HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING


Zo’n 10.000 jaar geleden werd de basis gelegd voor wat wij nu kennen als onze kustlijn. 8.000 jaar voor onze jaartelling lag de kustlijn 75 kilometer noordelijker. Het was het einde van de laatste IJstijd. De zeespiegel lag 30 tot 40 meter lager dan nu, Nederland lag vast aan het Verenigd Koninkrijk. De ijskappen smolten en de zeespiegel begon te stijgen…

Noordkust, Het Groninger Landschap, Strawberry fields, script Gerben werkt, 2010.

Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten?

Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten? Dat is voor Rijksbouwmeester Floris Alkemade de centrale vraag van deze tijd. Hij zoekt het antwoord in datgene waar Nederlanders goed in zijn: de verbeelding!

Deze video prijkt niet voor niets bovenaan deze pagina, ook Kunst en Landschap gelooft in de kracht van verbeelding. Sterker, het is een van de basisprincipes van het multimediale platform in oprichting.

Kijk hieronder naar een verkorte weergave van Alkemade’s ‘Brainwash Talk‘ op en van Omroep Human. De hele uitzending (11:42 min.) kun je hier terugkijken: Floris Alkemade: De kracht van verbeelding.

Alleen verbeelding kan ons redden – Rijksbouwmeester Floris Alkemade, YouTube-kanaal Brainwash, 4 augustus 2020

Special Kunst en Landschap over zeespiegelstijging en klimaatverandering

,,Deze blogbijdrage – ik heb hem inmiddels ‘blogboek’ gedoopt – start met de crossmediale campagne ‘Het water komt’ van De Correspondent-journalist Rutger Bregman en de reacties daarop. Hij vervolgt met – af en toe met een educatief tintje – discussie- en opiniestukken op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing.

Goed op de hoogte blijven van de actuele ontwikkelingen? Hou dan de (bijna dagelijkse) updates van deze pagina in de gaten. Alle artikelen zijn in handige maandoverzichten gerangschikt. ‘Corona-jaar-2020’ in beeld! Bookmarken mag.”

Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap

Klimaatverandering bedreigt het voortbestaan van Nederland

,,Beste landgenoot, laat ik de dreiging wat duidelijker beschrijven. Het voortbestaan van Nederland staat op het spel”, schrijft Rutger Bregman in een brief gericht aan alle Nederlanders en gepubliceerd in het AD van 29 januari 2020.

Hij spreekt met deze brief de lezer persoonlijk aan om in actie te komen tegen zeespiegelstijging en wil hem of haar bewegen het tij letterlijk te keren. In een voorpublicatie legt hij uit dat de nood hoog is en wil hij hen behoeden voor een Watersnoodramp als die van 1953, of erger.

,,Er is een kans dat onze kinderen afscheid moeten nemen van steden als Den Haag en Delft, Rotterdam en Amsterdam, Leiden en Haarlem. Dat zeg ik niet, dat zeggen tal van Nederlandse wetenschappers.


Rutger Bregman
Rutger Bregman, ‘Het water komt’, YouTube-kanaal De Correspondent, 28 januari 2020.

Het bericht luidde een gezamenlijke crossmediale campagne in van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij ter promotie van zijn nieuwe boek ‘Het water komt‘. Lezers konden zelf een vorm kiezen waarin ze het boek gratis wensten te ontvangen – als luisterboek, e-book of paperback door het hieronder te bestellen!

De actie begon op 29 januari, vlak voor de jaarlijkse herdenking van de Watersnoodramp van 1953 op 1 februari, een van de grootste overstromingen uit de geschiedenis van Nederland. De campagne liep door tot en met 30 april 2020. Tot die tijd konden lezers het boek gratis ontvangen. De actie is inmiddels beëindigd en leverde bij De Correspondent een viertal publicaties op.

Johan van Veen, Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven

,,Als er nu één verhaal verteld moet worden, dan is dat het verhaal van Johan van Veen. Een van de grootste Nederlanders aller tijden. Hij was de vader van de Deltawerken, en zijn verhaal laat zien: we kunnen de strijd tegen het water opnieuw winnen.”


Rutger Bregman

Dat verhaal is natuurlijk menigmaal verteld, maar zaken raken in de vergetelheid – ook belangwekkende. Zo niet bij het online tijdschrift Historiek waar ik vaak te rade ga in mijn onbedwingbare honger naar historische feiten en feitjes. Ik stuitte bijvoorbeeld op onderstaand filmpje over de Watersnoodramp van 1953. Het ging vergezeld van de volgende tekst:

,,Bij springtij volle maan en Z.W. storm braken de dijken in Zeeland Noord Brabant en Zuid Holland. 1800 mensen kwamen om het leven. Hier een filmpje over die dagen en een jaar later. Heel Nederland zamelde geld in voor de wederopbouw onder het motto beurzen open en dijken dicht. Er was een liedje op de radio waar ik me enkele regels van herinner Van hier tot Hinderlopen. Van Dokkum tot Maastricht Beurzen open en dijken dicht.”


Matthijs Rodijk

Johan van Veen, dus. Onder het pseudoniem Cassandra, wier vloek het was dat zij de toekomst kon voorspellen maar dat niemand haar ooit geloofde, waarschuwde waterstaatkundige Johan van Veen (1893-1959; hij overleed in het jaar van mijn geboorte) vanaf 1937 in publicaties in vaktijdschrift ‘De Ingenieur‘ voor de te lage dijken langs de Zeeuwse en Hollandse zeegaten. Had ‘De Ramp in 1953′ voorkomen kunnen worden als er was geluisterd naar Van Veen?

Je leest het in een prachtige Historiek-bijdrage van Hans Middendorp: ‘Johan van Veen (1893-1959), Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven’, 30 januari 2020. Klik op de foto hieronder om er achter te komen!

Johan van Veen – Foto: Hans Middendorp / familiearchief Van Veen

Evenals Thomas van Seeratt in 1717 werd de Groninger Johan van Veen niet serieus genomen

De waterstaatkundig ingenieur Johan van Veen kwam uit de Groningse havenplaats Uithuizermeeden. In het kader van De Verhalen van Groningen herinner ik me een bijdrage van Emmy Wagenaar Hummelinck, die geheel aan hem gewijd was: ‘Johan van Veen voorzag de Watersnoodramp van 1953‘.

Uithuizermeeden, 17 oktober 1979: onthulling borstbeeld dr.ir. Johan van Veen

V.l.n.r.: borstbeeld, de beeldhouwer Onno de Ruyter, burg. J. Zandbergen, prof. dr. L. Boersma en de weduwe van Johan van Veen, mevr. Van Veen. Beeld: ANP Fotoarchief.

Op zaterdag 17 oktober 1979 – ik was koud een maand neergestreken in (de stad) Groningen om te beginnen aan mijn studie aan de NLO, de Nieuwe Lerarenopleiding Ubbo Emmius – werd in Uithuizermeeden, aan het Johan van Veenplein, een borstbeeld onthuld, ontworpen door beeldhouwer Onno de Ruijter uit Meppel.

Roelke Nienhuis, projectmanager dorpsvernieuwing bij de gemeente Groningen wees me onlangs op ‘Staat in Eemsdelta‘, een website van de toenmalige gemeenten Delfzijl, Appingedam en Eemsmond, waar kunst in de openbare ruimte en Rijksmonumenten getoond wordt. Je gaat hier naar de pagina van de buste van Johan van Veen.

Johan van Veen was geestelijk vader van het Deltaplan: ‘Hij wilde ‘bouwen’ met de natuur’

,,Een fascinerende biografie van een van de grootste Nederlanders aller tijden: Johan van Veen. Zijn naam zou niet misstaan tussen die van illustere figuren als Willem van Oranje en Michiel de Ruyter, Aletta Jacobs en Annie M.G. Schmidt. En toch kennen de meeste Nederlanders hem niet.”


Rutger Bregman

Het was een lang gekoesterde wens die in vervulling ging. Op 24 september 2020 verscheen de herziene herdruk over het leven en werk van Johan van Veen, de vader van het Deltaplan. Op Neeltje Jans hief schrijver Willem van der Ham het glas tijdens de officiële presentatie van ‘Johan van Veen, meester van de zee. Grondlegger van het Deltaplan‘. Lees hierover in een vooraankondiging van Jan van Damme in de Zeeuwse Provinciale Courant – een dag voor de presentatie: ‘Johan van Veen was geestelijk vader van het Deltaplan: ‘Hij wilde ‘bouwen’ met de natuur’‘.

Meer dan 60 jaar na zijn dood krijgt Johan van Veen een blijvende herinnering

Onthulling standbeeld Johan van Veen, Capelle aan de IJssel, 28 september 2020. Beeld Karen van Burg.

In Capelle aan den IJssel, vlakbij de Hollandsche IJsselkering, het eerste van de Deltawerken, is op 28 september 2020 een standbeeld onthuld van de man die bij veel Nederlanders onbekend is gebleven: waterstaatkundig ingenieur Johan van Veen. Meer dan 60 jaar na zijn dood krijgt hij nu toch een blijvende herinnering. Deltacommissaris Peter Glas was aanwezig bij de onthulling van het standbeeld, een initiatief van stichting De Blauwe Lijn.

‘Vader van de Deltawerken’ heeft nu standbeeld in Capelle aan den IJssel, Rijnmond, 28 september 2020.

Een deel van de plannen van Johan van Veen wordt bewaard bij het Nationaal Archief in Den Haag. Een ander deel ligt in het Zeeuws Archief. Ook de familie Van Veen heeft stukken van de ingenieur. Stichting De Blauwe Lijn wil al deze stukken bijeenbrengen om jonge mensen te inspireren.

,,Het borstbeeld van Van Veen aan de Hollandsche IJssel moet mensen eraan herinneren dat de strijd tegen het water doorgaat.”


Karen van Burg

Dat zegt Karen van Burg, initiator van de stichting. Als het aan De Blauwe Lijn ligt, wordt de jongere generatie daarbij betrokken en uitgedaagd.

Aankondiging: Standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen in Capelle aan den IJssel, Stichting Blauwe Lijn, 28 september 2020.

Mij is ter ore gekomen dat Van Burg van plan is om dit project op film vast te leggen. Zodra daar wat meer over te vertellen (en te tonen) is, hoor je van me. Hier het artikel van Rijnmond, waarin Marcia Tap verslag doet van deze memorabele dag:

‘Vader van de Deltawerken’ heeft nu standbeeld in Capelle aan den IJssel
Marcia Tap, Rijnmond, 28 september 2020


.

Aftermovie – Onthulling standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen | 28-9-2020, Stichting Blauwe Lijn, 3 oktober 2020.

‘Het water komt’ bij De Wereld Draait Door

De keuze van het campagneteam om het AD in te zetten als primeurmedium voor de waarschuwende boodschap lijkt te rechtvaardigen, Bregman wil immers een zo groot mogelijk publiek bereiken met Het water komt en zeespiegelstijging gaat iedereen aan. Als ook Matthijs van Nieuwkerk diezelfde avond bijna een kwartier zendtijd inruimt voor de lancering van het boek bij De Wereld Draait Door is hij verzekerd van impact met een groot bereik.

Rutger Bregman waarschuwt alle Nederlanders bij DWDD: ‘Het water komt’, 29 januari 2020.

‘Geen paniek, zeespiegelstijging van 8 meter is zéér onwaarschijnlijk’

De boodschap kwam aan. Gesprek van de dag. Maar, ,,geen paniek“, zei Deltacommissaris Peter Glas de volgende dag – opnieuw in het AD – die namens de overheid verantwoordelijk is voor het Deltaprogramma-2020 om Nederland te beschermen tegen overstromingen.

,,Als Rutger Bregman het zou hebben over 75 centimeter had hij niet zoveel aandacht voor zijn open brief gekregen. Het zou kunnen hoor, een stijging van acht meter. Ooit. De vraag is wanneer. De kans dat een dergelijke stijging nog deze eeuw plaatsvindt, is zéér onwaarschijnlijk. We moeten nuchter blijven. Het zou een nachtmerrie zijn als het nu gebeurt. Maar dat is niet het geval. We hoeven geen paniek te zaaien.”


Deltacommissaris Peter Glas
Deltaprogramma Nederland, Rosendal Produkties, 1 februari 2020.

,,Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren. Geen andere delta ter wereld ontwerpt de hele waterinfrastructuur zó nauwgezet en met zúlke hoge veiligheidsnormen. In het buitenland zijn ze jaloers op ons. Landen als Bangladesh, Vietnam en de Verenigde Staten roepen onze expertise in.”


Deltacommissaris Peter Glas

Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren

Deltacommissaris Peter Glas memoreert ‘wateruitspraken’ uit de troonrede,YouTube-kanaal Deltacommissaris, 17 september 2019.
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag, YouTube-kanaal Deltacommissaris, 25 juni 2018.

Ciara-storm 2020, springtij en hoge rivierwaterstanden: keringen dicht!

Om je een indruk te geven dat Nederland (voorlopig) goed is voorbereid op een stijgende zeewaterspiegel, en over wat er allemaal komt kijken bij het beheer en onderhoud van ‘onze’ stormvloedkeringen, kun je kijken naar onderstaande video die Alex Pitstra maakte in opdracht van Rijkswaterstraat.

Op 10 februari 2020 heeft Rijkswaterstaat overigens, in verband met de Ciara-storm en springtij, en – mede daardoor – de hoge waterstand in de rivieren, verschillende stormvloedkeringen gesloten, waaronder de Haringvlietsluizen en de Hollandsche IJsselkering in Zuid-Holland. Hierdoor werd de waterstand in de rivieren niet verder opgestuwd vanuit zee. Dat we dit momenteel kunnen ‘reguleren’ is mede te danken aan noeste arbeid van weleer.

Op de schouders van reuzen: de vier stormvloedkeringen in Zuid-Holland, YouTube-kanaal Rijkswaterstaat (Alex Pitstra Media), 22 oktober 2018.

Promotiefilm bouw Deltawerken (1953-1963)

Deltawerken, oorspronkelijk materiaal: Cinecentrum Hilversum, Omroep Voorne, 10 februari 2014.

Begin van de bouw aan de Stormvloedkering in 1967

Trugkieke – Deltaplan: Bouw Stormvloedkering, Omroep Zeeland, 28 september 2020.

Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?

Onlangs verscheen een longread artikel over de zeespiegelstijging in de Financial Times, ook Peter Glas werd daarvoor geïnterviewd: ‘Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?‘, Simon Kuper, Financial Times, 30 januari 2020. Wel even registreren, maar het is de moeite waard.

The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?

Nog eentje vanaf de andere kant van de grote plas. In het eerste deel van een serie (Water Ways) van de Times (Picayune and Advocate) wordt onderzocht hoe de Nederlandse adaptatiestrategieën voor klimaatverandering een model zouden kunnen zijn voor de kust van Louisiana: ‘The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?‘ (Tristan Baurick, Water Ways, Nola.com, 6 maart 2020)

De Nederlandse Deltawerken: wereldvoorbeeld!

Simon Whistler, een Britse YouTube- en podcast host die in Praag woont, bespreekt op onnavolgbare wijze de Nederlandse Deltawerken in het kader van zijn ‘Megaprojects around the World‘.

Delta Works: An Example for the Rest of Us, YouTube-kanaal Megaprojects, 22 mei 2020.

Hoe bereiden Nederlanders zich voor op een overstroming?

Er zijn nogal wat plekken op de wereld waar men vertrouwt op de Nederlandse expertise om zich te beschermen tegen overstromingen en wateroverlast. Maar hoe is het gesteld met het vertrouwen in Rijkswaterstaat en wat doet en kan de Nederlander (zelf) doen bij een overstroming, met name als hij of zij woont, werkt en leeft in het zogenaamde risicogebied – maar liefst zestig procent van ons land?

Nederland voorbereid op een overstroming: hoe dan? YouuTube-kanaal Rijkswaterstaat, 21 februari 2020.

Kennisprogramma Zeespiegelstijging

In september 2019 is het Kennisprogramma Zeespiegelstijging gestart. Dit programma loopt tot en met 2025; over de voortgang wordt ieder jaar gerapporteerd in het Deltaprogramma. Het Kennisprogramma levert belangrijke beslisinformatie voor de volgende zes-jaarlijkse herijking van het Deltaprogramma, die wordt opgenomen in het Deltaprogramma 2027. Je kunt het hier downloaden.

Het Kennisprogramma richt zich primair op de effecten van zeespiegelstijging op de waterveiligheid (kustfundament, waterkeringen) en de zoetwatervoorziening (verziltings-problematiek). Maar ook de effecten op onze economie (havens/scheepvaart), ruimtegebruik (wonen, recreatie), landbouw en natuur/ecologie worden in het onderzoek meegenomen.

Deltaprogramma 2021, een nieuwe fase breekt aan!

Animatie Nationaal Deltaprogramma, YouTube deltacommissaris, 14 september 2020.

Op 15 september, Prinsjesdag-2020 – het kwik in Gilze-Rijen steeg tot recordhoogte (35,1 graden Celsius) – bood minister Cora van Nieuwenhuizen (Waterstaat en Infrastructuur) namens het Kabinet het Nationaal Deltaprogramma-2021 aan aan de voorzitters van de Tweede– en Eerste Kamer. Het Deltaprogramma is het jaarlijkse voorstel van de Deltacommissaris op het gebied van (water)veiligheid en zoetwatervoorziening.

Oproep Deltacommissaris aan alle ‘partijen’: ‘Water stuurt, in plaats van water volgt’

Met het Deltaprogramma-2021 gaat het Programma een nieuwe fase in. Het bevat de uitkomsten van de eerste zesjaarlijkse herijking van de in 2015 vastgestelde deltabeslissingen en regionale voorkeursstrategieën. Op basis van deze herijking komt de Deltacommissaris tot een drietal oproepen en adviezen:

  • een oproep aan keringbeheerders (en stakeholders) om de waterveiligheid in 2050 op orde te hebben (en cyberweerbaarheid hierin te betrekken),
  • oproep aan Rijks- en regionale partijen (ook private sector) om het werken aan het klimaatbestendig maken van vitale en kwetsbare functies te intensiveren,
  • oproep aan politiek om te voorkomen dat Covid-19 ertoe leidt dat het werken aan de voor Nederland existentiële opgaven van het Deltaprogramma stagneert.

Er is in het nieuwe Deltaprogramma veel aandacht voor de relatie ‘water’ en ‘ruimte’. De Deltacommissaris pleit met betrekking tot de grote veranderopgaven waar Nederland de komende decennia voor staat voor een voorname – sturende – rol van water. Hij kiest daarmee nadrukkelijk voor een integrale, gebiedsgebonden en ‘landschapsinclusieve’ benadering. Wat dat precies betekent kun je lezen op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.

,,De wateropgaven moeten sturend worden en randvoorwaarden aangeven voor de keuzes in de ruimtelijke inrichting van Nederland. Bij plannen en maatregelen voor nieuwe en bestaande woonwijken, infrastructuur, natuur, landbouw en energie moet water onderdeel uitmaken van de ruimtelijke afwegingen en planuitwerking. Water stuurt in plaats van water volgt!”


Peter Glas, Deltacommissaris
Deltavlog 10: Deltaprogramma 2021, YouTube deltacommissaris, 15 september 2020.

Dat de nood hoog is, illustreert zijn oproep aan alle ‘waterwerkers’ en betrokkenen in ons land op Linkedin, op Prinsjesdag-avond, bij de aankondiging van het Deltaprogramma-2021.

,,We hebben nog 30 jaar te gaan tot 2050, maar er is weinig tijd te verliezen, want de opgaven zijn groot! De uitvoering moet versnellen. Ik roep alle keringbeheerders en betrokken partijen op om alles op alles te zetten om de doelen voor waterveiligheid te realiseren.”


Peter Glas, Deltacommissaris

Klik op onderstaande illustratie om naar het Deltaprogramma-2021 te gaan, of om het te kunnen downloaden.

Deltaprogramma 2021, screenshot cover, Kunst en Landschap, 15 september 2020.

Elfde Nationaal Deltacongres 2020

Op donderdag 12 november vond – voor het eerst online vanwege Covid-19 – het elfde Nationaal Deltacongres via livestream plaats. Onder gespreksleiding van Rens de Jong vond een plenaire uitzending van ‘De Delta Draait Door‘ plaats. Delta-commissaris Peter Glas was daarbij zijn tafelheer.

Gasten aan de plenaire Deltatafel waren Cora van Nieuwenhuizen, minister van Infrastructuur en Waterstaat, Annemieke Nijhof, algemeen directeur van Deltares, Jeroen Haan, dijkgraaf en vice-voorzitter van het Bestuurlijk Platform Zoetwater, Ingrid Thijssen, voorzitter VNO-NCW en Peter Kuipers Munneke, NOS-weerman, meteoroloog en glacioloog. Tijdens de uitzending werden diverse digitale excursies door Nederland gemaakt en kon men kijken naar vooraf gemaakte video’s.

Inhoudelijke sessies

Na het plenaire deel namen de virtuele congresgangers in twee rondes met in totaal acht inhoudelijke sessies deel aan gesprekken over verschillende thema’s van het nationaal Deltaprogramma: droogte, klimaatbestendige woningbouw, integraal riviermanagement, ruimtelijke adaptatie, de energietransitie, hittestress en zeespiegelstijging. Ik neem sessie-3, die over het Kennisprogramma Zeespiegelstijging, hieronder voor je op in dit blogboek. De overige sessies en nog een hoop andere congresonderdelen kun je terugkijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Ik heb er een speciale playlist voor aangemaakt: (Online) Deltacongres 2020.

Sessie 3 Kennisprogramma Zeespiegelstijging, deltacommissaris, 16 november 2020.

De wetenschap is het erover eens: de aarde warmt op, zeespiegelstijging is daarvan het gevolg

Het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change, in het Nederlands de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering, is een organisatie van de Verenigde Naties om de risico’s van klimaatverandering te evalueren. Sinds zijn oprichting heeft het IPCC een reeks rapporten gepubliceerd die gelden als referentiewerken voor beleidsmakers, wetenschappers, studenten en andere specialisten. Deze rapporten hebben een grote invloed in het milieubeleid van vele regeringen. Telkenmale verschijnt een rapport, het laatste verscheen in september 2019.

Wie zegt er eigenlijk dat de aarde opwarmt?, NOS op 3, 21 september 2019.

In de twintigste eeuw is de zeespiegel ongeveer 20 centimeter gestegen. Voor Nederland is dit een van de belangrijkste gevolgen van de opwarming van het klimaat, volgens het KNMI, het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. (De link naar het KNMI verwijst door naar hun uitleg over zeespiegelstijging.)

Het IPCC verwacht dat de zeespiegel aan het einde van de 21e-eeuw op wereldschaal met 26 tot 82 centimeter zal stijgen. Uit satellietmetingen blijkt dat het zeeniveau niet overal op aarde even snel stijgt. De zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust was de afgelopen eeuw vrijwel net zo sterk als de wereldwijde stijging. Sybren Drijfhout, klimaatonderzoeker zeespiegelstijging bij het KNMI, beantwoordt drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging. Wat zijn volgens hem de redenen van zeespiegelstijging, en wat zijn ‘zijn’ verwachtingen voor de komende eeuw?

Drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging, KNMI, 30 juli 2019.

Heel Holland zakt!, de zeespiegel stijgt en de bodem zakt

De zeespiegel stijgt dus, en de bodem zakt. Maar hoeveel blijft onzeker. Hoe gaan we om met de fundamentele onzekerheid omtrent de zeespiegelstijging? Allereerst legt Reinier van de Berg je haarfijn uit wat de onderlinge relatie tussen zeespiegelstijging en bodemdaling is, en welke consequenties die heeft voor de inrichting en bebouwing van ons cultuur- en veenlandschap.

‘Heel Holland zakt!’, thema-uitzending Weer.nl, 7 oktober 2017.

In de jaren ’90 steeg de zeespiegel met ongeveer 2,5 millimeter per jaar. Inmiddels zitten we op 3,4 millimeter per jaar. De stijging versnelt dus.

‘De stijging van de zeespiegel versnelt’, Weer.nl, 10 maart 2018.

Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt

De bodem in het veenweidegebied van groten delen van West– en Noord-Nederland daalt in rap tempo. Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt. Dat heeft gevolgen voor de bewoners en gebruikers én voor de overheden die hiermee te maken hebben. Als er nu niks gedaan wordt tegen het vertragen van de bodemdaling, kunnen maatschappelijke kosten oplopen tot ruim 20 miljard in 2050 en gaat een typisch Nederlands cultuurlandschap langzaam ten onder. Aldus het Platform Slappe Bodem.

Kijk hier naar ‘Het zinkende land‘, een film van Manfred van Eijk (56:29 min.). Je kunt deze film ook bekijken bij De Kennis van Nu, een NTR-programma dat verdieping biedt op het gebied van wetenschap. Ze gaan met deze reportage letterlijk de diepte in.

Het zinkende land, YouTube Platform Slappe Bodem, 11 oktober 2018.

‘Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil’

Gloort er licht, als de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten op 3 november het Veenweideprogramma 2021-2030 gaan presenteren? Vraag het aan de ‘funderingsgedupeerden’, zoals de getroffen bewoners inmiddels worden genoemd, schrijft journalist Jantien de Boer in een longread in de Leeuwarder Courant over de funderingsproblematiek in de veenweidegebieden van Friesland. Ze voegde de daad bij het woord en oogstte vooral vermoeide blikken.

Beeld: Niels Westra

Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil
Jantien de Boer, Leeuwarder Courant, 24 oktober 2020


.

Klimaatverandering veroorzaakt nog meer funderingsschade

Uit nieuw onderzoek door instituut Deltares blijkt dat door droogte als gevolg van klimaatverandering huizen nog verder kunnen wegzakken dan verwacht, zo meldt Erik van Rein in Het Financieele Dagblad van 30 september 2020. Juist in de afgelopen jaren kwamen meer meldingen binnen over problemen vanwege bodemdalingen. Dat leidt mogelijk tot miljarden euro’s aan extra funderingsschade, vooral in het westen van Nederland, Friesland, delen van Overijssel en Zuid-Limburg.

,,We laten zien dat het echt een landelijk probleem is, niet alleen in de paar gemeenten waar al decennialang problemen bekend zijn.”


Sien Kok, onderzoeker Deltares
Beeld: Remko de Waal/ANP

Klimaatverandering veroorzaakt nog meer funderingsschade
Erik van Rein, Het Financieele Dagblad, 30 september 2020




.

‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’

Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteerden. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:

© Leeuwarder Courant

Dit is het programma voor de veenweide: grote ambities, krap budget
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020



.

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen

Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.

Beeld: Remco de Vries

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
NOS Nieuws (Bron: Omrop Fryslân), 4 november 2020


.

Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan

,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”

Beeld: Niels de Vries

Veenweideplan koel onthaald: ‘It plan sa’t it der no leit, is net goed genôch. It is tiid om echte keuzes te meitsjen’
Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020


.

,,Zowel landbouw- als natuurorganisaties zijn (dus, red.) niet blij met de plannen. Zeven verenigde boerenorganisaties vinden onder meer dat de resterende veengebieden, waar eerst geen peilverhoging wordt voorgesteld, ook volledig uit de plannen moeten worden gelaten. Natuurorganisaties vinden de plannen te vrijblijvend. Zij wijzen erop dat de nood tot maatregelen hoog is.” Dat schreef Pieter Atsma de volgende dag in het Friesch Dagblad.

Niels de Vries

Veenweide 2030: Fries veenweideplan staat of valt met het benodigde geld
Pieter Atsma, Friesch Dagblad, 5 november 2020





.

Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek

Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.

Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.

Kansen voor natuur als buffer tegen klimaatverandering

Ook door ruimte te geven aan natuurlijke processen is aanpassing aan klimaatverandering (klimaatadaptatie) mogelijk. Wageningen University & Research heeft onlangs een visie gepresenteerd voor Nederland in 2120 waarin natuur en natuurlijke processen de hoofdrol spelen. Natuurlijke klimaatbuffers kunnen water vasthouden en opvangen, watertekorten voorkomen en broeikasgasemissies verminderen. Sinds 2008 werkt de coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers aan 70 projecten met zogenoemde ‘natuurlijke klimaatbuffers’. Klik op de foto hieronder!

Zee levert zelf de klei voor het opvangen van zeespiegelstijging

Om ons land te beschermen wordt vaak als eerste gedacht aan hogere dijken of grotere gemalen. Er is echter meer mogelijk dan alleen technische oplossingen. Een oplossing die naast aan meer veiligheid ook bijdraagt aan meer biodiversiteit, een aantrekkelijker landschap en een gezondere leefomgeving. Hoe dan? Met Natuurlijke Klimaatbuffers. Met méér natuur ons land beschermen tegen klimaatverandering, het kan! Natuur als golfslagbreker, als CO2 opslag, als groene airco, als natuurlijke spons, als beschermende vooroever van dijken of als waterberging, er zijn zovele mogelijkheden. Kijk maar eens naar het principe van ‘dubbele dijken’, eén van de manieren waarop natuur kan helpen om kusten te beschermen, met zogenoemde wisselpolders:

Double Dikes, YouTube-kanaal NIOZ, 4 juni 2020.

Dijkversterking Eemshaven-Delfzijl

Als onderdeel van de dijkversterking Eemshaven-Delfzijl ontwikkelde de provincie Groningen samen met het waterschap Noorderzijlvest een dubbele dijk Nieuwstad, ten zuiden van de Eemshaven (zeedijk bij Bierum).

Project Dubbele Dijk, Provincie Groningen, 1 juni 2018.

POV-waddenzeedijken, Projectoverstijgende Verkenning Waddenzeedijken

Een dubbele dijk is maar één voorbeeld van een innovatieve natuurlijke toepassing om ons te beschermen tegen de steeds stijgende zee. Bij de drie noordelijke waterschappen is men daarvan al jaren lang doordrongen en is men naarstig op zoek naar slimme (duurzame en betaalbare) toepassingen om ons – samen met andere zogenoemde ‘stakeholderste wapenen tegen zeespiegelstijging. Kijk hieronder naar een filmpje uit 2014.

POV-waddenzeedijken, Custard on & offline communicatie, 24 november 2014.

De huidige Projectoverstijgende Verkenning POV-Waddenzeedijken bestaat uit twaalf onderzoeken naar innovatieve dijkconcepten langs de Waddenzee. Er wordt gekeken naar mogelijkheden om de noodzakelijke verbeteringen aan de waddenzeedijken sneller en goedkoper uit te kunnen voeren.

Op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap is een speciale playlist aangemaakt, waarop je de tot nu toe bedachte concepten (laatste update door waterschap Noorderzijlvest was 29 september 2015) kunt zien. Abonneren mag.

Waddenzeedijken versterking, Waterschap Noorderzijlvest (updates volgen).

‘GroenLunch’-Webinar ‘Natuurlijke klimaatbuffers’

Op 25 mei 2020 organiseerde de Friese Milieu Federatie namens de coalitie een digitale, interactieve ‘GroenLunch‘. Matthijs Nijboer, directeur-bestuurder Natuur en Milieu Overijssel en Chris Bakker, hoofd Natuurkwaliteit bij It Fryke Gea, namen deelnemers mee in de ‘boeiende wereld van natuurlijke klimaatbuffers’. Zij vertelden over de coalitie (CNK), gaven uitleg over zes typen klimaatbuffers en lieten inspirerende werkende voorbeelden uit de praktijk zien. Directeur-bestuurder- en programmamanager-FMF Monique Plantinga nodigt je uit om de ‘livestream’ terug te kijken:

GroenLunch Matthijs Nijboer en Chris Bakker, YouTube-kanaal Groenlunch, 25 mei 2020.

Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer tekende een dag later voor een artikel dat bij mij de website bijkans door het plafond liet gaan – ik had het weliswaar royaal op social media ‘uitgezet’, maar toch. Natuurlijke klimaatbuffers spreken dus tot de verbeelding. Uitnutten!. Nu we het toch over ‘verbeelding’ hebben; wat dacht je van die prachtige foto van Marcel van Kammen?

Beeld: LC, Marcel van Kammen

Zee levert zelf de klei voor het opvangen van zeespiegelstijging
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 26 mei 2020



.

Belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee is ons eigen strand

Op z’n waterscooter raast onderzoeker Matthieu de Schipper (TU Delft) veel langs de kust om het gedrag van water en zand te bestuderen. In een videocollege van de Universiteit van Nederland legt hij uit dat de belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee wel eens ons eigen strand kan zijn.

Zijn de dijken overbodig? YouTube-kanaal Universiteit van Nederland, 6 februari 2020.

Doorbraak in wetenschap: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot

Oostelijk van Griend (bij Terschelling) is een experiment om zeegras terug te brengen in het Waddengebied behoorlijk uit de hand gelopen. Met 170 bunder ligt bij het onbewoonde eilandje nu het grootste zeegrasgebied van het Nederlandse Waddengebied.

Al jaren proberen wetenschappers zeegras terug te krijgen in de Waddenzee. Dit jaar was er een echte doorbraak. De planten verspreiden zich buiten de proefvlakken. Afgelopen voorjaar is het zeegrasgebied toegenomen tot 100 bunder en nu is het 170 bunder groot. Het telt zo’n 100.000 planten.

Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot, Omrop Fryslân, 29 augustus 2020.

Zeegras is er zowel in een kleine als in een grote variant. Beide zijn grotendeels verdwenen uit de Waddenzee na de aanleg van de Afsluitdijk. Er kwamen toen ziekten in het zeegras. Het project loopt nog een jaar. In die tijd willen de onderzoekers de ‘plotjes’ die ingezaaid worden groter maken.

,,Wat we graag willen, is klein zeegras”, zegt Laura Govers, onderzoeker van de Rijksuniversiteit Groningen, die de wetenschappelijke kant van het project coördineert. ,,Als je veel klein zeegras hebt kunnen de Wadplaten meer slib invangen en zijn ze beter bestand tegen zeespiegelstijging. Dat is een langetermijneffect.” Op sommige plekken bij Griend neemt het nu al toe. Lees hier het hele artikel: ‘Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot‘ (Omrop Fryslân, 29 augustus 2020).

Deltafacts: altijd de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit

Nederland ligt in een delta van vier internationale rivieren. Zelfs in de
droge zomers van 2018 en 2019 stroomde er water door die rivieren en stond er water in de sloten. Waar maken we ons druk om, hoor je sommigen zeggen; het valt toch allemaal wel mee?

Waterbeheerders en direct belanghebbenden weten wel beter. Zij kregen te maken met beperkt scheepvaartverkeer, beregeningsverboden, droogvallende beken, verdorde natuur, blauwalgen, ondergelopen straten, verzilting en oogstschade. En dat terwijl wij Nederlanders bekend staan om
ons waterbeheer.

Om natuurlijke omstandigheden te beheersen en die te verbeteren, en om
dat ook in de toekomst te kunnen blijven doen, zijn innovatie en kennisontwikkeling onontbeerlijk. De Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA), een kenniscentrum van de regionale waterbeheerders (veelal de waterschappen), speelt daarbij sinds 1971 een belangrijke rol.

Als je altijd goed op de hoogte wilt zijn van de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit, raad ik je aan hun Deltafacts-pagina te bezoeken. Je kunt er gericht je vragen stellen.

Reinier van den Berg: ‘Global warming is eigenlijk verandering van water’

Interview met Reinier van den Berg, YouTube-kanaal STOWA, 9 april 2019.

VPRO-Tegenlicht: Waterlanders

Bekijk hier de uitzending ‘Waterlanders‘ van VPRO-Tegenlicht van 22 september 2019. Met daarin verwachtingen van en oplossingsvoorstellen voor, maar ook kansen die benut kunnen worden bij zeespiegelstijging. Klik op de illustratie hieronder voor de reportage en een stortvloed aan achtergrondinformatie.

Moeten we Zeeland opgeven om Nederland te redden?

Nederland geniet een internationale status op het gebied van waterbeheersing. We zijn goed met water. Het is misschien wel het enige waar we onze overheid blind op vertrouwen. Is dat wel terecht?

Bij datzelfde VPRO-Tegenlicht verkenden ze alvast een aantal toekomstscenario’s voor als we te maken (kunnen) krijgen met ongekend hoge waterstanden. Moeten we bijvoorbeeld Zeeland opgeven om Nederland te redden? Vele Meet Ups (hopelijk vanaf 2021 in samenwerking met Kunst en Landschap) zullen er de komende jaren aan gewijd worden. Tegenlicht ging in maart weer van start met hun prachtige onderzoeksjournalistieke reportages. Hieronder de trailer.

Heel Europa beschermd door één Noordzee-dijk

Zeeland opgeven alleen is niet voldoende volgens oceanograaf van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), Sjoerd Groeskamp. ,,Als we niets doen aan de zeespiegelstijging, dan zal op termijn Amsterdam niet meer bestaan, en Rotterdam is dan ook niet veilig meer. En schrap half Nederland eigenlijk maar van de kaart”, aldus de aankondiging van het televisieprogramma Op1.

Om dit rampscenario te voorkomen, bedacht Groeskamp een plan: een soort afsluitdijk van Frankrijk tot aan Groot-Brittannië en van Groot-Brittannië tot aan Noorwegen. Heel Europa beschermd door één Noordzee-dijk.

Oceanograaf Sjoerd Groeskamp wil Noordzee afsluiten om Europa te beschermen tegen stijgend zeewater, YouTube-kanaal Op1, 17 februari 2020.

Maak van de Noordzee een badkuip

Op zaterdagochtend 29 februari lichtte Groeskamp zijn ‘megalomane, wellicht onontkoombare plan’ bij Mieke van der Weij in het radioprogramma Nieuwsweekend nogmaals toe:

,,Twee dammen met een lengte van in totaal 637 kilometer tussen Bretagne, via de Shetland-eilanden naar Noorwegen. Het kan over vijftig jaar de enige oplossing zijn om 25 miljoen Europeanen te beschermen tegen de gevolgen van de verwachte zeespiegelstijging.”


Tekst: redactie Nieuwsweekend

Klik op Mieke om de uitzending te bekijken en te beluisteren.

Mieke van der Weij in gesprek met oceanograaf Sjoerd Groeskamp, radiogrogramma Nieuwsweekend, 29 februari 2020.

Samenwerking tussen kunst en wetenschap leidt tot groter publieksbereik

Sjoerd Groeskamp trok met zijn plan (de ‘broodnodige’) media-aandacht tot ver over onze landsgrenzen. Als je wilt weten hoe ver, en je je verder wilt verdiepen in het (ontstaan van het) Northern European Enclosure Dam (NEED)-plan, raad ik je aan zijn website te bezoeken. Hij heeft het allemaal prachtig in kaart gebracht – je vindt er een schat aan informatie over (zijn onderzoek aan) zeespiegelstijging in relatie tot klimaatverandering.

Grasduinend op zijn site werd ik getroffen door onderstaand filmpje, een ‘Argo-stop-motion-animatie‘ die bedoeld is om kinderen (en volwassenen) te inspireren om zich bezig te houden met mariene wetenschap. Het is tegelijkertijd eigenzinnig, leuk en informatief. De animatie legt uit wat een Argo-vlotter is, hoe deze werkt en hoe de verzamelde gegevens van het apparaat ons helpen de oceaancirculatie en het klimaat te begrijpen.

Niet alleen de video greep me bij de lurven, ook Groesbeek’s ‘verantwoording‘ – hij onderstreept ondubbelzinnig (het belang van) de relatie tussen kunst, wetenschap, onderwijs en publieksbereik. Dat sterkt me in mijn opvattingen dat ik met het initiatief ‘Kunst en Landschap‘ een goede weg ben ingeslagen.

Argo Floats : How do we measure the ocean?, IMOS5395, 10 maart 2014.

Nordsjøen dike; Nederland begint aan de bouw van een 600 kilometer lange dijk om de Noordzee

Illustrator Veerle van Herk raakte kort na de lancering van Sjoerd Groeskamp’s Northern European Enclosure Dam gefascineerd door dit immense dijkenproject. Ze ging aan de slag en werkte een aantal maanden hard aan een filmplan voor ‘Nordsjøen dike‘, waarmee ze onlangs afstudeerde aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam.

Dat plan wil ze graag uitwerken en ‘omzetten’ in een korte en absurdistische film, die ze wil realiseren met de hulp van een groep talentvolle Rotterdamse filmmakers die haar filmdebuut naar een hoger niveau moet tillen. Dat doet ze onder andere via ‘hét platform voor crowdfunding in de creatieve sector’ voordekunst.nl.

Nordsjøen dijk, Voordekunst, augustus 2020.

Van Herk dacht met zo’n € 4.500 aan donaties uit de brand te zijn. Op het moment van schrijven en met nog vijf dagen te gaan heeft ze dat doelbedrag al bereikt en probeert ze nu de € 5.500 te halen. Ik vermoed dat de confetti binnenkort wel voor de tweede keer over de voordekunst-pagina zal dwarrelen.

Lees hier alles over haar filmproject: Nordsjøen dike. Doneren mag natuurlijk. Ook via het Haarlems Weekblad kom je meer over dit prachtige project van de oorspronkelijk Haarlemse Veerle van Herk te weten.

Haarlemse illustrator zoekt hulp om korte film over Noordzeedijk te realiseren
Haarlems Weekblad, 13 augustus 2020



.

Hoe ver kunnen we gaan in deze maakbare wereld? Veerle van Herk te gast bij Mirthe van der Drift in radioprogramma Fris!

Je kunt Veerle en haar plan zelfs beluisteren: ze was op zondagochtend 23 augustus 2020 te gast bij Mirthe van der Drift in het NPO 1-radioprogramma ‘Fris! Klik op de illustratie hieronder om de uitzending te beluisteren.

Schets voor scène 2: Een werkvoorbereider doet een deformatiemeting op de plek waar de dijk komt te liggen. Illustratie: Veerle van Herk.

De film én het beeldend werk zullen in het najaar van 2020 worden vertoond op verschillende locaties in Rotterdam en onderdeel zijn van de afstudeerexpositie van de Willem de Kooning Academie. Daarnaast hoopt Veerle van Herk haar project op diverse plekken te kunnen exposeren om zo het vraagstuk rondom de stijgende zeespiegel een platform te bieden.

Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging

,,Nederland moet ingrijpend op de schop als het zich wil beschermen tegen een mogelijk extreem stijgende zeespiegel. De kans op zo’n scenario wordt nu nog klein geacht, maar is niet ondenkbaar”, schrijft Marcel Aan de Brugh in de NRC van 30 september 2019.

Kennisinstituut Deltares publiceerde diezelfde dag, in samenwerking met een aantal universiteiten en het Planbureau voor de Leefomgeving, een rapport, ‘Verkenning Deltares – Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging‘, waarin vier opties voor de toekomst worden verkend. Dit is gedaan in opdracht van deltacommissaris Peter Glas. Voor dit rapport zijn 180 plannen uit heel Nederland verzameld, en gebundeld. Klik ook even op KustWikidee, het presenteert ideeën en plannen voor kustontwikkeling en adaptatie aan zeespiegelstijging.

Marjolijn Haasnoot, senior onderzoeker bij Deltares, legt hieronder uit hoe adaptatiepaden plannen- en beleidsmakers kunnen helpen bij het omgaan met onzekerheden. Deze aanpak brengt verschillende toekomstscenarios in beeld en helpt knikpunten te bepalen.

Adaptatieknikpunten, Deltares, 21 november 2014.

Nederland moet ingrijpend op de schop

Elk van de vier opties vraagt dus harde, ingrijpende keuzes. Worden bijvoorbeeld delen van Nederland geëvacueerd of teruggegeven aan de zee? Of legt Nederland nieuwe eilanden aan voor de kust die een „mega-investering” en gigantische hoeveelheden zand vragen?

Marcel Aan de Brugh bespreekt in ‘Nederland moet ingrijpend veranderen om zeespiegelstijging op te vangen‘ alle opties. Fijn dat NRC onderaan dit artikel vijf andere lezenswaardige, aan zeespiegelstijging gerelateerde, bijdragen opgenomen heeft. Je boft maar.

Zwartste scenario zeespiegelstijging steeds realistischer

,,Maatregelen om klimaatverandering te beperken en voorbereiding op de gevolgen van zeespiegelstijging worden steeds urgenter”, is de reactie van diezelfde Marjolijn Haasnoot op 25 augustus 2020 in H2O, een uitgave van het Koninklijk Nederlands Waternetwerk, op een artikel, ‘Earth’s ice imbalance‘, van onderzoekers van de universiteiten van Leeds, Edinburgh en het University College London.

,,Dit onderzoek, dat voor het eerst het smelten van ijs op integrale wijze in kaart brengt, maakt aan veel onduidelijkheid een einde.”


Marjolijn Haasnoot

Zwartste scenario zeespiegelstijging steeds realistischer: aarde verloor 28 biljoen ton ijs in 30 jaar
H2O Actueel, 25 augustus 2020

.

Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen

Illustratie bij ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen’, Hans Middendorp, 30 januari 2020.

Er zijn met ingang van het nieuwe decennium nogal wat beschouwingen op de toekomst losgelaten. Voor wat betreft toekomstverwachtingen en oplossingen in de strijd tegen zeespiegelstijging kreeg ik op 30 januari jongstleden een aardige blogbijdrage onder ogen van – opnieuw – Hans Middendorp: ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen‘.

In een uitgebreid overzicht, waarin hij ook ‘Het water komt‘ van Bregman bespreekt en ‘bekritiseerd’, doet hij een aantal voorstellen tot zeespiegelstijgingoplossingen en wil hij niet (tot 2050) wachten om daarmee aan de slag te gaan. Klik hier om het te lezen.

,,Zo pleit ik voor een zeesluis in de Nieuwe Waterweg, om Rotterdam en Dordrecht te beschermen. Als die er in 2050 ligt, kunnen we daar een eeuw mee vooruit. Maar wat doen we daarna?”


Hans Middendorp

Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!

Uit: Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!’, blog Hans Middendorp, 12 december 2017.

Op 31 januari 2020 werd Hans Middendorp door ‘BN De Stem‘ als gast de ruimte geboden om zijn opinie, over zeespiegelstijging, en wat daartegen te doen is om ook in de verre toekomst droge voeten te houden, kenbaar te maken. Het opiniestuk ‘Oproep aan kabinet Rutte III: maak Deltawerken voor 2050 af‘ in BN De Stem vind je (ook) in de rubriek hieronder, waarin ik ‘alle’ reacties’ op ‘Het water komt‘ voor je op een rijtje heb gezet.

De basis voor deze oproep van Middendorp aan premier Rutte ligt aan een eerdere blogbijdrage van deze water- en ruimtestrateeg, die hij op 12 december 2017 reeds aan het net toevertrouwde; deze wil ik je niet onthouden: ‘Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!‘.

De Haakse Zeedijk: een totaalplan voor een klimaatbestendig Nederland bij zeespiegelstijging

In beide hierboven beschreven artikelen van Hans Middendorp komt ‘De Haakse Zeedijk‘ – niet toevallig, hij maakt onderdeel uit van de Adviesgroep De Haakse Zeedijk – ter sprake. Deze ontleent zijn naam aan de grondlegger van een plan om Nederland te behoeden voor çatastrofale rampen ten gevolge van zeespiegelstijging: Rob van den Haak. De werktuig- en scheepsbouwkundige overleed op 4 augustus 2019 op 90 jarige leeftijd.

Van den Haak startte in 1993 met onderzoek naar drijvende golfdempers. In 2003 lanceerde hij, samen met ir. Pieter Stokman, de eerste plannen voor een dijk in zee als oplossing voor de stijgende zeespiegel. In de jaren daarna optimaliseerde hij het plan en presenteerde het op diverse congressen en bijeenkomsten. De Haakse Zeedijk is een hoge, brede zeedijk, zo’n 25 km voor de huidige kust met tussenliggende bekkens met een blijvend peil rond 0-NAP, waarin de rivieren uitstromen.

De Haakse Zeedijk, Dutch Coastline Challenge, juli 2019.

Nieuw Deltaplan: grote zeedijk 25 kilometer voor Nederlandse kust

Dick Butijn zat en zit met Van den Haak achter De Haakse Zeedijk. Hij zet de plannen na het overlijden van Rob van den Haak voort als de ‘Adviesgroep De Haakse Zeedijk‘ en praat mee over de herijking van het Deltaprogramma richting 2026.

De Haakse Zeedijk

Op 4 juli 2020 verscheen bij het onafhankelijke nieuwsplatform Innovation Origins een tweetal met elkaar samenhangende artikelen waarin de aanpak voor een Haakse Zeedijk beschreven wordt, één beredeneerd vanuit de Nederlandse situatie, en één vanuit Europees, zo je wilt wereldperspectief. Butijn gaat daarbij in op zowel Rutger Bregman’s ‘Het water komt‘ als de plannen van Sjoerd Groeskamp die pleitte voor een omsluiting van de Noordzee. Wat Dick Butijn betreft hoeven we niet uit deze twee uitersten te kiezen en ligt er een heel wat realistischer plan klaar, dat stapsgewijs gerealiseerd kan worden. Beide artikelen zijn de moeite waard. Ik neem ze hieronder en in het maandoverzicht juli op:

Nieuw Deltaplan: grote zeedijk 25 kilometer voor Nederlandse kust
Dick Butijn, Innovation Origins, 4 juli 2020


.

Een dijk als ontsnappingsroute van het rijke westen
Dick Butijn, Innovation Origins, 4 juli 2020


.

Innovation Origins kwam op 10 juli 2020 met een podcast op hun volledig vernieuwde website waarin je kunt luisteren naar een interview met Dick Butijn over hoe de De Haakse Zeedijk ons – Nederland en Europa – volgens hem kan beschermen tegen het opkomende water:

Hoe beschermen we Nederland en Europa tegen het opkomende water?
Innovation Origins, 10 juli 2020 (podcast)








.

Innovatieve kustlijnzorg met de ‘Dutch Coastline Challenge’

Elk jaar onderhouden we onze kust met gemiddeld 12 miljoen m3 zand. Hierbij worden broeikasgassen uitgestoten. Met het programma Innovaties in de Kustlijnzorg wil Rijkswaterstaat het reguliere kustonderhoud duurzamer maken. Op 20 april was op De Bouwcampus in Delft de eerste bijeenkomst van de Dutch Coastline Challenge: over de opgave om de Nederlandse kust in de toekomst veilig en duurzaam te houden.

Maak kennis met de Dutch Coastline Challenge, juli 2019.

EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug

Journalist Carlien Bootsma liep hartje winter-’19/’20 drie weken langs de Waddenzee. Foto: DvhN, Siese Veenstra.

,,De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad. Journalist Carlien Bootsma loopt hartje winter drie weken met een tentje rond de Waddenzee om te vertellen over wat dat teweegbrengt”, schreef Maaike Borst, journalist bij het Dagblad van het Noorden, in haar aankondiging van ‘Expeditie Waddenzee‘ op 27 december 2019 in datzelfde dagblad: ‘Journalist Carlien Bootsma reist met een tentje rond de Waddenzee: Als het einde dreigt van een oneindig landschap‘.

Bootsma begon haar voettocht langs het UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel en via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze deed (en doet) verslag voor Dagblad van het Noorden, tijdschrift Noorderbreedte en De Correspondent.

Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’

Een gebied met Unesco-status dat bedreigt wordt door zeespiegelstijging vraagt natuurlijk om adequate bescherming. Daartoe is (o.a.) een heuse Waddenacademie opgericht. Deze verbindt kennis over het waddengebied met betrekking tot geowetenschap, ecologie, cultuurhistorie, economie, klimaat en water en maakt deze toegankelijk en toepasbaar.

Bekijk hieronder een korte film waarin het wetenschappelijk rapport ‘Sea-level rise, subsidence and morphodynamics in the Dutch Wadden Sea; 2030, 2050, 2100’ in negen minuten wordt samengevat. Je kunt hem ook op een later tijdstip bekijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap.

Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’, YouTube-kanaal Waddenacademie, 22 mei 2018.

Voor Kunst en Landschap volgde ik Bootsma op de voet. Dagelijks bezocht ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkwam – deed ik suggesties voor haar verhaal.

In een aparte blogbijdrage ‘EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug’ krijg je in vijf (bij Noorderbreedte zelfs tien!) etappes (wekelijkse updates) een beeld van Carliens Expeditie langs de oevers van de Waddenzee.

Korte sfeerimpressie Carlien’s Waddentocht

Klik op de foto hieronder voor een rijk geïllustreerd verslag van haar 300 kilometers lange tocht.

Carlien Bootsma bij haar vertrek in Nieuwe Statenzijl. Foto: Carlien Bootsma / BLICmedia

Reacties op ‘Het water komt’ in de media en verdere discussie

Niet alleen de Deltacommissaris, ook Eric Wiebes, Minister van Economische Zaken en Klimaat, pareerde ‘Het water komt‘ met een snelle reactie. Op 2 februari jongstleden schoof hij aan op de bank bij Rick Nieman bij het zichzelf als ‘rechts georiënteerd opinieprogramma’ afficherende WNL Op Zondag:

Minister Wiebes: Nederland komt niet onder water te staan, WNL, 2 februari 2020.

,,De voorspellingen van Rutger Bregman zijn niet leidend voor het kabinet; wij volgen het internationale klimaatpanel. Iedereen mag zijn punten naar voren brengen, maar dit is een hyperbool.”


Eric Wiebes

Als door een hond gebeten klom Bregman in zijn toetsenbord en betreurde de wijze van repliek van de minister door een ‘bijdrage‘ te posten op Linkedin.

,,Ik vond het een treurige reactie. Het *zijn* namelijk niet mijn voorspellingen. Het zijn de risico-inschattingen van wetenschappers die werken in opdracht van de Nederlandse overheid.”


Rutger Bregman

‘Wéér is het te droog. Wat gaan we eraan doen?’

Hoe een gortdroge zomer Nederland verschrompelde, NOS op 3, 28 oktober 2018.

De extreme droogte van 2018 heeft allerlei partijen wakker geschud. Ook 2019 en het afgelopen voorjaar waren extreem droog. ,,Onze omgang met water moet op de schop”, schrijft NRC-journalist Marcel aan de Brugh op 15 mei jongstleden in ‘Wéér is het te droog. Wat gaan we eraan doen?‘. Je vindt dit artikel natuurlijk ook terug in het maandoverzicht-mei-2020 van Kunst en Landschap..

Ministeries, provincies, gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven verenigden zich in de Beleidstafel Droogte en kwamen op 18 december 2019 met hun ‘Nederland beter weerbaar tegen droogte – Eindrapportage Beleidstafel Droogte‘, een rapport met 46 aanbevelingen om Nederland beter te wapenen tegen komende droogtes. Die worden momenteel binnen het Deltaprogramma uitgewerkt.

Om je indruk te geven van de problematiek kun je onderstaande video van het Flows-platform bekijken:

De droogte in Nederland, van dag tot dag

In de tweede week van augustus 2020 volgde De Volkskrant de droogte. Waar was de nood het hoogst, vroegen Mirjam Leunissen en Joris Tieleman zich af, en wat konden ze (toen, red.) de komende dagen verwachten?

De kaart, samengesteld door onderzoeksbureau HydroLogic, vergeleek de toestand van de bodem, gemiddeld over zeven dagen, met dezelfde periode in alle voorgaande jaren tussen 1970 en 2015. Hij combineerde satellietbeelden, neerslagradar, bodemeigenschappen en grondgebruik in een hydrologisch model van de grondwaterstand en het vochtgehalte van de bovenste bodemlaag. De droogtevoorspelling, vijf dagen vooruit, maakte daarnaast gebruik van de weersvoorspelling van het KNMI. Lees hier:

Kennisontwikkeling via de proeftuinen van Lumbricus

Als we de problemen van bodemdegradatie, toenemende weersextremen en fragmentering van governance (i.e. sectoren acteren onafhankelijk van elkaar) niet in samenhang leren aanpakken, dan zal de veerkracht van het bodem- en watersysteem in de toekomst verder afnemen en neemt het risico op serieuze schade en misschien zelfs rampen toe. Zo valt te lezen op de website van Lumbricus. (De naam van het kennisprogramma Lumbricus is de Latijnse naam voor regenworm.)

,,De regenworm zorgt voor een vruchtbare bodem en graaft gangen waardoor het watervasthoudend vermogen van de bodem toeneemt. Daarnaast is de regenworm een bouwer met natuur pur sang. Vandaar de naam.”


Lumbricus
Programma Lumbricus hoofdfilm, Waterschap Vechtstromen, 27 juli 2017.

Kern van Lumbricus is de integrale, gebiedsgerichte benadering van het bodem- en watersysteem en het vergroten van de betrokkenheid van de belanghebbenden. Het onderzoeksprogramma richt zich voornamelijk op de hoger gelegen zandgronden in het oosten en zuiden van Nederland. Zo, dat de omstandigheden voor landbouw, natuur en recreatie zo goed mogelijk (geborgd) zijn. Er wordt gewerkt met een tweetal proeftuinen aan de hand van vier thema’s: Bewuste Bodem, Wellend Water, Boeiende Beekdalen en Goede Governance.

Hou vast dat water!

,,Snel water afvoeren zit in het Nederlandse DNA. Maar steeds vaker kampt ons land met droogteperioden. Water vasthouden is daarom tegenwoordig minstens zo belangrijk.” Dat zegt René Didde in het septembernummer van Wageningen World, een kwartaalblad voor relaties en alumni van Wageningen University & Research. Lees hieronder zijn artikel Hou vast dat water! Didde gaat uitgebreid in op het kennisprogramma Lumbricus (en het ‘vervolgprogramma’ KLIMAP)

,,Er wordt volop geëxperimenteerd met methoden waar zowel de boeren als de natuur baat bij hebben. Het is zoeken naar een nieuw evenwicht tussen nat en droog.”


René Didde

Hou vast dat water!
René Didde, WUR (Wageningen World 03), september 2020



.

Water afvoeren naar de zee is (politiek) bewust beleid ten faveure van de landbouw

Niet alleen René Didde komt (en kwam) tot het advies om water langer vast te houden. Er wordt hier al meer dan dertig jaar voor gewaarschuwd. Stapels rapporten en onderzoeks-programma’s werden geschreven en besproken, maar ‘er moet na zoveel signalen natuurlijk wel een keer iets gebeuren met al dat onderzoek’, zegt oud wateronderzoeker Flip Witte in een uitzending van Nieuwsuur op 3 oktober 2020. Hij kan maar tot een conclusie komen: ‘de politiek heeft gewoon gefaald’.

,,Er is van alles beloofd, er zijn tussentijdse evaluaties geweest, maar de verdroging gaat gewoon door. Er is simpelweg onvoldoende met de onderzoeksresultaten gedaan.”


Flip Witte

Verdroging in Nederland is volgens Witte vooral een politieke keuze. Water afvoeren naar de zee is volgens hem namelijk al tientallen jaren bewust beleid ten faveure van de landbouw.

Waarom regen ons niet van de droogte gaat verlossen, Nieuwsuur, 3 oktober 2020.

Vanaf 22 september 2020 streamed Netflix de succesvolle documentaire ‘Kiss the ground’

In 2013 startte het wereldwijd succesvolle multimediale project ‘Kiss The Ground‘, een lange documentaire, verteld door onder andere bekend acteur Woody Harrelson, die licht werpt op een alternatieve benadering van landbouw – regeneratieve landbouw – die volgens de makers het potentieel heeft om ons klimaat in evenwicht te brengen, onze enorme watervoorraden aan te vullen en de wereld te voeden.

De één uur en 24 minuten durende documentaire werd op 22 september 2020 met veel marketinggeweld gelanceerd. (Ook) Nederlanders kunnen vanaf dat moment ervaren hoe de bodem als dé oplossing voor de klimaatcrisis kan worden gezien, hoe ‘de grond van de aarde de sleutel kan zijn in de strijd tegen klimaatverandering en voor het behoud van de planeet’. Bekijk hieronder de trailer. Voor de volledige Netflix-versie klik je hier.

Kiss the Ground Film Trailer (2020), Kiss The Ground, 21 augustus 2020.

Deltacommissaris Peter Glas: ‘Ombeperkt watergebruik niet meer vanzelfsprekend’

Die tweede week van augustus was de warmste week ooit gemeten.  Het kwik steeg dagelijks tot ver boven de 30 graden. Tegelijkertijd kampen we al jaren met (extreme) droogte. Drinkwaterbedrijven waarschuwden dat de waterdruk mogelijk naar beneden ging en om niet te veel zwembadjes te vullen. Autowassen moest ook maar een weekje worden uitgesteld. Moeten we anders omgaan met ons water?

In het NPO Radio 1-programma ‘Dit is de Dag‘ sprak Kefah Allush op zondagavond 16 augustus met Deltacommissaris Peter Glas, die in dit interview al aanstipte dat de urgentie van aanpassing van onze waterhuishouding door het Kabinet wordt onderkend blijkens een (op Prinsjesdag te melden) verdubbeling van het budget voor waterbeersing en droogtebestrijding: van 400 tot 800 miljoen euro. Kijk en beluister hier:

Deltacommissaris Peter Glas: “Ombeperkt watergebruik niet meer vanzelfsprekend”, of klik hieronder:

‘Het klimaat is de grootste bestuurlijke uitdaging van de komende tijd’

,,Het klimaat is de grootste bestuurlijke uitdaging van de komende tijd”, dat zei de (toenmalige nieuwe) dijkgraaf bij het Waterschap Brabantse Delta Kees Jan de Vet tegen Nico Schapendonk, die hem interviewde voor BN De Stem, en daar verslag van deed in ‘Nieuwe dijkgraaf West-Brabant: ‘Neem me niet kwalijk dat ik enig ongeduld heb’‘ op 12 september 2017 (!).

1.000 dagen later spreken ze elkaar weer. De Vet: ,,De snelheid van klimaatverandering wordt onderschat. Maar ik blijf gewoon doordrammen.” Kees Jan de Vet wil krachten bundelen en pleit voor een Netwerk Water & Klimaat. Lees hier ‘Kees Jan de Vet is 1000 dagen dijkgraaf: ‘Drinkwater sproeien op een sportveld… Is dat niet een beetje uit de tijd?’, of klik op de illustratie hieronder.

BN De Stem, 1 september 2020, beeld: © Marnix Schmidt

Bevolkingsonderzoek ‘Waterpeil-2020’: klimaatverandering wordt voor mensen steeds urgenter thema

Ongeveer twee derde van de Nederlanders heeft regelmatig te maken met wateroverlast. Steeds meer mensen nemen zelf maatregelen, vooral voor meer groen in de tuin en de opvang van regenwater. Toch is er nog veel winst te behalen, blijkt uit het onderzoek Waterpeil van het samenwerkingsverband Ons Water.

Dit onderzoek wordt om het jaar gehouden en richt zich op het waterbewustzijn van de Nederlandse bevolking. Er zijn 2.200 volwassenen vragen voorgelegd over onder andere klimaatverandering, waterveiligheid en wateroverlast. De uitkomsten zijn aan de vooravond van de Week van Ons Water (zie evenementenoverzicht 2020-2021) gepubliceerd.

Stortbui. Beeld: Roel Wijnants/Flickr

Twee derde bevolking ervaart wateroverlast, vaker eigen maatregelen
H2O Actueel, 12 oktober 2020


.

Ontdek hoe Nederland z’n weg zoekt in droge tijden

,,Bekijk hoe Nederland opdroogt, maar vooral ook hoe we dat oplossen”, twitterde minister Cora van Nieuwenhuizen op 28 augustus (2020). Ze wees met haar bericht op een interactieve pagina van NOS op 3, waar je aan de hand van verschillende vragen de weg gewezen wordt hoe zij daar op het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (momenteel) over denken. Duik de droogte in en bekijk hun oplossingen door op onderstaande illustratie te klikken: Interactief, en voor een breed publiek. Treed binnen!

Droogte-indicatoren voor anticiperend droogtebeheer

Na drie opeenvolgende droge jaren bruist het in Nederlandse ‘waterwereld’ van de ideeën om het watersysteem te hervormen. Voor een minder populair-wetenschappelijke blik op dit systeem wijs ik je graag op een afstudeeronderzoek van Rutger Weijers. Hij deed (samen met een team van andere droogtevorsers) bij Rijkswaterstaat voor zijn studie Watermanagement aan de TU Delft onderzoek aan alternatieve ‘droogte-indicatoren’ voor het huidige: ‘neerslagtekort’, dat momenteel als droogte-index gebruikt wordt. En, zo vraagt hij zich af, wat is droogte eigenlijk?

,,Oplossingen beginnen bij een heldere probleemdefinitie en scherpe indicatoren. Rutger Weijers ontleedt het droogteprobleem en testte de actiebereidheid op vijf verschillende droogte-indicatoren bij stakeholders.” Dat zegt ‘Flows‘, een platform dat met ‘TU Delft DeltaLinks‘ ‘waterprofessionals en betrokken burgers met overzicht’ inzicht en inspiratie biedt. Klik op de illustratie hieronder om Weijers‘ publicatie ‘Droogte-indicatoren voor anticiperend droogtebeheer‘ van oktober 2020 te bekijken.

Vanwege een regio-specifieke multidisciplinaire benaderingswijze, en om de verschillende droogte-indicatoren te testen, koos Rutger Weijers voor dit onderzoek waterschap Vallei & Veluwe als casestudie.

Flowsplaform.nl,, TU Delft DeltaLinks, oktober 2020.

Hoogst gemeten temperatuur ooit op aarde: 54,5 graden in de woestijn van de Amerikaanse staat Californië Death Valley

Terwijl wij ons druk maken wanneer gedurende een week de temperaturen oplopen tot ver boven de dertig graden hebben ze in Death Valley andere zorgen; daar stijgt het kwik momenteel tot bijna dubbele hoogte, zoals onderstaande foto laat zien: 59 graden Celsius, 17 augustus 2020. (De officiële temperatuur werd vastgesteld op 54,5, later gecorrigeerd tot 54,4 graden)

Beeld: Foto om de Dag-foto Chris Kijne. ©David Becker/ Reuters.

Platform Kunst en Landschap heeft de ambitie verandering, de veranderopgaven (transities) waar we de komende decennia voor staan, te willen verbeelden, het gelooft in de kracht van (radicale) verbeelding. Ik wil bovenstaande graag illustreren aan de hand van een ‘Foto om de Dag‘ van journalist, programmamaker en presentator Chris Kijne, die hij, zoals de titel doet vermoeden, ‘om de dag’ voorziet van een prozaïsch bijschrift – op Facebook en Instagram.

De kracht die uitgaat van deze vorm van ‘fotojournalistiek’ bewonder ik zeer. Kijne gebruikt, met een fotografische blik, een (meestal door een ander gemaakt) beeld, dat om een of andere reden indruk op hem maakt(e), om jou er (anders, of beter) naar te laten kijken – te zien. Dat, gelardeerd met en ondersteund door sterk verhalend tonend proza, maakt hem in mijn ogen, in optima forma, tot beeldend kunstenaar – en – daardoor – potentieel ‘ambassadeur van Kunst en Landschap’. Vanzelfsprekend heb ik hem om permissie gevraagd de Foto om de Dag van 19 augustus hier op te nemen; Kijne: ‘By all means‘.

‘Foto om de Dag’ van Chris Kijne van 19 augustus 2020

Foto om de Dag: ,,Het was een tweekolomsberichtje in de rubriek ‘Kort’ in de Volkskrant. U weet wel: zo’n rijtje faits divers in een strookje aan de krantenrand. Bijna nieuws, maar niet helemaal. Er stond in dat wetenschappers van de Ohio State University hebben geconstateerd dat het ijs op Groenland nu zo hard smelt, dat het ijsverlies niet meer gecompenseerd wordt door sneeuw. Zodat de wetenschappers nu zeker weten dat die ijslaag gaat smelten. Weg. Verdwijnen. Kantelpunt bereikt. Point of no return, ‘zelfs als de opwarming van de aarde morgen stopt’, zei één van de onderzoekers er fijntjes bij. Niks meer aan te doen. En dus ook niet aan de meters zeespiegelstijging, de schattingen hangen ergens tussen de vijf of zes, die het gevolg zal zijn van dat smelten. Het kan nog even duren, maar het gaat gebeuren. En het is veel sneller gegaan dan ze verwachtten. Zo staat het er, in dat twee-kolomsberichtje in de rubriek ‘Kort’. Daar staan vrijwel nooit foto’s bij, dus ik geef u deze even mee, van nog wat smeltend ijs. Het staat op het hoofd van Steve Krofchick uit Las Vegas die even is doorgereden naar Death Valley. Steve doet er verder niet toe, laten we hem ‘de mens’ noemen. Daar staat hij, naast de thermometer die nog iets meer aangeeft dan de deze week gemeten recordtemperatuur van 54,4 graden Celsius. Met smeltend ijs op zijn hoofd. Het leek me nuttig om er even een plaatje bij te doen, want u had er misschien overheen gelezen, over dat berichtje over het kantelpunt dat nu bereikt is, een kantelpunt dat een aantal jaren geleden nog als een absoluut rampscenario werd aangemerkt. (Foto: David Becker/ Reuters)”


Chris Kijne

‘De komende veertig jaar is het alleen nog maar warmterecord na warmterecord’

Het is pas half oktober, maar nu al weten we dat dit jaar de boeken in zal gaan als één van de warmste jaren – of misschien zelfs wel hét warmste jaar – ooit gemeten. Meteoroloog Helga van Leur weet waarom de temperatuurstijging in ons land harder gaat dan in andere landen. En ze vertelt ook welke parallellen er te trekken zijn tussen de klimaat- en de coronacrisis. Hieronder de (sterk) ingekorte versie van haar betoog op YouTube, het volledige gesprek kijk je hier terug

Helga van Leur: ‘De komende veertig jaar is het alleen nog maar warmterecord na warmterecord, Op1, 17 oktober 2020.

Hoe houden we Nederland weerbaar tegen droogte?

,,Nederland heeft een slim en doordacht watersysteem. Daar zijn wij Nederlanders trots op. Maar als we met ons waterbeheer doorgaan op de huidige weg dan zwemmen we op termijn in een fuik. Dat kunnen we voorkomen, maar dat vergt wel dat we nu keuzes maken.” Dat betoogden Marjolein Mens en Marjolijn Haasnoot afgelopen september op het Springtij Forum (2020).

,,Ruimtelijke ingrepen en transities in de landbouw en energie kunnen we aangrijpen om ook ons waterbeheer aan te passen aan klimaatverandering.”


Marjolein Mens en Marjolijn Haasnoot

Hoe houden we Nederland weerbaar tegen droogte?
Marjolein Mens en Marjolijn Haasnoot, Deltares, 13 oktober 2020




.

‘We hebben een ministerie van WROK nodig: Water, Ruimtelijke Ordening en Klimaat’

Ik vertel niks nieuws als ik zeg dat water essentieel is: voor de inrichting van ons land, voor het bedrijfsleven, voor de natuur, voor de drinkwatervoorziening. Toch is het opvallend afwezig in de politiek. Dat zegt Jos Peters, adviseur Water bij Royal Haskoning DHV, een onafhankelijk internationaal ingenieurs- en projectmanagementadviesbureau op het gebied van duurzame ontwikkeling en innovatie, in een opiniestuk in watervakblad H2O Actueel op 7 november 2020.

Peters pleit daarin voor een ministerie van WROK: Water, Ruimtelijke Ordening en Klimaat. Hij vindt dat water een prominente plek moet krijgen in de verkiezingsprogramma’s en in de komende kabinetsformatie, én dat het een speerpunt moet zijn voor de lange termijn. Mirjam Jochemsen sprak met hem.

,,Veranderingen komen pas op gang als we als maatschappij de urgentie voelen. Met alleen beleid komen we er niet. We hebben behoefte aan lef en langetermijnvisie. Het hangt naar mijn stellige mening niet op enkel technologie.”


Jos Peters
Jos Peters, © H2O

‘Water verdient een ministerie van WROK’
Jos Peters, H2O Actueel (Opinie), 7 november 2020







.

VN-rapport: aarde wordt ‘onbewoonbare hel’ door overstromingen en droogte

Beeld: © Getty Images

De 21ste eeuw is twintig jaar bezig en in die jaren zijn er 7348 rampen wereldwijd geteld. Dat is bijna twee keer zoveel als in de twintig jaar daarvoor (1980-1999). Een nieuw VN-rapport schetst een somber beeld voor de toekomst. Dat meldt RTL Nieuws op 16 oktober 2020.

Bij die ruim 7000 rampen in de afgelopen twintig jaar zijn vier miljard mensen getroffen en meer dan één miljoen mensen overleden. De toename is mede toe te schrijven aan klimaatverandering, zeggen de VN-onderzoekers in Human cost of disasters. An overview of the last twenty years (2000-2019).

Overstromingen komen vooral voor in landen in Azië zoals Pakistan, India en China, terwijl ze in Afrika juist te maken hebben met de gevolgen van droogte. In Europa leiden hittegolven tot de meeste doden.

In diezelfde maand verscheen ook een VN-rapport over waarschuwingssystemen voor het weer. Omdat extreem weer in de toekomst toeneemt moeten die snel verbeterd worden, met name voor ontwikkelingslanden. Lees hier het RTL Nieuws-artikel, dat – samen met de beide VN-rapporten – (ook) is opgenomen in het oktober-maandoverzicht onderaan dit blogboek.

Beeld: © Getty Images

VN-rapport: aarde wordt ‘onbewoonbare hel’ door overstromingen en droogte
RTL Nieuws, 16 oktober 2020


.

Podcastserie ‘Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta’

De discussies over zeespiegelstijging en klimaatverandering zijn dus dit jaar aardig op gang te komen. Om daaraan (ook) een bijdrage te leveren kwam het Deltaprogramma met een primeur: op 22 januari werden de eerste twee afleveringen van de podcastserie Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta‘ online gezet. In de loop van het jaar werden daar nieuwe afleveringen aan toegevoegd.

Wat doet Nederland om te zorgen dat we droge voeten houden? Hoe zorgen we voor voldoende water in droge tijden? Is Nederland wel voorbereid op een veranderend klimaat? Podcastproducent Hajo Magré praat met wetenschappers en experts die elke dag met die vragen – en de antwoorden – bezig zijn. Over Water & Klimaat kent zes concrete afleveringen.

Je kunt ze hier allemaal beluisteren. (Ze zijn ook in alle bekende podcastapps op je smartphone te beluisteren.)

Afl. 1: ‘Zeespiegelstijging’, Rob van Dorland (KNMI) en Titus Livius (ministerie I&W)
  1. Zeespiegelstijging
  2. Droogte en verzilting
  3. De crisis van een overstroming
  4. Deltaprogramma in de stad
  5. Young Professionals en water
  6. In gesprek met deltacommissaris Peter Glas
    .

Bonusaflevering ‘Werken aan water en klimaat’ tijdens de coronacrisis

,,Coronacrisis of niet, klimaatverandering staat niet stil. En daarom mag het werken aan waterveiligheid ook niet stilstaan”, meldt Deltacommissaris Peter Glas op 13 mei 2020. Vanaf dat moment is er een speciale coronabonusaflevering aan het rijtje podcasts toegevoegd.

Anno 2020 zijn Nederlanders niet bang voor overstromingsrisico’s

De meeste Nederlanders zijn niet bang dat ze op termijn in grote problemen komen door overstromingen. Uit een onderzoek onder bijna 1.100 mensen van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, een alliantie van de waterschappen en Rijkswaterstaat die werkt aan versterking van de dijken voor een waterveilig Nederland in 2050, blijkt dat ze ervan uitgaan dat de overheid op tijd maatregelen neemt. Tachtig procent van de ondervraagden heeft daar veel of tamelijk veel vertrouwen in.

Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoeksbureau Kantar in opdracht van het Hoogwaterbeschermingsprogramma.

‘Hoogwaterbeschermingsprogramma’, veilig wonen, werken en recreëren door samenwerking

Het Hoogwaterbeschermingsprogramma wil meer zijn dan een alliantie van waterschappen en Rijkswaterstaat. Steeds vaker zoekt men naar samenwerking met ‘externe partijen’ om te werken aan de grootste dijkversterkingsoperatie ooit sinds de Deltawerken. Met nog minimaal 1.100 kilometer dijken en daarnaast 500 sluizen en gemalen te gaan, lijkt me dat een verstandige werkwijze, al was het maar omdat het Deltaprogramma uitgaat van een versterking gedurende de komende dertig jaar. Dan komen we wellicht op nieuwe, verfrissende ideeën, houden we er de vaart in omdat er minder geprocedeerd hoeft te worden en zijn we met elkaar verantwoordelijk – we doen het immers samen.

Hoogwaterbeschermingsprogramma – Meters maken, YouTube-kanaal Dijkwerkers, 10 april 2019.

‘Nederland en de strijd tegen het water’, #hohohoogwater

In de laatste week van januari 2020, was het precies 25 jaar geleden dat meer dan 250.000 mensen huis en haard achterlieten vanwege extreem hoge waterstanden. Het was de grootste evacuatie in de Nederlandse naoorlogse geschiedenis. Ondertussen is er ongelofelijk veel werk verricht om de rivierengebieden veiliger te maken. Door de aanleg en verbetering van dijken én de rivier ruimte te geven.

Hoogwaterjournaal, ‘De strijd tegen het water’, YouTube-kanaal Dijkwerkers, 24 januari 2020.

Tijdens deze week werd met #hohohoogwater het verhaal van toen, nu en de toekomst in de Nederlandse delta verteld. Met een speciaal journaal, videodagboeken en met infographics over de belangrijkste ontwikkelingen. Ze staan hier allemaal op een rijtje. Hieronder het evaluatiefilmpje.

Terugblik op #hohohoogwater, YouTube-kanaal Dijkwerkers, 4 februari 2020.

Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig

Op donderdag 19 december 2019 is de zeedijk tussen Eemshaven en Delfzijl officieel ‘dijk veilig’ en aardbevingsbestendig. Minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat), de samenwerkingspartners en leerlingen van basisschool Karrepad uit Groningen onthulden samen een gedichtenbank op de dijk. De kunstwerken van Merijn Vrij met de gedichten van Rik Andreae, Famke Gussenhoven, Aly Freije en Lilian Zielstra werden naast die bij Delfzijl (Noord) geplaatst in Nansum, Spijksterpompen, Nieuwstad en bij het strandje van Bierum. Deze ‘dijkdichters’ dragen hun gedichten vanaf de dijk persoonlijk aan je voor – wel even de app ‘VERS‘ downloaden.

‘Wat als er geen dijken zouden zijn?’

Ter gelegenheid van de opening van de verbeterde dijk maakte daarnaast beeldend kunstenaar Manja Kindt samen met leerlingen van OBS Hiliglo uit Holwierde en OBS ’t Zigt uit Delfzijl een bijzondere animatie. Als basis voor dit project gebruikte ze de creatieve ideeën van leerlingen, opgeschreven en voorgelezen door henzelf en geïllustreerd met hun eigen slibschilderingen. Het centrale thema was: ‘Wat als er geen dijken zouden zijn?

De Dijk weer open, Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 16 april 2020.

De zeedijk is de eerste in ons land die volgens de nieuwste veiligheidsnormen én met aardbevingsmaatregelen is versterkt. Bekijk hieronder een kort videoverslag van deze memorabele dag.

De reportage maakt deel uit van de playlist Dijkverbetering Eemshaven-Delfzijl‘ van het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!

Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig, Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 23 december 2019.

,,De overstromingen in 1993 en 1995 schudden de samenleving en politiek wakker. Iedereen is sindsdien weer met waterveiligheid bezig. Rijkswaterstaat en de waterschappen werken samen aan de grootste waterveiligheidsopgave sinds de Deltawerken”, schrijft Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, in haar dagboek.

,,1 februari 1995. De waterstanden van de Rijn, Maas en Waal zijn extreem hoog en ik ben aan de buis gekluisterd.”

Michèle Blom
Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, blikt terug op het hoogwater van 1995, YouTube-kanaal Dijkwerkers, 1 februari 2020.

Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’

De aanpak van waterveiligheidsopgaven kan meer kwaliteit opleveren als de verantwoordelijke overheden slimmer samenwerken. Dat is de kern van het advies ‘Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’‘ dat het College van Rijksadviseurs aan de Minister van Infrastructuur en Waterstaat en de programmadirectie van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) aanbood op 20 juli 2020. Je kunt het hieronder downloaden. Het HWBP heeft door de veelheid en spreiding van de projecten minder dan haar voorganger Ruimte voor de Rivier het imago van een groot project, maar is dat nadrukkelijk wel.

Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’
College van Rijksadviseurs, 20 juli 2020





.

Wetterskip Fryslân start met verkenning dijkversterking Koehool-Lauwersmeer

Beeld: ©Wetterskip Fryslân

Op 14 augustus (2020) maakte Wetterskip Fryslân melding van de start van de verkenning om 47 kilometer Waddenzeedijk tussen buurtschap Koehool (boven Tzummarum) en het Lauwersmeer (net voorbij Paesens-Moddergat) te versterken. De komende periode wil het Friese waterschap in goede samenhang met het Deltaprogramma samen met de omgeving kijken welke oplossingen er zijn om de dijk te versterken om daarmee te voldoen aan de moderne veiligheidseisen in combinatie met het verbeteren van het landschap en de natuur. Het startdocument voor deze verkenning lag tot en met 28 september ter inzage. In deze periode kon men zienswijzen indienen. Na verwerking van de reacties wordt een definitief plan gemaakt. Dat moet uiterlijk 2023 worden opgesteld zodat men dan met de werkzaamheden kan beginnen. Het hele project moet in 2028 klaar zijn.

Versterking Lauwersmeerdijk (Lauwersmeer-Vierhuizergat), Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 12 november 2020.

De versterkingsoperatie gaat ruim 300 miljoen euro kosten. Hoe de plannen er concreet gaan uitzien, wordt pas later duidelijk. De komende maanden wordt met andere partijen – gemeenten, provincie, Rijkswaterstaat, It Fryske Gea, landbouworganisatie LTO en bewoners gekeken naar de mogelijkheden en wensen om het gebied rondom de dijk landschappelijk, ecologisch en duurzaam te verbeteren. De ideeën die hieruit voortvloeien worden niet door het zogenoemde Hoogwaterbeschermingsprogramma ((HWBP), dat de gehele Nederlandse kustlijn bestrijkt, gedekt. ,,Voor het HWBP is het uitgangspunt dat de dijk veilig en toekomstbestendig moet zijn. Daarbij is het credo sober en doelmatig’’, aldus programmamanager Willem-Jan van Elsacker en projectleider Jan Hateboer.

Beeld: ©Wetterskip Fryslân

Waddendijk voor honderden miljoenen op de schop
Koen Pennewaard, Leeuwarder Courant, 14 augustus 2020





.

Wetterskip Fryslân staat dus op het punt om 47 kilometer aan Waddenzeedijk op te knappen. ,,Dit is het grootste dijkverstevigingsproject van Nederland”, zegt bestuurder Bé de Winter tegen Friesch Dagblad-journalist Geert Veldstra op 15 augustus 2020:

Zeedijk bij Koehool richting Roptazijl. Beeld: Jan Spoelstra

Waddendijk klaargemaakt voor nog eens vijftig jaar hoog water
Geert Veldstra, Friescg Dagblad, 15 augustus 2020





.

De versterking van de Waddenzeedijk tussen Koehool en Lauwersmeer is voor Wetterskip Fryslân het grootste project in zijn bestaan. Het waterschap kiest voor een gebiedsgerichte aanpak en dat is nieuw. ,,Het is een geweldige, uitdagende, maar ook noodzakelijke opgave”, zegt diezelfde bestuurder Bé de Winter, die sprak met een redacteur van het vaktijdschrift H2O Actueel:

 Beeld uit startdocument

Wetterskip Fryslân begint aan ‘geweldige, uitdagende, maar ook noodzakelijke dijkversterking’
H2O Actueel, 15 augustus 2020



.

Opening virtueel bezoekerscentrum Lauwersmeerdijk

Opening virtueel bezoekerscentrum Lauwersmeerdijk, Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 17 november 2020.

‘Futuring Corona’: hoe verhoudt de huidige Coronacrisis zich tot de veel grotere en aanhoudende klimaatcrisis?

Hoe verhoudt de huidige Coronacrisis zich tot de veel grotere en aanhoudende klimaatcrisis? Dat is de vraag die ‘The Urban Futures Studio‘ zichzelf stelt in een – tot nu toe – zevendelige vlog-serie: ‘Futuring Corona‘. Maarten Hajer, hoogleraar Urban Futures aan Universiteit Utrecht, nodigt samen met onderzoekers een aantal (internationale) experts uit om de huidige Coronacrisis te bespreken en er lering uit te trekken. Dat zijn in – eerste instantie – Detlef van Vuuren (hoogleraar Universiteit Utrecht), Linda Steg (hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen), Elena Bennett (hoogleraar McGill University) en Arjun Appadurai (hoogleraar New York University).

De eerste aflevering kun je hieronder bekijken. Aflevering 2 tot en met 7 vind je hier. 1 tot en met 4 zijn in het Nederlands. De vierde, waarin Maarten Hajer en Lisette van Beek spreken met de Groningse hoogleraar Linda Steg, beveel ik je van harte aan – niet in de laatste plaats omdat Steg aan het einde van de vlog een interessante aanbeveling doet voor een vervolgvlog. Bij de vijfde aflevering schakelen ze over op Engels vanwege hun internationale gasten. Ze zijn terwijl ik dit bericht post op zoek naar manieren om alle content (online) beschikbaar te maken voor een internationaal publiek.

Futuring Corona: leren van de crisis #1, Vimeo-kanaal Urban Futures Studio, april 2020.

HET GROTE STRAATBERAAD; een ongewone VERGADERING met gewone mensen over de TOEKOMST van het KLIMAAT

In de laatste week van augustus hebben ‘gewone’ bewoners van Friese en Groningse straten, stegen, streekjes en hofjes, pleinen, kades en oeverstroken een ongewone vergadering: ze doen mee met ‘Het Grote Straatberaad‘. Friesland bijt het spits af op zondag 23 augustus. Precies een week later, op 30 augustus, praten burgers uit Groningse steden, buurtschappen en dorpen over de toekomst van het klimaat.

De organisatie van deze grootschalige noordelijke klimaatvolksraadpleging, die overigens ook in de weken erna plaatsvindt in AmsterdamDen HaagNijmegen en Rotterdam en culmineert in een bottom-up-verklaring tijdens het Warming Up Festival, is in handen van Warming Up.

Kunst en Landschap Noord Nederland brengt ‘Grote Straatberaaddagen’ van Fryslân en Groningen in beeld

Kunst en Landschap Noord Nederland gaat beide noordelijke Grote Straatberaaddagen op de voet volgen. In twee aparte blogs brengt het multimediale platform in oprichting alles wat je wilt weten over de voorbereidingen, het verloop en bijzondere momenten van beide dagen, en de ruimschootse media-aandacht (voor, tijdens en na) die dit bijzondere evenement ongetwijfeld zal opleveren. Klik op de illustratie hieronder:

HET GROTE STRAATBERAAD; een ongewone VERGADERING met gewone mensen over de TOEKOMST van het KLIMAAT

Het klimaat redden kan nog net, staat in steeds alarmistischer rapporten

‘De bezorgdheid die spreekt uit de vele klimaatrapporten groeit. Net als de kans dat de gestelde doelen niet worden gehaald’, schrijft Paul Luttikhuis in de NRC van 1 oktober 2020. In een analytisch artikel zet hij een scala aan internationale rapporten en resoluties van de laatste decennia voor je op een rijtje: vanaf de eerste resolutie (43/53) van het IPCC, het wetenschappelijke klimaatpanel van de Verenigde Naties dat in 1988 werd opgericht, tot aan het moment van schrijven.

Ze dienen allemaal als uitgangspunt voor beleid wereldwijd om klimaatverandering en verlies van biodiversiteit tegen te gaan. Maar de opwarming en het verlies van natuur gaan vaak veel sneller dan in de rapporten wordt beschreven. Gaan we het nog redden? Klik op de illustratie hieronder voor het antwoord op die vraag.

‘Het klimaat redden kan nog net, staat in steeds alarmistischer rapporten’, Paul Luttikhuis, NRC, 1 oktober 2020. Illustratie: Een stukje Amazone met aangrenzende sojavelden in het Braziliaanse Belterra. Beeld: ©Leo Correa/AP. 

Zorgen over klimaat flink toegenomen tijdens corona

Door het Coronavirus zijn Nederlanders zich meer dan ooit bewust van de gevolgen van klimaatverandering. Zo vindt maar liefst 80 procent dat we zuiniger moeten omgaan met het klimaat en is ruim de helft bereid het eigen reisgedrag hiervoor blijvend aan te passen. Dat blijkt uit onderzoek dat Ipsos in opdracht van ABN AMRO heeft verricht en publiceerde op 17 november 2020. Niet eerder sprak Nederland zich zo stellig uit voor het klimaat.

Als reden voor het sterk gegroeide milieubewustzijn noemen bijna 4 op de 10 Nederlanders de Coronacrisis. Ruim een derde beschouwt dit zelfs als een wake-up call om meer oog te hebben voor het klimaat. Ruim 40 procent woont daarbij graag in een maatschappij waarin we zowel financieel als persoonlijk om elkaars welzijn denken. Voordat de crisis begon, gebeurde dat nauwelijks, meent 85 procent. Klik op onderstaande illustratie om het hele rapport ‘Zorgen over klimaatverandering flink toegenomen tijdens corona‘ te lezen.

(Met dank aan Biojournaal, 17 november 2020)

‘Na ons de zondvloed’, vierdelige documentaireserie van Kadir van Lohhuizen

Ik sluit deze blogbijdrage af door mijn Kunst- en Landschapsbril op te zetten. Kunst en Landschap Noord Nederland gelooft in de kracht van verbeelding. Ook in een rol van kunst en cultuur als voedingsbodem voor nieuwsgierigheid, verbazing, innovatie en vernieuwing.

In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen – zeespiegelstijging is er daar (letterlijk) een van – kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering(sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor verbeelding van een hoopvolle toekomst, is het credo van het op te richten multimediale platform.

Voorbeeld: de wereldwijde impact van smeltend ijs en een stijgende zeespiegel stonden centraal in een tweetal tentoonstellingen van het Nationaal Scheepvaartmuseum in Amsterdam: ‘Strijd om het IJs’ en ‘Rijzend Water’.

Volgens het tentoonstelingsschema waren ze beide te bezoeken tot en met 10 mei 2020. De deuren gingen echter vanwege het coronavirus voortijdig – vanaf 15 maart – dicht: in eerste instantie tot en met 6 april, later werd besloten dat de ‘lock down’ (onder RIVM-restricties) pas vanaf 1 juni 2020 zou worden opgeheven. Het heugelijke nieuws daarbij was dat de expositie tot 12 oktober van dat jaar zou worden verlengd.

Opening tentoonstellingen Strijd om het IJs en Rijzend Water, Scheepvaartmuseum, Amsterdam. 4 oktober 2019.

Koning van de verbeelding is Kadir van Lohuizen, die, zoals hij het zelf noemt, ‘visuele onderzoeksjournalistiek’ bedrijft. Ik maakte in oktober vorig jaar een ‘portret’ van hem en zijn werk. Klik op de foto hieronder voor de blogbijdrage ‘‘Na ons de zondvloed’, vierdelige documentaireserie van Kadir van Lohhuizen‘. Vanwege de coronacrisis heb ik daar ook nog een verrassing voor je. Kijk maar.

‘Een zee van Eilanden – Topstukken uit Oceanië’

De zeespiegelstijging is geen probleem van de toekomst, maar van nu. Dat weten ze nergens beter dan in Oceanië, waar de band tussen mens en water innig is. Museum Volkenkunde maakt dat op een prachtige manier zichtbaar. De expositie is te zien tot en met 5 april 2021.

Bron: George Nuku – Bottled Ocean 2120 (2020)

EEN ZEE VAN EILANDEN – Topstukken uit Oceanië

De zee is altijd nauw verbonden geweest met de bewoners van Oceanië, de collectieve benaming voor duizenden eilanden in de Grote en Stille Oceaan. De eilanden vormen een verbindingsweg naar ‘anderen’, een middel om handel te drijven of om oorlog te voeren. Deze verschillende thema’s komen terug in de tentoonstelling Een zee van eilanden in Museum Volkenkunde in Leiden. Je ziet er adembenemende kano’s, sieraden, zeekaarten en objecten die verwijzen naar mythen rondom het water. Hier een preview:

EEN ZEE VAN EILANDEN – Topstukken uit Oceanië, Museum Volkenkunde, 3 maart 2020.

Vanwege de coronacrisis namen de cultuurvloggers van My Daily Shot of Culture het initiatief om met Thuismuseum.nl de cultuurhuizen en musea van Nederland te ondersteunen en bij jou (t)huis te brengen. Dankzij hen – vlogger Jip was te gast bij het Museum Volkenkunde – kun je nu alvast een ‘glimp’ van het museum opvangen.

Kunst en Landschap brengt zeespiegelstijgingsdiscussie vanaf 2020 in beeld

Ik ga – op hoofdlijnen en met ingang van dit bericht, januari 2020 dus – trachten je via deze pagina op de hoogte te houden van de zeespiegelstijgingsdiscussie. Relevante artikelen, opiniestukken en rapporten (ook over klimaatverandering) neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat een reden Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag. Vanzelfsprekend zijn alle suggesties voor opname in dit overzicht welkom. Alvast dank daarvoor.

De Waddenzee spoelt over de veerdam van Ameland

Laat ik beginnen met een bericht dat op 10 februari 2020 via het YouTube-kanaal van Ameland bij Kunst en Landschap binnenkwam. Niet direct bijdragend aan discussie, maar wel aardig om een van de belangrijkste principes van Kunst en Landschap onder de aandacht te brengen, dat van verbeelding: Full screen aan!

De Waddenzee spoelt over de veerdam, Nes, YouTube-kanaal Ameland, 10 februari 2020.

Hoogwater maakt Kiekkaaste in Nieuwe Statenzijl onbereikbaar

Op 12 februari verbeeldde Luken Hulsker het hoge water op zijn Facebookpagina door onderstaande ‘plaatjes’ te schieten van de Kiekkaaste, de enige buitendijkse vogelkijkhut van Nederland die goed zicht geeft op de slikvelden van de Dollard – favoriete plek van vogelspotters en -fotografen en dankbaar object voor marketeers bij hun Groningenpromotie.

Geselecteerd leesvoer (must reads) voor verdere discussie

De klimaatzaak
VPRO Tegenlicht, 20 september 2015
(Urgenda-vonnis)

.

The Uninhabitable Earth
David Wallace-Wells, New York Magazine, 10 juli 2017






.

How to transform apocalypse fatigue into action on global warming | Per Espen Stoknes, TED, 8 december 2017.

SPECIAAL RAPPORT: OPWARMING VAN DE AARDE VAN 1,5 ºC
IPCC, Samenvatting voor beleidsmakers, 2018
.

Frisse kijk op zeespiegelstijging
Pieter Bliek, Reformatorisch Dagblad, 19 juni 2018



.

De zeespiegelstijging is een groter probleem dan we denken. En Nederland heeft geen plan B
Onderzoek, Vrij Nederland, 7 februari 2019

Deltaprogramma 2020
Peter Glas, Deltacommissaris, 12 juni 2019

.

Landspiegelstijging en levende waterschappen, Maarten G. Kleinhans, Stowa, 21 juni 2019.

Hoe gaan we dit uitleggen
Onze toekomst op een steeds warmere aarde

Jelmer Mommers, de Correspondent Bv, juni 2019






.

With Greenland’s Extreme Melting, a New Risk Grows: Ice Slabs That Worsen Runoff
Bob Berwyn, Insideclimate News, 18 september 2019

.

Greenland’s “Sponge” Affected By Climate Change, CIRESvideos, 4 januari 2016
Emmanuel Faber launches OP2B, a coalition for biodiversity, at the United Nations General Assembly, Danone, 25 september 2019.

Duurzaamheid vraagt om visie op Europees niveau: De Circulaire Economie als Grand Design
Wouter van Dieren, Linkedin (artikel), 7 oktober 2019
.

IEPENUP LIVE: Het Grote Water en Klimaatdebat!, Omrop Fryslân, 9 oktober 2019.

Zo strijden we tegen het sneller stijgende water
Charlotte Jansen, EenVandaag, 25 oktober 2019

.

Klimaatdag: Nederland doet het beter, maar niet goed genoeg
Marike Stellinga en Erik van der Walle, NRC, 1 november 2019


.

CO2-uitstoot komende jaren flink omlaag, maar niet genoeg om doelen te halen
Heleen Ekker, NOS Nieuws, 1 november 2019

.

KNMI special zeespiegelstijging
KNMI, november 2019

.

Nederland beter weerbaar tegen droogte
Eindrapportage Beleidstafel Droogte

Ministerievan Infrastructuur en Waterstaat, december 2019






.

Dijkgraaf Paul van Erkelens verlaat Wetterskip: ‘Met praten-praten- praten red je het niet’
Wybe Fraanje, Friesch Dagblad, 7 december 2019

.

Groenlands ijs verdwijnt op topsnelheid, mogelijk grotere zeespiegelstijging
Maarten Keulemans, de Volkskrant, 10 december 2019

.

De Europese Green Deal
Europese Commissie, 11 december 2019


.

Een natuurlijkere toekomst voor Nederland in 2120
Martin Baptist, Tim van Hattum, Stijn Reinhard, Michaël van Buuren, Bertram de Rooij, Xiaolu Hu, Sabine van Rooij, Nico Polman, Sander van den Burg, GerJan Piet, Tom Ysebaert, Brenda Walles, Jeroen Veraart, Wieger Wamelink, Bram Bregman, Bram Bos & Trond Selnes, WUR, Wageningen University & Research, december 2019

MapCast Nederland 2120
Hoe ziet Nederland er over honderd jaar uit?
WUR, Wageningen University & Research (later toegevoegd: 17 juni 2020)
.

Explainer: Nine ‘tipping points’ that could be triggered by climate change
Robert McSweeney, Carbon Brief, 10 februari 2020
.

Zó erg wordt het ook weer niet met het klimaat: hoe het rampscenario de bovenhand krijgt
Maarten Keulemans, de Volkskrant, 28 februari 2020

.

Science Session: Thawing Arctic Permafrost–Regional and Global Impacts, National Academy of Sciences, 11 mei 2020.

7 klimaatmaatregelen die kunnen bijdragen aan economisch herstel
Rolf de Vos, SER Magazine, 19 mei 2020
.

Terugkeren naar het ‘normaal’ van vóór corona is waanzin. We mogen het niet laten gebeuren
Jelmer Mommers, De Correspondent, 6 juli 2020
.

Siberia’s ‘gate to hell’ is getting bigger, BBC Reel, 27 juli 2020.


De droogte in Nederland, van dag tot dag
Mirjam Leunissen en Joris Tieleman, m.m.v. Martijn Eerens en Titus Knegtel, de Volkskrant, 7 augustus 2020

.

Nederland wordt droger. En de mens draagt daar al zo’n drieduizend jaar aan bij
Rolf Schuttenhelm, De Correspondent, 7 augustus 2020
.

Flows ondersteunt waterprofessionals en betrokken burgers met overzicht, inzicht en inspiratie. Klik op de foto voor een zoekopdracht met 25 links van TU-Delft Delta Links
.


Voor eerdere berichtgeving over zeespiegelstijging is Nemo Kennislink ook een aardige plek om wat te grasduinen.


.

Maandoverzichten: artikelen en reacties op ‘Het water komt’ vanaf januari 2020

Archief 2020

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: maart 2020



.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: april 2020



.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’:
mei 2020



.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: juni 2020




.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: juli 2020




.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: augustus 2020



.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: september 2020




.

Oktober 2020

Het klimaat redden kan nog net, staat in steeds alarmistischer rapporten
Paul Luttikhuis, NRC (Analyse), 1 oktober 2020


.

Zeeijs joeg Kleine IJstijd aan
Reinout van den Born, Weeronline, 3 oktober 2020


.

Climate Conference | TEDxWageningenUniversity | The Moment is Now,
TEDx WageningenUniversity, 3 oktober 2020.

Amazon near tipping point of switching from rainforest to savannah – study
Fiona Harvey, The Guardian, 5 oktober 2020

.

Gemeente vraagt subsidie aan voor ‘the coolest square in town’
Gemeente Groningen, 7 oktober 2020

.

EU-parlement wil ambitieuzer klimaatdoel voor 2030
Christoph Schmidt, Trouw, 7 oktober 2020



.

Enquête: De barricaden op voor het klimaat, dat gaat de Trouw-lezer toch net iets te ver
Esther Bijlo, Trouw, 8 oktober 2020


.

Europees Parlement wil ook elk EU-land in 2050 klimaatneutraal
Redactie Trouw, 8 oktober 2020


.

Landschapsverandering Ootmaanlanden moet extreme neerslag de baas zijn
Teun van der Velden, RTV Drenthe, 9 oktober 2020

.

Wildfires, Global Climate Change, and Human Health
Rongbin Xu, et al, New England Journal of Medicine, 9 oktober 2020





.

Beter begrip van de verzilting van het Nederlandse grondwater
Deltares, 9 oktober 2020


.

Wijs in de klimaatboodschap niet naar het individu
Esther Bijlo, Trouw (Column), 9 oktober 2020



.

De klimaatontkenners
BNN/VARA, Zembla, 9 oktober 2020



.

Watch the Countdown Global Launch, a call to action on climate, TEDx Talks, 10 oktober 2020.

[Full livestream] Watch the Countdown Global Launch, a call to action on climate change, TED, 10 oktober 2020.
His Holiness Pope Francis | Our moral imperative to act on climate change — and 3 steps we can take, TED, 10 oktober 2020.
Prince William | This decade calls for Earthshots to repair our planet,TED, 10 oktober 2020.

Paus en prins William willen actie tegen klimaatverandering
Buitenlandredactie AD, 11 oktober 2020

.

Krater in Rusland steeds groter door ontdooiing permafrost
Buitenlandredactie NOS Nieuws, 11 oktober 2020

.

GRONINGEN KIEST EERSTE GROENE BURGEMEESTER VAN NEDERLAND
Act & Adapt, Klimaatadaptatie Groningen 12 oktober 2020

.

Twee derde bevolking ervaart wateroverlast, vaker eigen maatregelen
H2O Actueel, 12 oktober 2020

.

We kunnen de klimaatcrisis niet stoppen zolang er miljardairs zijn
Jason Hickel, De Correspondent, 12 oktober 2020

.

Veengebieden vormen sleutel om klimaatverandering te stoppen
Maurits Kuypers, Sustainability, 12 oktober 2020


.

IJsbreker die wetenschappers expres in zeeijs lieten vastlopen, keert huiswaarts
Vivian Lammerse, Scientias, 13 oktober 2020


.

VN: “Tegen 2030 zullen 150 miljoen mensen het slachtoffer worden van natuurrampen”
Het Nieuwsblad (Bron: Belga), 13 oktober 2020


.

Hoe houden we Nederland weerbaar tegen droogte?
Marjolein Mens en Marjolijn Haasnoot, Deltares, 13 oktober 2020



.

Een gletsjer met een gletsjermeer smelt sneller
Marcel Aan de Brugh, NRC, 13 oktober 2020



.

LIVE: Klimaatklim, Greenpeace Nederland, 13 oktober 2020.
Europe needs healthy forests to fight climate change, European Parliament, 13 oktober 2020.
Samen aan de winnende hand, Jonge Klimaatbeweging, 14 oktober 2020.

‘Whoesj weg’
Rutger van der Hoeven, De Groene Amsterdammer, 14 oktober 2020


.

Einde dreigt voor Australisch koraalrif
Paul Luttikhuis, NRC, 14 oktober 2020




.

Meer dan een inspraakavond, beter dan een referendum: met deze democratische vernieuwing kan de burger zélf beleid maken
Jelmer Mommers en Eva Rovers, De Correspondent, 15 oktober 2020

Wereldwijd warmste september ooit gemeten
NOS Nieuws, 15 oktober 2020


.

Flooded Asia: Climate change hits region the hardest
Nikkei Asia, Financial Times, 16 oktober 2020


.

Gericht landbouwgrond omzetten in natuur is goedkope klimaatmaatregel’
Groene Ruimte, 16 oktober 2020

.

We hebben de afgelopen 30 jaar meer CO2 uitgestoten dan in de hele geschiedenis. Deze drie redenen zijn de schuld
Eric Holthaus, De Correspondent, 16 oktober 2020
.

Themanummer Programma Eems-Dollard 2050
Tijdschrift voor landschapsonderzoek, nummer 3, jaargang 37, oktober 2020





.

VN-rapport: aarde wordt ‘onbewoonbare hel’ door overstromingen en droogte
RTL Nieuws, 16 oktober 2020

.

Human cost of disasters
An overview of the last twenty years (2000-2019)

United Nationa Office for Disaster Risk Reduction and the Centre for Research on the Epidemiology of Disasters (CRED), part of the Institute of Health
and Society (UCLouvain), oktober 2020






.

2020 State Of Climate Services
Risk Information and Early Warning Systems

World Meteorological Organization (WMO-No. 1252), oktober 2020







.

‘De meeste mensen deugen, maar hebben wel een steuntje nodig voor klimaatvriendelijk gedrag’
Reint Jan Renes en Krispijn Faddegon, Het Parool, 19 oktober 2020

.

Zonder ingrijpende maatregelen valt straks 74 procent van al het land mogelijk ten prooi aan natuurbranden
Vivian Lammerse, Scientias, 20 oktober 2020


.

Oxfam: Rijke landen komen toegezegde klimaathulp arme landen niet na
Rolf Schuttenhelm, NU.nl, 20 oktober 2020

.

Fractie van herstelgeld coronacrisis genoeg voor beteugelen klimaatprobleem
Rolf Schuttenhelm, NU.nl, 20 oktober 2020

.

Corona biedt lessen om klimaatcrisis te voorkomen
Theo Kocken, Het Financieel Dagblad, 20 oktober 2020

.

Priceless Planet Coalition breidt uit: 23 nieuwe partners toegevoegd om klimaat te beschermen
Emerce, 20 oktober 2020





.

‘We krijgen zaken voor elkaar, die normaal misschien met een motie moeten’
Janet Oortwijn, RTV Drenthe, 21 oktober 2020

,

Weervrouw Helga van Leur helpt Coevorden met klimaatverandering. ‘Coevorden zal er over 200 jaar nog wel zijn. Maar wat te denken van de gebieden onder zeeniveau?’
Gerton Albers, Dagblad van het Noorden, 21 oktober 2020
.

Mini klimaatconferentie, Gemeente Coevorden, 22 oktober 2020.
Ban Ki-Moon invites you(th) to join the Youth for Climate Adaptation Conference in Groningen, Climate Adaptation Groningen, 22 oktober 2020.
http://www.youthforclimateadaptation.org, Climate Adaptation Groningen, 22 oktober 2020.

Alarm as Arctic sea ice not yet freezing at latest date on record
Jonathan Watts, The Guardian, 22 oktober 2020


.

Verguisd door de een, verafgood door de ander, maar Greta Thunberg wil vooral dat het niet over háár gaat
Kustaw Bessems, de Volkskrant, 23 oktober 2020


.

Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil
Jantien de Boer, Leeuwarder Courant, 24 oktober 2020


.

Klimaatverandering op de Noordpool leidt tot verhitte machtsverhoudingen
Jan van Benthem, Nederlands Dagblad, 24 oktober 2020


.

Uh-Oh. Russia’s Laptev Sea Should Have Started to Freeze by Now
Jonathan Watts, Wired (The Guardian), 24 oktober 2020


.

In Beeld: Rampzalige toename natuurrampen
Harry Kasemir, Dagblad van het Noorden (Beeld&Co), 26 oktober 2020


.

‘Sleeping giant’ Arctic methane deposits starting to release, scientists find
Jonathan Watts, The Guardian, 26 oktober 2020

.

Arctische Oceaan: waarom winterzee-ijs tot stilstand is gekomen en wat het betekent voor de rest van de wereld
Jonathan Bamber, The Conversation, 26 oktober 2020
.

Water as Leverage wint Dutch Design Award
Redactie Monumentaal, 28 oktober 2020



.

Theatermakers Anoek Nuyens en Rebekka de Wit willen de burger een stem geven in het klimaatdebat
Herien Wensink, de Volkskrant, 28 oktober 2020






.

‘Slapende reus’ ontwaakt: voor het eerst bewijs dat methaan vrijkomt in IJszee
Jeannettte Kras, Welingelichte Kringen, 29 oktober 2020

.

De stille opmars van een prijskaartje aan CO2
Esther Bijlo, Trouw, 30 oktober 2020


.

Kabinet vastbesloten klimaatdoelen te halen
Ministerie EZK, 30 oktober 2020



.

Kabinet kondigt extra maatregelen aan nu klimaatdoel uit zicht raakt
Niels Markus, Trouw, 30 oktober 2020

.

PBL: kabinet haalt klimaatdoel 2030 niet
Marike Stellinga en Erik van der Walle, NRC, 30 oktober 2020


.

Planbureau: Grote kans dat ‘Urgenda-doel’ toch niet gehaald wordt
Rolf Schuttenhelm, NU.nl, 30 oktober 2020

.

PBL: Nederland haalt CO2-doelen voor 2030 bij lange na niet
Marc Seijlhouwer, Duurzaam Bederijfsleven, 30 oktober 2020
.

Antwoorden van wetenschappers op al je vragen over klimaatverandering
KlimaatHelpdesk, Scientists4Future NL en Utrecht Young Academy, 30 oktober 2020

.

Zorgen over klimaatverandering flink toegenomen tijdens corona
Franka Rolvink Couzy (Research: Franka Rolvink Couzy, Yvette Bracke, (Ipsos), ABN AMRO, oktober 2020



.

November 2020

Nieuwe veeg uit de pan voor klimaatbeleid
Financieele Dagblad (Commentaar), 1 november 2020


.

“WE ARE OCEAN, Water Walk”
ARTPORT_making waves, website, 2 november 2020






.

Kernenergie is geen alternatief voor zonnepanelen en windmolens
Matthijs Sienot, Trouw, 3 november 2020

.

De weg naar een klimaatvriendelijk Nederland is met een lantaarn te zoeken
Niels Markus, Trouw, 4 november 2020




.

Dit is het programma voor de veenweide: grote ambities, krap budget
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020


.

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
NOS Nieuws (Bron: Omrop Fryslân), 4 november 2020

.

Opwarming met 2 graden doet 230 miljard ton CO2 vrijkomen uit bodem
dewereldmorgen.be, 4 november 2020

.

Poetin wil 70 procent minder uitstoot broeikasgassen dan in 1990
Welingelichte Kringen (Bron: ANP), 5 november 2020


.

’We moeten de zomerse droogte al in de winter aanpakken’
Marcel aan de Brugh, NRC, 5 november 2020

.

Wat gaat de volgende president van de VS doen voor het klimaat?
Orla McDonald, Het Financieele Dagblad, 5 november


.

Niet eerder zo weinig ijs op de Noordpool in het najaar sinds begin metingen
Heleen Ekker, NOS Nieuws, 6 november 2020

.

Zeespiegel kan 9 tot 37 meter stijgen, hoeveel van Vlaanderen verdwijnt hebben we wel nog in de hand
Michaël Torfs, vrtNWS, 6 november 2020


.

Semi-equilibrated global sea-level change projections for the next 10 000 years
Jonas Van Breedam et al, Earth System Dynamics, 6 november 2020

.

Youth for Climate hekelt voor tweede week op rij Europees Landbouwbeleid
N-Nieuws (Bron: Belga), 6 november 2020


.

‘Water verdient een ministerie van WROK’
Jos Peters, H2O Actueel (Opinie), 7 november 2020






.

Extra Urgenda-pakket noodzakelijk – kabinet doet al vijf jaar niet genoeg
Urgenda, 9 november 2020


.

Urgenda eist snel extra klimaatbeleid
Hester van Santen en Erik van der Walle, NRC, 10 november 2020


.

‘Buddha would be green’: Dalai Lama calls for urgent climate action
Krishnan Guru-Murthy, The Guardian, 11 november 2020


.

Binnen! CO2-heffing voor de industrie is een feit
Milieudefensie Nederland, 12 november 2020


.

Omstreden onderzoek: Opwarming is nog te remmen, maar niet meer te keren
Willem Schoonen, Trouw, 12 november 2020


.

Grote gaten in Antarctische zee-ijs door warme luchtstromen
Vivian Lammerse, Scientias, 12 november 2020


.

Maximumtemperatuur recordlang niet onder 10 graden
ANP, Het Parool, 15 november 2020



.

Ook centrale banken gaan vergroenen
Mark Beunderman, NRC, 16 november 2020



.

Trump officials rush plans to drill in Arctic refuge before Biden inauguration
Rachel Fritts, The Guardian, 17 november 2020


.

Rode Kruis: Vier op de vijf natuurrampen gerelateerd aan klimaatcrisis
NU.nl (Bron: ANP), 17 november 2020


.

Klimaat in de klas: ‘Hoe hard moeten we de realiteit presenteren?’
Robin van Wechem, NU.nl, 17 november 2020

.

ABN AMRO: 82 procent Nederlanders bezorgd over opwarming aarde
Rolf Schuttenhelm, NU.nl, 17 november 2020


.

Be an early adapter and join the Climate Adaptation Summit, CAS TV, 18 november 2020.

Klimaatverandering leidde tot de evolutie van gigantische dinosaurussen
Caroline Kraaijvanger, Scientias, 20 november 2020


.

Nieuwe satelliet gaat zeespiegelstijging beter monitoren
Heleen Ekker, NOS Nieuws, 21 november 2020

.

Orkanen dit jaar extreem verwoestend in Centraal-Amerika
IPS / CLIMATE HOME NEWS / JOE LO, MO (Mondiaal Nieuws), 21 november 2020


.

Hoe houden we de aarde leefbaar én onze democratie in stand? Dat ga ik onderzoeken als correspondent Democratie & Klimaat
Jelmer Mommers, De Correspondent, 23 november
.

Evenementen 2020-2021 uitgelicht

Live talkshow ‘De diepte in’ met meteoroloog en NOS-weerman Gerrit Hiemstra: 1 maart 2020

De klimaatkwestie
Fries Museum, Leeuwarden, 1 maart 2020
(Verdieping bij de expositie Other.Worldly)



.

KNAW-Congres Zeespiegelstijging: 2 maart 2020

Welke factoren verklaren de mondiaal gemiddelde zeespiegelstijging, en wat is de impact van de smeltende ijskappen van Groenland en Antarctica?
Trippenhuis, Amsterdam, 2 maart 2020


.

Livecast: Corona: kantelpunt voor het klimaat? 18 mei 2020

Corona: kantelpunt voor het klimaat?
Trouw x Pakhuis de Zwijger, 18 mei, 18.30 uur (online via livecast)



.

Panorama-webinar: Water – De nationale klimaatopgave 100 jaar voorwaarts: 25 juni 2020

De nationale klimaatopgave 100 jaar voorwaarts
Panorama-webinar De Uitkijkers i.s.m. Wetterskip Fryslân, 25 juni 2020, 15 – 16.30 uur, online (gratis)


.

Het Klimaatmuseum gaat voor Pampus: 18 juli t/m 13 september

Het Klimaatmuseum gaat voor Pampus
Het Klimaatmuseum, Forteiland Pampus, 13 juli t/m 13 september, multimediale, interactieve belevingsroutes
.

Het grote Straatberaad van Fryslân: 23 augustus 2020

HET GROTE STRAATBERAAD VAN FRYSLÂN
Organisatie: ‘Warming Up’ i.s.m. de Leeuwarder Courant en LF2028, verschillende straten, provincie Fryslân, 23 augustus 2020 (13:00-16:00 uur)


.

World Water Week At Home: 24 tot 28 augustus 2020

WWWeek Thuis (Online)
Stockholm International Water Institute (SIWI), 23 tot 28 augustus 2020
(Oproep regering GoN-sessies)


.

Het grote Straatberaad van Groningen: 30 augustus 2020

HET GROTE STRAATBERAAD VAN GRONINGEN
Organisatie: ‘Warming Up’ i.s.m Klimaatadaptatie Groningen, SPOT Groningen (De Oosterpoort) en Gemeente Groningen, verschillende straten, provincie Groningen, 30 augustus 2020 (13:00-15:30 uur)
.

Open call voor klimaatadaptief kunstwerk voor kunstenaars in Noord Nederland (Sluitingsdatum: 1 september 2020)

Open call voor klimaatadaptief kunstwerk
Oproep Klimaatadaptatie Groningen i.s.m. House of Design voor kunstenaars in Noord Nederland (Sluitingsdatum voorstellen: 1 september 2020)



.

Ontwerpmanifestatie ‘Act & Adapt’ Klimaatadaptatie Groningen: 1 t/m 3 september 2020

ONTWERPMANIFESTATIE ‘ACT & ADAPT’
Klimaatadaptatie Groningen
(Het Suikerterrein, Groningen, 1 t/m 3 september 2020)



.

Barn Talk met Helga van Leur: 2 september 2020

Barn Talk | Helga van Leur – Onze stormachtige wereld: klimaatverandering, energietransitie en corona!
EnergyBarn, EnTranCe, 2 september 2020 (16:15 – 17:15 uur)

.

17e Kennisdag Inspectie Waterkeringen: 9 september 2020

17e Kennisdag Inspectie Waterkeringen
Kennisdag Inspectie Waterkeringen #17. Burgers’ Zoo, Arnhem, 9 september 2020




.

Online Webinar Dynamisch kustbeheer: 16 september

Webinar Dynamisch kustbeheer
Organisatie: Rijkswaterstaat en STOWA, 16 september (13:30-15:45 uur)



.

DOWN TO EARTH: DROOGTE IN DE DELTA, Bouwstenen voor een nieuwe zoetwaterstrategie: 18 september t/m 18 oktober

DOWN TO EARTH: DROOGTE IN DE DELTA, Bouwstenen voor een nieuwe zoetwaterstrategie
Tentoonstelling International Architecture Biennale Rotterdam, open voor het publiek van 19 sept./18 oktober (di.-zo.; 11:00-17:00 uur (ma. gesloten)

Week van Ons Water: 10 t/m 25 oktober

Week van Ons Water
Diverse wateractiviteiten door het hele land.  Wereld Vismigratie Dag, landelijke inzamelweek medicijnen, fiets- en wandelroutes en regionale waterschapsactiviteiten, 10 t/m 25 oktober
.

Countdown Global Launch, a call to action on climate: 10 oktober

Watch the Countdown Global Launch, a call to action on climate, TEDx Talks, 10 oktober 2020.

Klimaatdag ‘Hordelopen naar Parijs’: 12 oktober 2020

Klimaatdag ‘Hordelopen naar Parijs’; programma en aanmelden
Complete programma online talkshows Klimaatdag, Voortgangsoverleg Klimaatakkoord, 12 oktober 2020 (09:45 – 17:00 uur)

Warming Up Festival in Tolhuistuin: 12 t/m 22 oktober 2020

Warming Up Festival in Tolhuistuin
Warming Up i.s.m diverse partners, artiesten en kunstenaars, Tolhuistuin, Amsterdam, 12 t/m 22 oktober 2020 (programma volgt)

.

Kick-off Youth for Climate Adaptation: 22 oktober 2020

Kick-off Youth for Climate Adaptation
Online live show, Gemeente Groningen, Provincie Groningen en het Global Center on Adaptation), Groningen, 22 oktober (19:00-19:30 uur)


.

De Grote Klimaatkwis: 24 oktober 2020

De Grote Klimaatkwis
Omroep Human (Coproductie van Human en NewBe, CCCP en POSVIDEO), NPO 1, 21:40-22:30 uur, 24 oktober 2020

.

Symposium / Webinar ‘Eems-Dollard 2050 in 2020’: 11 november 2020

Symposium / (online) webinar Eems-Dollard 2050 in 2020

Organisatie: Waddenacademie i.s.m. het Programma Eems-Dollard 2050.

11 november 2020, 10:00-15:00 uur

(Incl. inschrijfformulier en tijdschrift Landschap-themanummer Eems-Dollard 2050)



.

11e ONLINE Nationaal Deltacongres 2020: 12 november 2020 (Online!)

ONLINE Nationaal Deltacongres 2020
LET OP! MECC Maastricht, 12 november 2020, komt i.v.m. coronavirus te vervallen; vandaar ONLINE Deltacongres

.

Januari 2021

Climate Adaptation Week Groningen-19-25 januari 2020

Klimaatadaptatieweek Groningen: 19 t/m 25 januari 2021

Klimaatadaptatieweek Groningen
Voorafgaand en tijdens de Climate Adaptation Summit-2021 (Najaar 2020: meerdere digitale (en waar mogelijk fysieke) evenementen, projecten en activiteiten) 
.

Jongerenklimaattop (Youth for Climate Adaptation Conference): 22 januari 2021

DE STEM VAN JONGEREN
Jongerenklimaattop voor en door jongeren (Gemeente Groningen, Provincie Groningen en het Global Center on Adaptation), Groningen, 22 januari 2021 (fysiek/online; voorbereiding op Climate Adaptation Summit; 25 januari 2021)

ONLINE Klimaattop – 25 januari 2021

Nederland organiseert in januari online klimaattop
H2O-Actueel, 20 mei 2020



.

Klimaattop COP26 Glasgow: 1 tot 12 november 2021

Uitstel van de VN-klimaattop in Glasgow, wat heeft dat voor gevolgen?
De UNFCCC besloot mei 2020 de klimaattop COP26 in het Schotse Glasgow vanwege de coronacrisis met een vol jaar uit te stellen. Medio-2021: tussentijdse klimaattop in Italië.
(Ben van Raaij, de Volkskrant, 29 mei 2020)
.