgedreven opdrogen van continentale gebieden en wateren wordt erkend als een belangrijk probleem in termen van zoetwaterschaarste, zal de impact ervan op het niveau van binnenzeeën en -meren vele andere verstrekkende gevolgen hebben die ondergewaardeerd worden, maar die van invloed zijn op het levensonderhoud en economie van miljoenen mensen (en dieren) over de hele wereld.

Nederland mag zich schrap zetten voor een stijgende zeespiegel, maar in de landen rond de Kaspische Zee krijgen meer dan honderd miljoen mensen (en dieren) te maken met het omgekeerde probleem: een enorme zeespiegeldaling. Technisch gesproken is de zee een binnenmeer, maar wel het grootste ter wereld (371.000 km2), en zout. Dit grootste meer ter wereld is aanzienlijk aan het krimpen. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw daalt het waterpeil jaarlijks met een paar centimeter. Dat zal de komende decennia alleen nog maar sneller gaan, berekenden onderzoekers van de Duitse universiteiten van Gießen en Bremen, samen met de Nederlandse aardwetenschapper Frank Wesselingh, verbonden aan de Universiteit Utrecht en Naturalis.

Je vraagt je misschien af hoe het kan dat, terwijl de mondiale zeespiegel stijgt, het waterpeil van de Kaspische Zee daalt. ,,Dat komt omdat de Kaspische Zee niet in verbinding staat met de wereldwijde oceanen,” legt Wesselingh desgevraagd uit aan Vivian Lammerse, die hem voor Scientias interviewde. Een uitwerking van dit interview vind je hieronder, evenals het alarmerende artikel van de drie wetenschappers in het Nature-tijdschrift Communications Earth & Environment, waarin ze waarschuwen voor de gevolgen van deze zeespiegeldaling. Uiteraard zijn ze opgenomen in de handige maandoverzichten van Kunst en Landschap, zodat je ze (ook) op een later moment kunt (terug)lezen.

Beeld: Prange et al. 2020

The other side of sea level change
Matthias Prange, Thomas Wilke en Frank P. Wesselingh, Nature ( Communications Earth & Environment), 23 december 2020








.

Beeld: Scientias

Terwijl de mondiale zeespiegel stijgt, daalt het waterpeil van de Kaspische Zee fors
Vivian Lammerse, Scientias, 24 december 2020




.

In de hierboven beschreven ‘problematiek’ van zeespiegeldaling heb ik twee keer ‘en dieren’ tussen haakjes gezet, om te accentueren dat sommige onderzoeksrapporten mijn inziens te veel focussen op ‘louter’ de gevolgen voor mens en economie, en de consequenties ervan voor dieren (te) weinig aandacht geven. Zo niet het artikel van paleontoloog Jelle Reumer in Trouw van 2 januari 2021, die de benarde positie van de Kaspische zeehondPhoca caspica, een soort die nergens anders voorkomt, belicht:

Beeld: Getty

In de Kaspische Zee daalt de zeespiegel en dat is funest voor de zeehonden die er leven
Jelle Reumer, Trouw, 2 januari 2021




.

,,Het niveau van de Kaspische Zee is altijd een beetje op en neer gegaan. Maar als de zeespiegel negen tot achttien meter omlaag gaat, praat je over een heel andere situatie. Dat maakt echt een verschil”, aldus paleontoloog Frank Wesselingh. Hij was een maand later te gast bij Jacob de Vries van het NTR-programma Focus Radio om ook over zeespiegeldaling in de Kaspische Zee te praten – en over met name de ecologische consequenties daarvan. In bijna een uur durende reportage (onderbroken door door hem uitgezochte ‘toepasselijke’ muziek) neemt hij je mee in een zeer onderhoudende uiteenzetting van de laatste vijf jaar van het (internationale) langjarige onderzoek dat hij en een groot aantal onderzoekers daar deed. Je vindt er daarnaast een uitgebreide beschrijving van de reportage. De video onder de Focus Radio-bijdrage is een toegift.

Ook dat is klimaatverandering: een lagere zeespiegel, NTR-Focus Radio, 2 februari 2021,
The Caspian Sea Is Set To Fall By 9 Metres Or More This Century, InnerSelfcom, 14 januari 2021.

Heel Holland zakt!, de zeespiegel stijgt en de bodem zakt

Terug naar zeespiegelstijging, terug naar Nederland, naar het laag liggende Deltagebied, waar we niet alleen te maken hebben met zeespiegelstijging, ook onze bodem zakt. Hoeveel blijft onzeker. Hoe gaan we om met de fundamentele onzekerheid omtrent de zeespiegelstijging? Allereerst legt Reinier van de Berg je haarfijn uit wat de onderlinge relatie tussen zeespiegelstijging en bodemdaling is, en welke consequenties die heeft voor de inrichting en bebouwing van ons cultuur- en veenlandschap.

‘Heel Holland zakt!’, thema-uitzending Weer.nl, 7 oktober 2017.

In de jaren ’90 steeg de zeespiegel met ongeveer 2,5 millimeter per jaar. Inmiddels zitten we op 3,4 millimeter per jaar. De stijging versnelt dus.

‘De stijging van de zeespiegel versnelt’, Weer.nl, 10 maart 2018.

Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt

De bodem in het veenweidegebied van groten delen van West– en Noord-Nederland daalt in rap tempo. Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt. Dat heeft gevolgen voor de bewoners en gebruikers én voor de overheden die hiermee te maken hebben. Als er nu niks gedaan wordt tegen het vertragen van de bodemdaling, kunnen maatschappelijke kosten oplopen tot ruim 20 miljard in 2050 en gaat een typisch Nederlands cultuurlandschap langzaam ten onder. Aldus het Platform Slappe Bodem.

Kijk hier naar ‘Het zinkende land‘, een film van Manfred van Eijk (56:29 min.). Je kunt deze film ook bekijken bij De Kennis van Nu, een NTR-programma dat verdieping biedt op het gebied van wetenschap. Ze gaan met deze reportage letterlijk de diepte in.

Het zinkende land, Platform Slappe Bodem, 11 oktober 2018.

‘Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil’

Gloort er licht, als de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten op 3 november het Veenweideprogramma 2021-2030 gaan presenteren? Vraag het aan de ‘funderingsgedupeerden’, zoals de getroffen bewoners inmiddels worden genoemd, schrijft journalist Jantien de Boer in een longread in de Leeuwarder Courant over de funderingsproblematiek in de veenweidegebieden van Friesland. Ze voegde de daad bij het woord en oogstte vooral vermoeide blikken.

Beeld: Niels Westra

Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil
Jantien de Boer, Leeuwarder Courant, 24 oktober 2020

Klimaatverandering veroorzaakt nog meer funderingsschade

Uit nieuw onderzoek door instituut Deltares blijkt dat door droogte als gevolg van klimaatverandering huizen nog verder kunnen wegzakken dan verwacht, zo meldt Erik van Rein in Het Financieele Dagblad van 30 september 2020. Juist in de afgelopen jaren kwamen meer meldingen binnen over problemen vanwege bodemdalingen. Dat leidt mogelijk tot miljarden euro’s aan extra funderingsschade, vooral in het westen van Nederland, Friesland, delen van Overijssel en Zuid-Limburg.

,,We laten zien dat het echt een landelijk probleem is, niet alleen in de paar gemeenten waar al decennialang problemen bekend zijn.”


Sien Kok, onderzoeker Deltares
Beeld: Remko de Waal/ANP

Klimaatverandering veroorzaakt nog meer funderingsschade
Erik van Rein, Het Financieele Dagblad, 30 september 2020

‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’

Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteren. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:

© Leeuwarder Courant

Dit is het programma voor de veenweide: grote ambities, krap budget
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen

Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.

Beeld: Remco de Vries

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
NOS Nieuws (Bron: Omrop Fryslân), 4 november 2020

Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan

,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”

Beeld: Niels de Vries

Veenweideplan koel onthaald: ‘It plan sa’t it der no leit, is net goed genôch. It is tiid om echte keuzes te meitsjen’
Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020



.

,,Zowel landbouw- als natuurorganisaties zijn (dus, red.) niet blij met de plannen. Zeven verenigde boerenorganisaties vinden onder meer dat de resterende veengebieden, waar eerst geen peilverhoging wordt voorgesteld, ook volledig uit de plannen moeten worden gelaten. Natuurorganisaties vinden de plannen te vrijblijvend. Zij wijzen erop dat de nood tot maatregelen hoog is.” Dat schreef Pieter Atsma de volgende dag in het Friesch Dagblad.

Niels de Vries

Veenweide 2030: Fries veenweideplan staat of valt met het benodigde geld
Pieter Atsma, Friesch Dagblad, 5 november 2020

Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek

Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.

Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.

Kansen voor natuur als buffer tegen klimaatverandering

Nederland in 2120, ©WUR

Ook door ruimte te geven aan natuurlijke processen is aanpassing aan klimaatverandering (klimaatadaptatie) mogelijk. Wageningen University & Research heeft onlangs een visie gepresenteerd voor Nederland in 2120 (!) waarin natuur en natuurlijke processen de hoofdrol spelen. Natuurlijke klimaatbuffers kunnen water vasthouden en opvangen, watertekorten voorkomen en broeikasgasemissies verminderen. Sinds 2008 werkt de coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers aan 70 projecten met zogenoemde ‘natuurlijke klimaatbuffers’. Klik op de foto hieronder!

Natuur- en waterbergingsgebied ‘De Onlanden’ vlakbij de stad Groningen: mooi voorbeeld klimaatbuffering

Natuur- en waterbergingsgebied De Onlanden, op de grens van Groningen en Drenthe, is een mooi voorbeeld van klimaatbuffering. Het werd zo’n tien jaar geleden ingericht voor natuur en de berging van water. Het gebied ‘functioneert’ als natuurlijke klimaatbuffer en helpt om de gevolgen van klimaatverandering aan te kunnen: door de natuur de ruimte te geven en om – zo – natuurlijke processen te herstellen. Met voordelen voor mens en natuur. De Onlanden zorgt voor het vasthouden en opvangen van water, het voorkomen van watertekorten, het temperen van hitte (‘in Stad’) en het verminderen van CO2-uitstoot in de atmosfeer.

Expedition Wadden coast: Onlanden – natural climate buffers, Rijke Waddenzee, 11 januari 2021.

Zee levert zelf de klei voor het opvangen van zeespiegelstijging

Om ons land te beschermen wordt vaak als eerste gedacht aan hogere dijken of grotere gemalen. Er is echter meer mogelijk dan alleen technische oplossingen. Een oplossing die, naast aan meer veiligheid ook bijdraagt aan meer biodiversiteit, een aantrekkelijker landschap en een gezondere leefomgeving, kan verkregen worden met natuurlijke klimaatbuffers. Zo kunnen we met méér natuur ons land beschermen tegen klimaatverandering: natuur als golfslagbreker, als CO2-opslag, als groene airco, als natuurlijke spons, als beschermende vooroever van dijken of als waterberging – veel is mogelijk. Kijk maar eens naar het principe van ‘dubbele dijken’ – één van de manieren waarop natuur kan helpen om kusten te beschermen, met zogenoemde wisselpolders:

Double Dikes, NIOZ, 4 juni 2020.

Dijkversterking Eemshaven-Delfzijl

Als onderdeel van de dijkversterking Eemshaven-Delfzijl ontwikkelde de provincie Groningen samen met het waterschap Noorderzijlvest een dubbele dijk bij Nieuwstad, ten zuiden van de Eemshaven (zeedijk bij Bierum).

Project Dubbele Dijk, Provincie Groningen, 1 juni 2018.

POV-waddenzeedijken, Projectoverstijgende Verkenning Waddenzeedijken

Een dubbele dijk is maar één voorbeeld van een innovatieve natuurlijke toepassing om ons te beschermen tegen de steeds stijgende zee. Bij de drie noordelijke waterschappen is men daarvan al jaren lang doordrongen en is men naarstig op zoek naar slimme (duurzame en betaalbare) toepassingen om ons – samen met andere zogenoemde ‘stakeholderste wapenen tegen zeespiegelstijging. Kijk hieronder naar een filmpje uit 2014.

POV-waddenzeedijken, Custard on & offline communicatie, 24 november 2014.

De huidige Projectoverstijgende Verkenning POV-Waddenzeedijken bestaat uit twaalf onderzoeken naar innovatieve dijkconcepten langs de Waddenzee. Er wordt gekeken naar mogelijkheden om de noodzakelijke verbeteringen aan de waddenzeedijken sneller en goedkoper uit te kunnen voeren.

Op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap is een speciale playlist aangemaakt, waarop je de tot nu toe bedachte concepten (laatste update door waterschap Noorderzijlvest was 29 september 2015) kunt zien. Abonneren mag.

Waddenzeedijken versterking, Waterschap Noorderzijlvest (updates volgen).

‘GroenLunch’-Webinar ‘Natuurlijke klimaatbuffers’

Op 25 mei 2020 organiseert de Friese Milieu Federatie namens ‘de coalitie’ een digitale, interactieve ‘GroenLunch‘. Matthijs Nijboer, directeur-bestuurder Natuur en Milieu Overijssel en Chris Bakker, hoofd Natuurkwaliteit bij It Fryke Gea, nemen deelnemers mee in de ‘boeiende wereld van natuurlijke klimaatbuffers’. Zij vertellen over de coalitie (CNK), geven uitleg over zes typen klimaatbuffers en laten inspirerende werkende voorbeelden uit de praktijk zien. Directeur-bestuurder- en programmamanager-FMF Monique Plantinga nodigt je uit om de ‘livestream’ terug te kijken. ‘Moet’ wel via hun eigen kanaal. Grr.

GroenLunch Matthijs Nijboer en Chris Bakker, Groenlunch, 25 mei 2020.

Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer tekent een dag later voor een artikel dat bij mij de website bijkans door het plafond liet gaan – ik had het weliswaar royaal op social media ‘uitgezet’, maar toch. Natuurlijke klimaatbuffers spreken blijkbaar tot de verbeelding. Uitnutten, zeg ik dan. Nu we het toch over ‘verbeelding’ hebben; wat denk je van die prachtige foto hieronder van de kwelders bij Moddergat? Hij is gemaakt door Marcel van Kammen? Klik er maar es op.

Beeld: LC, Marcel van Kammen

Zee levert zelf de klei voor het opvangen van zeespiegelstijging
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 26 mei 2020

Belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee is ons eigen strand

Op z’n waterscooter raast onderzoeker Matthieu de Schipper (TU Delft) veel langs de kust om het gedrag van water en zand te bestuderen. In een videocollege van de Universiteit van Nederland legt hij uit dat de belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee wel eens ons eigen strand kan zijn.

Zijn de dijken overbodig? Universiteit van Nederland, 6 februari 2020.

Doorbraak in wetenschap: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot

Oostelijk van Griend (bij Terschelling) is een experiment om zeegras terug te brengen in het Waddengebied behoorlijk uit de hand gelopen. Met 170 bunder ligt bij het onbewoonde eilandje nu het grootste zeegrasgebied van het Nederlandse Waddengebied.

Al jaren proberen wetenschappers zeegras terug te krijgen in de Waddenzee. Dit jaar (2020) was er een echte doorbraak. De planten verspreiden zich buiten de proefvlakken. Afgelopen voorjaar is het zeegrasgebied toegenomen tot 100 bunder en nu is het 170 bunder groot. Het telt zo’n 100.000 planten.

Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot, Omrop Fryslân, 29 augustus 2020.

Zeegras is er zowel in een kleine als in een grote variant. Beide zijn grotendeels verdwenen uit de Waddenzee na de aanleg van de Afsluitdijk. Er kwamen toen ziekten in het zeegras. Het project loopt nog een jaar. In die tijd willen de onderzoekers de ‘plotjes’ die ingezaaid worden groter maken.

,,Wat we graag willen, is klein zeegras”, zegt Laura Govers, onderzoeker van de Rijksuniversiteit Groningen, die de wetenschappelijke kant van het project coördineert. ,,Als je veel klein zeegras hebt kunnen de Wadplaten meer slib invangen en zijn ze beter bestand tegen zeespiegelstijging. Dat is een langetermijneffect.” Op sommige plekken bij Griend neemt het nu al toe. Lees hier het hele artikel: ‘Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot‘ (Omrop Fryslân, 29 augustus 2020).

‘Klimaatadaptatieweek Groningen’ en ‘CAS Summit-2021’

Klimaatbuffers spreken dus tot de verbeelding. Verbeelding van verandering is een van de belangrijkste ‘opdrachten’ c.q. uitgangspunten van Kunst en Landschap – ze biedt inzicht, kan raken, inspireren en enthousiasmeren, aanzetten tot verlangen naar vernieuwen en innoveren – hoop en perspectief bieden voor een onzekere toekomst. Kunst en Landschap gelooft in de kracht van verbeelding als motor voor verandering(sgezindheid).

Dat we door klimaatverandering zelf ook (onze mindset) moeten veranderen, staat als een paal boven water – vergeef me het gebruik van deze metafoor – als we ons oor te luisteren leggen bij de wetenschap. Dat is ook de insteek van de internationale Klimaatadaptatie-Top-2021, de CAS Summit-2021, die (wereldwijd online) plaatsvindt vanuit Nederland op 25 en 26 januari 2021. De Top is gericht op het opvangen van veranderingen in het klimaat, door aanpassing aan de effecten van droogte, hitte, een stijgende zeespiegel en extreme buien. In de aanloop er naartoe vonden in 2020 allerlei ‘Act & Adapt‘-evenementen plaats, culminerend in de Klimaatadaptatieweek Groningen, die plaats vond van 19 tot en met 25 januari, startsein voor en van de Top.

Klimaatadaptatieweek Groningen 2021, Klimaatadaptatie Groningen, 25 januari 2021.

Bijna een uur lang NOS-televisie over door Nederland georganiseerde internationale Klimaattop – primetime!

Nadat in Groningen kosten noch moeite gespaard werden om klimaatadaptatie bij het grote publiek onder de aandacht te brengen, nam de NOS het stokje over door op de eerste dag van de klimaatadaptatietop bijna een uur lang uit te zenden vanuit het World Forum in Den Haag en het Afsluitdijk Wadden Center. Verslaggevers Herman van der Zandt en Malou Petter nemen je vanuit deze twee locaties mee met gasten, reportages, bijzondere voorbeelden en uitleg over hoe we ons kunnen aanpassen aan een veranderend klimaat. Het woord is vooral aan jongeren en (jonge) wetenschappers die werken aan het Nederland van de toekomst.

NOS Klimaattop, Seizoen 1 Aflevering 1, 20:30 uur (49:33 minuten), 25 januari 2021.

Delfzijl als voorbeeld voor de rest van de wereld in strijd tegen zeespiegelstijging

De aangelegde kwelders bij Delfzijl vormen een prachtige blikvanger op de Klimaattop-Adaptatie, zegt Trouw-journalist Onno Havermans op de openingsdag van de CAS Summit-2021. De pionierkwelder van 15 hectare is in 2018 aangelegd, met zand uit de vaargeul in de riviermonding van de Eems-Dollard. en maakt onderdeel uit van het Marconi-project van Eems Dollard 2020-2050. Ook het slib voor de toplaag komt uit het gebied zelf. Kunst en Landschap is op dit moment bezig een en ander rond dit veelzijdige project, in breed (Wadden)perspectief en in samenhang met andere klimaatadaptieve projecten in – voornamelijk – de noordelijke delta, voor je ‘op een rijtje’ te zetten. Binnenkort verschijnt daar een speciaal ‘blogboek‘ over. Al deze projecten hebben gemeen dat er gezocht wordt naar oplossingen waarbij (integraal en interdisciplinair) ‘gebouwd wordt met de natuur’ – ‘Building with Nature‘.

De kwelders bij Delfzijl zijn een voorbeeld voor de rest van de wereld in strijd tegen de zeespiegelstijging
Onno Havermans, Trouw, 25 januari 2021

Building with Nature

Een in Nederland gestart initiatief, ‘EcoShape‘, ontwikkelt en deelt kennis (wereldwijd) over Building with Nature: een nieuwe benadering van waterbouw die de krachten van de natuur benut ten behoeve van milieu, economie en samenleving. EcoShape is een stichting naar Nederlands recht die het publiekprivate innovatieprogramma Building with Nature beheert. Kennis wordt ontwikkeld via pilots, waarin Building with Nature (Nature Based Solutions) wordt gerealiseerd en bewaakt. Op basis van de monitoringresultaten worden richtlijnen voor replicatie en opschaling ontwikkeld en verspreid via hun website. Ontdek EcoShape’s filosofie, en zie hoe je kunt bouwen met de natuur.

Op de openingsdag van de klimaattop vond de internationale lancering van EcoShape’s boek ‘Building with Nature – Creating implement and upscaling Nature-based Solutions plaats. Hieronder een impressie:

Building with Nature – Creating implementing and upscaling Nature based Solutions, EcoShape, 25 januari 2021.

Met een ‘Climate Risk Overview’ komen tot ‘Climate Adaptation Solutions’ met behulp van een ‘Knowledge Hub’

Doel van de Climate Adaptation Summit (CAS) is om de inspanningen van de wereld om zich aan te passen aan de onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering te versnellen, te innoveren en op te schalen. CAS-2021 brengt een reeks deelnemers samen en komt tegemoet aan de oproep van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, António Guterres, voor ‘meer concrete plannen, meer ambitie van meer landen en meer bedrijven’ om de wereld klimaatbestendiger te maken.

Een van de bedrijven die aan Guterres‘ oproep gehoor geeft, is Van Oord, een Nederlands familiebedrijf met meer dan 150 jaar ervaring als internationale maritieme aannemer, en één van de consortiumpartners van het hierboven beschreven EcoShape. Klimaataanpassing is voor Nederlandse bedrijven economisch een interessant thema, niet in de laatste plaats, vanwege onze ‘roots’ – de manier waarop we ons sinds eeuwen weren tegen een stijgende zeespiegel en die ons daarmee internationale allure geeft.

Het bedrijf lanceert – mede daarop bogend – een ‘drietrapsraket-voorstel’ om het komende decennium aan de slag te gaan: het wil met behulp van een ‘Climate Risk Overview‘ komen tot ‘Climate Adaptation Solutions‘ en kennis moet gebundeld worden in een ‘Knowledge Hub‘. Voor wat betreft de (noodzakelijke) financiering – niet onbelangrijk natuurlijk, er is veel extra geld nodig tegen de onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering – vertrouwt men op publiek-private samenwerking en een actieve(re) rol van het IMF en de Wereldbank. Video start op 1 minuut 50.

Livestream Van Oord – Climate Adaptation Summit (CAS), van Oord, 25 januari 2021.

Pijnlijke onrechtvaardigheden van klimaatverandering

Een van de pijnlijke onrechtvaardigheden van klimaatverandering is dat de rijke landen het probleem hebben veroorzaakt, terwijl de arme landen er het hardst door worden getroffen. Dat zegt Paul Luttikhuis in ‘Mens kan er niet meer omheen: aanpassen aan klimaat moet‘ in het NRC. Volgens hem worden de gemaakte afspraken van ‘Parijs’ – er komt een klimaatfonds voor arme landen van 100 miljard dollar per jaar, te betalen door rijke landen – met voeten getreden. En dan ‘moet de discussie over ‘climate justice‘, de ethische en politieke schuld van rijke landen, en dus ook over schadevergoeding, nog beginnen’.

,,In Parijs werden in 2015 afspraken gemaakt over een klimaatfonds voor arme landen van 100 miljard dollar per jaar, te betalen door rijke landen. Dat bedrag wordt nog niet gehaald. De landen leggen de verantwoordelijkheid onder het mom van ‘publiek-private initiatieven’ deels bij het bedrijfsleven.”


Paul Luttikhuis
Beeld: EPA/XL Catlin Seaview Survey Australia

Mens kan er niet meer omheen: aanpassen aan klimaat moet
Paul Luttikhuis, NRC, 24 januari 2021

‘De dubbele klimaatagenda van Nederland’

Voor Nederland is aanpassing aan klimaatverandering een succesvol verdienmodel. Zolang Nederland echter de eigen uitstoot van broeikasgassen niet onder controle krijgt, is dit model pervers. Dat zeggen Daniëlle Hirsch, directeur van milieuorganisatie Both ENDS (ze staat op plek 16 van de kandidatenlijst van GroenLinks voor de Tweede Kamerverkiezingen) en Pieter Pauw, onderzoeker bij de Frankfurt School of Finance and Management. Lees hier hun opiniestuk in het NRC dat verscheen op de slotdag van de Climate Adaptation Summit-2021.

Beeld: Sem van der Wal/ANP

De dubbele klimaatagenda van Nederland
Daniëlle Hirsch en Pieter Pauw, NRC (Opinie), 26 januari 2021




.

Landen maken een rommeltje van de klimaatfinanciering bedoeld voor ontwikkelingslanden. Er is geen goeie transparante rapportage en er is slechte controle. Ook is het niet altijd duidelijk of gefinancierde klimaatprojecten de gewenste resultaten boeken. Dat blijkt uit verschillende rapporten en wordt bevestigd door experts aan journalisten van Nieuwsuur, Renee van Hest en Marijn Duintjer Tebbens. Oorzaak: het ontbreken van definities en boekhoudkundige regels. Ze spraken onder andere met Pieter Pauw, een van de schrijvers van het opiniestuk hierboven.

Pauw is mede-auteur van het VN-rapport Adaptation Gap report 2020, dat uiteraard in het januari-maandoverzicht van Kunst en Landschap is opgenomen. Jaarlijks brengt dit rapport in kaart hoe de mens zich wereldwijd aan de klimaatverandering aanpast. In het rapport staat letterlijk: ‘Op dit moment is het onmogelijk de vraag te beantwoorden of er ook daadwerkelijk 100 miljard euro is gemobiliseerd’.

Beeld: ©ANP

‘Rijke landen rommelen met klimaatfinanciering voor ontwikkelingslanden’
Renee van Hest en Marijn Duintjer Tebbens, NOS (Nieuwsuur), 24 januari 2021


.

,,Het is absoluut een voordeel voor industriële landen als er geen duidelijke boekhouding is over klimaatfinanciering.”


Pieter Pauw

Rijke landen moeten hun financiële verplichtingen nakomen om klimaatcrisis aan te pakken

Volgens de secretaris-generaal van de VN-Klimaatconferentie, Patricia Espinosa, moeten rijke landen hun financiële verplichtingen nakomen om de klimaatcrisis aan te pakken. De belofte van $ 100 miljard per jaar werd voor het eerst gedaan in 2009, tijdens de klimaatconferentie in Kopenhagen , en werd herhaald bij de goedkeuring van het Akkoord van Parijs van 2015. We zullen zien wat er gaat gebeuren richting ‘Glasgow‘ in november 2021 (Cop26, red.)

Beeld: Sean Gallup/Getty

Rich countries must update financial vows to tackle climate crisis, says UN
Fiona Harvey, The Guardian, 4 februari 2021

Climate Adaptation Summit Global Wrap-Up

Climate Adaptation Summit Global Wrap-Up, CAS TV, 26 januari 2021.

Deltafacts: altijd de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit

Nederland ligt in een delta van vier internationale rivieren. Zelfs in de droge zomers van 2018 en 2019 stroomde er water door die rivieren en stond er water in de sloten. Waar maken we ons druk om, hoor je sommigen zeggen; het valt toch allemaal wel mee?

Waterbeheerders en direct belanghebbenden weten wel beter. Zij kregen te maken met beperkt scheepvaartverkeer, beregeningsverboden, droogvallende beken, verdorde natuur, blauwalgen, ondergelopen straten, verzilting en oogstschade. En dat terwijl wij Nederlanders bekend staan om ons waterbeheer.

Om natuurlijke omstandigheden te beheersen en die te verbeteren, en om dat ook in de toekomst te kunnen blijven doen, zijn innovatie en kennisontwikkeling onontbeerlijk. De Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA), een kenniscentrum van de regionale waterbeheerders (veelal de waterschappen), speelt daarbij sinds 1971 een belangrijke rol.

Als je altijd goed op de hoogte wilt zijn van de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit, raad ik je aan hun Deltafacts-pagina te bezoeken. Je kunt er gericht je vragen stellen.

Reinier van den Berg: ‘Global warming is eigenlijk verandering van water’

Interview met Reinier van den Berg, STOWA, 9 april 2019.

VPRO-Tegenlicht: Waterlanders

Bekijk hier de uitzending ‘Waterlanders‘ van VPRO-Tegenlicht van 22 september 2019. Met daarin verwachtingen van en oplossingsvoorstellen voor, maar ook kansen die benut kunnen worden bij zeespiegelstijging. Klik op de illustratie hieronder voor de reportage en een stortvloed aan achtergrondinformatie.

Moeten we Zeeland opgeven om Nederland te redden?

Nederland geniet een internationale status op het gebied van waterbeheersing. We zijn goed met water. Het is misschien wel het enige waar we onze overheid blind op vertrouwen. Is dat wel terecht?

Bij datzelfde VPRO-Tegenlicht verkenden ze alvast een aantal toekomstscenario’s voor als we te maken (kunnen) krijgen met ongekend hoge waterstanden. Moeten we bijvoorbeeld Zeeland opgeven om Nederland te redden? Vele Meet Ups (hopelijk vanaf 2021/2022 in samenwerking met Kunst en Landschap) zullen er de komende jaren aan gewijd worden. Tegenlicht ging in maart weer van start met hun prachtige onderzoeksjournalistieke reportages. Hieronder de trailer.

Heel Europa beschermd door één Noordzee-dijk

Zeeland opgeven alleen is niet voldoende volgens oceanograaf van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), Sjoerd Groeskamp. ,,Als we niets doen aan de zeespiegelstijging, dan zal op termijn Amsterdam niet meer bestaan, en Rotterdam is dan ook niet veilig meer. En schrap half Nederland eigenlijk maar van de kaart”, aldus de aankondiging van het televisieprogramma Op1.

Om dit rampscenario te voorkomen, bedenkt Groeskamp een plan: een soort afsluitdijk van Frankrijk tot aan Groot-Brittannië en van Groot-Brittannië tot aan Noorwegen. Heel Europa beschermd door één ‘Noordzee-dijk‘.

Oceanograaf Sjoerd Groeskamp wil Noordzee afsluiten om Europa te beschermen tegen stijgend zeewater, Op1, 17 februari 2020.

Maak van de Noordzee een badkuip

Op zaterdagochtend 29 februari licht Groeskamp zijn ‘megalomane, wellicht onontkoombare plan’ toe bij Mieke van der Weij in het radioprogramma Nieuwsweekend:

,,Twee dammen met een lengte van in totaal 637 kilometer tussen Bretagne, via de Shetland-eilanden naar Noorwegen. Het kan over vijftig jaar de enige oplossing zijn om 25 miljoen Europeanen te beschermen tegen de gevolgen van de verwachte zeespiegelstijging.”


Tekst: redactie Nieuwsweekend

Klik op Mieke om de uitzending te bekijken en te beluisteren.

Mieke van der Weij in gesprek met oceanograaf Sjoerd Groeskamp, radiogrogramma Nieuwsweekend, 29 februari 2020.

Samenwerking tussen kunst en wetenschap leidt tot groter publieksbereik

Sjoerd Groeskamp trok met zijn plan (de ‘broodnodige’) media-aandacht tot ver over onze landsgrenzen. Als je wilt weten hoe ver, en je je verder wilt verdiepen in het (ontstaan van het) Northern European Enclosure Dam (NEED)-plan, raad ik je aan zijn website te bezoeken. Hij heeft het allemaal prachtig in kaart gebracht – je vindt er een schat aan informatie over (zijn onderzoek aan) zeespiegelstijging in relatie tot klimaatverandering.

Grasduinend op zijn site werd ik getroffen door onderstaand filmpje, een ‘Argo-stop-motion-animatie‘ die bedoeld is om kinderen (en volwassenen) te inspireren om zich bezig te houden met mariene wetenschap. Het is tegelijkertijd eigenzinnig, leuk en informatief. De animatie legt uit wat een Argo-vlotter is, hoe deze werkt en hoe de verzamelde gegevens van het apparaat ons helpen de oceaancirculatie en het klimaat te begrijpen.

Niet alleen de video greep me bij de lurven, ook Groesbeek’s ‘verantwoording‘ – hij onderstreept ondubbelzinnig (het belang van) de relatie tussen kunst, wetenschap, onderwijs en publieksbereik. Dat sterkt me in mijn opvattingen dat ik met het initiatief ‘Kunst en Landschap‘ een goede weg ben ingeslagen.

Argo Floats : How do we measure the ocean?, IMOS5395, 10 maart 2014.

‘Plan: megadam bouwen die Noordzee afsluit en beschermt tegen zeespiegelstijging’

De dam draagt bij om te visualiseren wat er zou kunnen gebeuren als we niets aan klimaatverandering doen, zegt Sjoerd Groeskamp precies een jaar later, op 8 februari 2021, tegen Rogiér Dankerlui die een (korte) reportage over Groeskamp’s megadam maakt voor NH Nieuws.

Plan: megadam bouwen die Noordzee afsluit en beschermt tegen zeespiegelstijging, Rogiér Dankerlui, NH Nieuws, 8 februari 2021.

Nordsjøen dike; Nederland begint aan de bouw van een 600 kilometer lange dijk om de Noordzee

Illustrator Veerle van Herk raakte kort na de lancering van Sjoerd Groeskamp’s Northern European Enclosure Dam gefascineerd door dit immense dijkenproject. Ze ging aan de slag en werkte een aantal maanden hard aan een filmplan voor ‘Nordsjøen dike‘, waarmee ze onlangs afstudeerde aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam.

Dat plan wil ze graag uitwerken en ‘omzetten’ in een korte en absurdistische film, die ze wil realiseren met de hulp van een groep talentvolle Rotterdamse filmmakers die haar filmdebuut naar een hoger niveau moet tillen. Dat doet ze onder andere via ‘hét platform voor crowdfunding in de creatieve sector’ voordekunst.nl.

Nordsjøen dijk, Voordekunst, augustus 2020.

Van Herk dacht met zo’n € 4.500 aan donaties uit de brand te zijn. Op het moment van schrijven en met nog vijf dagen te gaan heeft ze dat doelbedrag al bereikt en probeert ze nu de € 5.500 te halen. Ik vermoed dat de confetti binnenkort wel voor de tweede keer over de voordekunst-pagina zal dwarrelen.

Lees hier alles over haar filmproject: Nordsjøen dike. Doneren mag natuurlijk. Ook via het Haarlems Weekblad kom je meer over dit prachtige project van de oorspronkelijk Haarlemse Veerle van Herk te weten.

Haarlemse illustrator zoekt hulp om korte film over Noordzeedijk te realiseren
Haarlems Weekblad, 13 augustus 2020



.

Hoe ver kunnen we gaan in deze maakbare wereld? Veerle van Herk te gast bij Mirthe van der Drift in radioprogramma Fris!

Je kunt Veerle en haar plan zelfs beluisteren: ze was op zondagochtend 23 augustus 2020 te gast bij Mirthe van der Drift in het NPO 1-radioprogramma ‘Fris! Klik op de illustratie hieronder om de uitzending te beluisteren.

Schets voor scène 2: Een werkvoorbereider doet een deformatiemeting op de plek waar de dijk komt te liggen. Illustratie: Veerle van Herk.

De film én het beeldend werk zullen in het najaar van 2020 worden vertoond op verschillende locaties in Rotterdam en onderdeel zijn van de afstudeerexpositie van de Willem de Kooning Academie. Daarnaast hoopt Veerle van Herk haar project op diverse plekken te kunnen exposeren om zo het vraagstuk rondom de stijgende zeespiegel een platform te bieden.

Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging

,,Nederland moet ingrijpend op de schop als het zich wil beschermen tegen een mogelijk extreem stijgende zeespiegel. De kans op zo’n scenario wordt nu nog klein geacht, maar is niet ondenkbaar”, schrijft Marcel Aan de Brugh in het NRC van 30 september 2019. (Dit artikel vind je hieronder, red.)

Kennisinstituut Deltares publiceerde diezelfde dag, in samenwerking met een aantal universiteiten en het Planbureau voor de Leefomgeving, een belangrijk rapport: ‘Verkenning Deltares – Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging‘. De verkenning moet gezien worden als een eerste studie, een gedachtenexperiment, door een groep experts op het gebied van deltatechnologie en -beheer naar de opties die er zijn om het hoofd te bieden aan zeer grote, snelle zeespiegelstijgingen in de komende 100 tot 200 jaar. Daarin worden vier opties voor de toekomst verkend. Het rapport verscheen in opdracht van deltacommissaris Peter Glas – en bundelt 180 plannen, verzameld uit heel Nederland..

Ook studenten dachten en werkten mee. Ze kwamen in de zomer van 2019 uit alle hoeken van Nederland bij Deltares bijeen voor een heuse ‘Hackaton‘ over de gevolgen van (snelle(re)) zeespiegelstijging. Een van hen was promovendus Kees van Ginkel, die van dit tweedaagse evenement een leuke vlog maakte. Klik overigens ook even op KustWikidee, dat presenteert ideeën en plannen voor kustontwikkeling en adaptatie aan zeespiegelstijging.

Klimaatvlog 3: Hackathon zeespiegelstijging, Kees van Ginkel, 15 juli 2019.

Adaptatie aan zeespiegelstijging

Er ‘moeten’ dus zo’n 180 (oude en nieuwe) plannen worden geanalyseerd. Deze plannen zijn vooralsnog gecategoriseerd aan de hand van vier oplossingsrichtingen:

  • Beschermen-gesloten: beschermen van de kust tegen overstromingen en erosie middels harde of zachte maatregelen, zoals keringen, zandsuppletie of wetlands. Rivierarmen worden afgesloten (met dammen of stormvloedkeringen)
  • Beschermen-open: idem als boven, maar de rivieren blijven in open verbinding met de zee
  • Zeewaarts: creëren van nieuw, hoger en zeewaarts gelegen land om de delta tegen gevolgen van overstroming te beschermen
  • Meebewegen: verkleinen van de kwetsbaarheid voor de gevolgen van een hogere zeespiegelstijging door water- of zouttolerant landgebruik (e.g. gebouwen op palen), ophogen van land, ruimtelijke planning en/of migratie

Klik op de illustratie om de vier oplossingsrichtingen (adaptatiepaden) afzonderlijk te bekijken.

De figuren zijn gemaakt door Carolien Feldbrugge in opdracht van Deltares. ©Carof-Beeldleveranciers.

Marjolijn Haasnoot, senior onderzoeker bij Deltares, legt hieronder uit hoe adaptatiepaden plannen- en beleidsmakers kunnen helpen bij het omgaan met onzekerheden. Deze aanpak brengt verschillende toekomstscenarios in beeld en helpt knikpunten te bepalen.

Adaptatieknikpunten, Deltares, 21 november 2014.
Oplossingsrichtingen en mogelijke adaptatiepaden voor de Nederlandse delta bij een hoge zeespiegelstijging, ©Deltares.

Nederland moet ingrijpend op de schop

Elk van de vier opties vraagt dus harde, ingrijpende keuzes. Worden bijvoorbeeld delen van Nederland geëvacueerd of teruggegeven aan de zee? Of legt Nederland nieuwe eilanden aan voor de kust die een ‘mega-investering’ en gigantische hoeveelheden zand vragen? Marcel Aan de Brugh bespreekt in ‘Nederland moet ingrijpend veranderen om zeespiegelstijging op te vangen‘ alle opties. Fijn dat het NRC onderaan dit artikel vijf andere lezenswaardige, aan zeespiegelstijging gerelateerde, bijdragen opgenomen heeft. Je boft maar.

Beeld: Flip Franssen

Nederland moet ingrijpend veranderen om zeespiegelstijging op te vangen
Marcel aan de Brugh, NRC, 30 september 2019

Zwartste scenario zeespiegelstijging steeds realistischer

,,Maatregelen om klimaatverandering te beperken en voorbereiding op de gevolgen van zeespiegelstijging worden steeds urgenter”, is de reactie van diezelfde Marjolijn Haasnoot op 25 augustus 2020 in H2O, een uitgave van het Koninklijk Nederlands Waternetwerk, op een artikel, ‘Earth’s ice imbalance‘, van onderzoekers van de universiteiten van Leeds, Edinburgh en het University College London.

,,Dit onderzoek, dat voor het eerst het smelten van ijs op integrale wijze in kaart brengt, maakt aan veel onduidelijkheid een einde.”


Marjolijn Haasnoot
Beeld: H2O

Zwartste scenario zeespiegelstijging steeds realistischer: aarde verloor 28 biljoen ton ijs in 30 jaar
H2O Actueel, 25 augustus 2020

.

Groenland wordt steeds groener en is uit balans

Groenland, de naam van het land lijkt een voorbode te worden van hoe het land er in de toekomst uit gaat zien, hoor je op de voice-over in onderstaande video van RTL Nieuws. Hoe groen gaat Groenland worden? Maurice van Tiggelen, onderzoeker aan de Universiteit Utrecht, geeft het antwoord op die vraag, en geeft daarbij aan dat – ook als we op ‘miraculeuze’ wijze de klimaatverandering weten te stoppen – het nog wel een tijdje gaat duren voordat de Groenlandse landschappen (weer) in balans zijn.

Groenland wordt steeds groener en dat is slecht nieuws, RTL Nieuws, 28 augustus 2020.

Kadir van Lohuizen levert in Buitenhof visuele bewijslast

,,Negen jaar lang reisde hij over de wereld, waaronder Groenland, om zichtbaar te maken wat we ons maar moeilijk kunnen voorstellen: de zeespiegel stijgt door klimaatopwarming. Dat betekent dat leven in delen van de wereld heel moeilijk, soms zelfs onmogelijk wordt.” Dat is de introductietekst van Twan Huys tijdens de Buitenhof-uitzending van 31 januari 2021, waarin Kadir van Lohuizen te gast was – en die liever niet over ‘klimaatverandering, maar over een ‘klimaatcrisis’ spreekt. Daarvoor levert hij visuele bewijslast.

klimaatcrisis | Kadir van Lohuizen, Buitenhof 31 januari 2021.

‘Fotograaf Kadir van Lohuizen waarschuwt de wereld nog één keer’

Met eerst een documentaireserie, daarna een tentoonstelling en met ingang van januari 2021 dus het boek ‘After Us The Deluge‘ wijst Kadir van Lohuizen ons (nogmaals) op het oprukkende water dat wereldwijd noopt tot veel rigoureuzere maatregelen dan nu worden genomen.

Ik volg Kadir al een tijdje en heb voor Kunst en Landschap een speciale blogbijdrage over zijn werk samengesteld. Je vindt er de complete vierdelige tv-documentaireserie ‘Na ons de zondvloed‘, een ontmoeting tussen hem en Deltacommissaris Peter Glas bij de Zandmotor, een tweetal radio- en tv-interviews over zijn drijfveren en ambities (waarin zijn onderzoeks- en fotojournalistiek centraal staan) plus twee tentoonstellingen in het Nationaal Scheepvaartmuseum in Amsterdam, waarbij je via diverse video’s een virtuele rondleiding krijgt langs plekken op zeven verschillende continenten – van Groenland tot Terschelling. Uiteraard ook aandacht voor Kadir’s nieuwe boek. Klik op onderstaande illustratie om het allemaal te bekijken. De moeite waard. Fasten your seatbelts!

‘Na ons de zondvloed’, KADIR VAN LOHUIZEN waarschuwt tot drie maal toe voor versneld STIJGENDE ZEESPIEGEL, Robert Rosendal, Kunst en Landschap, gestart op 19 oktober 2019.

‘Stel dat de zee opeens twee meter stijgt’

Lang is gedacht dat de stijging van de zeespiegel aan het einde van deze eeuw echt niet meer dan een meter zou bedragen. Maar stel dat het toch meer wordt, misschien twee meter? Wat moet Nederland dan doen? Er zijn drie opties, zegt Arjen Schreuder in het NRC van 31 januari 2021. ‘Dat blijkt’, volgens hem, ‘uit allerlei plannen: het land beschermen, zoals nu, een offensieve aanpak, of de economie oostwaarts verleggen.’

Beeld: Ruud Taal/ANP

Stel dat de zee opeens twee meter stijgt
Arjen Schreuder, NRC, 31 januari 2021

Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen

Illustratie bij ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen’, Hans Middendorp, 30 januari 2020.

Er zijn met ingang van het nieuwe decennium nogal wat beschouwingen op de toekomst losgelaten. Voor wat betreft toekomstverwachtingen en oplossingen in de strijd tegen zeespiegelstijging kreeg ik op 30 januari jongstleden een aardige blogbijdrage onder ogen van – opnieuw – Hans Middendorp: ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen‘.

In een uitgebreid overzicht, waarin hij ook ‘Het water komt‘ van Bregman bespreekt en ‘bekritiseerd’, doet hij een aantal voorstellen tot zeespiegelstijgingoplossingen en wil hij niet (tot 2050) wachten om daarmee aan de slag te gaan. Klik hier om het te lezen.

,,Zo pleit ik voor een zeesluis in de Nieuwe Waterweg, om Rotterdam en Dordrecht te beschermen. Als die er in 2050 ligt, kunnen we daar een eeuw mee vooruit. Maar wat doen we daarna?”


Hans Middendorp

Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!

Uit: Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!’, blog Hans Middendorp, 12 december 2017.

Op 31 januari 2020 werd Hans Middendorp door ‘BN De Stem‘ als gast de ruimte geboden om zijn opinie, over zeespiegelstijging, en wat daartegen te doen is om ook in de verre toekomst droge voeten te houden, kenbaar te maken. Het opiniestuk ‘Oproep aan kabinet Rutte III: maak Deltawerken voor 2050 af‘ in BN De Stem vind je (ook) in de rubriek hieronder, waarin ik ‘alle’ reacties’ op ‘Het water komt‘ voor je op een rijtje heb gezet.

De basis voor deze oproep van Middendorp aan premier Rutte ligt aan een eerdere blogbijdrage van deze water- en ruimtestrateeg, die hij op 12 december 2017 reeds aan het net toevertrouwde; deze wil ik je niet onthouden: ‘Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!‘.

De Haakse Zeedijk: een totaalplan voor een klimaatbestendig Nederland bij zeespiegelstijging

In beide hierboven beschreven artikelen van Hans Middendorp komt ‘De Haakse Zeedijk‘ – niet toevallig, hij maakt onderdeel uit van de Adviesgroep De Haakse Zeedijk – ter sprake. Deze ontleent zijn naam aan de grondlegger van een plan om Nederland te behoeden voor çatastrofale rampen ten gevolge van zeespiegelstijging: Rob van den Haak. De werktuig- en scheepsbouwkundige overleed op 4 augustus 2019 op 90 jarige leeftijd.

Van den Haak startte in 1993 met onderzoek naar drijvende golfdempers. In 2003 lanceerde hij, samen met ir. Pieter Stokman, de eerste plannen voor een dijk in zee als oplossing voor de stijgende zeespiegel. In de jaren daarna optimaliseerde hij het plan en presenteerde het op diverse congressen en bijeenkomsten. De Haakse Zeedijk is een hoge, brede zeedijk, zo’n 25 km voor de huidige kust met tussenliggende bekkens met een blijvend peil rond 0-NAP, waarin de rivieren uitstromen.

De Haakse Zeedijk, Dutch Coastline Challenge, juli 2019.

Nieuw Deltaplan: grote zeedijk 25 kilometer voor Nederlandse kust

Dick Butijn zat en zit met Van den Haak achter De Haakse Zeedijk. Hij zet de plannen na het overlijden van Rob van den Haak voort als de ‘Adviesgroep De Haakse Zeedijk‘ en praat mee over de herijking van het Deltaprogramma richting 2026.

De Haakse Zeedijk

Op 4 juli 2020 verscheen bij het onafhankelijke nieuwsplatform Innovation Origins een tweetal met elkaar samenhangende artikelen waarin de aanpak voor een Haakse Zeedijk beschreven wordt, één beredeneerd vanuit de Nederlandse situatie, en één vanuit Europees, zo je wilt wereldperspectief. Butijn gaat daarbij in op zowel Rutger Bregman’s ‘Het water komt‘ als de plannen van Sjoerd Groeskamp die pleitte voor een omsluiting van de Noordzee. Wat Dick Butijn betreft hoeven we niet uit deze twee uitersten te kiezen en ligt er een heel wat realistischer plan klaar, dat stapsgewijs gerealiseerd kan worden. Beide artikelen zijn de moeite waard. Ik neem ze hieronder en in het maandoverzicht juli op:

Beeld: ©Pixabay

Nieuw Deltaplan: grote zeedijk 25 kilometer voor Nederlandse kust
Dick Butijn, Innovation Origins, 4 juli 2020




.

Beeld: ©Pixabay

Een dijk als ontsnappingsroute van het rijke westen
Dick Butijn, Innovation Origins, 4 juli 2020




.

Innovation Origins kwam op 10 juli 2020 met een podcast op hun volledig vernieuwde website waarin je kunt luisteren naar een interview met Dick Butijn over hoe de De Haakse Zeedijk ons – Nederland en Europa – volgens hem kan beschermen tegen het opkomende water:

Hoe beschermen we Nederland en Europa tegen het opkomende water?
Innovation Origins, 10 juli 2020 (podcast)

Innovatieve kustlijnzorg met de ‘Dutch Coastline Challenge’

Elk jaar onderhouden we onze kust met gemiddeld 12 miljoen m3 zand. Hierbij worden broeikasgassen uitgestoten. Met het programma Innovaties in de Kustlijnzorg wil Rijkswaterstaat het reguliere kustonderhoud duurzamer maken. Op 20 april was op De Bouwcampus in Delft de eerste bijeenkomst van de Dutch Coastline Challenge: over de opgave om de Nederlandse kust in de toekomst veilig en duurzaam te houden.

Maak kennis met de Dutch Coastline Challenge, juli 2019.

EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug

Journalist Carlien Bootsma liep hartje winter-’19/’20 drie weken langs de Waddenzee. Beeld: DvhN, Siese Veenstra.

,,De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad. Journalist Carlien Bootsma loopt hartje winter drie weken met een tentje rond de Waddenzee om te vertellen over wat dat teweegbrengt”, schreef Maaike Borst, journalist bij het Dagblad van het Noorden, in haar aankondiging van ‘Expeditie Waddenzee‘ op 27 december 2019 in datzelfde dagblad: ‘Journalist Carlien Bootsma reist met een tentje rond de Waddenzee: Als het einde dreigt van een oneindig landschap‘.

Bootsma begon haar voettocht langs het UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel en via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze deed (en doet) verslag voor Dagblad van het Noorden, tijdschrift Noorderbreedte en De Correspondent.

Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’

Een gebied met Unesco-status dat bedreigt wordt door zeespiegelstijging vraagt natuurlijk om adequate bescherming. Daartoe is (o.a.) een heuse Waddenacademie opgericht. Deze verbindt kennis over het waddengebied met betrekking tot geowetenschap, ecologie, cultuurhistorie, economie, klimaat en water en maakt deze toegankelijk en toepasbaar.

Bekijk hieronder een korte film waarin het wetenschappelijk rapport ‘Sea-level rise, subsidence and morphodynamics in the Dutch Wadden Sea; 2030, 2050, 2100’ in negen minuten wordt samengevat. Je kunt hem ook op een later tijdstip bekijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap.

Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’, Waddenacademie, 22 mei 2018.

Voor Kunst en Landschap volgde ik Bootsma op de voet. Dagelijks bezocht ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkwam – deed ik suggesties voor haar verhaal.

In een aparte blogbijdrage ‘EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug’ krijg je in vijf (bij Noorderbreedte zelfs tien!) etappes (wekelijkse updates) een beeld van Carliens Expeditie langs de oevers van de Waddenzee.

Korte sfeerimpressie Carlien’s Waddentocht

Klik op de foto hieronder voor de Kunst en Landschap-special ‘Expeditie Waddenzee‘ – een rijk geïllustreerd verslag van haar 300 kilometers lange tocht.

Carlien Bootsma bij haar vertrek in Nieuwe Statenzijl. Cover ‘Expeditie Waddenzee’ Beeld: Carlien Bootsma / BLICmedia

Expeditie Waddenkust van start

Expeditie Waddenkust – van dijk naar dynamische dijkzone, Rijke Waddenzee, 14 december 2020.

Op 23 november 2020 ging ‘Expeditie Waddenkust‘ van start. Expeditie Waddenkust is een samenwerking tussen Rijkswaterstaat, provincie Groningen, provincie Fryslân, Investeringskader Waddengebied (IKW), waterschap Noorderzijlvest, Eems-Dollard 2050, Klimaatadaptatie Groningen en Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW). Doel van het project: het gezamenlijk ‘in beeld brengen‘ van klimaatadaptatie door mens, plant en dier langs de Nederlandse Waddenkust.

Expeditie Waddenkust – Waarden van het Werelderfgoed, Rijke Waddenzee, 22 november 2020

De gevolgen van klimaatverandering bedreigen het Waddengebied. Het wordt warmer, het regent harder, het is langere perioden droog en de verzilting in de kuststrook neemt toe. Die dreiging zal de komende jaren steeds groter worden. Daarom worden op verschillende plekken langs de Waddenkust maatregelen genomen. Welke locaties dat zijn kun je hier zien.

Zelf op expeditie

Vanaf april 2021 organiseren de partners van Expeditie Waddenkust excursies naar de verschillende locaties. Je kunt daar dan zelf op expeditie om klimaatadaptatie ter plekke te zien, te horen – te beleven.

Eerste gedachtenkronkels Kunst en Landschap

In mijn blogbijdrage ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied‘ lees je alles over hoe verschillende organisaties in Noord Nederland de handen ineen sloegen ter bescherming van het Werelderfgoed Waddenzee. Tevens tref je daarin enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van en over Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten over het multimediale platform in oprichting – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik voor Kunst en Landschap op de foto hieronder.

Reacties op ‘Het water komt’ in de media en verdere discussie

Niet alleen de Deltacommissaris, ook Eric Wiebes, Minister van Economische Zaken en Klimaat, pareerde ‘Het water komt‘ met een snelle reactie. Op 2 februari jongstleden schoof hij aan op de bank bij Rick Nieman bij het zichzelf als ‘rechts georiënteerd opinieprogramma’ afficherende WNL Op Zondag:

Minister Wiebes: Nederland komt niet onder water te staan, WNL, 2 februari 2020.

,,De voorspellingen van Rutger Bregman zijn niet leidend voor het kabinet; wij volgen het internationale klimaatpanel. Iedereen mag zijn punten naar voren brengen, maar dit is een hyperbool.”


Eric Wiebes

Als door een hond gebeten klom Bregman in zijn toetsenbord en betreurde de wijze van repliek van de minister door een ‘bijdrage‘ te posten op Linkedin.

,,Ik vond het een treurige reactie. Het *zijn* namelijk niet mijn voorspellingen. Het zijn de risico-inschattingen van wetenschappers die werken in opdracht van de Nederlandse overheid.”


Rutger Bregman

‘Wéér is het te droog. Wat gaan we eraan doen?’

Hoe een gortdroge zomer Nederland verschrompelde, NOS op 3, 28 oktober 2018.

De extreme droogte van 2018 heeft allerlei partijen wakker geschud. Ook 2019 en het afgelopen voorjaar waren extreem droog. ,,Onze omgang met water moet op de schop”, schrijft NRC-journalist Marcel aan de Brugh op 15 mei jongstleden in ‘Wéér is het te droog. Wat gaan we eraan doen?‘. Je vindt dit artikel natuurlijk ook terug in het maandoverzicht-mei-2020 van Kunst en Landschap..

Ministeries, provincies, gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven verenigden zich in de Beleidstafel Droogte en kwamen op 18 december 2019 met hun ‘Nederland beter weerbaar tegen droogte – Eindrapportage Beleidstafel Droogte‘, een rapport met 46 aanbevelingen om Nederland beter te wapenen tegen komende droogtes. Die worden momenteel binnen het Deltaprogramma uitgewerkt.

Om je indruk te geven van de problematiek kun je onderstaande video van het Flows-platform bekijken:

De droogte in Nederland, van dag tot dag

In de tweede week van augustus 2020 volgde De Volkskrant de droogte. Waar was de nood het hoogst, vroegen Mirjam Leunissen en Joris Tieleman zich af, en wat konden ze (toen, red.) de komende dagen verwachten?

De kaart, samengesteld door onderzoeksbureau HydroLogic, vergeleek de toestand van de bodem, gemiddeld over zeven dagen, met dezelfde periode in alle voorgaande jaren tussen 1970 en 2015. Hij combineerde satellietbeelden, neerslagradar, bodemeigenschappen en grondgebruik in een hydrologisch model van de grondwaterstand en het vochtgehalte van de bovenste bodemlaag. De droogtevoorspelling, vijf dagen vooruit, maakte daarnaast gebruik van de weersvoorspelling van het KNMI. Lees hier:

Beeld: © HydroLogic

Kennisontwikkeling via de proeftuinen van Lumbricus

Als we de problemen van bodemdegradatie, toenemende weersextremen en fragmentering van governance (i.e. sectoren acteren onafhankelijk van elkaar) niet in samenhang leren aanpakken, dan zal de veerkracht van het bodem- en watersysteem in de toekomst verder afnemen en neemt het risico op serieuze schade en misschien zelfs rampen toe. Zo valt te lezen op de website van Lumbricus. (De naam van het kennisprogramma Lumbricus is de Latijnse naam voor regenworm.)

,,De regenworm zorgt voor een vruchtbare bodem en graaft gangen waardoor het watervasthoudend vermogen van de bodem toeneemt. Daarnaast is de regenworm een bouwer met natuur pur sang. Vandaar de naam.”


Lumbricus
Programma Lumbricus hoofdfilm, Waterschap Vechtstromen, 27 juli 2017.

Kern van Lumbricus is de integrale, gebiedsgerichte benadering van het bodem- en watersysteem en het vergroten van de betrokkenheid van de belanghebbenden. Het onderzoeksprogramma richt zich voornamelijk op de hoger gelegen zandgronden in het oosten en zuiden van Nederland. Zo, dat de omstandigheden voor landbouw, natuur en recreatie zo goed mogelijk (geborgd) zijn. Er wordt gewerkt met een tweetal proeftuinen aan de hand van vier thema’s: Bewuste Bodem, Wellend Water, Boeiende Beekdalen en Goede Governance.

Hou vast dat water!

,,Snel water afvoeren zit in het Nederlandse DNA. Maar steeds vaker kampt ons land met droogteperioden. Water vasthouden is daarom tegenwoordig minstens zo belangrijk.” Dat zegt René Didde in het septembernummer van Wageningen World, een kwartaalblad voor relaties en alumni van Wageningen University & Research. Lees hieronder zijn artikel Hou vast dat water! Didde gaat uitgebreid in op het kennisprogramma Lumbricus (en het ‘vervolgprogramma’ KLIMAP)

,,Er wordt volop geëxperimenteerd met methoden waar zowel de boeren als de natuur baat bij hebben. Het is zoeken naar een nieuw evenwicht tussen nat en droog.”


René Didde
Beeld: Vincent Jannink/ANP

Hou vast dat water!
René Didde, WUR (Wageningen World 03), september 2020

Kennis bodemfysische eigenschappen bodem en daarmee samenhangend watertransport cruciaal

We zullen dus moeten werken aan oplossingen die helpen het water zoveel mogelijk vast te houden. De bodem speelt hierbij een cruciale rol. Kennis van de bodemfysische eigenschappen van de bodem en het daarmee samenhangende watertransport door die bodem is noodzakelijk om tot oplossingen te komen. Die kennis heeft Wageningen Environmental Research in huis, vertelt Dorothée van Tol-Leenders: ,,We verzamelen bodemdata, die we voor iedereen beschikbaar stellen via de Basisregistratie Ondergrond. Alle bodemdata zijn daar gratis te bekijken.”

De verborgen wereld onder onze voeten – Natuurgebieden, WUR, 27 oktober 2020.

Water afvoeren naar de zee is (politiek) bewust beleid ten faveure van de landbouw

Niet alleen René Didde komt (en kwam) tot het advies om water langer vast te houden. Er wordt hier al meer dan dertig jaar voor gewaarschuwd. Stapels rapporten en onderzoeks-programma’s werden geschreven en besproken, maar ‘er moet na zoveel signalen natuurlijk wel een keer iets gebeuren met al dat onderzoek’, zegt oud wateronderzoeker Flip Witte in een uitzending van Nieuwsuur op 3 oktober 2020. Hij kan maar tot een conclusie komen: ‘de politiek heeft gewoon gefaald’.

,,Er is van alles beloofd, er zijn tussentijdse evaluaties geweest, maar de verdroging gaat gewoon door. Er is simpelweg onvoldoende met de onderzoeksresultaten gedaan.”


Flip Witte

Verdroging in Nederland is volgens Witte vooral een politieke keuze. Water afvoeren naar de zee is volgens hem namelijk al tientallen jaren bewust beleid ten faveure van de landbouw.

Waarom regen ons niet van de droogte gaat verlossen, Nieuwsuur, 3 oktober 2020.

Vanaf 22 september 2020 streamed Netflix de succesvolle documentaire ‘Kiss the ground’

In 2013 startte het wereldwijd succesvolle multimediale project ‘Kiss The Ground‘, een lange documentaire, verteld door onder andere bekend acteur Woody Harrelson, die licht werpt op een alternatieve benadering van landbouw – regeneratieve landbouw – die volgens de makers het potentieel heeft om ons klimaat in evenwicht te brengen, onze enorme watervoorraden aan te vullen en de wereld te voeden.

De één uur en 24 minuten durende documentaire werd op 22 september 2020 met veel marketinggeweld gelanceerd. (Ook) Nederlanders kunnen vanaf dat moment ervaren hoe de bodem als dé oplossing voor de klimaatcrisis kan worden gezien, hoe ‘de grond van de aarde de sleutel kan zijn in de strijd tegen klimaatverandering en voor het behoud van de planeet’. Bekijk hieronder de trailer. Voor de volledige Netflix-versie klik je hier.

Kiss the Ground Film Trailer (2020), Kiss The Ground, 21 augustus 2020.

Deltacommissaris Peter Glas: ‘Ombeperkt watergebruik niet meer vanzelfsprekend’

De tweede week van augustus 2020 was de warmste week ooit gemeten.  Het kwik steeg dagelijks tot ver boven de 30 graden. Tegelijkertijd kampen we al jaren met (extreme) droogte. Drinkwaterbedrijven waarschuwden dat de waterdruk mogelijk naar beneden ging en om niet te veel zwembadjes te vullen. Autowassen moest ook maar een weekje worden uitgesteld. Moeten we anders omgaan met ons water?

In het NPO Radio 1-programma ‘Dit is de Dag‘ sprak Kefah Allush op zondagavond 16 augustus met Deltacommissaris Peter Glas, die in dit interview al aanstipte dat de urgentie van aanpassing van onze waterhuishouding door het Kabinet wordt onderkend blijkens een (op Prinsjesdag te melden) verdubbeling van het budget voor waterbeersing en droogtebestrijding: van 400 tot 800 miljoen euro. Kijk en beluister hier:

Deltacommissaris Peter Glas: “Onbeperkt watergebruik niet meer vanzelfsprekend”, of klik hieronder:

De wedloop om het schaarse grondwater

©FD, Bron: LGR, Waterschap Limburg, KNMI

De aanspraken van burgers, boeren en bedrijven op grondwater zijn de afgelopen decennia dik verhonderdvoudigd. Zo neemt het aantal boeren dat met grondwater beregent snel toe. Volgens het Financieel Dagblad is het aantal grondwaterputten geëxplodeerd tot 134.801. Deze grondwater-onttrekkingen leveren vooral in de toch al droogtegevoelige (hoge) zandgronden in Zuid en Oost-Nederland problemen op. Er treedt een cumulatie van droogte-effecten op, die de landbouw en de natuur bedreigt en ons voor serieuze uitdagingen stelt. Lees hier ‘De wedloop om het schaarse grondwater‘ van Vasco van der Boon en Erwin Hoekstra (Financieele Dagblad, 25 november 2020).

,,De toename van grondwateronttrekkingen door de landbouw, naast industriële en drinkwateronttrekkingen, is een zorgwekkende trend”


Peter Glas, Deltacommissaris

Extreme droogte wordt een kracht om rekening mee te houden. Deltacommissaris Peter Glas wil dat er een eind komt aan de ‘ongebreidelde groei van grondwateronttrekkingen’. Dat vraagt om een andere aanpak van de wateropgave in hoog Nederland.

‘Niet het klimaat, maar wij zelf veroorzaken droogte’

Uit: ‘Niet het klimaat, maar wij zelf veroorzaken droogte’. Beeld: Ramon van Flymen (FD).

Een dag later publiceerde het Financieele Dagblad een (vervolg)artikel van diezelfde auteur Vasco van der Boon, ditmaal met collega Rob de Lange, over onze weerbaarheid tegen droogte. Die kan volgens Deltacommissaris Peter Glas niet worden bereikt door watermaatregelen alleen, het vergt een doordachte en integrale aanpak. Hoe? Lees het in ‘Niet het klimaat, maar wij zelf veroorzaken droogte‘. (FD, 26 november 2020)

,,Samenhang met de ruimtelijke ordening is essentieel. Uitgangspunt is landgebruik aangepast aan waterbeschikbaarheid en zuinig watergebruik.”


Peter Glas
Droogte, Deltacommissaris, 17 november 2020.

‘Het klimaat is de grootste bestuurlijke uitdaging van de komende tijd’

,,Het klimaat is de grootste bestuurlijke uitdaging van de komende tijd”, dat zei de (toenmalige nieuwe) dijkgraaf bij het Waterschap Brabantse Delta Kees Jan de Vet tegen Nico Schapendonk, die hem interviewde voor BN De Stem, en daar verslag van deed in ‘Nieuwe dijkgraaf West-Brabant: ‘Neem me niet kwalijk dat ik enig ongeduld heb’‘ op 12 september 2017 (!).

1.000 dagen later spreken ze elkaar weer. De Vet: ,,De snelheid van klimaatverandering wordt onderschat. Maar ik blijf gewoon doordrammen.” Kees Jan de Vet wil krachten bundelen en pleit voor een Netwerk Water & Klimaat. Lees hier ‘Kees Jan de Vet is 1000 dagen dijkgraaf: ‘Drinkwater sproeien op een sportveld… Is dat niet een beetje uit de tijd?’, of klik op de illustratie hieronder.

BN De Stem, 1 september 2020, beeld: © Marnix Schmidt

Bevolkingsonderzoek ‘Waterpeil-2020’: klimaatverandering wordt voor mensen steeds urgenter thema

Ongeveer twee derde van de Nederlanders heeft regelmatig te maken met wateroverlast. Steeds meer mensen nemen zelf maatregelen, vooral voor meer groen in de tuin en de opvang van regenwater. Toch is er nog veel winst te behalen, blijkt uit het onderzoek ‘Waterpeil‘ van het samenwerkingsverband Ons Water, een samenwerkingsverband dat zich bezighoudt met het belang van schoon, veilig en voldoende water. Ons Water wil dat Nederlanders zich bewust blijven van de rol van water in ons land..

De publieksmonitor Waterpeil meet het waterbewustzijn van Nederlanders en brengt deze in kaart. Dit onderzoek wordt om het jaar gehouden. Er zijn 2.200 volwassenen vragen voorgelegd over onder andere klimaatverandering, waterveiligheid en wateroverlast. De uitkomsten zijn aan de vooravond van de Week van Ons Water (zie het Klimaat- en waterevenementenoverzicht 2020-2021 van Kunst en Landschap onderaan het blogboek) gepubliceerd.

Stortbui. Beeld: Roel Wijnants/Flickr

Twee derde bevolking ervaart wateroverlast, vaker eigen maatregelen
H2O Actueel, 12 oktober 2020

Ontdek hoe Nederland z’n weg zoekt in droge tijden

,,Bekijk hoe Nederland opdroogt, maar vooral ook hoe we dat oplossen”, twittert minister Cora van Nieuwenhuizen op 28 augustus (2020). Ze wees met haar bericht op een interactieve pagina van NOS op 3, waar je aan de hand van verschillende vragen de weg gewezen wordt hoe zij daar op het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (momenteel) over denken. Duik de droogte in en bekijk hun oplossingen door op onderstaande illustratie te klikken: Interactief, en voor een breed publiek. Treed binnen!

Droogte-indicatoren voor anticiperend droogtebeheer

Na drie opeenvolgende droge jaren bruist het in Nederlandse ‘waterwereld’ van de ideeën om het watersysteem te hervormen. Voor een minder populair-wetenschappelijke blik op dit systeem wijs ik je graag op een afstudeeronderzoek van Rutger Weijers. Hij deed (samen met een team van andere droogtevorsers) bij Rijkswaterstaat voor zijn studie Watermanagement aan de TU Delft onderzoek aan alternatieve ‘droogte-indicatoren’ voor het huidige: ‘neerslagtekort’, dat momenteel als droogte-index gebruikt wordt. En, zo vraagt hij zich af, wat is droogte eigenlijk?

,,Oplossingen beginnen bij een heldere probleemdefinitie en scherpe indicatoren. Rutger Weijers ontleedt het droogteprobleem en testte de actiebereidheid op vijf verschillende droogte-indicatoren bij stakeholders.” Dat zegt ‘Flows‘, een platform dat met ‘TU Delft DeltaLinks‘ ‘waterprofessionals en betrokken burgers met overzicht’ inzicht en inspiratie biedt. Klik op de illustratie hieronder om Weijers‘ publicatie ‘Droogte-indicatoren voor anticiperend droogtebeheer‘ van oktober 2020 te bekijken.

Vanwege een regio-specifieke multidisciplinaire benaderingswijze, en om de verschillende droogte-indicatoren te testen, koos Weijers voor dit onderzoek waterschap Vallei & Veluwe als casestudie.

Flowsplaform.nl,, TU Delft DeltaLinks, oktober 2020.

Hoogst gemeten temperatuur ooit op aarde: 54,5 graden in de woestijn van de Amerikaanse staat Californië Death Valley

Terwijl wij ons druk maken wanneer gedurende een week de temperaturen oplopen tot ver boven de dertig graden hebben ze in Death Valley andere zorgen; daar stijgt het kwik momenteel tot bijna dubbele hoogte, zoals onderstaande foto laat zien: 59 graden Celsius, 17 augustus 2020. (De officiële temperatuur werd vastgesteld op 54,5, later gecorrigeerd tot 54,4 graden)

Beeld: Foto om de Dag-foto Chris Kijne. ©David Becker/ Reuters.

Platform Kunst en Landschap heeft de ambitie verandering, de veranderopgaven (transities) waar we de komende decennia voor staan, te willen verbeelden, het gelooft in de kracht van (radicale) verbeelding. Ik wil bovenstaande graag illustreren aan de hand van een ‘Foto om de Dag‘ van journalist, programmamaker en presentator Chris Kijne, die hij, zoals de titel doet vermoeden, ‘om de dag’ voorziet van een prozaïsch bijschrift – op Facebook en Instagram.

De kracht die uitgaat van deze vorm van ‘fotojournalistiek’ bewonder ik zeer. Kijne gebruikt, met een fotografische blik, een (meestal door een ander gemaakt) beeld, dat om een of andere reden indruk op hem maakt(e), om jou er (anders, of beter) naar te laten kijken – te zien. Dat, gelardeerd met en ondersteund door sterk verhalend tonend proza, maakt hem in mijn ogen, in optima forma, tot beeldend kunstenaar – en – daardoor – potentieel ‘ambassadeur van Kunst en Landschap’. Vanzelfsprekend heb ik hem om permissie gevraagd de Foto om de Dag van 19 augustus hier op te nemen; Kijne: ‘By all means‘.

‘Foto om de Dag’ van Chris Kijne van 19 augustus 2020

Foto om de Dag: ,,Het was een tweekolomsberichtje in de rubriek ‘Kort’ in de Volkskrant. U weet wel: zo’n rijtje faits divers in een strookje aan de krantenrand. Bijna nieuws, maar niet helemaal. Er stond in dat wetenschappers van de Ohio State University hebben geconstateerd dat het ijs op Groenland nu zo hard smelt, dat het ijsverlies niet meer gecompenseerd wordt door sneeuw. Zodat de wetenschappers nu zeker weten dat die ijslaag gaat smelten. Weg. Verdwijnen. Kantelpunt bereikt. Point of no return, ‘zelfs als de opwarming van de aarde morgen stopt’, zei één van de onderzoekers er fijntjes bij. Niks meer aan te doen. En dus ook niet aan de meters zeespiegelstijging, de schattingen hangen ergens tussen de vijf of zes, die het gevolg zal zijn van dat smelten. Het kan nog even duren, maar het gaat gebeuren. En het is veel sneller gegaan dan ze verwachtten. Zo staat het er, in dat twee-kolomsberichtje in de rubriek ‘Kort’. Daar staan vrijwel nooit foto’s bij, dus ik geef u deze even mee, van nog wat smeltend ijs. Het staat op het hoofd van Steve Krofchick uit Las Vegas die even is doorgereden naar Death Valley. Steve doet er verder niet toe, laten we hem ‘de mens’ noemen. Daar staat hij, naast de thermometer die nog iets meer aangeeft dan de deze week gemeten recordtemperatuur van 54,4 graden Celsius. Met smeltend ijs op zijn hoofd. Het leek me nuttig om er even een plaatje bij te doen, want u had er misschien overheen gelezen, over dat berichtje over het kantelpunt dat nu bereikt is, een kantelpunt dat een aantal jaren geleden nog als een absoluut rampscenario werd aangemerkt. (Foto: David Becker/ Reuters)”


Chris Kijne

Strenge vorst in Madrid en drukte op de Griekse stranden

Hoe groot kunnen de verschillen zijn! In Spanje is het volop winter, met op veel plaatsen een dik pak sneeuw, terwijl het aan de andere kant van de Middellandse Zee bijna zomers is, met daar veel zon en middagtemperaturen ver boven 20 graden. In de volle zon is zelfs al ruim 30 graden gemeten. Het was afgelopen weekend dan ook erg druk op de Griekse stranden, aldus Weer.nl op 11 januari 2021.

Ik volsta met het opnemen van twee videofragmenten die de verbeelding van de klimaatcrisis door ‘de media’ goed illustreren. De eerste video is nadrukkelijk gericht op de jeugdige kijker.

Het blijft maar sneeuwen in Spanje, NOS Jeugdjournaal, 9 januari 2021.
Grieken trekken massaal naar het strand vanwege abnormale warmte, NU.nl, 10 januari 2021.

‘De komende veertig jaar is het alleen nog maar warmterecord na warmterecord’

Het is pas half oktober, maar nu al weten we dat dit jaar de boeken in zal gaan als één van de warmste jaren – of misschien zelfs wel hét warmste jaar – ooit gemeten. Meteoroloog Helga van Leur weet waarom de temperatuurstijging in ons land harder gaat dan in andere landen. En ze vertelt ook welke parallellen er te trekken zijn tussen de klimaat- en de coronacrisis. Hieronder de (sterk) ingekorte Op1-versie van haar betoog op YouTube, het volledige gesprek kijk je hier terug

Helga van Leur: ‘De komende veertig jaar is het alleen nog maar warmterecord na warmterecord, Op1, 17 oktober 2020.

Column Sybrand Frietema de Vries: ‘Weerrecords bestaan niet meer’

,,Het lijkt wel of de weermannen en -vrouwen er een nieuwe dagtaak bij hebben: het melden van wéér een nieuw weerrecord. Niet alleen afgelopen november, en niet alleen in Nederland.”, schrijft Sybrand Frietema de Vries, columnist bij het Friesch Dagblad, op 11 december 2020. Dat deed hij naar aanleiding van een eerdere tweet, waarin hij ”lichtjes’ uitviel richting NOS en meteorologen’. Columns zijn er niet om te becommentariëren, die zijn om te lezen. (Als je erop klikt is hij net wat beter leesbaar.)

‘Het weer vergelijken met nieuwe ‘normaal’ verstopt de klimaatverandering’

Screenshot NOS-journaal, tweet Peter Kuipers Munneke, 31 december 2020 .

Met de overgang naar het nieuwe ‘normaal’ – de normaal is het gemiddelde weer berekend over een periode van 30 jaar en wordt eens in de tien jaar bijgewerkt – ontstond er enige commotie over het door het KNMI gehanteerde meteorologische begrip. ,,Maar het weer is niet meer normaal”, tweette weerman en glaciologist Peter Kuipers Munneke op 31 december 2020. Hij stopt daarom, en met hem zijn collega’s Gerrit Hiemstra (tweet, red.), Willemijn Hoebert en Marco Verhoef, met het gebruik van deze term tijdens zijn weerpresentatie.

Woord ‘normaal’ leidt tot discussie

Nu de verandering sneller gaat door de uitstoot van broeikasgassen, leidt het woord normaal tot discussie. Dat schrijft Heleen Ekker op 30 december op de site van de NOS. De betekenis die meteorologen eraan geven (een gemiddelde over een bepaalde periode), kan volgens haar ‘anders zijn dan hoe de maatschappij het interpreteert: een tamelijk statische situatie die altijd zo blijft’. Er is dan ook kritiek op het besluit van het KNMI. Omdat bij de berekening wordt gekeken naar de afgelopen dertig jaar, vrezen wetenschappers dat de situatie van bijvoorbeeld veertig of vijftig jaar, of nog langer geleden, buiten beeld raakt.

Beeld: © ANP

Nieuw klimaatnormaal leidt tot discussie: is het weer nog wel ‘normaal’?
Heleen Ekker, NOS, 30 december 2020





.

Het woord normaal kan volgens poolbioloog en klimaatdeskundige Maarten Loonen van de Rijksuniversiteit Groningen beter niet meer gebruikt worden – hij vreest dat de ernst van de opwarming hierdoor onvoldoende doordringt. Sterker, ‘door het volgen van de trend in de grafieken over de afnemende ijsbedekking rond de Noordpool, heeft hij gezien dat een recente normaalwaarde de mate van verandering verstopt! Loonen trok hierover aan de bel bij Heleen Ekker en kreeg via haar een podium in het NOS-achtuur-journaal op 30 december 2020. Daar deed hij op zijn website verslag van. Je moet het vooralsnog even met een gebrekkige video doen – als het fragment online komt, zal ik het voor je opnemen in dit blogboek.

,,In die dertig jaar is er ontzettend veel veranderd in de wereld, het is veel warmer geworden. Daarom heb ik grote moeite om over het normaal te praten. Ik vind het een soort van volksverlakkerij als je het huidige weer vergelijkt met het normaal, want dan vergeet je dat het veertig jaar geleden aanzienlijk kouder was.”


Maarten Loonen, poolbioloog en klimaatdeskundige RuG
20201230 NOS Journaal, Maarten Loonen, 1 januari 2021.

Weerapp ‘ThermoMate’ wil beter beeld geven van opwarming aarde

,,De klimaatverandering wordt eigenlijk vervaagd. Dat zorgt voor verwarring bij mensen over wat de werkelijke omstandigheden zijn.”


Dennis Botman

Het nieuwe normaal van het KNMI vervaagt de klimaatverandering, zegt TU-Delft-student Dennis Botman in Trouw op de eerste dag van het nieuwe jaar 2021: ‘Weerapp biedt tegenwicht voor ‘het nieuwe normaal’ van het KNMI‘. Hij wil met de weerapp ThermoMate een beter beeld geven van de opwarming van de aarde. Hoe? Dat zie je in onderstaande videoreportage van OOG TV Groningen en lees je op zijn website: ‘Verschuiving normale temperatuur vervaagt klimaatverandering‘.

App laat zien dat het 70% van de dagen warmer is dan normaal, OOG Groningen, 15 oktober 2020.

Nieuw klimaatdashboard KNMI

Deze discussie hangt nauw samen met de lancering van het nieuwe Klimaatdashboard (met interactieve grafiek) van het KNMI, dat op 7 december 2020 online werd gezet. Dit Klimaatdashboard toont in één overzicht de gemiddelde temperatuur in De Bilt met daarin de trend, de verwachting en de verschillende klimaatscenario’s voor de toekomst. Het dashboard wordt in 2021 uitgebreid met andere klimaatvariabelen, zoals bijvoorbeeld neerslag. Je vindt hier achtergrondinfo en uitleg over (de werkwijze van) het interactieve dashboard.

Gemiddelde jaartemperatuur, Klimaatdashboard met interactieve grafiek ©KNMI.

Gemiddeldes en extremen

Als gevolg van klimaatverandering verandert het gemiddelde klimaat, maar ook de kans op extremen. Bovendien kunnen extremen anders veranderen dan gemiddelden. De kans op extreme neerslag kan bijvoorbeeld toenemen, terwijl de gemiddelde neerslag afneemt. Scenario’s voor een toekomstig klimaat moeten dus informatie geven over zowel de gemiddelde verandering als de verandering in extremen. Uitleg daarover vind je in ‘KNMI-klimaatscenario’s‘..

Hoe houden we Nederland weerbaar tegen droogte?

,,Nederland heeft een slim en doordacht watersysteem. Daar zijn wij Nederlanders trots op. Maar als we met ons waterbeheer doorgaan op de huidige weg dan zwemmen we op termijn in een fuik. Dat kunnen we voorkomen, maar dat vergt wel dat we nu keuzes maken.” Dat betoogden Marjolein Mens en Marjolijn Haasnoot afgelopen september op het Springtij Forum (2020).

,,Ruimtelijke ingrepen en transities in de landbouw en energie kunnen we aangrijpen om ook ons waterbeheer aan te passen aan klimaatverandering.”


Marjolein Mens en Marjolijn Haasnoot
© Deltares

Hoe houden we Nederland weerbaar tegen droogte?
Marjolein Mens en Marjolijn Haasnoot, Deltares, 13 oktober 2020

‘Nederland Droogteland’

Omslagontwerp: Nico Richter

Vandaag de dag kampt Nederland met lange droogteperioden. De bodem verdroogt, verzilt en verzakt, ondanks dat er ook perioden van extreme neerslag zijn. Hoe kan dat? En vooral: hoe lossen we het op?

In Nederland Droogteland reist wetenschaps- en milieujournalist René Didde langs droge beken en dorre landschappen. Hij verdiept zich in onderzoeken en spreekt bezorgde en vooruitziende experts. Al jaren schrijft hij ook over de systematische verdroging van ons land. Hij mag met recht de ‘droogtespecialist’ van Nederland heten. In Nederland Droogteland trekt hij aan de bel, maar wijst hij ook de weg naar oplossingen.

Nederland Droogteland, uitgeverij Lias. Voor meer info en bestellen klik je hier.

‘En woesjjj, daar pompen we al dat kostbare water weg’

In het laatste weekend van januari 2021, vlak voordat René Didde zijn nieuwe boek Nederland Droogland aankondigde, rees het waterpeil van de Rijn, de ‘hoofdkraan van Nederland’, tot de kolossale hoogte: 15 meter boven NAP. Kunnen we met de actuele hoogwaterpiek niet iets zinvollers doen dan domweg wegpompen naar zee, vraagt hij zich af. Ja, dat kan. Zonder de illusie te wekken dat we die hele huidige zondvloed kunnen bergen voor droge tijden. Didde zoekt naar ondergrondse oplossingen:

Boven de grond ontbreekt de ruimte in Nederland. De ondergrond is echter een nog goeddeels onontgonnen terrein voor opslag. Het teveel aan water dat valt als we het niet nodig hebben, kunnen we daar ‘parkeren’ om het langer uit te zingen als we er een tekort aan hebben.


René Didde
Beeld: © ANP

Opinie: En woesjjj, daar pompen we al dat kostbare water weg
René Didde, de Volkskrant, 4 februari 2021

‘We hebben een ministerie van WROK nodig: Water, Ruimtelijke Ordening en Klimaat’

Ik vertel niks nieuws als ik zeg dat water essentieel is: voor de inrichting van ons land, voor het bedrijfsleven, voor de natuur, voor de drinkwatervoorziening. Toch is het opvallend afwezig in de politiek. Dat zegt Jos Peters, adviseur Water bij Royal Haskoning DHV, een onafhankelijk internationaal ingenieurs- en projectmanagementadviesbureau op het gebied van duurzame ontwikkeling en innovatie, in een opiniestuk in watervakblad H2O Actueel op 7 november 2020.

Peters pleit daarin voor een ministerie van WROK: Water, Ruimtelijke Ordening en Klimaat. Hij vindt dat water een prominente plek moet krijgen in de verkiezingsprogramma’s en in de komende kabinetsformatie, én dat het een speerpunt moet zijn voor de lange termijn. Mirjam Jochemsen sprak met hem.

,,Veranderingen komen pas op gang als we als maatschappij de urgentie voelen. Met alleen beleid komen we er niet. We hebben behoefte aan lef en langetermijnvisie. Het hangt naar mijn stellige mening niet op enkel technologie.”


Jos Peters
Jos Peters, © H2O

‘Water verdient een ministerie van WROK’
Jos Peters, H2O Actueel (Opinie), 7 november 2020

VN-rapport: aarde wordt ‘onbewoonbare hel’ door overstromingen en droogte

Beeld: © Getty Images

De 21ste eeuw is twintig jaar bezig en in die jaren zijn er 7348 rampen wereldwijd geteld. Dat is bijna twee keer zoveel als in de twintig jaar daarvoor (1980-1999). Een nieuw VN-rapport schetst een somber beeld voor de toekomst. Dat meldt RTL Nieuws op 16 oktober 2020.

Bij die ruim 7000 rampen in de afgelopen twintig jaar zijn vier miljard mensen getroffen en meer dan één miljoen mensen overleden. De toename is mede toe te schrijven aan klimaatverandering, zeggen de VN-onderzoekers in Human cost of disasters. An overview of the last twenty years (2000-2019).

Overstromingen komen vooral voor in landen in Azië zoals Pakistan, India en China, terwijl ze in Afrika juist te maken hebben met de gevolgen van droogte. In Europa leiden hittegolven tot de meeste doden.

In diezelfde maand verscheen ook een VN-rapport over waarschuwingssystemen voor het weer. Omdat extreem weer in de toekomst toeneemt moeten die snel verbeterd worden, met name voor ontwikkelingslanden. Lees hier het RTL Nieuws-artikel, dat – samen met de beide VN-rapporten – (ook) is opgenomen in het oktober-maandoverzicht onderaan dit blogboek.

Beeld: © Getty Images

VN-rapport: aarde wordt ‘onbewoonbare hel’ door overstromingen en droogte
RTL Nieuws, 16 oktober 2020

‘Kan het vijf jaar oude akkoord van Parijs klimaatverandering stoppen?’

Precies vijf jaar na het Klimaatakkoord van Parijs van zaterdag 12 december 2015, het akkoord dat ‘het einde inluidt van een economie die draait op fossiele brandstoffen’, maakte NRC de balans op met een uitgebreid (veel links naar eerdere artikelen) Klimaatdossier. Een groot aantal (klimaat)redacteuren is bij het project betrokken. Ze stellen zichzelf vijftien in hun ogen ‘feitelijke vragen’ en vragen zich af of de aarde opwarmt door menselijk toedoen en, zo ja, hoeveel dan? Is klimaatverandering te stoppen? Met die vragen gaan ze terug ‘naar de basis’. Wat moet je écht weten over het klimaat en de wetenschap erachter? Klik op de illustratie hieronder voor ‘Kan het vijf jaar oude akkoord van Parijs klimaatverandering stoppen?, je krijgt dan antwoord op die 15 vragen. Ze worden ondersteund door een mooie animatie-explainer:

© NRC

Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’

De aanpak van waterveiligheidsopgaven kan meer kwaliteit opleveren als de verantwoordelijke overheden slimmer samenwerken. Dat is de kern van het advies ‘Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’‘ dat het College van Rijksadviseurs aan de Minister van Infrastructuur en Waterstaat en de programmadirectie van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) aanbood op 20 juli 2020. Je kunt het hieronder downloaden. Het HWBP heeft door de veelheid en spreiding van de projecten minder dan haar voorganger Ruimte voor de Rivier het imago van een groot project, maar is dat nadrukkelijk wel.

Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’
College van Rijksadviseurs, 20 juli 2020

Unie van Waterschappen en Vewin komen met manifest: ‘Water verbindt’

Op 25 februari 2021 lanceerden de Unie van Waterschappen en Vewin, de vereniging van waterbedrijven in Nederland, het rapport ‘Water verbindt‘, een manifest waarin ze pleiten voor een Nationale Watertransitie die een gezamenlijk toekomstperspectief moet bieden voor een klimaatrobuust watersysteem. Ze trekken met dit manifest nogmaals aan de bel – eerder vroegen de waterschappen en drinkwaterbedrijven (in april 2020 via ‘oproepen’) al aandacht voor de noodzaak van herstel van de natuurlijke balans van ons watersysteem. ,,Het roer moet om!”

Ze vragen met een gezamenlijke agenda – en een wenkend toekomstperspectief – aandacht van de politiek, de Rijksoverheid, maar ook van andere overheden en bovenal: de samenleving. Een herbezinning anno 2021 is volgens hen op zijn plaats.

,,Om het watersysteem klimaatrobuust en daarmee toekomstbestendig te maken zal water een leidende factor voor de samenleving moeten zijn.”


Unie van Waterschappen en Vewin (in Water verbindt)

Trouw-journalist Onno Havermans heeft het dertien pagina’s tellende Water verbindt-manifest voor je ‘samengevat’ in een tweetal artikelen. Hij sprak daarvoor met Vewin-voorzitter Peter van der Velden en Unie-voorzitter Rogier van der Sande, die dijkgraaf is van het Hoogheemraadschap van Rijnland. Het overigens prettig leesbare manifest heb ik uiteraard ook voor je opgenomen.

Waarschuwing drinkwaterbedrijven en waterschappen: de beschikbaarheid van water is niet vanzelfsprekend
Onno Havermans, Trouw, 25 februari 2021


.

We springen te nonchalant met ons water om: ‘Tijd voor een watertransitie’
Onno Havermans, Trouw, 25 februari 2021


.

Water verbindt
Unie van Waterschappen en Vewin, 25 februari 2021

Podcastserie ‘Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta’

De discussies over zeespiegelstijging en klimaatverandering zijn dit jaar aardig op gang gekomen. Om daaraan (ook) een bijdrage te leveren kwam het Deltaprogramma met een primeur: op 22 januari (2020) werden de eerste twee afleveringen van de podcastserie Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta‘ online gezet. In de loop van het jaar werden daar nieuwe afleveringen aan toegevoegd.

Wat doet Nederland om te zorgen dat we droge voeten houden? Hoe zorgen we voor voldoende water in droge tijden? Is Nederland wel voorbereid op een veranderend klimaat? Podcastproducent Hajo Magré praat met wetenschappers en experts die elke dag met die vragen – en de antwoorden – bezig zijn. Over Water & Klimaat kent zes concrete afleveringen.

Je kunt ze hier allemaal beluisteren. (Ze zijn ook in alle bekende podcastapps op je smartphone te beluisteren.)

Afl. 1: ‘Zeespiegelstijging’, Rob van Dorland (KNMI) en Titus Livius (ministerie I&W)
  1. Zeespiegelstijging
  2. Droogte en verzilting
  3. De crisis van een overstroming
  4. Deltaprogramma in de stad
  5. Young Professionals en water
  6. In gesprek met deltacommissaris Peter Glas
    .

Bonusaflevering ‘Werken aan water en klimaat’ tijdens de coronacrisis

,,Coronacrisis of niet, klimaatverandering staat niet stil. En daarom mag het werken aan waterveiligheid ook niet stilstaan”, meldt Deltacommissaris Peter Glas op 13 mei 2020. Vanaf dat moment is er een speciale coronabonusaflevering aan het rijtje podcasts toegevoegd.

Anno 2020 zijn Nederlanders niet bang voor overstromingsrisico’s

De meeste Nederlanders zijn niet bang dat ze op termijn in grote problemen komen door overstromingen. Uit een onderzoek onder bijna 1.100 mensen van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, een alliantie van de waterschappen en Rijkswaterstaat die werkt aan versterking van de dijken voor een waterveilig Nederland in 2050, blijkt dat ze ervan uitgaan dat de overheid op tijd maatregelen neemt. Tachtig procent van de ondervraagden heeft daar veel of tamelijk veel vertrouwen in.

Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoeksbureau Kantar in opdracht van het Hoogwaterbeschermingsprogramma.

‘Hoogwaterbeschermingsprogramma’, veilig wonen, werken en recreëren door samenwerking

Het verhaal van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, Hoogwaterbeschermingsprogramma, 8 september 2020.

Het Hoogwaterbeschermingsprogramma wil meer zijn dan een alliantie van waterschappen en Rijkswaterstaat. Steeds vaker zoekt men naar samenwerking met ‘externe partijen’ om te werken aan de grootste dijkversterkingsoperatie ooit sinds de Deltawerken. Met nog minimaal 1.100 kilometer dijken en daarnaast 500 sluizen en gemalen te gaan, lijkt me dat een verstandige werkwijze, al was het maar omdat het Deltaprogramma uitgaat van een versterking gedurende de komende dertig jaar. Dan komen we wellicht op nieuwe, verfrissende ideeën, houden we er de vaart in omdat er minder geprocedeerd hoeft te worden en zijn we met elkaar verantwoordelijk – we doen het immers samen.

Hoogwaterbeschermingsprogramma – Meters maken, Dijkwerkers, 10 april 2019.

‘Nederland en de strijd tegen het water’, #hohohoogwater

In de laatste week van januari 2020, was het precies 25 jaar geleden dat meer dan 250.000 mensen huis en haard achterlieten vanwege extreem hoge waterstanden. Het was de grootste evacuatie in de Nederlandse naoorlogse geschiedenis. Ondertussen is er ongelofelijk veel werk verricht om de rivierengebieden veiliger te maken. Door de aanleg en verbetering van dijken én de rivier ruimte te geven.

Hoogwaterjournaal, ‘De strijd tegen het water’, Dijkwerkers, 24 januari 2020.

Tijdens deze week werd met #hohohoogwater het verhaal van toen, nu en de toekomst in de Nederlandse delta verteld. Met een speciaal journaal, videodagboeken en met infographics over de belangrijkste ontwikkelingen. Ze staan hier allemaal op een rijtje. Hieronder het evaluatiefilmpje.

Terugblik op #hohohoogwater, Dijkwerkers, 4 februari 2020.

Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig

Op donderdag 19 december 2019 is de zeedijk tussen Eemshaven en Delfzijl officieel ‘dijk veilig’ en aardbevingsbestendig. Minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat), de samenwerkingspartners en leerlingen van basisschool Karrepad uit Groningen onthulden samen een gedichtenbank op de dijk. De kunstwerken van Merijn Vrij met de gedichten van Rik Andreae, Famke Gussenhoven, Aly Freije en Lilian Zielstra werden naast die bij Delfzijl (Noord) geplaatst in Nansum, Spijksterpompen, Nieuwstad en bij het strandje van Bierum. Deze ‘dijkdichters’ dragen hun gedichten vanaf de dijk persoonlijk aan je voor – wel even de app ‘VERS‘ downloaden.

‘Wat als er geen dijken zouden zijn?’

Ter gelegenheid van de opening van de verbeterde dijk maakte daarnaast beeldend kunstenaar Manja Kindt samen met leerlingen van OBS Hiliglo uit Holwierde en OBS ’t Zigt uit Delfzijl een bijzondere animatie. Als basis voor dit project gebruikte ze de creatieve ideeën van leerlingen, opgeschreven en voorgelezen door henzelf en geïllustreerd met hun eigen slibschilderingen. Het centrale thema was: ‘Wat als er geen dijken zouden zijn?

De Dijk weer open, Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 16 april 2020.

De zeedijk is de eerste in ons land die volgens de nieuwste veiligheidsnormen én met aardbevingsmaatregelen is versterkt. Bekijk hieronder een kort videoverslag van deze memorabele dag.

De reportage maakt deel uit van de playlist Dijkverbetering Eemshaven-Delfzijl‘ van het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!

Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig, Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 23 december 2019.

,,De overstromingen in 1993 en 1995 schudden de samenleving en politiek wakker. Iedereen is sindsdien weer met waterveiligheid bezig. Rijkswaterstaat en de waterschappen werken samen aan de grootste waterveiligheidsopgave sinds de Deltawerken”, schrijft Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, in haar dagboek.

,,1 februari 1995. De waterstanden van de Rijn, Maas en Waal zijn extreem hoog en ik ben aan de buis gekluisterd.”

Michèle Blom
Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, blikt terug op het hoogwater van 1995, Dijkwerkers, 1 februari 2020.

Versterking Lauwersmeerdijk (Lauwersmeer-Vierhuizergat)

Tussen Lauwersoog en de Westpolder ligt de Groningse Lauwersmeerdijk. Hij voldoet niet meer aan de eisen voor veiligheid, hij moet dus versterkt.

Het versterkingsproject bestaat het project uit drie fases.

  • De eerste fase is de verkenningsfase. Die is gestart in 2017. In de verkenningsfase is op hoofdlijnen vastgesteld wat de beste oplossingen zijn voor dijkversterking en welke projecten ‘gekoppeld’ kunnen worden.
  • De tweede fase is de planuitwerkingsfase. Die fase is in 2020 gestart. Plannen worden daarin concreet gemaakt: hoe hoog wordt de dijk, welk type bekleding wordt gekozen en hoe kunnen koppelkansen worden uitgevoerd?
  • De derde fase is de realisatiefase. In die fase wordt er daadwerkelijk aan de dijk gewerkt. De realisatiefase start in maart 2023.

In 2025 hoopt men het project af te ronden; de dijk moet dan tot zeker 50 jaar tegen overstromingen bescherming bieden. Nu, eind 2020, staat men aan het begin van de planuitwerkingsfase.

Versterking Lauwersmeerdijk (Lauwersmeer-Vierhuizergat), Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 12 november 2020.

Wetterskip Fryslân start met verkenning dijkversterking Koehool-Lauwersmeer

Beeld: ©Wetterskip Fryslân

Op 14 augustus (2020) maakte Wetterskip Fryslân melding van de start van de verkenning om 47 kilometer Waddenzeedijk tussen buurtschap Koehool (boven Tzummarum) en het Lauwersmeer (net voorbij Paesens-Moddergat) te versterken. De komende periode wil het Friese waterschap in goede samenhang met het Deltaprogramma samen met de omgeving kijken welke oplossingen er zijn om de dijk te versterken om daarmee te voldoen aan de moderne veiligheidseisen in combinatie met het verbeteren van het landschap en de natuur. Het startdocument voor deze verkenning lag tot en met 28 september ter inzage. In deze periode kon men zienswijzen indienen. Na verwerking van de reacties wordt een definitief plan gemaakt. Dat moet uiterlijk 2023 worden opgesteld zodat men dan met de werkzaamheden kan beginnen. Het hele project moet in 2028 klaar zijn.

De versterkingsoperatie gaat ruim 300 miljoen euro kosten. Hoe de plannen er concreet gaan uitzien, wordt pas later duidelijk. De komende maanden wordt met andere partijen – gemeenten, provincie, Rijkswaterstaat, It Fryske Gea, landbouworganisatie LTO en bewoners gekeken naar de mogelijkheden en wensen om het gebied rondom de dijk landschappelijk, ecologisch en duurzaam te verbeteren. De ideeën die hieruit voortvloeien worden niet door het zogenoemde Hoogwaterbeschermingsprogramma ((HWBP), dat de gehele Nederlandse kustlijn bestrijkt, gedekt. ,,Voor het HWBP is het uitgangspunt dat de dijk veilig en toekomstbestendig moet zijn. Daarbij is het credo sober en doelmatig’’, aldus programmamanager Willem-Jan van Elsacker en projectleider Jan Hateboer.

Beeld: ©Wetterskip Fryslân

Waddendijk voor honderden miljoenen op de schop
Koen Pennewaard, Leeuwarder Courant, 14 augustus 2020





.

Wetterskip Fryslân staat dus op het punt om 47 kilometer aan Waddenzeedijk op te knappen. ,,Dit is het grootste dijkverstevigingsproject van Nederland”, zegt bestuurder Bé de Winter tegen Friesch Dagblad-journalist Geert Veldstra op 15 augustus 2020:

Zeedijk bij Koehool richting Roptazijl. Beeld: Jan Spoelstra

Waddendijk klaargemaakt voor nog eens vijftig jaar hoog water
Geert Veldstra, Friescg Dagblad, 15 augustus 2020





.

De versterking van de Waddenzeedijk tussen Koehool en Lauwersmeer is voor Wetterskip Fryslân het grootste project in zijn bestaan. Het waterschap kiest voor een gebiedsgerichte aanpak en dat is nieuw. ,,Het is een geweldige, uitdagende, maar ook noodzakelijke opgave”, zegt diezelfde bestuurder Bé de Winter, die sprak met een redacteur van het vaktijdschrift H2O Actueel:

 Beeld uit startdocument

Wetterskip Fryslân begint aan ‘geweldige, uitdagende, maar ook noodzakelijke dijkversterking’
H2O Actueel, 15 augustus 2020



.

‘Futuring Corona’: hoe verhoudt de huidige Coronacrisis zich tot de veel grotere en aanhoudende klimaatcrisis?

Hoe verhoudt de huidige Coronacrisis zich tot de veel grotere en aanhoudende klimaatcrisis? Dat is de vraag die ‘The Urban Futures Studio‘ zichzelf stelt in een – tot nu toe – zevendelige vlog-serie: ‘Futuring Corona‘. Maarten Hajer, hoogleraar Urban Futures aan Universiteit Utrecht, nodigt samen met onderzoekers een aantal (internationale) experts uit om de huidige Coronacrisis te bespreken en er lering uit te trekken. Dat zijn in – eerste instantie – Detlef van Vuuren (hoogleraar Universiteit Utrecht), Linda Steg (hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen), Elena Bennett (hoogleraar McGill University) en Arjun Appadurai (hoogleraar New York University).

De eerste aflevering kun je hieronder bekijken. Aflevering 2 tot en met 7 vind je hier. 1 tot en met 4 zijn in het Nederlands. De vierde, waarin Maarten Hajer en Lisette van Beek spreken met de Groningse hoogleraar Linda Steg, beveel ik je van harte aan – niet in de laatste plaats omdat Steg aan het einde van de vlog een interessante aanbeveling doet voor een vervolgvlog. Bij de vijfde aflevering schakelen ze over op Engels vanwege hun internationale gasten. Ze zijn terwijl ik dit bericht post op zoek naar manieren om alle content (online) beschikbaar te maken voor een internationaal publiek.

Futuring Corona: leren van de crisis #1, Vimeo-kanaal Urban Futures Studio, april 2020.

HET GROTE STRAATBERAAD; een ongewone VERGADERING met gewone mensen over de TOEKOMST van het KLIMAAT

In de laatste week van augustus hebben ‘gewone’ bewoners van Friese en Groningse straten, stegen, streekjes en hofjes, pleinen, kades en oeverstroken een ongewone vergadering: ze doen mee met ‘Het Grote Straatberaad‘. Friesland bijt het spits af op zondag 23 augustus. Precies een week later, op 30 augustus, praten burgers uit Groningse steden, buurtschappen en dorpen over de toekomst van het klimaat.

De organisatie van deze grootschalige noordelijke klimaatvolksraadpleging, die overigens ook in de weken erna plaatsvindt in AmsterdamDen HaagNijmegen en Rotterdam en culmineert in een bottom-up-verklaring tijdens het Warming Up Festival, is in handen van Warming Up.

Kunst en Landschap Noord Nederland brengt ‘Grote Straatberaaddagen’ van Fryslân en Groningen in beeld

Kunst en Landschap Noord Nederland gaat beide noordelijke Grote Straatberaaddagen op de voet volgen. In twee aparte blogs brengt het multimediale platform in oprichting alles wat je wilt weten over de voorbereidingen, het verloop en bijzondere momenten van beide dagen, en de ruimschootse media-aandacht (voor, tijdens en na) die dit bijzondere evenement ongetwijfeld zal opleveren. Klik op de illustratie hieronder:

HET GROTE STRAATBERAAD; een ongewone VERGADERING met gewone mensen over de TOEKOMST van het KLIMAAT

Het klimaat redden kan nog net, staat in steeds alarmistischer rapporten

‘De bezorgdheid die spreekt uit de vele klimaatrapporten groeit. Net als de kans dat de gestelde doelen niet worden gehaald’, schrijft Paul Luttikhuis in de NRC van 1 oktober 2020. In een analytisch artikel zet hij een scala aan internationale rapporten en resoluties van de laatste decennia voor je op een rijtje: vanaf de eerste resolutie (43/53) van het IPCC, het wetenschappelijke klimaatpanel van de Verenigde Naties dat in 1988 werd opgericht, tot aan het moment van schrijven.

Ze dienen allemaal als uitgangspunt voor beleid wereldwijd om klimaatverandering en verlies van biodiversiteit tegen te gaan. Maar de opwarming en het verlies van natuur gaan vaak veel sneller dan in de rapporten wordt beschreven. Gaan we het nog redden? Klik op de illustratie hieronder voor het antwoord op die vraag.

‘Het klimaat redden kan nog net, staat in steeds alarmistischer rapporten’, Paul Luttikhuis, NRC, 1 oktober 2020. Illustratie: Een stukje Amazone met aangrenzende sojavelden in het Braziliaanse Belterra. Beeld: ©Leo Correa/AP. 

Zorgen over klimaat flink toegenomen tijdens corona

Door het Coronavirus zijn Nederlanders zich meer dan ooit bewust van de gevolgen van klimaatverandering. Zo vindt maar liefst 80 procent dat we zuiniger moeten omgaan met het klimaat en is ruim de helft bereid het eigen reisgedrag hiervoor blijvend aan te passen. Dat blijkt uit onderzoek dat Ipsos in opdracht van ABN AMRO heeft verricht en publiceerde op 17 november 2020. Niet eerder sprak Nederland zich zo stellig uit voor het klimaat.

Als reden voor het sterk gegroeide milieubewustzijn noemen bijna 4 op de 10 Nederlanders de Coronacrisis. Ruim een derde beschouwt dit zelfs als een wake-up call om meer oog te hebben voor het klimaat. Ruim 40 procent woont daarbij graag in een maatschappij waarin we zowel financieel als persoonlijk om elkaars welzijn denken. Voordat de crisis begon, gebeurde dat nauwelijks, meent 85 procent. Klik op onderstaande illustratie om het hele rapport ‘Zorgen over klimaatverandering flink toegenomen tijdens corona‘ te lezen.

(Met dank aan Biojournaal, 17 november 2020)

‘Een zee van Eilanden – Topstukken uit Oceanië’

De zeespiegelstijging is geen probleem van de toekomst, maar van nu. Dat weten ze nergens beter dan in Oceanië, waar de band tussen mens en water innig is. Museum Volkenkunde maakt dat op een prachtige manier zichtbaar. De expositie is te zien tot en met 5 april 2021.

Bron: George Nuku – Bottled Ocean 2120 (2020)

EEN ZEE VAN EILANDEN – Topstukken uit Oceanië

De zee is altijd nauw verbonden geweest met de bewoners van Oceanië, de collectieve benaming voor duizenden eilanden in de Grote en Stille Oceaan. De eilanden vormen een verbindingsweg naar ‘anderen’, een middel om handel te drijven of om oorlog te voeren. Deze verschillende thema’s komen terug in de tentoonstelling Een zee van eilanden in Museum Volkenkunde in Leiden. Je ziet er adembenemende kano’s, sieraden, zeekaarten en objecten die verwijzen naar mythen rondom het water. Hier een preview:

EEN ZEE VAN EILANDEN – Topstukken uit Oceanië, Museum Volkenkunde, 3 maart 2020.

Vanwege de coronacrisis namen de cultuurvloggers van My Daily Shot of Culture het initiatief om met Thuismuseum.nl de cultuurhuizen en musea van Nederland te ondersteunen en bij jou (t)huis te brengen. Dankzij hen – vlogger Jip was te gast bij het Museum Volkenkunde – kun je nu alvast een ‘glimp’ van het museum opvangen.

Kunst en Landschap brengt zeespiegelstijgingsdiscussie vanaf 2020 in beeld

Ik ga – op hoofdlijnen en met ingang van dit bericht, januari 2020 dus – trachten je via deze pagina op de hoogte te houden van de zeespiegelstijging- en klimaatverandering-discussie. Relevante artikelen, opiniestukken en rapporten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat een reden Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag. Vanzelfsprekend zijn alle suggesties voor opname in dit overzicht welkom. Alvast dank daarvoor. En, wellicht ten overvloede, hier vind je een aantal artikelen en video’s die een goede bijdrage kunnen leveren aan het debat: de door mij gekwalificeerde ‘Must Reads‘.

De Waddenzee spoelt over de veerdam van Ameland

Laat ik beginnen met een bericht dat op 10 februari 2020 via het YouTube-kanaal van Ameland bij Kunst en Landschap binnenkwam. Niet direct bijdragend aan discussie, maar wel aardig om een van de belangrijkste principes van Kunst en Landschap onder de aandacht te brengen, dat van verbeelding: Full screen aan!

De Waddenzee spoelt over de veerdam, Nes, Ameland, 10 februari 2020.

Hoogwater maakt Kiekkaaste in Nieuwe Statenzijl onbereikbaar

Op 12 februari verbeeldde Luken Hulsker het hoge water op zijn Facebookpagina door onderstaande ‘plaatjes’ te schieten van de Kiekkaaste, de enige buitendijkse vogelkijkhut van Nederland die goed zicht geeft op de slikvelden van de Dollard – favoriete plek van vogelspotters en -fotografen en dankbaar object voor marketeers bij hun Groningenpromotie.

Maandoverzichten: artikelen en reacties op ‘Het water komt’ (vanaf januari 2020)

Januari 2021

Weerapp biedt tegenwicht voor ‘het nieuwe normaal’ van het KNMI
Sabien Froger, Trouw, 1 januari 2021


.

In de Kaspische Zee daalt de zeespiegel en dat is funest voor de zeehonden die er leven
Jelle Reumer, Trouw, 2 januari 2021


.

Many Scientists Now Say Global Warming Could Stop Relatively Quickly After Emissions Go to Zero
Bob Berwyn, Inside Climate News, 3 januari 2021


.

Van 2021 naar 2120; Op weg naar een groene toekomst voor Nederland
Tim van Hattum, Linkedin, 4 januari 2021

.

Plotselinge opwarming boven Noordpool brengt ons winterweer in de war
Rolf Schuttenhelm, Nu.nl, 7 januari 2021

.

Het blijft maar sneeuwen in Spanje, NOS Jeugdjournaal, 9 januari 2021.
Grieken trekken massaal naar het strand vanwege abnormale warmte, NU.nl, 10 januari 2021.
Expedition Wadden coast: Onlanden – natural climate buffers, Rijke Waddenzee, 11 januari 2021

Opwarming dreigt onbetaalbare kostenpost te worden voor arme landen
Rolf Schuttenhelm, NU.nl, 14 januari 2021

.

Oxfam: Rijke landen komen toegezegde klimaathulp arme landen niet na
Rolf Schuttenhelm, NU.nl, 14 januari 2021

.

Ask a scientist – Adaptation Gap Report author answers your questions on climate change adaptation, UN Environment Programme, 14 januari 2021.

Voer actie op en pas je aan aan ‘nieuwe klimaatrealiteit’, dringt het VN-milieuverslag aan
VN-Nieuws, 14 januari 2021


.

Adaptation Gap Report 2020
United Nations Environment Programme (2021). Adaptation Gap Report 2020. Nairobi








.

World Disasters Report 2020
International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies, Geneva, 2020 (I.v.m. de Klimaatadaptatietop van 25 en 26 januari 2021 is dir rapport hier opgenomen. Het verscheen medio 2020, red)





.

De prijs van klimaatverandering
Ralf Bodelier, Het Financieele Dagblad, 16 januari 2021



.

Komt er een einde aan de wereldwijde opwarming?
Bart van den Dikkenberg, Reformatorisch Dagblad, 16 januari 2021


.

Aanpassen aan klimaatverandering kost tijd, dus we moeten opschieten
Marjolijn Haasnoot, NRC (Opinie), 18 januari 2021


.

Skiermûntseach wurdt ûnleefber as it net ophege wurdt
Omrop Fryslân, 19 januari 2021


.

Forumstudio 1A Middag, Act & Adapt – Sponsland en officiële opening Klimaatadaptatieweek Groningen, Klimaatadaptatie Groningen, 19 januari 2021.

VN: Landen moeten zich sneller wapenen tegen gevolgen klimaatverandering
MO, Mondiaal Nieuws, 19 januari 2021


.

Oproep tot nationaal onderzoeksprogramma en pilots klimaatbestendige  kustlandschappen
WWF(+), 20 januari 2021

.

Tropische regengordel aan de wandel door warmer klimaat
Knack Weekend, 20 januari 2021


.

Organisaties roepen op tot snellere zoektocht naar oplossingen klimaatproblemen kust
Omrop Fryslân, 21 januari 2021

.

We moeten leren leven met klimaatverandering
Wytze van der Gaast, Dagblad van het Noorden (Opinie), 21 januari 2021


.

Forumstudio 1A Middag, Klimaatadaptatie Groningen, 21 januari 2021.

De Waddenkust, vanwege zeespiegelstijging een hoge dijk of toch een zachte kustlijn?
Theo Klein, Friesch Dagblad, 21 januari 2021

.

‘Veel meer geld nodig om extreem weer op te vangen’
NOS Nieuws, 22 januari 2021


.

Klimaattop in Nederland tijdens coronacrisis belangrijker dan ooit: ‘Virussen als COVID ontstaan door klimaatverandering’
Josefin Hoenders, EenVandaag, 22 januari 2021
.

‘Veel extra geld nodig tegen onvermijdelijke gevolgen klimaatverandering’
Flóri Hofman, NRC, 22 januari 2021


.

State and Trends in Adaptation Report 2020
Building Forward Better from Covid-19: Accelerating Action on Climate Adaptation
Global Centre of Adaptation, 22 januari 2021








.

1 EEN WERELDWIJDE JEUGD-OPROEP TOT ACTIE, Klimaatadaptatie Groningen, 22 januari 2021
Trailer Climate Adaptation Summit 2021 – Gemeente Amsterdam – Urban Water Challenges, CAS TV, 22 januari 2021.

Mens kan er niet meer omheen: aanpassen aan klimaat moet
Paul Luttikhuis, NRC, 24 januari 2021


.

‘Rijke landen rommelen met klimaatfinanciering voor ontwikkelingslanden’
Renee van Hest en Marijn Duintjer Tebbens, NOS (Nieuwsuur), 24 januari 2021
.

De kwelders bij Delfzijl zijn een voorbeeld voor de rest van de wereld in strijd tegen de zeespiegelstijging
Onno Havermans, Trouw, 25 januari 2021

.

Building with Nature – Creating implementing and upscaling Nature based Solutions, EcoShape, 25 januari 2021.

De opwarming van de aarde gaan we zo niet verslaan
HOE WE ONS AANPASSEN AAN HET VERANDERENDE KLIMAAT
Marcel aan de Brugh, NRC, . 25 januari 2021

.

Opinie: ‘Stop de klimaathypocrisie’
Mark Brakel en Liset Meddens, Het Parool, 25 januari 2021



.

Global Ice Melt Matches Worst-Case Climate Scenario, Study Says
Laura Millan Lombrana, Bloomber Green, 25 januari 2021

.

Regeringsleiders beloven gevolgen klimaatverandering beter aan te pakken
AD, 25 januari 2021


.

Jongeren zijn het radicaalst in de strijd tegen klimaatverandering: helft wil nieuwe kerncentrales
Niels Markus, Trouw, 25 januari 2021


.

Vergeten we onze uitstoot niet te verlagen als we praten over dijken?
Rolf Schuttenhelm, NU.nl, 25 januari 2021

.

In 20 jaar tijd bijna een half miljoen doden als gevolg van klimaatverandering
Désirée le Roy, Welingelichte Kringen, 25 januari 2021


.

Klimaatverandering zorgt voor stilstaande windmolens en waterkrachtcentrales
Maarten Veeger, RTL Nieuws, 26 januari 2021


.

RIJKE LANDEN BELOOFDEN KLIMAATHULP EN GAVEN NATUURRAMPEN
Roxane Soudagar, Powerswitch, 26 januari 2021

.

Samsom: Nederlands reductiedoel waarschijnlijk 52%
Katrijn de Ronde, Energeia, 26 januari 2021


.

De dubbele klimaatagenda van Nederland
Daniëlle Hirsch en Pieter Pauw, NRC (Opinie), 26 januari 2021


.

Klimaatexpert Louise van Schaik: ‘Nu zien wat er van de beloften terechtkomt’
Frank Straver, Trouw, 26 januari 2021


.

‘Soms denk ik: laten we dat woord klimaatadaptatie maar schrappen’
Marcel aan de Brugh, NRC, 26 januari 2021


.

Verkiezingsdebat VNCI en VNPI 26 januari 2021, Koninklijke VNCI, 27 januari 2021.

Klimaattop is vergeefs zolang arme landen niet worden geholpen
Redactie NRC (Commentaar), 28 januari 2021


.

Europees klimaatbeleid eist forse inspanningen van het nieuwe kabinet
Erik van der Walle, NRC, 29 januari 2021


.

Advies: nieuw kabinet moet klimaatmaatregelen ‘verdubbelen’
NOS NIeuws, 29 januari 2021

.

Bestemming Parijs
Wegwijzer voor klimaatkeuzes 2030, 2050
Eindrapportage van de studiegroep Invulling klimaatopgave Green Deal







.

Opinie: Aanpassen aan klimaatverandering of verzuipen?
Jeroen van Herk en Titian Oterdoom, Friesch Dagblad, 30 januari 2021

.

Op papier zijn we klimaathelden
Marike Stellinga, NRC, 30 januari 2021






.

Stel dat de zee opeens twee meter stijgt
Arjen Schreuder, NRC, 31 januari 2021

Februari 2021

NL Kiest: Burgerberaad voor het klimaat, Pakhuis de Zwijger, 3 februari 2021.

Natuurorganisaties pleiten voor minder diep maken van Nieuwe Waterweg
H2OActueel, 3 februari 2021

.

‘We hadden dit eerder serieuzer moeten nemen’
Sal Hagen, Jaap Tielbeke en Coen van de Ven, De Groene Amsterdammer, 3 februari 2021


.

Kan 5G-technologie het klimaat redden?
Rien Emmery, Knack, 3 februari 2021



.

Opinie: En woesjjj, daar pompen we al dat kostbare water weg
René Didde, de Volkskrant, 4 februari 2021


.

In de grote binnenzeeën daalt het water juist – en dat is ook een gevolg van klimaatverandering
Tomas van Dijk, de Volkskrant, 5 februari 2021


.

Hoogwater niet benutten voor zandgronden
Martijn van Rossum, Nieuwe Oogst, 6 februari 2021


.

N-onderzoek: ‘Plantaardig dieet minst populaire oplossing voor klimaatverandering’
Eva Kestemont, KnackWeekend.be, 6 februari 2021


.

De Verkiezingen: Klimaatdebat, De Balie TV, 5 februari 2021.

Hoe nieuw onderzoek aantoont dat smelten van het ijs wellicht het grootste drama ooit is voor mensheid
Business AM (Bron: Newsweek), 7 februari 2021


.

Plan: megadam bouwen die Noordzee afsluit en beschermt tegen zeespiegelstijging, Rogiér Dankerlui, NH Nieuws, 8 februari 2021.

Waarin we de politieke ideeën over klimaatbeleid bespreken
Marike Stellinga en Erik van der Walle, NRC (podcast), 8 februari 2021

.

Dit vinden politieke partijen van het klimaat en stikstof
NU.nl, 8 februari 2021


.

Gletsjermeer zorgt voor gevaar
René Fransen, Nederlands Dagblad,  8 februari 2021


.

Hoe pakken gemeenten klimaatadaptatie aan?
Kennisportaal Klimaatadaptatie, 9 februari2021


.

Klimaatverandering kan rol hebben gespeeld bij dodelijke vloedgolf in Indiase Himalaya
Ben van Raaij, de Volkskrant, 10 februari 2021

.

Hoe het Parijse klimaatakkoord elk jaar miljoenen levens kan redden
Vivian Lammerse, Scientias, 10 februari 2021


.

Verkoelende La Niña kan de door ons veroorzaakte opwarming niet overstemmen
Scientias, 10 februari 2021


.

‘Zeespiegelstijging blinde vlek in plannen ruimtelijke ordening’
Reformatorisch Dagblad (Bron: ANP), 11 februari 2021

.

‘Nederland vergeet stijgende zeespiegel in plannen voor ruimtelijke ordening’
Hans Verbraeken, Het Financieele Dagblad, 11 februari 2021

.

Ruimte voor de toekomst
Sweco (Whitepaper), 11 februari 2021


.

Meeste Europese landen bereiden zich voor op zeespiegelstijging
Groene Ruimte, 11 februari 2021

.

Sweco: miljardeninvesteringen weer op de schop bij zeespiegelstijging
H2O, 13 februari 2021

.

Juist de centrale bank kan meer doen tegen klimaatverandering
Esther Bijlo, Trouw, 22 februari 2021

.

Goed klimaatbeleid draait niet om haalbaarheid maar om noodzakelijkheid
Mathijs Boom en Eva Rovers, NRC, 24 februari 2021


.

Timmermans: EU moet zich nú wapenen tegen hittegolf en hoogwater
Leeuwarder Couranr (Buitenland), 24 februari 2021


.

Nooit eerder zoveel zachte dagen als deze winter
BNN/VARA Vroege Vogels, 24 februari 2021


.

Sir David Attenborough waarschuwt de wereld voor klimaatverandering: “Wat we ook doen, we kunnen het niet meer omkeren”
Het Laatste Nieuws (MVW, AP), 24 februari 2021
.

Waarschuwing drinkwaterbedrijven en waterschappen: de beschikbaarheid van water is niet vanzelfsprekend
Onno Havermans, Trouw, 25 februari 2021


.

We springen te nonchalant met ons water om: ‘Tijd voor een watertransitie’
Onno Havermans, Trouw, 25 februari 2021


.

Water verbindt
Unie van Waterschappen en Vewin, 25 februari 2021









.

Facebook voegt labels toe aan berichten over klimaatverandering
Mashable Benelux, 25 februari 2021




.

C02-compensatie is juist schadelijk voor natuurbeheer en klimaatbeleid
Stephan Brandigt en Petra Lettink, Trouw, 25 februari 2021

Klimaat- en waterevenementen 2021

Januari 2021

Klimaatadaptatieweek Groningen: 19 t/m 25 januari 2021

Klimaatadaptatieweek Groningen
Alle (online- en doe-) evenementen tijdens de Klimaatadaptatieweek op een rijtje

Het Digitale (Grote) Straatberaad Groningen: 19 t/m 23 januari 2021

Digitale Straatberaad Groningen
Vier (digitale) themagesprekken over gezondheid, economie, democratie en mobiliteit, Warming Up. Groningers gaan op 19, 20, 21 en 23 januari samen (met online buren) in gesprek over klimaatgerelateerde onderwerpen. Een ongewone vergadering voor gewone mensen.

WAAA seminar: On the way to the Wadden Adaptation Action Agenda: 20 januari 2021

On the way to the Wadden Adaptation Action Agenda Online seminar. Organisatie: Programma naar een Rijke Waddenzee, Rijkswaterstaat, Provincie Groningen, Provincie Friesland, Eems Dollard-2050, Investeringskader Waddengebied, Waterschap Noorderzijlvest, woensdag 20 januari 2021, 14:00-16:30 uur. (Live stream)

Jongerenklimaattop (Youth for Climate Adaptation Conference): 22 januari 2021

DE STEM VAN JONGEREN
Jongerenklimaattop voor en door jongeren (Gemeente Groningen, Provincie Groningen en het Global Center on Adaptation), Groningen, 22 januari 2021 (fysiek/online; voorbereiding op Climate Adaptation Summit; 25 januari 2021)

ONLINE Klimaattop – 25 januari 2021

Nederland organiseert in januari online klimaattop
H2O-Actueel, 20 mei 2020

Top klimaatadaptatie 2021(Wereldwijd Online!): 25-26 januari 2021

Climate Adaptation Summit 2021
Betreed hier de virtuele conferentieruimte!

Februari 2021

De Waddenkust Ontwaakt! – symposium over Unesco biosfeergebieden: 5 februari 2021

Symposium De Waddenkust Ontwaakt!
Symposium over Unesco biosfeer-gebieden en de kandidaatstelling van de Waddenkust, Holwerd aan Zee samen met de Nederlandse Unesco Commissie (i.h.k.v. Unesco ‘Man & Biosphere Programme’), 5 februari 2021, 13:30-16:00 uur (online event; inschrijving open)

Webinar: Op naar de 55 procent CO2-reductie: 5 februari 2021

Op naar de 55 procent CO2-reductie
Webinar ‘Klimaatakkoord’; zeven sprekers onder leiding van Ed Nijpels, 5 februari, 10:00-11:30 uur

Online Waterdebat: 9 februari 2021

Online Waterdebat – Unie van Waterschappen en VEWIN
Waterdebat over de transitie van ons huidige watersysteem met 2 talkshows o.l.v. Maarten Bouwhuis, 9 februari, 15.30-17.30 uur (Aanmelden: tot maandag 1 februari)

Jonge klimaatbeweging ‘Klimaatkandidaten-debat’: 10 februari 2021

Kijk je mee naar het Klimaatkandidaten-debat?
Jonge Klimaatbeweging, 10 februari 2021, 18:30 uur (Let op! Het debat is van 19:30 naar 18:30 verplaatst i.v.m. maatregelen omtrent het coronavirus.)

Online Seminar 4 jaar Green Deal Duurzaam GWW 2.0: 11 februari 2021

Online Seminar 4 jaar Green Deal Duurzaam GWW 2.0
Vooruit- en terugblik Duurzaam GWW via online seminar, 11 februari, 15.00-17.00 uur (Diverse gasten w.o. Jan Rotmans, gespreksleider: Aldith Hunkar

Boekpresentatie en debat ‘After us the deluge’ (Na ons de zondvloed): 18 februari 2021

Boekpresentatie en debat ‘After us the deluge’ (Na ons de zondvloed)
Na presentatie van ‘After us the deluge’ door Kadir van Lohuizen volgt een debat over de klimaatcrisis en de stijgende zeespiegel met een aantal prominente gasten. Watergezant Henk Ovink modereert. Pakhuis de Zwijger, 18 februari 2021, livecast v.a. 16:00 uur

Maart 2021

Klimaatalarm 2021: 14 maart 2021

Klimaatalarm 2021
Diverse organisaties slaan het #Klimaatalarm! Op meerdere locaties (coronaproof) door heel Nederland (Oproep), 14 maart 2021

November 2021

Klimaattop COP26 Glasgow: 1 tot 12 november 2021

Uitstel van de VN-klimaattop in Glasgow, wat heeft dat voor gevolgen?
De UNFCCC besloot mei 2020 de klimaattop COP26 in het Schotse Glasgow vanwege de coronacrisis met een vol jaar uit te stellen. Medio-2021: tussentijdse klimaattop in Italië.
(Ben van Raaij, de Volkskrant, 29 mei 2020)

.