In dit tweede vervolg, vanaf 2023, gaan we een stapje verder en pogen we een overzicht te bieden van de zoektocht naar oplossingen voor en met toekomstperspectief. We blijven ons daarbij dezelfde vragen stellen: houden we bij de invulling van de schaarse ruimte in Nederland voldoende rekening met de gevolgen van klimaatverandering? En moeten we niet veel verder vooruitdenken over de indeling van ons land?
Wat als de ‘Limburgbui’ op Zuid-Holland valt?
Als de zware neerslag van juli 2021 in Limburg, België en Duitsland op Zuid-Holland was gevallen, dan zou dit heel veel schade opleveren, stelt ‘Flood Risk Manager’ bij Deltares Karin de Bruijn in het eerste vervolg van onze Watersnoodramp-special, ongeveer een jaar na de (eerste) ‘hackaton’, waarin het wateronderzoeksinstituut zich afvroeg wat er zou gebeuren als de ‘Limburgse waterbom’ elders in Nederland zou neerdalen. Dit blijkt uit een boven-regionale stresstest die Deltares en de Provincie Zuid-Holland samen met de waterschappen van Zuid-Holland, enkele gemeentes en veiligheidsregio’s in 2022 hebben uitgevoerd.
Er zou volgens deze stresstest grootschalige wateroverlast ontstaan, met in veel gebieden langdurig water op het maaiveld, op wegen, in landbouwgebieden, glastuinbouwgebieden en in steden. De schade is geraamd op 2 miljard euro en kan verder oplopen door maalstops, verdronken riooloverstorten, kadedoorbraken en gemaalstoringen. De Bruijn bericht er over op 17 januari 2023: ‘Wat als de ‘Limburgbui’ op Zuid-Holland valt?‘
Rapport Deltares brengt de complexe werking van de watersystemen in Limburg in beeld en biedt een basis voor de vervolgaanpak
Op 26 januari 2023 heeft Deltares tijdens een webinar (je kunt het terugkijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap) de resultaten gepresenteerd van een watersysteemanalyse in Limburg. Dit feitelijk onderzoek vond plaats in opdracht van de Provincie Limburg en Waterschap Limburg naar aanleiding van het hoogwater in juli 2021.
Het wateronderzoeksinstituut maakte een analyse hoe de watersystemen van beken en rivieren in het zuidelijke deel van Limburg werken bij extreem natte weersomstandigheden. Het hoogwater werd, zoals we inmiddels allemaal weten, veroorzaakt door een grote hoeveelheid neerslag die in een paar dagen viel. ,,Deze extreme weersomstandigheden zijn we niet gewend dus dat roept vragen op.”
Deltares geeft in het rapport aan dat er geen absolute bescherming is tegen wateroverlast: niet alle overlast valt te voorkomen. Wel kan door het nemen van een reeks aan maatregelen overlast worden beperkt. Verder kunnen overheden, maar ook bedrijven en burgers, zich beter voorbereiden. Het waterbewustzijn en kennis van de mogelijkheden om zich hierop voor te bereiden zijn hierbij volgens het waterinstituut belangrijk. Maar zeker ook de wijze waarop de ruimtelijke ordening wordt ingericht.
Vanaf woensdag 18 januari 2023 zendt NRC wekelijks een aflevering uit de zesdelige podcastserie ‘Boven Water‘ uit – een serie over klimaatverandering naar aanleiding van de Watersnoodramp in 1953. Floor Boon en Maarten Dallinga onderzoeken daarin wie aan zet zijn om ontwrichtend extreem weer zoveel mogelijk te voorkomen. “Onze toekomst hebben we deels zelf in de hand”, zo luidt hun uitgangspunt.
Voor de tweede aflevering van deze seriespreken ze Philip Boessen, die in 2021 vast kwam te zitten in zijn kelder toen Limburg veranderde in een rampgebied. Ze polsen Boessen’s mening over of het anders had kunnen aflopen als de overheid beter had geluisterd? Beluister hier aflevering 2 van 25 januari 2023: ‘Cassandra‘.
Accepteren dat de boel weer overstroomt? ‘Kijk naar de Zwitsers, zij lopen 25 jaar voor’
Accepteren dat Limburg eens in de zoveel jaar ten prooi valt aan een verwoestende overstroming? Onzin, vindt professor bos- en natuurgevaar Luuk Dorren. Kijk naar de Zwitsers, zegt hij. Zij hebben ook leren leven met kolkend water. En daar kan Nederland wat van leren. ,,Zwitserland loopt wat dat betreft 25 jaar voor.’’
De in Valkenburg geboren Dorren kwam in beeld bij de burgemeester van het Limburgse (toeristen-) stadje, Daan Prevoo, nadat bewoners de burgervader te kennen gaven geschrokken te zijn van het hierboven beschreven Deltares-onderzoek:
,,Bewoners zijn erg geschrokken. Dat rapport schetst een beeld alsof er maar één oplossing is: een muur van 3,5 meter hoog bouwen langs de Geul. Dat zou ons stadje compleet onaan-trekkelijk maken, daarmee raak je aan ons hart en onze ziel.”
Daan Prevoo, burgemeester Valkenburg
En dus kreeg hij Dorren een paar dagen later aan de lijn. Sinds 2008 is Dorren in Zwitserland betrokken bij ‘natuurgevarenmanagement’, zoals hij het omschrijft, nu aan de landbouw-universiteit in Bern. In het Alpenland denken ze al veel langer na over de risico’s van hemelwater.
Compensatie schade wateroverlast Valkenburg moet beter, zegt burgemeester: ‘Met voorstellen die er liggen kun je je zaak opdoeken’
Nog even los van het feit of de kades langs de Geul zo’n 3,5 meter opgetrokken zouden ‘moeten’ worden, is burgemeester Prevoo ook verbolgen over de schade-afhandeling. Sterker, hij vindt dat de wet daarvoor moet worden aangepast. Keer op keer ‘moet hij op de bres springen voor zijn inwoners’ die in vergelijking met bewoners aan de grote rivieren (en de kust) wél (volledig) gecompenseerd worden, zo vertelt hij bij EenVandaag op 1 februari 2023. Matthijs Kok, hoogleraar Overstromingsrisico aan de Universiteit Delft, valt hem daarin bij:
Beeld: fragment uitzending EenVandaag, 1 februari 2023.
Waar is er plek voor 300 miljoen badkuipen water?
Wat Valkenburg hartje zomer 2021 meemaakte, kan morgen ook in de Meierij en rond Den Bosch gebeuren, schrijft Domien van der Meijden op 10 maart 2023 in het Brabants Dagblad, regiokrant De Meierij, die Boxtel, Meierijstad en Sint-Michielsgestel van nieuws voorziet. Een groot waterplan is hoognodig, stelt hij. ,,Maar heel weinig inwoners in dit gebied beseffen dat grote delen van Brabant door het oog van de naald zijn gekropen. De zoektocht om bij nood 300 miljoen badkuipen water te bergen is in volle gang.” Klik voor het antwoord op de vraag bij die zoektocht op onderstaand (integraal opgenomen, waarvoor dank) artikel:
Meeste Limburgers niet goed voorbereid op extreme wateroverlast
Een ruime meerderheid van de Limburgers is volgens een enquête onvoldoende voorbereid op een noodsituatie door extreme wateroverlast, zelfs als zij in het verleden hierdoor directe schade hebben geleden. Veel inwoners zijn ontevreden over de informatievoorziening vanuit de overheid.
Dat zijn twee conclusies van een inwonersonderzoek door bureau Enneüs. Meer dan 1.250 Limburgers hebben hierbij een vragenlijst ingevuld. Uit de reacties blijkt dat het waterbewustzijn niet erg groot is en er nog aanzienlijke winst te behalen valt bij de voorzorgsmaatregelen van inwoners en de communicatie door de overheid.
‘Gericht aan de slag’: Limburgers krijgen advies op maat voor meer waterveiligheid
Een zogenoemd opbouwplan moet Limburg beter in staat stellen watersnoodsituaties het hoofd te bieden. Advies op maat voor bewoners, draaiboeken voor de buurt, een website met praktische informatie en een waarschuwingssysteem voor extreme neerslag. Dat zijn de concrete maatregelen die In het plan staan voor een waterveiliger Limburg en om de provincie te beschermen tegen wateroverlast.
Het opbouwplan is de praktische uitwerking van het Programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL), dat juli 2022 is gestart als samenwerking van de 31 Limburgse gemeenten, het waterschap, de provincie en het Rijk. Zij maakten daarin, een jaar na de overstromingen, afspraken over de veiligheid van de beken en zijrivieren van de Maas (het regionale watersysteem) voor de lange termijn.
Dit opbouwplan, met als titel ‘Gericht aan de slag’, werd 31 mei 2023 gepresenteerd. De aanpak van het hele regionale watersysteem, met 115 stroomgebieden, gaat ongeveer vijftien jaar duren. Als eerste komen de stroomgebieden van de Geul, de Roer en de Geleenbeek aan de beurt, die het zwaarst zijn getroffen bij de overstromingen in 2021.
‘De Waterschuld’: een journalistieke missie voor en met alle Limburgse waterslachtoffers
Op de dag dat het kabinet Rutte-IV ten val kwam, 7 juli 2023, startte de redactie van De Limburgerhet project De Waterschuld, een omvangrijk journalistiek onderzoek naar de afwikkeling van de hoogwatercrisis in 2021. Hoofdredacteur Bjorn Oostra en chef van de onderzoeksredactie Bram van der Heijdenroepen daarbij (gedupeerde) Limburgers op tot hulp. De Limburger gaat vanaf dat moment in kaart brengen hoeveel personen nog altijd problemen ondervinden in hun woonsituatie als gevolg van het hoogwater van twee jaar geleden. “Premier Mark Rutte zei toch dat de Limburgers niet in de steek zouden worden gelaten?”
,,Het voornaamste doel van dit journalistieke onderzoek is dat we de mensen die nog altijd kampen met problemen een gezicht willen geven. Wat doet het met hen? En hoe heeft de watercrisis hen in de portemonnee geraakt?”
Is het kabinet de belofte nagekomen? Luc Peeters: “Bij mij niet. Ik woon nog steeds op zolder.”
De eerste die zich ongetwijfeld bij De Waterschuld gemeld heeft om haar verhaal te delen, is watersnoodgedupeerde Luc Peeters. Ze is, samen met burgemeester Daan Prevoo en onderzoeksjournalist Bram van der Heijden, op 12 juli 2023 te gast bij Op1. Hieronder kun je kijken naar een (kort) fragment uit de gehele uitzending op NPO Start. (Het gesprek met de drie Limburgse gasten start op minuut 21:07.) Is het kabinet de belofte nagekomen gedupeerden ruimhartig te compenseren? Luc Peeters: “Bij mij niet. Ik woon nog steeds op zolder.”
Het kabinet beloofde de gedupeerden van de overstromingen in Limburg te compenseren, Op1, 13 juli 2023
Leven met water in Limburg – Frans Timmermans in gesprek met Limburgse jongeren over klimaatadaptatie
Op zaterdag 15 juli 2023, bezoekt (toenmalig) uitvoerend vicevoorzitter van de Europese CommissieFrans Timmermans de gemeente Valkenburg aan de Geul, een van de zwaarst getroffen gebieden in Nederlands Limburg. Als verantwoordelijke voor de Green Deal, gaat hij in gesprek met Limburgse jongeren over hoe zij een rol kunnen spelen bij klimaatadaptatie, zodat ‘we’ beter voorbereid zijn op toekomstige overstromingen. Eerder die dag bezoekt Timmermans de getroffen gebieden in België en Duitsland.
‘Frans Timmermans in Valkenburg in gesprek over hoogwater’
Vele aanwezige jongeren hebben zelf het hoogwater twee jaar geleden meegemaakt. Zij gingen dan ook met hun eigen ervaringen het gesprek met Timmermans aan. De grote vraag: hoe kunnen we er samen voor zorgen dat we beter voorbereid zijn op zo’n overstroming als twee jaar geleden?
“Als we toen geen aanpassingen hadden gedaan, was de ellende twee jaar geleden niet te overzien geweest. Water is drager van leven, maar brenger van dood als je er niet goed mee omgaat. En dat begrip moet tussen de oren.”
‘Iedereen merkt het’, zegt KNMI-hoofddirecteur Maarten van Aalst bij de presentatie van de nieuwe KNMI-klimaatscenario’s-2023 op 9 oktober 2023: “Ons klimaat verandert. Het is warmer en het weer wordt extremer. Iedereen heeft afgelopen zomer gezien hoe heftige weersextremen landen over de hele wereld teisterden. Ook Nederland moet zich voor-bereiden op steeds zwaardere weersomstandigheden.”
“Betere en eerdere waarschuwingen worden steeds belangrijker. Voor het weer van de komende uren en dagen, maar ook voor hoe het klimaat zal blijven veranderen.”
Maarten van Aalst, hoofddirecteur KNMI
Met de nieuwe klimaatscenario’s presenteert het KNMI hoe het toekomstige klimaat in Nederland en Caribisch Nederland eruit kan zien. Kort gezegd komt het volgens het weer- en klimaatinstituut hierop neer: hoe hoger de uitstoot van broeikasgassen, hoe extremer het weer zal worden. In onderstaande video laat het KNMI aan de hand van drie voorbeelden zien hoe we ons (kunnen) aanpassen aan het veranderende klimaat.
In het eerste voorbeeld zie je dat aanpassingen in het Geuldal in Zuid-Limburg grote overstromingen in de toekomst moeten voorkomen. Hetty Meertens van natuurorganisatie ARK Rewilding Nederland vertelt er over. In het tweede voorbeeld laat Sabine Engel van Mangrove Maniacs op Bonaire zien dat mangroven een eerste bescherming vormen bij tropische stormen. En daarnaast ook nog eens CO2 opslaan. In het derde voorbeeld toont Djûke Smith, eigenaar van boerderij Nieuw Slagmaat in Bunnik, dat het – door je aan te passen aan klimaatverandering – het tegenwoordig al mogelijk is om kiwi’s te kweken in Nederland.
KNMI-klimaatscenario’s: Aanpassen aan klimaatverandering – voorbeelden uit Limburg, Bonaire & Bunnik, KNMI, 9 oktober 2023.
Met deze klimaatscenario’s, vervolgt Van Aalst, “kan iedereen de gevolgen van veran-deringen in het klimaat en extreem weer in kaart brengen om Nederland ook in de toekomst veilig en bewoonbaar te houden. De nieuwe klimaatscenario’s worden bijvoorbeeld gebruikt om de Nationale Adaptatie Strategie te actualiseren. En ook worden de Deltascenario’s van het Deltaprogramma (mede) op de scenario’s gebaseerd. Verder kunnen provincies, gemeentes, waterschappen, bedrijven en burgers de scenario’s gebruiken om zich via een daartoe speciaal ingericht ‘dataportaal‘ voor te bereiden op een veranderend klimaat.” Op deze Deltascenario’s komen we in het vervolg van deze Kunst en Landschap-special in 2024 terug.
In de KNMI’23-klimaatscenario’s heeft het KNMI alle nieuwe kennis over klimaatverandering uit het meest recente IPCC-rapport vertaald naar de Nederlandse situatie. In totaal heeft de ‘supercomputer‘ zo’n 2 jaar 2.000 terabyte aan klimaatmodellen doorgerekend. Een grote groep KNMI’ers heeft aan de scenario’s meegewerkt. Rond 2031 worden weer nieuwe klimaatscenario’s verwacht.
Bekijk hieronder een korte animatie over de KNMI’23-klimaat-scenario’s. Uiteraard vind je deze video ook in de speciaal voor deze Kunst en Landschap-special aangemaakte afspeellijst op ons YouTube-kanaal (Watersnoodramp NL (Limburg) – België – Duitsland (juli 2021); abonneren mag).
KNMI’23-klimaatscenario’s in het kort, KNMI, 9 oktober 2023.
KNMI lanceert podcastserie over de seizoenen van de toekomst
Tegelijk met de publicatie van de hierboven besproken KNMI’23-klimaatscenario’s komt het KNMI met een podcastserie over de seizoenen van de toekomst. De klimaatscenario’s laten immers zien wat Nederland en Caribisch Nederland de komende decennia te wachten staat aan klimaatverandering. In deze podcastserie neemt het KNMI je mee naar ‘de vier seizoenen van de toekomst’.
Natuurkracht.org: “Natuur werkt als bondgenoot tegen wateroverlast en droogte in het Geuldal”
Een natuurlijker landschap maakt het Geuldalveiliger en helpt om wateroverlast en droogte tegen te gaan. Door aanpassingen in inrichting en gebruik kan het landschap meer regenwater opnemen, opslaan en vertraagd afgeven. Dat blijkt uit de studie ‘Water vasthouden en vertragen in het Geuldal’ van Bureau Stroming, H+N+S Landschapsarchitecten en Acacia Water die is uitgevoerd in opdracht van de coalitie Natuurkracht. Voor overheden, grondeigenaren, bedrijven, inwoners en ontwerpers beantwoordt deze studie de vraag wélke maatregelen wáár in het Geuldal – één van de stroomgebieden dat in het het Opbouwplan geprioriteerd is – kunnen worden toegepast en wát dat oplevert.
In het rapport zijn tien maatregelen uitgewerkt. Ze hebben betrekking op de inrichting en het landgebruik. “Sommige zijn bij uitstek geschikt voor plateau en helling”, zegt landschapsarchitect Jasper Hugtenburg van H+N+S landschapsarchitectenin een Linkedin-bericht waarin het rapport wordt gepresenteerd (26 oktober 2023), “en andere voor droogdal en beekdal. Niet alleen voor het landelijk gebied zijn natuurlijke maatregelen gepresenteerd, óók voor het stedelijk gebied.”
In hetzelfde Linkedin-bericht doet Hettie Meertens (van ARK/ Natuurkracht) een veelzeggende uitspraak:
,,Door de weg van een regendruppel door het landschap te volgen zie je wat het beste werkt op welke plek. Van nature is het landschap één grote spons. Wij nodigen provincie, gemeenten, waterschap, grondeigenaren, bedrijven, burgers, plannenmakers en ontwerpers uit om veel meer gebruik te maken van de oplossingen die de natuur aanreikt.”
Hettie Meertens, ARK/ Natuurkracht
Meertens wees er in het watervakblad H2O – kort na de watersnoodramp in 2021! – al op, dat het natuurlijker inrichten van het landschap in het zuiden van Limburg niet alleen belangrijk is vanuit het oogpunt van bergen van water, waarbij water en bodem ‘sturend’ zijn, ze benadrukt hiermee ook één van de belangrijke pijlers van Kunst en Landschap: het zoeken naar integrale, gebiedsgerichte, natuur- en landschapsinclusieve oplossingen voor een (biodiverse, klimaatadaptieve) inrichting van ons land.
“Met het delen van verhalen kunnen we onze genen weer wakker maken. Ik noem ze onze watergenen.”
In november staat het Geul– en Gulpdal in het teken van de ‘Natuurkracht’-maand, lees ik op de Facebookpagina van Natuurkracht.org. Als initiatiefnemer van het multimediale platform Kunst en Landschap wil ik je een bericht (van 19 oktober 2023) op die pagina niet onthouden: “Vandaag aan het woord, één van onze ambassadeurs: Claudia Volders.”
Facebookbericht Natuurkracht.org, 19 oktober 2023.
Bewonerscollectief aan de Maas ontwikkelt een toekomstvisie voor het riviergebied
Na de overstromingen in het zuiden van Nederland van 2021 heeft een bewoners-collectief aan de Maas een toekomstvisie ontwikkeld voor het riviergebied: een natuurrijke Maas tussen Hedel en Heusden. Ze ontdekten dat in de vele plannen die er zijn nog te weinig integraal gekeken wordt naar de uitdagingen rond dit stuk Maas. Met hun toekomstvisie De Vrije Maas bieden ze een compleet perspectief voor het gebied.
“Een perspectief waarin alle belangen zijn vertegenwoordigd, maar waarin waterveiligheid en biodiversiteit voorop staan. Nu staan ze voor de uitdaging om met het plan daadwerkelijk invloed uit te oefenen op de ontwikkeling van de Maas”, zo concludeert de deltacommissaris in het derde nummer van Deltanieuws, november 2023.
,,De Maas, bevrijd van haar strakke begrenzing, krijgt in dit plan de ruimte om te meanderen zodat de veiligheid van onze dorpen en steden gediend wordt zonder haar belangrijke scheepvaart-functie te verliezen. Naast veiligheid is in het plan ook rekening gehouden met waterberging om droogte te voorkomen, met de terugkeer van oorspronkelijke biodiversiteit, met de leefbaarheid voor mensen die willen wonen en recreëren, met de energietransitie en met alternatieve bedrijfsvoering voor de boeren in het gebied.”
Bewonerscollectief De Vrije Maas
Fonds Natuurkracht steunt project zusters tegen overstromingen Geul
Ook kleine beetjes helpen: de zusters van Priorij Regina Pacis in Valkenburg helpen mee in de strijd tegen hoogwater in het Limburgse heuvelland, meldt watervakblad H2O Actueel na een (helse) waterrijke jaarwisseling-23/24. Gesteund door een subsidie van het hierboven beschreven Fonds Natuurkracht maken ze van een kale akker een hoogstamboomgaard met extensieve begrazing. Daardoor stroomt het water minder snel af naar de Geul. Het project ‘Ora et Labora’ (Bid en werk) van de kloosterzusters is een van de eerste initiatieven die een financiële bijdrage ontvangen uit het vorig jaar opgerichte Fonds, dat natuurlijke maatregelen steunt om wateroverlast in Zuid-Limburg te verminderen.
Kunst en Landschap biedt (ook vanaf 2024) overzicht van zoektocht naar oplossingen voor en met toekomstperspectief
Zo rollen we met dit sympathieke ‘zusterproject’ 2024 in. In het derde vervolg van deze special over de watersnoodramp in Limburg (en delen van België en Duitsland) – vanaf 2024 dus – gaan we een stapje verder en pogen we een overzicht te bieden van de zoektocht naar (duurzame) oplossingen, voor en met toekomstperspectief.
We blijven ons daarbij dezelfde vragen stellen: houden we bij de invulling van de schaarse ruimte in Nederland voldoende rekening met de gevolgen van klimaatverandering? En moeten we niet veel verder vooruitdenken over de indeling van ons land? Lees gerust verder:
Dit is het het vervolg op de Kunst en Landschap-special over de waters-noodramp die zich in Zuid-Limburg (en delen van België en Duitsland) in de zomer van 2021 voltrok. In dit vervolg gaan we de diepte in, en stellen ons daarbij twee belangrijke vragen: houden we bij de invulling van de schaarse ruimte in Nederland voldoende rekening met de gevolgen van klimaatverandering? En moeten we niet veel verder vooruitdenken over de indeling van ons land?
Deltaprogramma 2022: ‘Iedere schop in de grond klimaat-bestendig!’
Peter Glas, die ter gelegenheid van Prinsjesdag, 21 september 2021, aan een (dan) rustige Maas staat, doet met het Deltaprogramma 2022 een oproep aan het kabinet om eenmalig 800 miljoen toe te voegen aan het Deltafonds en voor de periode daarna: 100 miljoen structureel per jaar. Aanleiding uiteraard: het Limburgs-Belgisch-Duitse debacle, waarbij meer dan 200 doden te betreuren waren, en waarbij Nederland ternauwernood aan dijkdoorbraken ontkwam. .
,,We zijn met onze neus op de feiten gedrukt. De weersextremen zullen toenemen. Nat wordt natter, droog wordt droger en heet wordt heter. Daarom moeten we met grote urgentie doorgaan met het Deltaprogramma. Rijk en regio, waterschappen, provincies, gemeenten, iedereen. Daarvoor is geld nodig in het Deltafonds.”
Peter Glas, deltacommissaris
De Deltacommissaris is verheugd aan te kunnen kondigen dat er in de (budgettaire) plannen een extra impuls wordt gegeven aan en voor zoet water. Rijk en regio moeten meer gaan samenwerken aan weerbaarheid tegen watertekorten, door water vast te houden in de bodem, water te bergen en door het van en uit de rivieren slim(mer) te verdelen over ons land.
‘We hebben ook ontzettend veel kennis nodig’, zegt Glas. Daarom is er een Kennisprogramma Zeespiegelstijging, dat ook kijkt naar hoe het landijs smelt op Antartica. Voor de rivieren stelt hij een vergelijkbare aanpak voor:
,,Het zijn de grensoverschrijdende rivieren, dat hebben we gezien in Limburg, die naar onze Delta toekomen. Ook die kennis is nodig.”
Peter Glas
Glas besluit met een oproep aan iedereen onder het motto van het Deltaprogramma ‘Alles op alles voor een veilige en leefbare delta’: Deltaprogramma 2022, ‘iedere schop in de grond klimaatbestendig!’
Deltacommissaris Peter Glas over Deltaprogramma 2022, Kunst en Landschap (Bron: Nationaal Deltaprogramma), 22 september 2021.
Unie van Waterschappen: nieuwe Kabinet moet substantiële stappen zetten om problemen én kosten niet naar volgende generaties door te schuiven
Ook Rogier van de Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen reageert op de plannen van het kabinet die op Prinsjesdag bekend zijn gemaakt. Hij maant het nieuwe Kabinet om substantiële stappen te zetten. De Waterschappen werken zich weliswaar drie slagen in de rondte om de gevolgen van de weersextremen tegen te gaan en op te vangen, maar er moeten volgens hem echt substantiële stappen gezet worden, die misschien pijnlijk zullen zijn voor de huidige generatie, maar noodzakelijk zijn om de problemen én de kosten niet naar volgende generaties door te schuiven.
Prinsjesdag 2021: Rogier van de Sande reageert, Unie van Waterschappen, 21 september 2021.
Rivierverruiming in samenhang met dijkversterking
Om aan de waterveiligheidsnormen te voldoen, moeten de rivieren Rijn en Maas voldoende capaciteit hebben om rivierwater naar zee af te voeren, meldt het Deltaplan Water-veiligheid. Dit is cruciaal voor alle stakeholders en activiteiten in het gebied rond de grote rivieren. Als gevolg van klimaatverandering zullen hevige regenval en hoge waterstanden vaker voorkomen, waardoor de rivieren meer water moeten afvoeren. Daarom is in dit Deltaplan Waterveiligheid een combinatie van dijkversterking en rivierverruiming opgenomen. Deze combinatie krijgt invulling in het nieuwe programma Integraal Rivierbeheer (IRM), waarin integrale maatregelen worden voorbereid die effectief zijn in zowel hoogwater- als laagwatersituaties.
‘Nieuwe manier van denken nodig tegen hoogwater’
Nog dezelfde dag, net na zijn bezoek aan en presentatie bij het Nationaal Deltacongres, dat op 11 november 2021 plaatsvond in het MECC Maastricht, schuift deltacommissaris Peter Glas aan bij het programma Limburg Centraal van omroep 1-Limburg. In het hol van de leeuw, zogezegd, het Limburgse Heuvelland en met name Valkenburg kregen het immers zwaar te verduren, de zomer dat jaar.
Glas beklemtoonde in het gesprek dat bij de ruimtelijke ordening van ons land – ‘waar bouwen we, hoe bouwen we’, ook in Limburg – water centraal moet staan.
Uiteraard is de presentator benieuwd wat er gedaan wordt om de problemen, met name in het zuiden van Limburg, in de toekomst te (kunnen) voorkomen. Peter Glas: ,,Er is veel gedaan aan hoogwaterbescherming (van de Maas, red.), maar er is te weinig gedacht aan samenhang met de beken en de kleinere rivieren zoals de Roer en de Geul. Dat is nog niet zo eenvoudig. We hebben een nieuwe manier van denken nodig tegen hoogwater.“ Klik op het screenshot hieronder voor het interview in Limburg Centraal:
Beeld: Deltacommissaris te gast bij omroep 1-Limburg (Limburg Centraal), 11 november 2021.
We hebben niet alleen een andere manier van denken nodig tegen hoog water, ook tegen laag water!
De grote rivieren zakken naar een historisch lage waterstand. Dat zorgt voor problemen voor de scheepvaart, de landbouw en de natuur. De schadelijke effecten worden versterkt door het uitslijten van de rivierbodems van de Waal, Maas en IJssel. Rivierdeskundigen slaan alarm over de dalende rivierbodems. Ook het eerder deze maand verschenen rapport Systeembeschouwing van de Rijn en Maas van het Programma Integraal Riviermanagement noemt de daling van de rivierbodems zorgwekkend. Het is een onderschat maatschappelijk probleem, dat dringend vraagt om maatregelen.
“De insnijding van de rivieren hebben we als mens zelf veroorzaakt, zegt Staatsbosbeheer-boswachter Twan Teunissen tegen ‘rivierverslaggever’ Wim Eikelboom in Trouw op 18 juli 2022, wanneer hittegolven in Zuid-Europa bosbranden veroorzaken en in het Verenigd Koninkrijk temperaturen gemeten worden boven de 40 graden, met aanhoudende droogte en lage waterstanden tot gevolg, ook in ons land. Teunissen groeide op in het rivierengebied ten zuiden van Nijmegen.
,,We hebben de grote rivieren in een keurslijf gelegd, waardoor ze veel harder zijn gaan stromen en uitslijten. Dat is niet alleen voor de natuur een probleem, maar ook voor de scheepvaart en voor huizenbezitters vlakbij de rivier die te maken krijgen met verzakkingen van hun woning. Het is voor alles en iedereen om ons heen een probleem.”
Twan Teunissen, Staatsbosbeheer-boswachter
Het ‘waterbeheerprogramma 2022-2027 – Limburgs water in een veranderend klimaat’ is vastgesteld
Elke zes jaar leggen waterschappen vast welke aanpak en welke maatregelen nodig zijn om de watertaken goed te kunnen uitvoeren. Dit gebeurt in het waterbeheerprogramma (WBP). 8 december 2021 heeft het algemeen bestuur van het Waterschap Limburg na een uitgebreid participatieproces het Waterbeheerprogramma 2022-2027-‘Limburgs water in een veranderend klimaat’ vastgesteld. Samen hebben ze de Limburgse wateropgaven voor de toekomst bepaald. De komende jaren gaan ze gezamenlijk aan de slag om de doelen uit het waterbeheerprogramma te realiseren.
Waterbeheerprogramma 2022 – 2027, Waterschap Limburg, 6 december 2021.
Talkshow ‘Waterbeheerprogramma 2022-2027 – Limburgs water in een veranderend klimaat’
De opgaven rond klimaat en water zijn zo groot en complex dat we het alleen met gezamenlijke inspanning op kunnen lossen, aldus het Limburgse waterschap. Daarom hebben ze collega-overheden, inwoners, bedrijven en belangenorganisaties gevraagd mee te denken over invulling van dit waterbeheerprogramma en laten reageren tijdens een omgevingsreis door Limburg. Dit werd door alle partijen erg gewaardeerd en er zijn veel waardevolle ideeën en suggesties opgehaald die in het programma zijn verwerkt.
Om je daar een voorbeeld van te geven, kun je hieronder kijken naar een opname van een live talkshow die plaatsvond op dinsdag 30 maart 2021. Vóór de watersnoodramp van juli dus, de aandacht ging toen (nog) nadrukkelijk uit naar het zoeken naar oplossingen voor en aanpassen aan de droogteproblematiek.
Talkshow Waterbeheerprogramma 2022 – 2027 Limburgs water in een veranderend klimaat, Waterschap Limburg, 1 april 2021.
Digitaal magazine over Limburgs waterbeheerprogramma 2022-2027
Er is ook een digitaal magazine over het waterbeheerprogramma 2022-2027 beschikbaar. Daarin vind je onder andere een publieksvriendelijke samenvatting, diverse illustrerende video’s en interviews met betrokkenen. Het magazine kan ook in het Duits en Frans geraadpleegd worden.
Waterschap was niet voorbereid op watersnood Limburg, maar handelde snel
Doordat er in juli ’21 in Limburg, de Eifel en delen van België binnen enkele dagen extreem veel neerslag viel, kon het waterschap Limburg onmogelijk perfect voorbereid zijn op de watersnood. Desondanks zijn door snel handelen juist veel overstromingen voorkomen, concludeert het Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement COT in een rapport over de rol van het waterschap.
Stel dat de extreem zware neerslag die in juli 2021 boven Zuid-Limburg, België en Duitsland viel elders in Nederland terecht was gekomen, wat zouden dan de gevolgen zijn geweest? Over die vraag bogen onder-zoekers van Deltares zich in een driedaagse ‘hackathon‘. Hun conclusie lees je in watervlakblad H2O: ,,We kunnen ons daar maar beter snel op voorbereiden.”
,,Tot nu toe wordt vooral gekeken of we aan de huidige normen voor waterveiligheid voldoen, maar dat is niet meer voldoende. Klimaatverandering is hier en nu. Daarom moeten we ons nu al voorbereiden op meer extreem weer.”
Karin de Bruijn, overstromingsexpert Deltares
Beeld: Hackathon Deltares, november 2021
De onderzoekers eindigen hun rapport (Hackathon Deltares) met zeven aanbevelingen, die inmiddels zijn gedeeld met de Beleidstafel Wateroverlast en Hoogwater van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Dit zijn onder andere: ontwikkel stresstesten op bovenregionale schaal, verbeter voorspellings- en monitoringssystemen voor tijdige, adequate informatie en beperk de gevolgen van extreme, grootschalige neerslag via ruimtelijk beleid.
Wat als een grote watersnoodramp zich hier voordoet? ‘Onmogelijk om je volledig te beschermen’
We kunnen de watersnoodramp niet terugdraaien, maar er wel van leren, zegt Klaas-Jan Douben uit Nispen, die met enkele collega’s van waterschap Brabantse Delta betrokken was bij het Deltares-onderzoek. Verslaggever Nicole Roelands van het Brabants Dagblad spreekt met hydroloog Douben, deelnemer aan de hackathon, en deskundig op het gebied van de waterkringloop. Vanuit die expertise houdt hij zich bezig met wateroverlast en het tekort ervan.
Roelands stelt hem de belangrijke vraag: wat als de extreem zware neerslag met verwoestende gevolgen boven West- en Midden-Brabant was gevallen? ,,Laat ik beginnen met vertellen dat dit een gigantische hoeveelheid neerslag was voor Nederlandse begrippen. Dit was meer dan een extreme bui.”
,,Het is een utopie om te denken dat ons huidige systeem wateroverlast bij zo’n gebeurtenis als in Limburg kan voorkomen.”
Klaas-Jan Douben, hydroloog bij waterschap Brabantse Delta
Rapport watersnood Limburg: ‘het waren meerdere crises tegelijkertijd’
Bij de wateroverlast in Limburg zomer-2021 was sprake van verschillende crises tegelijkertijd. Dat blijkt uit een evaluatie van de hulpverlening in opdracht van de Veiligheidsregio Zuid-Limburg (VRZL). Dat meldt NOS op 24 januari 2022 (+ overzichtsvideo). De evaluatie werd uitgevoerd door het Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement.
Voor de Maas bestond een plan om in te grijpen bij hoogwater, maar voor omliggende rivieren zoals de Geul en de Gulp niet. Het onderzoeksbureau adviseert om ook voor deze wateren een scenario voor hoogwater op te stellen.
De veiligheidsregio had te maken met een ‘buitengewone inzet van ongekende omvang’. Het was niet één crisis. Het waren er meer. En ze kwamen tegelijk. Een uitzonderlijke situatie waar de plannen van de crisisorganisatie onvoldoende op waren voorbereid. De resultaten over de bestrijding van de ramp zijn te lezen in de leerevaluatie ’Voorbij het ergste scenario’:
‘Wat zou er gebeuren als er watersnood ontstaat in een ander deel van Nederland?’
Op 27 januari 2022 is Bart van den Hurk, klimaatexpert bij Deltares, te gast in de Radio1-Journaal-studio om de uitkomsten van het rapport voor een breed publiek toe te lichten. Wat zou er gebeuren als er watersnood ontstaat in een ander deel van Nederland?
Wat zou er gebeuren als er watersnood ontstaat in een ander deel van Nederland?, Kunst en Landschap (Bron: Radio1-Journaal), 27 januari 2022.
Stortbuien en overstromingen: hoe extreem was 2021?
Het nieuws stond er in 2021 vol mee; meerdere extreme neerslaggebeurtenissen met water-overlast. Bij de overstromingen in Limburg die bewuste zomer werd gesproken van een ‘eens in de X jaar’ kans. Maar was het jaar 2021 echt zo uniek, en hoe groot is de kans dat zulke gebeur-tenissen voorkomen? Met statistiek en data-analyse heeft het gerenommeerde ingenieurs-bureau Arcadis dit op 21 januari 2022 voor je op een rijtje gezet. Met hun Arcadis Hydrological Tools (AHT) hebben ze de extreme situaties zichtbaar gemaakt door voor heel Nederland de herhalingstijden van de neerslaggebeurtenissen van 2021 te berekenen. Hiervoor gebruiken ze de KNMI-radarmetingen en de STOWA-statistieken uit 2019 voor het huidige klimaat.
‘Watersnood van 2021 is de schuld van de ontwikkelende stad’
De watersnoodramp vorig jaar in Limburg, Duitsland en België werd niet alleen opgestuwd door klimaatverandering, maar ook door verstedelijking, laat een Amerikaanse onderzoeker zien. Zoals bij elke ramp kwam meteen de vraag op: is dit een gewone uitschieter van de natuur, of had de mens een vinger in de pap? Al snel kwam het antwoord: het laatste. Dat concludeerde het World Weather Attribution Initiative, een project waarin ook het KNMI deelneemt. Dankzij de stijging van de gemiddelde temperatuur in West-Europa met 1,2 graden, viel er minstens 3 procent en misschien wel 19 procent meer regen dan er zou zijn gevallen in een niet door broeikasgassen opgewarmde wereld.
Maar dat is niet het hele verhaal, zegt Dev Niyogi, hoogleraar atmosfeerwetenschappen aan de Universiteit van Texas in Austin. In een wereld die wel was opgewarmd, maar niet zo enorm verstedelijkt, was die regen een stuk meer naar het westen gevallen, en prettig verspreid, concludeerde hij onlangs in vakblad Geophysical Research Letters, tekent Bas den Hond op voor Trouw op 22 april 2022.
,,Maak dus gerust iedereen verwijten die de afgelopen eeuw steeds meer fossiele energie verbruikte, maar nog veel meer iedereen die bijdroeg aan de stichting en gestage uitbreiding van Rotterdam, Brussel en Keulen.”
Dev Niyogi, hoogleraar atmosfeerwetenschappen Universiteit van Texas
Het kabinet beloofde in de zomer van 2021 de duizenden slachtoffers van de watersnood in Limburg ruimschoots te compenseren, zo schrijven ze, maar ruim tien maanden later verloopt de afwikkeling van de schade traag en hebben veel gedupeerden nog steeds hun geld niet gehad.
Burgemeester Daan Prevoo van Valkenburg aan de Geul vreest op korte termijn faillissementen, als bedrijven niet snel geholpen worden. ,,Honderd miljoen euro van de schade is nog steeds niet door verzekeraars gedekt.” Prevoo vindt dat de landelijke overheid de ondernemers en bewoners van Zuid-Limburg volledig in de steek laat. ,,Dit is een natuurramp. Als zoiets gebeurt, betekent dat boter bij de vis.”
Hij was op 14 juli vorig jaar precies honderd dagen burgemeester toen het water zijn stadje overviel. Huizen en gebouwen stroomden vol. Sinds die tijd houdt hij zich nog dagelijks bezig met de gevolgen van deze watersnood, en houdt hij nauwlettend in de gaten of de schade ook wordt vergoed. Maar dat valt zwaar tegen. Niet alleen steggelen veel inwoners en ondernemers uit Valkenburg nog met hun verzekeraar; ook bij de overheid vissen ze achter het net.
1 jaar na watersnood in Limburg nog steeds geen compensatie – Overheid laat gedupeerden in de steek!, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag), 26 mei 2022.
Is Limburg voorbereid op nog een keer hoog water?
Juli 2021 overstroomden grote delen van Zuid-Limburg door hevige regen. Is er genoeg gedaan om te voorkomen dat dat opnieuw gebeurt, vraagt Rutger Castricum (omroep PowNed) zich af, bijna een jaar na de watersnoodramp in Limburg. Zelf gaat hij op vakantie, voor twee uitzendingen van De Hofbar neemt BN’er, ‘Bekende Noorderling’, Bram Douwes het stokje van hem over. Klik op de illustratie hieronder om de uitzending van 22 juni 2022 te bekijken.
Waterexpert over klimaatverandering: ‘Als we nu niet vooruit denken, moeten we later te veel doen in te korte tijd’
Bij de invulling van de schaarse ruimte in Nederland houden we nog te weinig rekening met de gevolgen van klimaatverandering, zegt waterexpert Alex Hekman, waterdirecteur bij Sweco, het grootste ingenieursbureau van Europa, belangrijk in de waterbeheersector, op 26 juni 2022 tegen Daniël van Kessel en Nikki Brands, onderzoeksjournalisten bij Follow The Money. ‘We moeten veel verder vooruitdenken over de indeling van ons land.’
‘Limburg heeft vorig jaar juli laten zien dat soms het onwaarschijnlijke kan gebeuren’, zegt waterexpert Alex Hekman. Hij verwijst naar de overstromingen die het zuidelijke deel van de provincie teisterden. Onderzoeksbureau Deltares trok vorige maand dezelfde conclusie.
Het pittoreske centrum van Valkenburg moet ingrijpend op de schop, stellen de onderzoekers. In het stadje beschadigde de overstroming van de Geul, de rivier die er dwars doorheen loopt, zo’n 2300 huizen. De onverwacht heftige regenval – Deltares noemde het een ‘waterbom’ – die dat veroorzaakte zal vaker voorkomen. Dus moeten de kademuren twee meter hoger worden en moeten huizen langs de Geul omgebouwd worden tot waterkeringen.
Maar wat als zelfs metershoge kades niet hoog genoeg zijn? Volgens Hekman moet Nederland veel verder vooruit gaan kijken naar de gevolgen van ‘een blijvend veranderend klimaat’. Juist nu er in korte tijd honderdduizenden huizen bij moeten komen. ‘We moeten heel erg goed nadenken waar we dat doen en hoe we dat doen.’
Waterinfodag 2022: ,,Vertaal extreme neerslag sneller naar waterbeheer”
Gemeenten en waterschappen hebben behoefte aan accuratere voorspellingen voor extreme buien, om daarop met rioolbeheer en waterbeheer te kunnen anticiperen. Dat bleek op de Waterinfodag, 23 juni 2022 in Den Bosch. De echte neerslag is lastig te voorspellen en de benodigde rekencapaciteit blijkt nog steeds een barrière om een vertaalslag te maken naar riool- en waterbeheer.
Data en dataverwerking maken een grote ontwikkeling door en managers bij gemeenten, waterschappen, drinkwaterbedrijven en Rijkswaterstaat leunen bij hun besluitvorming steeds meer op modellen en gemeten data die al dan niet zijn verrijkt met kunstmatige intelligentie en machine learning. Toeleveranciers lieten op deze Waterinfodag blijken dat de watersector steeds meer bereid is meer te betalen voor robuuste datasystemen die goed zijn beveiligd en die in de tijd betrouwbare datareeksen opleveren.
Interreg Euregio Maas-Rijn stelt 6,9 miljoen euro ter beschikking om internationele samenwerking op gebied van waterveiligheid te bevorderen
Na de overstromingen van juli 2021, die zowel België, Duitsland als Nederland troffen, hebben 12 partijen uit de drie landen de handen ineen geslagen om samen te werken aan het bestrijden van wateroverlast en het vergroten van de waterveiligheid. Zij zijn zich er terdege van bewust dat de overlast nooit helemaal verholpen kan worden. Het klimaat verandert en extreme weersituaties zullen helaas steeds vaker voorkomen, aldus het Waterschap Limburg, een jaar later op 6 juli 2022. Daarom wordt ook geïnvesteerd in het tijdig waarschuwen van burgers bij dreigende overstromingen. Door een bijdrage van Interreg van in totaal bijna 7 miljoen, wordt deze grensoverschrijdende samenwerking mogelijk gemaakt.
,,Wij zijn blij dat we samen met 12 partners uit België en Duitsland de kans krijgen om grensoverschrijdend te werken aan hoogwaterbescherming en waterveiligheid, in het belang de inwoners van de Euregio zo goed als mogelijk te beschermen.“
Patrick van der Broeck, dijkgraaf waterschap Limburg
Een jaar na de overstromingen in Limburg wachten nog altijd mensen op hun huis
100 dagen na de watersnoodramp van 2021 was het EenVandaag die op reportage ging in Zuid Limburg en maakte het actualiteitenprogramma een voorlopige balans op. Vijf dagen voor de beruchte 14 julidag in 2022 spreken Marco van der Wal en Siebe Sietsma voor Nieuwsuur opnieuw met burgemeester Daan Prevoo van Valkenburg aan de Geul en bezoeken ze plekken des onheils van gedupeerden.
Hoe staan de zaken er bijna een jaar na dato er voor? Zoals bij Joëlle Noordam-van de Sanden uit die gemeente. Samen met haar man en drie kinderen woont ze tijdelijk in de kelder van haar ouders, nadat ze elf keer is verhuisd. Haar huis is nog onbewoonbaar en de over-stroming voelt nog altijd dichtbij. Ook Saskia Jansma uit het dorpje Brommelen verloor een jaar geleden haar huis
Een jaar na de heftige overstromingen in Limburg zijn er nog altijd gedupeerden die hun huis nog niet terug hebben. De meeste schade is inmiddels afgehandeld, maar dat was een moeizaam proces. #Nieuwsuurpic.twitter.com/klgRpfbii0
Hoewel het grootste deel van de schadeafhandelingen inmiddels is afgerond, is Prevoo van de destijds zwaar getroffen gemeente niet tevreden over de snelheid waarmee dat gebeurde. Hij pleit ervoor dat de Rijksoverheid bij toekomstige rampen voorschotten verstrekt aan gedupeerden.
,,Het heeft behoorlijk lang geduurd totdat de schade daad-werkelijk werd afgehandeld. Dat kwam omdat er net na de overstromingen veel onduidelijkheid was over wie welke schade moest vergoeden.”
Daan Prevoo, burgemeester Valkenburg aan de Geul
Burgemeester van Valkenburg @daanprevoo zag zijn stad vorig jaar getroffen worden door een overstroming en zag daarna dat de schadeafhandeling moeizaam verliep. Hij pleit ervoor dat de Rijksoverheid bij toekomstige rampen voorschotten verstrekt aan gedupeerden. #Nieuwsuurpic.twitter.com/ElIGWV7Fd1
Burgemeester van Valkenburg @DaanPrevoo vertelt 1 jaar na de overstromingen in Limburg dat nog steeds niet alle schade is hersteld. “Als je als rijk mensen ruimhartig wil helpen, vergoed dan gewoon 100%. Ik ben teleurgesteld in de Kamerbrief van de minister.” #Op1pic.twitter.com/85B1uXOz9l
De overheid vergoedde tot nu toe 34 miljoen euro aan schade, boven op de door verzekeringen betaalde schade-uitkeringen. Dat maakte de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) op 12 juli 2022 bekend. Zo’n 750 van de in totaal 2.783 aanvragen moeten nog worden beoordeeld. Het geld dat de staat uitkeert, komt boven op vergoedingen van verzekeringen aan particulieren en bedrijven voor de waterschade. .
De vergoedingen door de RVO worden uitgekeerd op basis van de Wet tegemoetkoming schade bij rampen (Wts). De wet is bedoeld als tegemoetkoming voor „materiële schade die niet redelijkerwijs verzekerbaar is”. De wet dient niet als compensatie voor álle geleden schade, maar is bedoeld voor de „primaire woonfunctie” – zo vallen beschadigingen aan tuinen niet onder de regeling, meldt NRC diezelfde dag.
Duitse hoogste civiele beschermingorganisatie adviseert om niet op elke plek in het land te (her-)bouwen
,,We kunnen nog niet spreken van directe wederopbouw”, zegt Hartwig Baltes, die als eerste wethouder verantwoordelijk is voor de stad Mayschoß in Rijnland-Palts. De ravage is grotendeels verdwenen, een jaar na de overstroming is de gemeente in ieder geval weer met de auto te bereiken. Maar voordat de normaliteit kan terugkeren, zal het zeker nog zo’n tien jaar duren.
Mayschoß: Der lange Weg – ein Dorf kämpft sich mühsam zurück, RND RedaktionsNetzwerk Deutschland, 11 juli 2022.
De voorzitter van het Bundesamts für Bevölkerungsschutz und Katastrophenhilfe (BBK), Ralph Tiesler, is van mening dat bepaalde gebieden in Duitsland vanwege extreme weersomstandigheden niet meer kunnen worden bestemd als woon-werkgebied.
,,Als pleitbezorger van civiele bescherming zeg ik dat sommige gebieden niet moeten worden (her-) bebouwd vanwege de klimaatverandering en de acute dreiging van stormen en overstromingen. Deze vraag rijst ook aan de kusten van ons land.”
Ralph Tiesler, voorzitter BBK
Dat vertelde Tiesler op 13 juli 2022 aan de kranten van de Funke-Mediengruppe tegen de achtergrond van de watersnoodramp in Rijnland-Palts en Noordrijn-Westfalen. Hij sprak van een opeenstapeling van crises. ,,Wat zeker is, is dat we in onzekere tijden leven.” Dit is een van de redenen waarom het hoofd van de autoriteit pleitte voor een nieuw bewustzijn van de crisis bij de bevolking.
,,De crisismodus moet deel gaan uitmaken van het algemene bewustzijn, we moeten leren dat de crisis deel uitmaakt van het dagelijks leven.”
Ralph Tiesler, voorzitter BBK
Ahrtal: ongeveer 200 mensen getroffen door de overstroming demonstreren in Mainz
Bijna een jaar na de watersnoodramp van 2021 verloopt de wederopbouw ook in het Duitse Ahrdal (nog steeds) moeizaam. In Mainz demonstreerden begin juli 2022 ongeveer 200 mensen die door de overstroming zijn getroffen. Ze protesteerden vooral tegen wat zij beschouwden als de trage uitbetaling van subsidies uit het wederopbouwfonds. Volgens de organisatoren zijn de demonstranten ook tegen het besluit dat de opvangcentra voor overstromingen in het Ahrdal eind juli 2022 al moeten worden ontmanteld. Naast de getroffenen namen ook vrijwilligers deel aan de demonstraties.
Ahrtal: ongeveer 200 mensen getroffen door de overstroming demonstreren in Mainz, Kunst en Landschap (Bron: SWR Aktuell, 3 juli 2022), 14 juli 2022.
Om een waterbom in Vlaanderen te vermijden, moet de overheid ‘nu’ 10 stappen nemen: ‘Het is nu of te laat!’
De hallucinante beelden van de wateroverlast die ontstond, zit nog in ons collectief geheugen, schrijft Vlaams minister van Openbare Werken Lydia Peeters (Open Vld) op haar website. Grote delen van Wallonië en gebieden langs de Maas en Demer stonden onder water, de schade was op sommige plaatsen niet te overzien. Een vergelijkbare waterbom in Vlaanderen zou in een worst case scenario meer dan acht miljard euro aan schade veroorzaken. Dat bleek uit een wat-als-scenario uitgevoerd door de Vlaamse Waterweg nv (DVW) in samenwerking met het Waterbouwkundig Laboratorium (Dept MOW).
,,Door de klimaatverandering worden we vaker geconfronteerd met (extreem) zware neerslag. Daarom moet Vlaanderen zich verder wapenen tegen overstromingen.”
Lydia Peeters, Vlaams minister van Openbare Werken
In oktober vorig jaar, vervolgt ze, stelden Vlaamse ministers Lydia Peeters en Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) een multidisciplinair expertpanel aan met de duidelijke opdracht: een onderbouwd advies uitbrengen om Vlaanderen beter te beveiligen tegen een nieuwe waterbom. De expertgroep, onder leiding van de voormalig VN-water-gezant en voorzitter van het Expertenpanel HoogwaterbeveiligingHenk Ovink, legde op 8 juli 2022 een 10-puntenplan, ‘Weerbaar Waterland – Ons voorbereiden op wat al gebeurt‘, op tafel van de Vlaamse regering om Vlaanderen in de toekomst beter te beschermen tegen extreme regenval én tegen langdurige droogte.
Henk Ovink: ‘Als we verder doen op hetzelfde pad, halen we niet het gewenste niveau van waterveiligheid- en beschikbaarheid’
Op 9 juli 2022 komt VN-watergezant en voorzitter van het Expertenpanel Hoogwater-beveiligingHenk Ovink met een alerterend Twitter-‘draadje‘. Klik op onderstaand (inleidend) Twitter-bericht om het (volledig) te kunnen lezen.
,,We hebben geleerd van gerealiseerde projecten en veel-belovende Vlaamse initiatieven, en die naast de opgave gelegd. Daaruit blijkt dat als we verder doen op hetzelfde pad, we niet het gewenste niveau van waterveiligheid- en beschikbaarheid kunnen halen.”
Henk Ovink, VN-water-gezant en voorzitter van het Expertenpanel Hoogwaterbeveiliging
Voortvarend grepen ministers @Zu_Demir en @LydiaPeeters de waterramp van vorig jaar aan. Ik mocht Expertenpanel voorzitten en we hebben afgelopen half jaar onderzoek en samenspraak georganiseerd. Ons 10 puntenplan is gisteren besproken in Vlaamse Regering, nu aan de slag! pic.twitter.com/b4xcBASNa9
Overstromingen en droogte tonen het belang van grensoverschrijdende samenwerking als het gaat om water. Om hier de basis voor te leggen, organiseerde Wing, ‘partner in ruimte en ontwikkeling’ in 2022 twee internationale symposia rondom de Rijn en de Maas. Een interview met adviseur Maartje van Lieshout en consultant Els Wouda bij Wing over urgentie en cultuurverschil.
Media blikken terug op de watersnoodramp van 2021; zijn we een jaar later voldoende wakker geschud?
Reconstructie watersnood in Limburg: een klimaatramp kan overal toeslaan
Beeld: screenshot K&L
Klimaatjournalist bij NU.nl, Rolf Schuttenhelm, bijt op 13 juli 2022 het spits af: hij maakte een beknopte reconstructie van de watersnoodramp in Limburg – een klimaatramp die anno 2022 en de decennia erna volgens hem overal kan toeslaan. Hij wijst daarin op een drievoudig verband met klimaatverandering, waarbij de kans op extreme regenval is verachtvoudigd.
Een jaar na de watersnood woedt nog altijd discussie over wat wel en niet vergoed wordt
Een jaar na de watersnood in Limburg en Noord-Brabant hebben veel burgers en ondernemers al een schadevergoeding ontvangen, maar over de hoogte van dat bedrag heerst onvrede, meldt Rick van de Lustgraaf diezelfde dag in Trouw. Hij spreekt met de inmiddels nationaal bekende burgemeester van Valkenburg aan de Geul Daan Prevoo, die bijna dagelijks mensen spreekt wier leven overhoop ligt. Door een echtscheiding, huiselijk geweld, een burn-out of depressie, PTSS-klachten of combinaties ervan. Allemaal trauma’s, weet de burgemeester, die het gevolg zijn van de zware overstromingen precies een jaar geleden.
Hoteleigenaar Georges Laheij was door de watersnood technisch failliet – maar gaf niet op
De verzekeraar had veel tijd nodig om te bepalen dat hotel Walram in Valkenburg geen vergoeding zou krijgen, schrijft Van de Lustgraaf een dag later. Hij bezoekt de “vermoeide” hoteleigenaar Georges Laheij (71) en zijn vrouw Claudia Volders (50). Een voorschot van de overheid redde het familiebedrijf van een faillissement. En dat is best een wonder, vindt Laheij, de derde generatie van het Valkenburgse familiehotel. Dat had alles te maken met de verzekeraar, de Amerikaanse beurspolis Chubb. Die vergoedde de schade niet, omdat alleen directe schade door regen is gedekt. Niet indirect, wanneer de Geul overstroomt als gevolg van de regenval.
Human: ‘Overstroomd hotel na jaar eindelijk weer open, maar met burn-out’
Een jaar geleden liet een kolkende watermassa het hotel van Georges en Claudia, gelegen pal naast de Geul, in puin achter. Sinds twee weken is het hotel weer gedeeltelijk open. "We zijn doodmoe, maar moesten wel open." https://t.co/jIe1o058pg#PubliekeTribune
Collega-Trouw-journalist Onno Havermansbezoekt op 14 juli 2022 een presentatie georganiseerd door een vijftal natuurorganisaties ‘die Limburgers oproepen om er samen voor te zorgen dat de natuur schadelijke wateroverlast zoals die van een jaar geleden sterk kan verminderen. Het uitgangspunt is minder steen en meer natuur die overstromingen kan opvangen, net als bij steenbreek, waar stoep- en tuintegels plaatsmaken voor groen’. ,,Hoe ruiger de natuur, hoe langer het water blijft staan. Vertraag de stroming, zodat het water niet in één piek voorbij komt”, legt projectmanager André Hassink van Natuurmonumenten uit bij die presentatie, in Valkenburg.
De watersnoodramp inspireerde Inge Smeets om de politiek in te gaan. ‘Je beseft ineens hoe belangrijk de overheid is’
Een jaar geleden stond er in het huis van Inge Smeets ruim een meter water, schrijft Peter de Graaf voor de Volkskrant van 14 juli 2022. Vanuit haar camper begon ze de hulp voor de buurt te organiseren. Zo werd de watersnoodramp het begin van een bliksemcarrière in de lokale politiek: de voormalig politievrouw is sinds kort wethouder in Meerssen.
Een jaar na de overstromingen kamperen Walen nog steeds op zolder, tot de herstelploeg komt
Ook in de Belgische Ardennen hebben veel bewoners hun huis nog steeds niet kunnen herstellen, schrijft Dennis Boxhoorn op 13 juli in NRC. Vaak is de schade niet afdoende gedekt. En de schade is groot; 48.000 gebouwen werden verwoest, honderdduizend mensen direct of indirect getroffen. De Waalse regering raamt de totale schade op dat moment op 2,8 miljard euro. Dat bedrag werd de maanden ervoor steeds hoger vanwege de oplopende grondstofprijzen en de inflatie, mede door de oorlog in Oekraïne. Er werden in Wallonië bijna 60.000 verzekerings-claims ingediend. 90 procent daarvan zou volgens verzekeraarskoepel Assuralia gedeeltelijk of volledig uitgekeerd zijn. Bij de overige 10 procent wachten mensen tot dan nog altijd op het oordeel van een expert of contra-expert.
Schokkend falen van Duitse overheid bij watersnood van vorig jaar
Door onderschatting, afschuiven van verantwoor-delijkheid en de telefoon niet opnemen zijn een jaar geleden onnodig veel doden gevallen, resumeert Nynke van Verschuer bondig het schokkende falen van de Duitse overheid bij de watersnood-ramp van 2021 op 13 juli 2022 in NRC. Een jaar na de watersnood in Rijnland-Palts en Noordrijn-Westfalen blijkt dat zeker een deel van de 184 dodelijke slachtoffers gered had kunnen worden als de autoriteiten adequaat hadden gereageerd.
Overstromingen zijn voor (haast) niemand te verzekeren, waarschuwen verzekeraars
Zo ogenschijnlijk soepel verzekeraars omspringen met stormclaims, zo moeizaam verloopt de afhandeling van de Limburgse overstromingen, zo stelt Rick van de Lustgraaf vast in Trouw op 15 juli 2022. Voor gedupeerden is het vaak moeilijk om te begrijpen hoe hun polis in elkaar zit. Veel schade blijkt niet gedekt. Sommige verzekeraars zijn coulant en vergoeden alles, maar veel verzekeraars niet.
Dat moet anders, vindt het verzekeraarsverbond. Dat stelt een nieuw model voor om overstromingsschade beter en duidelijker te verzekeren, namelijk een privaat-publieke verzekeringspool. Die komt neer op een collectieve geldpot waarin alle verzekeringsbedrijven en de overheid samen een smak geld reserveren om slachtoffers direct te kunnen helpen bij een volgende overstroming.
Door klimaatverandering is de kans groot dat we (ook in Nederland) vaker te maken krijgen met dit soort natuurexcessen, zeggen verzekeraars. De vraag is hoe solidair we (willen) zijn – elke regio kent zijn eigen (in dit geval) overstromingsproblematiek.
Gelden Giro 777 na overstromingen in Limburg volledig besteed of toegezegd
Hoogwater Limburg zomer 2021 ingrijpender dan rivier-overstromingen in 1993 en 1995
De hevige neerslag samen met het hoogwater van juli 2021 in Nederland en de landen om ons heen betrof een extreme en uitzonderlijke gebeurtenis met grote maatschappelijke gevolgen in Limburg, concludeert Deltares op 9 september 2022. De gemeten hoeveelheden neerslag en rivierafvoeren waren nooit eerder zo groot, zeker niet in de zomer. Er wordt geschat dat een dergelijke gebeurtenis slechts eens per 100 tot 1000 jaar voorkomt.
De piekafvoer op de Maas bij Eijsden en een aantal zijrivieren is de hoogste afvoer ooit gemeten, stelt het waterinstituut. De geschatte totale schade door overstromingen bedroeg 350 tot 600 miljoen euro en vond voor een groot deel plaats in het Geuldal. De schade is daarmee groter dan die tijdens de overstromingen langs de Maas in 1993 en 1995. Hoogleraar Bas Jonkman (TU Delft):
,,Deze overstroming heeft records gebroken, qua neerslag, afvoer en schade. Hiervan moeten we leren om ons systeem toekomstbestendig te maken.”
Bas Jonkman, hoogleraar TU Delft
In opdracht van het Expertise Netwerk Waterveiligheid (ENW) heeft een breed consortium van kennisinstellingen, onder leiding van Deltares en de TU Delft, een eerste analyse gemaakt van de beschikbare informatie over een scala aan onderwerpen. De resultaten daarvan vind je in onderstaand artikel. Tevens kun je daarin kijken naar een webinar, dat op 9 september plaatsvond, waarin verschillende experts de voornaamste resultaten van het onderzoek presenteren. Klik op de illustratie hieronder:
Regionale overheden ontwikkelen samen met Rijk plannen om kans op overstromingen in de toekomst te verkleinen – kosten: 1,2 miljard
Op vrijdag 30 september 2022 stemde het Limburgs Parlement unaniem voor de provinciale bijdrage van 50 miljoen euro aan het plan ‘Samen naar een robuust Limburg; Limburg in eendracht, slagkracht en daadkracht‘. De provincie komt daarmee, samen met het Rijk, het Waterschap Limburg en de gemeenten met ambitieuze plannen die het totale watersysteem in Limburg grondig aanpakt. De 50 miljoen euro die de provincie hieraan bijdraagt zorgt dat er 1,2 miljard euro vanuit de het Rijk, het waterschap en de gemeenten vrijkomt. Een serieuze investering in de waterveiligheid van Limburg, aldus Statenlid en ambtelijk secretaris van de Banning VerenigingLianne Schuuring.
,,Nog steeds zijn er mensen die elke dag met de enorme gevolgen van de watersnood te maken hebben. Daarom is het nu belang-rijk om zo snel mogelijk het geld aan de juiste dingen te besteden. Nu moeten we zorgen dat we straks beter beschermd zijn.”
Lianne Schuuring, Statenlid Limburg
Gedeputeerde Lia Roefs licht de plannen in een video van 1Limburg toe:
Beeld: Screenshot video 1Limburg, K&L, 1 oktober 2022.
Valkenburg begint met herstel kademuren na overstroming
Oktober 2022 kunnen de eerste centen (pas) worden uitgegeven. Het herstel van de bij het hoogwater beschadigde kademuren in Valkenburg starten. Bestuurder Chrit Wolfhagen van Waterschap Limburg is blij dat het definitieve herstel eindelijk kan starten.
,,Ik had veel eerder willen beginnen, maar er zijn nu eenmaal regels en procedures die doorlopen moeten worden en dan duurt het veel te lang.”
Chrit Wolfhagen, bestuurder Waterschap Limburg
Daarnaast maakt het Waterschap Limburg een begin met de restauratie van bruggen en andere bouwsels die door het hoogwater van juli 2021 zijn aangetast of vernield. De meest dringende werkzaamheden zijn vorig jaar al uitgevoerd. De werkzaamheden nu betreffen herstel van bouwwerken aan de Molentak en de Geul. Er wordt gewerkt met verplaatsbare steigers en mobiele kranen. Het werk duurt tot mei volgend jaar, maar is wel afhankelijk van de waterstand van de Geul. Staat die hoog, dan kan er niet gewerkt worden en duurt het mogelijk langer. De brug aan de Emmalaan die vorig jaar samen met de kademuur is ingestort, wordt later aangepakt.
Duidelijke informatie zorgt voor meer paraatheid bij overstromingsrisico’s
Inwoners in Limburg waren niet allemaal goed geïnformeerd over mogelijke overstromingsrisico’s en sommigen waren zeer verbaasd dat de overstromingen in deze mate in hun woonplaats kon voorkomen. Dat is een van de conclusies van een onderzoek van Vrije Universiteit Amsterdam en Deltares in samenwerking met TU Delft, HKV Lijn en Water en Kantar Public. Bovendien kan het vergroten van het risicobewustzijn ertoe leiden dat burgers en overheden beter voorbereid zijn op overstromingen, wat schade en slachtoffers bij toekomstige gebeurtenissen kan verminderen. Je leest hieronder meer over het onderzoek en de conclusies:
,,Deze resultaten onderstrepen dat schadebeheersingsmaat-regelen van huishoudens een belangrijke rol kunnen spelen bij het verminderen van overstromingsrisico’s.”
Overstromingen in Valkenburg lastig te voorkomen; grens-overschrijdend beheer- en meetplan nodig
In hoeverre kunnen we in de toekomst overstromingen zoals van de rivier de Geul in Valkenburg in 2021 voorkomen? Maatregelen om water bovenstrooms (ook in België) langer vast te houden kunnen de schade enigszins beperken, maar zijn te weinig effectief om extreme overstromingen in Valkenburg te voorkomen. Dat is een van de conclusies van een korte verkennende studie van kennisinstituut Deltares, in samenwerking met onderzoekers van de TU Delft en van universiteiten uit België, Duitsland en Luxemburg, in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.
Deze verkennende studie, genaamd ‘Rapid assessment study on the Geul river basin: Screening of flood reduction measures’, is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en is in het kader van de ‘beleidstafel wateroverlast en hoogwater‘. Deze beleidstafel zal eind 2022 een eindadvies opleveren.
‘Ik weet niet of ik kinderen wil, met alle klimaatrampen op komst’
Wereldleiders bespreken tijdens de COP27, de klimaatconferentie van de Verenigde Naties, die in november van 2022 in Sharm El-Sheikh in Egypte plaatsvindt, de aanpak van de klimaatcrisis. Maar jongeren voelen elke dag al hoe het klimaat verandert, luidt de inleiding van een Volkskrant-special over deze kwestie.
Het dagblad ging op bezoek bij zeven jongeren op verschillende plekken op onze aardbol. Hoe zien zij hun toekomst? Hoelang kunnen zij nog blijven wonen op de plek waar ze opgroeien? En wat zien zij als oplossing voor het klimaatprobleem? Bij Iris (18) uit het Limburgse Gulpen slaat de twijfel toe: ‘Ik weet niet of ik kinderen wil, met alle klimaatrampen op komst.’
De urgentie van klimaatadaptatie is sinds het vorige Deltaprogramma alleen maar toegenomen, schrijft Deltacommissaris Peter Glas in zijn ‘aanbiedingsbrief’ aan het kabinet in aanloop naar Prinsjesdag-2022. Jaarlijks presenteert hij op die dag een update van het Nationaal Deltaprogramma. Op de derde dag van september 2022 die van en voor 2023 dus. Versnellen, verbinden en verbouwen staan daarbij centraal.
,,Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) windt er geen doekjes om: met de huidige uitstoot van broeikasgassen nemen de mogelijkheden om ons goed aan te passen af.”
Peter Glas, Deltacommissaris
Glas: ,,De secretaris-generaal van de Verenigde Naties, António Guterres, reageerde op het laatste IPCC-rapport met een krachtige oproep: “Stop burning this planet!” Volgens de klimaatwetenschappers is er steeds minder tijd om een leefbare en duurzame toekomst voor iedereen veilig te stellen. De nieuwste wetenschappelijke inzichten en de watersnood in Limburg, Duitsland en België laten zien dat klimaatverandering zich – helaas – ook in ons deel van de wereld steeds duidelijker manifesteert in extreme buien, overstromingen, hittegolven, perioden van droogte en zeespiegelstijging. Ze laten ook zien dat de verandering sneller gaat, en dat de gevolgen ingrijpender zijn dan we tot voor kort aannamen. We moeten dus tempo maken om ons aan te passen, zodat ook volgende generaties hier veilig en goed kunnen blijven wonen en werken. De toekomst is nu!”
Het Geuldal ving tijdens de watersnoodramp van 2021 als natuurlijke klimaatbuffer veel water op. Anders was de waterstand nog hoger geweest, legt boswachter Paul Wijenberg uit aan de twee Atlas-redacteuren Jeannine Brand en Liesbet Dirven, die in het najaar van 2022 onder zijn begeleiding het nieuwe klimaatpad in het Geuldal liepen. ,,Natuurlijke klimaatbuffers zijn gebieden waar natuurlijke processen de ruimte krijgen. Ze vervullen een rol bij het opvangen en vasthouden van water, het voorkomen van wateroverlast en watertekorten, het temperen van hitteperiodes en het verminderen van CO2.”
Wijenberg, al meer dan twintig jaar actief als boswachter bij Natuurmonumenten, kent het Geuldal als zijn broekzak. Volgens hem hebben ze geluk met het weer. ,,Als het lang regent, glibber je hier door de ‘pratsj’ (Limburgs voor modder). Recent onderzoek in opdracht van Natuurmonumenten wijst uit dat het nog veel erger had kunnen zijn in Valkenburg en de omliggende dorpen”, stelt Paul. ,,De Geul is de snelststromende beek van Nederland. Al dat water stevende op Valkenburg af. Daar kwam een overvloedige hoeveelheid water bij de Molentak in het centrum samen. Door de beperkte waterafvoer overstroomde het historische centrum tot een hoogte van wel 125 centimeter. Dat verhaal is wel bekend. Maar wat minder bekend is, is dat het Geuldal als natuurlijke klimaatbuffer veel water opving. Zonder deze bufferende werking van het Geuldal was de waterstand in Valkenburg en andere dorpen nog veel hoger geweest, met alle gevolgen van dien. Alleen al in Valkenburg schat de gemeente de schade op 400 miljoen.”
Beleef de wandeltocht van het drietal van 4,1 kilometer door het Geuldal mee. Een prachtige sfeerreportage van Nature Today, gelardeerd met veel foto’s, staat hieronder voor je klaar:
,,Er viel toen een hoeveelheid neerslag die maar eens in de 500 tot 1000 jaar voorkomt. Tienduizenden mensen werden geëvacueerd. De totale schade in Nederland wordt geschat op zo’n 450 miljoen euro.”
Beleidstafel Wateroverlast en Hoogwater
De watercrisis in Zuid-Limburg heeft iedereen nog wel op het netvlies, stelt de Unie van Waterschappen (UvW) diezelfde dag: ,,Er viel toen een hoeveelheid neerslag die maar eens in de 500 tot 1000 jaar voorkomt. Tienduizenden mensen werden geëvacueerd. De totale schade in Nederland wordt geschat op zo’n 450 miljoen euro. In de beleidstafel Wateroverlast en Hoogwater is gekeken naar hoe Nederland zich beter kan voorbereiden op dit soort extreme buien en hoogwater. En natuurlijk hoe de schade te beperkt kan worden.”
Belangrijk uitgangspunt daarbij is door het bewustzijn rond de risico’s op wateroverlast en overstromingen in Nederland te vergroten, aldus het eindadvies. De beleidstafel adviseert de risico’s met gerichte communicatie persoonlijk en relevant te maken en in te zetten op laagdrempelige, simpele acties. Belangrijk omdat het veilig en klimaatbestendig houden van Nederland inzet van iedereen vraagt. Overheden kunnen schade door weersextremen niet langer voorkomen. Om de overlast te beperken, moeten individuele bewoners ook zelf een steentje bijdragen.
,,De mythe van de droge voeten blijft intact zolang de realiteit van overstromingen en wateroverlast niet indringend verbeeld wordt en zolang we mensen de gelegenheid bieden weg te kijken. Als mensen de dreiging niet zien, is het er niet.”
Reint Jan Renes, gedragswetenschapper Universiteit Utrecht
Om het grote publiek daarover gericht te informeren heeft de Unie van Waterschappen een Publieksamenvatting beleidstafel Wateroverlast en Hoog water uitgebracht: over de gevolgen van de waterbom op Zuid-Limburg, met verhalen van de slachtoffers van de waterramp, en een toekomst-beeld om schade te voorkomen.
Onderzoek naar invoering verplicht waterlabel voor woningen
Een verplicht waterlabel, naar analogie van het huidige energielabel, zou Nederlanders met de neus op de feiten moeten drukken als het gaat om de risico’s van water. Dat valt op te maken uit de aanbevelingsbrief van minister Harbers. Een waterlabel is met name volgens de waterschappen een geschikt middel om burgers, op een belangrijk moment in hun leven, zoals bij de bij de aankoop van een woning, bewust te maken van de invloed van water op hun omgeving. Hoe zo’n waterlabel er in de praktijk uit moet zien, is echter nog niet duidelijk.
Een bredere aanpak staat het kenniscentrum Dutch Green Building Council (DGBC) voor. Deze stichting werkt aan een eenduidige methode om via een scan met name vastgoedbeleggers inzicht te geven in welke mate hun gebouwen en woningen op allerlei vlakken risico’s op klimaatschade lopen. Maar: ,,Doe het dan voor alle klimaatrisico’s, dus ook hitte en droogte ofwel de kans op verzakkingen”, zegt kennismanager Jan Kadijk van DGBC. De invoering van een label neemt ook een ander probleem niet weg: dat er woningen worden gebouwd op plaatsen, bijvoorbeeld laag gelegen polders, die daarvoor minder geschikt zijn. Kadijk: „Men bouwt vrolijk door op de verkeerde plaatsen.”
Dat er kennelijk op verkeerde plaatsen wordt gebouwd, is ook voor de Vereniging Eigen Huis een van de argumenten tegen invoering van zo’n label. „Nieuwbouwkopers moeten er op kunnen vertrouwen dat er goed is nagedacht over bestemmingsplannen, met name over waar wel en niet gebouwd kan worden, of dat er maatregelen zijn getroffen om wonen in die gebieden veilig te maken”, aldus de woordvoerder. Ook voor bestaande woningen is een waterlabel „geen goed idee”, omdat daarmee de risico’s en aansprakelijkheid „eenzijdig bij de verkoper” worden gelegd, aldus Vereniging Eigen Huis.
Kortom: daar is het laatste woord nog niet over gezegd. Kunst en Landschap heeft over (onder andere) deze problematiek in 2022 veel artikelen verzameld, discussies gevolgd en ‘oplossingsrichtingen’ verkend en komt in 2023 met een nieuwe special, waarin het door de (huidige) coalitie gepropageerde principe dat ‘water en bodem sturend’ moet zijn, in breed perspectief wordt besproken.
Kunst en Landschap biedt (ook vanaf 2023) overzicht van zoektocht naar oplossingen voor en met toekomstperspectief
In het tweede vervolg van deze special over de watersnoodramp in Limburg (en delen van België en Duitsland) – vanaf 2023 – gaan we een stapje verder en pogen we een overzicht te bieden van de zoektocht naar oplossingen, voor en met toekomstperspectief.
We blijven ons daarbij dezelfde vragen stellen: houden we bij de invulling van de schaarse ruimte in Nederland voldoende rekening met de gevolgen van klimaatverandering? En moeten we niet veel verder vooruitdenken over de indeling van ons land? Lees gerust verder:
The Cl!mate Miles, Kunst en Landschap ‘loopt’ virtueel mee. En jij kunt ons helpen!
Op 6 oktober gaat ie van start: ‘The Cl!mate Miles‘-wandeltocht van Groningen naar Glasgow, waar de internationale klimaat-conferentie ‘COP26‘ van de Verenigde Naties (31 oktober t/m 12 november 2021) plaatsvindt. Vanuit de Eemshaven in Groningen wandelt Marjan Minnesma, directeur van de duurzaamheids-organisatie Urgenda, in 25 dagen via Rotterdam naar Glasgow langs duurzame initiatieven.
Doel van The Cl!mate Miles: wereldleiders aanzetten tot aanscherping van acties om de klimaatdoelen van ‘Parijs’ uit 2015 te halen. ‘Let’s accelerate!’, we hebben meer actie nodig en geen dag te verspillen’, zegt Minnesma. Noorderlingen kunnen in de eerste week op verschillende plekken in de regio aanhaken. Meld je (hier rechtsboven) wel even aan!
The Climate Miles | Let’s Accelerate!, Urgenda, 9 september 2021.
Nieuw rapport Urgenda: ‘Nederland 100% duurzame energie in 2030 – Het kan als je wilt’
Nederland kan een volledig duurzame energievoorziening realiseren in 2030. Dat zegt Urgenda, de landelijke organisatie voor innovatie en duurzaamheid die Nederland samen sneller duurzaam wil maken. In het herziene rapport ‘Nederland 100% duurzame energie in 2030. Het kan als je het wilt‘, zet Urgenda uiteen hoe het ‘5 keer anders’ kan op het gebied van wonen, vervoer, voedsel, produceren en energie opwekken.
Vooral op het gebied van industriële productie zijn volgens de organisatie grote stappen gezet en met industriële symbiose kan heel veel CO2-uitstoot worden vermeden.
,,Een scenario voor Nederland met 100% duurzame energie blijkt goedkoper en schoner dan doorgaan op de oude voet, schept 150.000 nieuwe banen, biedt energiezekerheid en is een motor voor innovatie.”
Urgenda
Het uitgangspunt van en de visie voor dit rapport is het streven naar een betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem in 2030, zonder gebruik te maken van olie, kolen en gas en dus zonder CO2-uitstoot.
,,Het kan, er zijn geen technische belemmeringen, maar nu moeten we het ook willen.”
Marjan Minnesma. directeur Urgenda
Over Urgenda: Samen sneller duurzaam, Urgenda, 17 juni 2020.
Innovatieve projecten & verdieping in thema’s
Al wandelend van Groningen naar Rotterdam besteedt Minnesma aandacht aan duurzame projecten die zij en haar gevolg onderweg passeert. Zonnedijken, drijvende zonneparken, toekomstbestendige woningen, deelvervoer, energiecoöperaties, kruidenrijke graslanden, strokenteelt, groene bedrijventerreinen, herenboerderijen, green boarding, smart solar charging, houten windmolentjes en nog veel meer.
Daarnaast duikt ze iedere dag wat dieper in verschillende thema’s gerelateerd aan de klimaatcrisis. Hierbij kun je denken aan biodiversiteit, kringlooplandbouw, duurzaam ondernemerschap, circulair bouwen, verduurzaming en vergroening van de grote industrietakken, enzovoort.
Wat te denken bijvoorbeeld van de immense opgave de infrastructuur om te schakelen van gas op groene waterstof, waarvoor de Gasunie (en elektriciteitsleverancier TenneT) zich ‘gesteld zien’? Tijdens de proloog van The Climate Miles duikt Minnesma meteen het diepe in: in de eerste podcast spreekt ze over deze mega-innovatieklus met Hans Coenen, Vice President Corporate Strategy and Business Development bij de Gasunie.
Wordt groene waterstof, naast groene stroom, het nieuwe energie-systeem van de toekomst?
Voordat je deze podcast (hieronder) beluistert kun je kijken naar twee korte video’s, om je een beetje een beeld te geven van de ambities van Hans Coenen en zijn kompanen bij de grote energieopgave waar we met zijn allen de komende decennia voor staan. Wordt het gezamenlijke project van de Gasunie, Groningen Seaports, Shell, RWE en Equinor het grootste groene waterstofproject van Europa?
NortH2 (Nederlands), Gasunie Tube, 11 december 2020.
Gasunie hoopt landelijke infrastructuur in 2030 gereed te hebben voor gebruik waterstof als vervanger van fossiele brandstoffen
De Gasunie hoopt de landelijke infrastructuur ergens tussen 2027 en 2030 gereed te hebben voor het gebruik van waterstof als vervanger van fossiele brandstoffen. Dit betekent dat het bedrijf een enorme sprong voorwaarts kan maken door zijn infrastructuur te gebruiken om de waterstofmarkt te ontwikkelen en waterstof een betaalbaar en duurzaam gas te maken.
Gas- en elektriciteitsinfrastructuren zullen op elkaar moeten worden afgestemd om fluctuerende energiebronnen in het toekomstige energiesysteem te compenseren. Omdat een naadloos op elkaar afgestemd, verweven gas- en elektriciteitsnet de flexibiliteit moet geven die het energiesysteem nodig heeft, hebben Gasunie en TenneT begin 2019 de Infrastructuurverkenning 2050 gepubliceerd.
TenneT & Gasunie Infrastructure Outlook 2050 Animatie NL, TenneT, 27 juni 2019.
The Climate Miles podcast | Dag 1: Nieuwe waterstof-infrastructuur en vergroenen van de industrie, met Hans Coenen (Gasunie)
Best ingewikkelde materie, maar je bent nu goed voorbereid om de eerste Climate Miles-podcast met wat voorkennis te beluisteren. Zoals gezegd: de volgende (dagelijkse) podcasts vind je hier.
Freonen van Fossylfrij Fryslân zwaaien Climate Miles-gangers uit vanaf vertrekhal AG EMS in Eemshaven
Op 6 oktober zijn het de freonen (‘vrienden’ in het Fries) van Fossylfrij Fryslân die zich al vroeg bij het Urgenda-team voegen om de hal van de AG EMS-veerdienst in de Eemshaven om te bouwen tot vertrekhal voor The Climate Miles-gangers en ze uit te zwaaien. Om tien uur heet Marjan Minnesma iedereen welkom en vertelt waarom het urgenter is dan ooit, om stappen te zetten voor het klimaat. Mooi initiatief van onze Friese vrienden.
Nynke Laverman: ,,We kijken toe bij onze ondergang“
Aansluitend op Minnesma’s welkomstwoorden treedt Nynke Laverman in de vertrekhal op met het indrukwekkende ‘Your Ancestor‘ van haar nieuwste album en theatertour ‘Plant‘. Met Plant introduceert Laverman een ‘Slow Album Release’. Over de periode van een jaar laat ze haar nieuwe album groeien en brengt ze het nummer voor nummer uit – steeds samen met een podcast die het thema van die specifieke song behandelt. Voor deze podcasts interviewt Nynke samen met radio- en podcastmaker Lex Bohlmeijer wetenschappers, filosofen en podiumkunstenaars die haar inspireren.
Your Ancestor – Nynke Laverman (Official Music Video), Nynke Laverman, 25 september 2020.
Voor Nynke Laverman is Marjan Minnesma een heldin
Een van die inspiratiebronnen is ‘activiste’ Marjan Minnesma, die volgens haar in staat is nieuwe kennis direct om te zetten in daden. Ook als de wereld daar nog niet helemaal klaar voor is. Nynke interviewt Marjan voor haar podcast in de nazomer van 2021. Ze beschrijft Marjan daarin als volgt:
,,Ze importeerde met haar stichting Urgenda de eerste elektrische auto’s in 2009, regelde 50.000 zonnepanelen in 2010 en realiseerde vanaf 2014 honderden energieneutrale huizen. Een jaar later startte ze de Klimaatzaak tegen de Nederlandse Staat; een voorbeeld dat in vele landen navolging kreeg.“
Nynke Laverman
Voor Nynke is Marjan Minnesma een heldin. Samen met Lex Bohlmeijer bevraagt ze haar in onderstaande podcast over de status van de klimaattransitie anno nu. Ook vraagt ze zich af waar Marjan haar eindeloze optimisme vandaan haalt, zelfs als je op en in het ’nieuwe land’ woont – De Beemster, zes meter onder NAP.
‘We kijken toe bij onze ondergang’
Plant is een album over mens en natuur en in het bijzonder de klimaatcrisis, schrijft Leendert van der Valk, op de eerste Climate Miles-dag, op 6 oktober 2021 in NRC. ‘Op de elf liedjes klinkt ze dichterbij dan ooit, soms ís ze de plant. Dan ritselt ze, terwijl de beats van Sytze Pruiksma (haar man) versnellen en remmen. Centraal bij Plant staat het menselijk onvermogen om het eigen gedrag te veranderen. Door de onderzoekende toon is Laverman nergens doemdenkerig, maar optimistisch is ze ook niet. „We kijken toe bij onze ondergang.”’
Dag 1: woensdag 6 oktober 2021 – Eemshaven – Loppersum
De tocht naar Glasgow begint in een van de noordelijkste puntjes van Nederland: Eemshaven. Na een wandeling van 24 kilometer door het platteland van Groningen arriveren de miles-vreters in het door aardbevingen meest geteisterde dorp van de gemeente Eemsdelta: Loppersum. Onderweg heeft men uitzicht op windparken op zee, lopen ze langs ‘s werelds eerste grootschalige zonnedijk en vlak voordat ze tegen zessen bij de finish aankomen bij station Loppersum, bekijkt de groep klimaatversnellers de elektrische deelauto’s van ‘DeelSlee‘, een initiatief ontstaan vanuit energiecoöperatie Lopec maar dat gedragen wordt door 22 energiecoöperaties, zorgcoöperaties, dorpsverenigingen en de gemeente Loppersum.
Foto’s, filmpjes, de podcast, interessante artikelen: abonneer je op het ‘Dagverslag’ van The Climate Miles!
Beeld: screenshot Dagverslag 1: Eemshaven-Loppersum, bewerking: RR/K&L. (Klik om te openen!)
Hieronder kun je kijken naar een video uit het eerste Dagverslag van de wandeling Eemshaven-Loppersum. Terwijl Marjan Minnesma onderweg is, werken er achter de schermen vele Urgenda-medewerkers die van moment tot moment een live-verslag bijhouden. Foto’s, filmpjes, de podcastserie, de socials, interessante artikelen…en wat verder ten burele komt. Wil je elke dag een overzicht van The Climate Miles-activiteiten ’s avonds in je mail? Abonneer je dan op het Dagverslag! Nu snel door naar presentator Marga Witteman. Let’s accelerate!
Video-Dagverslag 1: Eemshaven – Loppersum
Dagverslag – Dag 1: Eemshaven – Loppersum, Urgenda, 7 oktober 2021.
Impressie dag 1: Eemshaven – Loppersum (6 oktober 2021)
Speciale afspeellijst voor The Climate Miles-2021 op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap
Loop en help je mee? Die vraag prijkt op de cover van deze blogbijdrage. Of je nu wel of niet meeloopt, een stuk van de route doet, een dag, een aantal dagen of zelfs de hele maand (er zijn er die dat doen!) meewandelt, van achter mijn bureau vraag ik om je hulp.
Om deze blogbijdrage een nog meer documentalistisch karakter te geven, mooier of informatiever te maken, klimaatactivistischer, meer aansporend te laten zijn, of omdat ik simpelweg dingen vergeten ben, verzoek ik je om me het volgende op te sturen: foto’s, filmpjes, videosuggesties, leuke, nare, belangrijke niet te missen of bespottelijke wederwaardigheden, bloopers, blaren, enzovoorts; je snapt wat ik bedoel. Mail me op: info@rosendalprodukties.nl en je hoort van me.
Voor wat betreft de videosuggesties: er is inmiddels op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap een speciale afspeellijst aangemaakt: The Climate Miles-2021: ‘Let’s Accelerate’. Bij aanvaarding (en besproken op deze website) zullen de video’s daarin opgenomen worden.
Voor alle duidelijkheid: het betreft de route van de eerste week van The Climate Miles door Noord Nederland: van dag 1 (woensdag 6 oktober: Eemshaven-Loppersum) tot en met dag 7 (dinsdag 12 oktober: Meppel-Zwolle). Na de rustdag (13 oktober) volgt Kunst en Landschap de Climate Miles-wandeltocht vanuit het bredere perspectief van klimaatverandering, zeespiegelstijging en de aanstaande klimaatconferentie in Glasgow.
Er wordt momenteel hard gewerkt aan de special ‘Van IPCC-zomerrapport tot COP26 Glasgow-2021‘ (werktitel). De eerste krabbels daartoe lees je hieronder naar aanleiding van het bezoek van klimaatwetenschapper Heleen de Coninck, Marjan’s podcastgast op dag 5 van The Climate Miles, zondag 10 oktober. De Coninck was een van de hoofdauteurs van het Special Report on Global Warming of 1.5 °C van het internationale klimaatpanel IPCC (VN), dat in 2018 werd gepubliceerd.
Dag 2: donderdag 7 oktober 2021 – Loppersum – Groningen
Beeld: screenshot Dagverslag 2: Loppersum-Groningen, bewerking: RR/K&L. (Klik om te openen!)
Die handige Dagverslagen schelen mij natuurlijk een hoop werk, hoewel…? Zoals je hierboven naar aanleiding van de eerste dag hebt kunnen zien, zoek ikzelf ook de verdieping op. Niet in de laatste plaats om daaruit nieuwe inzichten en ervaringen op te doen, die op hun beurt weer kunnen leiden tot een bespreking in deze of een van de andere specials van het multimediale platform in oprichting: Kunst en Landschap Noord Nederland. (Klik voor de specials op het categorieën-icoontje rechts bovenaan de pagina.)
OOG TV, Omroeporganisatie Groningen, interterviewt drie deelnemers van The Climate Miles-tocht Loppersum-Groningen
Kunst en Landschap Noord Nederland gaat met ingang van volgend jaar de grote veranderopgaven (transities) op een journalistiek vernieuwende manier in beeld brengen. Uiteraard staat het Noorden daarbij centraal. Maar – meer dan dat – wijst het platform de (noordelijke) burger, de mensen die er wonen, werken en recreëren, de gebruikers van het (toekomstig) landschap en hun omgeving een centrale positie en rol toe. Zij zijn het immers die de lasten en lusten van de (grote) veranderingen ondervinden. Kunst en Landschap zal in haar berichtgeving scherp focussen op een eerlijke verdeling daarvan.
Climate Miles gestart in Eemshaven: in 23 dagen naar Glasgow lopen
In onderstaande OOG TV-reportage, onderweg van Loppersum naar Groningen, komt uiteraard Marjan Minnesma aan het woord, maar ook twee deelnemers. Ook zij vinden dat politiek en bedrijfsleven de burger meer serieus moeten nemen, dat ze in moeten zien dat veel mensen zich zorgen maken over klimaatverandering. Dat is overigens niet de enige reden:
,,Ik vind het heel belangrijk om andere mensen te ontmoeten die ook over dit onderwerp praten en het belangrijk vinden. Daarnaast loop ik een estafette met mijn familie: gisteren liep ik een stuk met mijn tante en mijn moeder en oom lopen ook een deel mee. Op die manier doen we samen een deel van de route.”
Vera Santing (deelnemer The Climate Miles Loppersum-Groningen)
“Politiek en bedrijven moeten zien dat veel mensen zich zorgen maken”, OOG Groningen, 7 oktober 2021.
Muntendammers lopen wandeletappe mee van The Climate Miles
,,We lopen mee om aandacht te vragen voor het klimaat. We lopen twee dagen. Zondag lopen we van Beilen naar Hoogeveen. Gisteren heeft onze buurvrouw Eline Ringelberg ook mee-gelopen.”
Zo, de twee trips in de provincie Groningen zitten erop. Kijk hieronder naar de video van de tweede dag, de wandeltocht van Loppersum naar het letterlijke eindstation Groningen. Lulu Linders vertelt je er alles over.
Dagverslag – Dag 2: Loppersum – Groningen, Urgenda, 8 oktober 2021.
Impressie dag 2: Loppersum – Groningen (7 oktober 2021)
Beeld: screenshot Dagverslag 3: Groningen-Assen, bewerking: RR/K&L. (Klik om te openen!)
Op dag 3, de langste etappe van The Climate Miles (zo’n 30 kilometer) wordt er gewandeld over het Groningse en Drentse platteland. Podcast-gast is schrijver Babette Porcelijn van ‘Het happy 2050 scenario‘. Er staan verder weer prachtige ontmoetingen in het Dagverslag (3). De wandelaars lopen vanaf het station Groningen langs het Noord Willems-kanaal de stad uit richting het Paterswoldsemeer. Via Yde en Vries belanden de Climate Milers in het Drentse Assen.
Ik stuitte onlangs op een bericht van de Drentse Klimaatcrisis Coalitie dat ik je niet wil onthouden. Uiteraard lopen ze (in groten getale) mee. De landelijke pendant gaat overigens tijdens de COP26 in Glasgow ook de straat op. Daarover lees je hieronder meer.
Drentse Klimaatcrisis Coalitie doet oproep aan FNV-leden om slaapplaatsen beschikbaar te stellen
The Climate Miles komen door Drenthe Oproep aan FNV-leden om slaapplaatsen beschikbaar te stellen Redactie Drentse Klimaatcrisis Coalitie, 29 september 2021
.
,,De (Drentse Klimaat-, red.) coalitie wil er voor zorgen dat de deelnemers zich in Drenthe welkom voelen, kunnen zien welk belang Drenthe hecht aan groene, eerlijke en snelle maatregelen om ons klimaat te redden:”
Drentse Klimaatcrisis Coalitie
De Klimaatcrisis Coalitie: ‘Op straat voor een leefbaar klimaat!’
De Klimaatcrisis Coalitie is een samenwerkings-verband van de nationale organisaties Oxfam Novib, Fridays For Future, Greenpeace, Extinction Rebellion, FNV, Fossielvrij NL, Milieudefensie, Grootouders voor het Klimaat en Code Rood en wordt gesteund door tientallen andere (regionale en lokale) organisaties. De Klimaatcrisis Coalitie ‘roept het kabinet op om ambitieuze, eerlijke klimaatplannen te maken voor een weerbaar heden en een leefbare toekomst’.
,,De klimaatcrisis is nu. Steeds meer mensen worden getroffen door bosbranden, overstromingen en hongersnoden. Toch doet het Nederlands kabinet al jaren te weinig om mensen in binnen- en buitenland te beschermen. Daarom gaan we zaterdag 6 november de straat op in Amsterdam.“
Klimaatcrisis Coalitie
De Klimaatcoalitie, De Klimaatcoalitie, 19 januari 2021.
De Klimaatcrisis Coalitie organiseert op zaterdag 6 november 2021 de grootste klimaatdemonstratie ooit in Nederland gehouden: de Klimaatmars in Amsterdam (aanvang 13:00 uur). Mensen uit alle hoeken van de wereld gaan die dag de straat op voor een leefbaar klimaat. Dat moet volgens de Coalitie ook in Nederland gaan gebeuren:
,,Ook in Nederland laten we massaal van ons horen, en jouw stem is hierbij onmisbaar. Dit is hét moment voor actie. Dus kom naar Amsterdam en doe mee.“
Klimaatcrisis Coalitie
Video-Dagverslag 3: Groningen – Assen
Manon Hoijtink neemt je mee langs een groot aantal duurzame initiatieven tussen Groningen en Assen. De deelnemers worden bij de start aangemoedigd door de Groninger wethouder Philip Broeksma. Ze ontmoeten de Dakspotters van Zon Op Alle Daken, in Yde bij Openbare Basisschool De Duinstee staat de Snackbar van de Toekomst opnieuw klaar met een foodtruck voor de door de provincie Groningen gesponsorde lunch. In Drenthe breekt een schooldakrevolutie uit – Cilian Terwindt vertelt je er alles over.
Beeld: screenshot Dagverslag 4: Assen-Beilen, bewerking: RR/K&L. (Klik om te openen!)
Op dag 4 hebben Anne-Maartje Ordelman (directeur Retail NS stations) en Reinout Wissenburg (manager Strategische Duurzaamheid) de wandelschoenen aangetrokken voor een gesprek tijdens de route (ieder zijn (en haar) eigen podcast) met Marjan Minnesma over afvalvrije stations en duurzaam bermbeheer langs sporen. In hun kielzog: een groep NS-medewerkers – bestuurders en directeuren (ander personeel: ‘spoorloos’?). Urgentie van de dag: afname van biodiversiteit!
Land van Ons, een succesformule?
Biodiversiteit? Dit verhaal begint in de zomer van 2019. Van corona is nog helemaal geen sprake, schrijft Emiel Hakkenes in Trouw op 23 april van 2020. Franke Remerie, ooit bedenker van de treintaxi en later bestuurslid van scholen en interimmanager bij bedrijven, zit in zijn tuin in Warnsveld, bij Zutphen. Hij woont aan een zandweg. Het is er stil, de tuin is weelderig, om niet zeggen: wild. Een handvol honden scharrelt rond. Een vlinder dwarrelt om de tuintafel, aangetrokken door de geur van de wespenvanger. Al twintig jaar, zegt Remerie, is hij ‘professioneel probleemoplosser’. “Maar af en toe wil ik daar uit stappen. Dan wil ik iets belangrijks doen, maar wel met mijn hoofd bezig blijven.”
In biodiversiteit en biologische landbouw scoort Nederland slecht, zegt Pieter Hotse Smit twee maanden later in een artikel voor de Volkskrant. Een coöperatie die daar iets aan wil doen – hij doelt op het burgerinitiatief Land van Ons dat dit jaar (2021) doordrong tot de top-tien van Trouw-de Duurzame 100 – vraagt burgers hun spaargeld te steken in landbouwgrond. De gekochte hectaren worden dan verpacht aan duurzame boeren. Bedenker van deze constructie is Franke Remerie het brein achter de biologische landbouwcoöperatie. In de zomer van 2020 telde Land van Ons 5.500 leden leden, herfst 2021: zo’n 10.000 meer. Een succesformule?
Dag 5: zondag 10 oktober 2021 – Beilen – Hoogeveen
Beeld: screenshot Dagverslag 5: Beilen-Hoogeveen, bewerking: RR/K&L. (Klik om te openen!)
Op zondag 10 oktober vertrekt de groep klimaat-lopers vanaf station Beilen om via het Nationaal Park Dwingelderveld, de stilste (en donkerste) plek in Nederland en het grootste (natte) heidegebied van West-Europa, in Hoogeveen te geraken. Een aantal prominenten loopt mee, onder wie Maarten van Poelgeest, voorzitter van de ‘Tafel Gebouwde Omgeving‘ (Klimaatakkoord), en Kathalijne Buitenweg, van GroenLinks. Ook worden ze vergezeld door de initiatiefnemers van het Instagramaccount 52wekenduurzaam, die het hele jaar door elke week weer een nieuwe duurzame uitdaging bedenken.
Podcastgast van de dag: klimaatwetenschapper Heleen de Coninck
Deze dag is klimaatwetenschapper Heleen de ConinckMarjan’s podcastgast. De Coninck was een van de hoofdauteurs van het Special Report on Global Warming of 1.5 °C van het internationale klimaatpanel (van de Verenigde Naties) IPCC, dat in 2018 werd gepubliceerd. In dit rapport besteedt het panel uitgebreid aandacht aan het verschil tussen 1,5 graad en 2 graden opwarming wat betreft de impact op de aardse ecosystemen. Het thema van de podcast staat dan ook in het teken van de wereldwijde klimaatwetenschap en de toenemende urgentie van opwarming van de aarde.
The Climate Miles: vervolg special Kunst en Landschap
Briljante maar vergeten pionier Johan van Veen krijgt tweede leven in de Eemshaven in muziektheatervoorstelling HAIM
In het hart van de zeehaven, met zeecontainers, havenkranen en windmolens als decor, speelt PEERD Theater van 8 tot en met 19 september ‘HAIM’: muziektheater in en over de Eemshaven, een gebied waar gedurende één mensenleven alles veranderde. De bedenker van de grootscheepse anker-plaats was Johan van Veen: vader van het Deltaplan, de Europoort en: de Eemshaven.
Aan de hand van interviews, videoprojecties, live-muziek en in de tijd gestapelde scènes, neemt de theatergroep je – samen met een 16-koppig koor-ensemble – mee langs het turbulente verhaal van en over het Eemshavengebied. Een verhaal over thuisgevoel – ’haim’ is Gronings voor ’erf’, ’laand’, wie hoort de grond toe?, maar laat zich ook vertalen als ‘je thuis voelen’ – verandering, acceptatie, desillusie, maar ook over hoop.
HAIM: muziektheater in en over de Eemshaven, Peerd Theater, 17 juni 2021.
De tiende van PEERD Theater, dus dat mocht groot worden
HAIM komt uit de koker van artistiek leider Theo de Groot, die met de megavoorstelling in 2021 (eigenlijk 2020, maar ja, Corona) stevig wil uitpakken. Het is immers de tiende productie van ’zijn’ PEERD Theater in twaalf jaar, met Groningen als kader en titels als Groot Hunzeland, Herstel van de Toekomst, Timber Town Follies en Hoes en Heerd.
HAIM moest groot(s) worden. Samen met scenarioschrijver Jan Veldman (Boven Wotter, Uut de Hoogte, Aardappelwestern Hände Hoch), die is aangetrokken als co-auteur en Groningen als zijn broekzak kent, moest dat gaan lukken.
Dagblad van het Noorden blikt vooruit op HAIM
Ruig, industrieel. Vormgever Harm Naaijer hoefde geen seconde na te denken toen De Groot hem benaderde voor een speel- en publiekslocatie op deze plek, schrijft cultuurjournalist Eric Nederkoorn op 31 augustus in een paginagroot artikel over HAIM in Dagblad van het Noorden. Containers. Die gingen het basisframe van HAIM bepalen. De fraaie (vooraankondigings-) reportage van Nederkoorn heb ik hieronder (ook voor niet-abonnees op de krant) integraal opgenomen.
,,Ik wist ‘t direct. Ik heb vaker met containers gewerkt. Ik vind dat fantastisch.”
Harm Naaijer, (decor)ontwerper
De zeecontainers fungeren tegelijkertijd als windschermen voor de spelers en het publiek op de tribune. Naaijer, die blijkens zijn website iets heeft met ’mobile architecture’, gaat in het ontwerp ook in de slag met grote aardappelkisten. De relatie met (verloren gegane) landbouwgrond is daarmee gelegd, ze komen zogezegd niet uit de lucht vallen!
HAIM 🟠 Theater in opbouw, PEERD Theater, 23 augustus 2021.
’Je moet hier echt een keer geweest zijn om te voelen wat het is. Alleen de reis hier naartoe is al prachtig.’
Eerder ontwierp Harm Naaijer het decor voor meerdere producties van hetNNT, voor staatstheaters o.a. in Oldenburg, Marburg en Potsdam en voor De Stormruiter, een van de grootste theaterproducties ooit in Friesland. Dit is toch wel een bijzonder project voor hem, zo meldt de Eemskrant op 27 augustus. Naaijer: ,,De Eemshaven is een gekke locatie voor een theater. Dat vind ik mooi. Normaal gesproken kom je hier niet. Je mag hier niet eens komen.”
,,Je moet hier echt een keer geweest zijn om te voelen wat het is. Alleen de reis hier naartoe is al prachtig. Vanuit de stad wordt het steeds leger. We zijn omringd door windmolens, en sleepboten. Het theater smelt samen met de haven.’’
Harm Naaijer
,,Het is een geweldige vondst om niet via opgesmukt groen en coniferen te concurreren met andere openluchtspelen. De locatie is rauw en open…’’
Jacques d’Ancona, journalist
HAIM 🟠 Bekijk het theater, PEERD Theater, 24 augustus 2021.
PEERD Theater en ‘De Verhalen van Groningen’ halen verhalen op met twee ‘Verhalencafé’s’
De Eemshaven was een lelijk eendje dat na veel opstartproblemen uitgroeide tot een mooie zwaan. Maar begint de mooie zwaan inmiddels niet te veranderen in een Icarus, de hoogvlieger die genadeloos ten val kwam? Die vraag stelt Els Zwerver zich naar aanleiding van de bijeenkomst in restaurant Eemshaven. Ze tekent de verhalen op van zo’n dertig geïnteresseerden die aanwezig zijn bij het eerste Verhalencafé over de haven aan de noord-oostelijke rand van Nederland in: ‘Eemshaven van lelijk eendje tot Icarus?‘. Resultaat: een prachtige bundeling van verhalen met diverse links naar artikelen over de Eemshaven en zijn grondlegger, Johan van Veen.
,,Er is veel platgewalst voor industrie, denk aan de dorpen bij Delfzijl. In discussies kwam steeds weer naar voren dat we dit moesten doen om de teloorgang van de landbouw op te vangen. Er verschenen dikke nota’s: de Eemshavennota, de Beleidsnota Ruimtelijke Ordening Groningen, enzovoort. Die gingen allemaal uit van uitbreiding.”
Jan Köller (1946), jarenlang raadslid (PvdA) en betrokken bij het waterschap
’Dit was dé kans om een theater te bouwen, hier op deze plek, er zit hier zoveel emotie’
Zoals veel meer producties kende HAIM door Corona een lange, lastige aanloop. ,,De helft van de tijd ging zitten in de locatiekeuze”, zegt De Groot. ,,We zouden eerst in en om de vertrekterminal van de Borkumlijn spelen, een prachtplek, maar dat lukte niet door allerlei veiligheidsvoorwaarden.” Later gaat het aanvankelijke idee: spelen in een spiegeltent, ook overboord.
Algehele malaise: spelers krijgen vanwege al het uitstel andere verplichtingen, ook potentiële regisseurs haken af. Maar, uiteindelijk kwam het goed. In juli (2021, red.) werd alsnog via de voorzitter van PEERD Theater (Ids Postma) een regisseur gevonden: Kees Scholten van het Amsterdamse Volksoperahuis. Hij gaat vol enthousiasme en op alle fronten meedenken, over vorm, inhoud en – Scholten is ook muziektheaterman – met de componist.
Het accent van de voorstelling lijkt door Scholten’s komst te verschuiven van het Eemshavengebied naar de geestelijk vader ervan. In de trein op weg naar een vergadering over de Eemshaven (!) overlijdt Johan van Veen, in 1959. Twee engelen begeleiden hem naar de ‘andere kant’, laten hem de toekomst zien, een toekomst die hijzelf nooit heeft meegemaakt. Alles trekt aan zijn geestesoog voorbij, zodat hij met rust… kan gaan.
Beeld: De Telegraaf, 10 december 1959. (Bron: Hans Middendorp, Historiek, 13 oktober 2020).
Making off “Haim”, muziektheatervoorstelling, Kroon Videowerk, 16 juli 2021.
Kees Scholten in gesprek met Astrid de Jong over HAIM in Volgspot-podcast (Radio 5)
Kees Scholten was op 31 augustus (op afstand) ‘te gast‘ in een Radio 5-podcast van Volgspot. Presentator Astrid de Jong schakelde vanuit Hilversum voor een rechtstreekse verbinding met Scholten, die, net na een doorloop met de spelers, onderuit hangt in een bouwkeet, midden op het Eemshaventerrein tussen de Emma– en Julianahaven.
Kees Scholten over Haim, theater in de Eemshaven, Volgspot (podcast Radio 5), 31 augustus 2021.
Eric Nederkoorn: ’Briljante pionier krijgt tweede leven’
Verslaggevers Petra Agricola, Dick Stoppels en cameraman Willem Kroon trokken er voor Omroep Het Hogeland een paar keer op uit om alle voorbereidingen van HAIM op de voet te volgen en vast te leggen. Ze presenteren: Johan van Veen en HAIM – Wat was het, wat is het, wat moet het worden? .
Uiteraard komen de drie hoofdrolspelers aan het woord: Max Sietsema, die het een eer vindt om Johan van Veen te spelen, Janneke Jager, die voor het eerst in het Gronings zingt (haar moeder zal trots zijn) en Roger Goudsmit, die door HAIM regelmatig overmand wordt door saudade-gevoelens. De zee, de haven… schippersmensen, dat is een gevoel, dat kan ik niet uitleggen, zegt productie-assistente Andrea Nieboer.
Making off “Haim” , muziektheatervoorstelling Eemshaven, Kroon Videowerk, 1 september 2021.
HAIM-afspeellijst op YouTube-kanaal Kunst en Landschap: ’HAIM: muziektheater in en over de Eemshaven’
Om alle video’s van en over HAIM goed te kunnen volgen is er een speciale afspeellijst aangemaakt op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap: ’HAIM: muziektheater in en over de Eemshaven’. Ik probeer hem zo up to date mogelijk te houden. Voor videosuggesties voor opname in de lijst hou ik me uiteraard aanbevolen.
Verleden, heden en toekomst van de Eemshaven muzikaal vervlochten
‘Hier past een koor‘, concludeerde regisseur Kees Scholten toen hij de sfeer proefde voor een theater opgebouwd uit zeecontainers aan de kade van een grote haven, tussen windmolens en (zware) industrie. Hij kan beschikken over een 16-koppig koor-ensemble, een batterij aan getalenteerde muzikanten en een sterk zingende hoofdrolspeelster, Janneke Jager.
Aan de gerenommeerde muzikaal leider Lubertus Leutscher de opdracht om een ander aaneen te smeden, op elkaar af te stemmen. Daarin wordt hij gesteund door arrangeur Boudewijn Ruigrok en repetitor Cas Straatman. Plus een volgens Leutscher ‘mooie compositie‘, neigend naar ‘lichte muziek‘, soms met een ‘vleugje Debussy‘. De mooie en ‘effectieve muziek‘ is gecomponeerd door (zoon van Max) Remco Sietsema, die ook verantwoordelijk is voor de HAIM–titelsong – rijp voor de (noordelijke) hitlijsten. Die kun je hieronder (ook) beluisteren.
Theo de Groot op bezoek bij Anja Poelma in omroepstudio Het Hogeland voor ’Het Cultuurtje’
Op 2 september 2021 is de artistiek leider van PEERD Theater (en docent Groninger taal- en letterkunde), Theo de Groot, te gast bij presentator Anja Poelma in ’Het Cultuurtje’, een wekelijks kunst- en cultuurprogramma van Omroep Het Hogeland. Zoals de naam van het programma doet vermoeden, kun je nu koffie of thee gaan zetten of halen om er eens lekker voor te gaan zitten, maar ik kan je geruststellen: de uitzending is ingekort in verband met omroeprechten. De ’liedjes’ zijn eruit geknipt. Luister naar een 36 minuten durende leuke en onderhoudende conversatie. Koffie of thee erbij mag natuurlijk.
Het Cultuurtje met Theo de Groot, artistiek leider Peerd theater, docent Groninger taal-letterkunde, Het Cultuurtje, 2 september 2021.
10 september 2021: première en aftermovie muziektheatervoorstelling HAIM
Of de ’ommezwaai’ in het concept van HAIM goed uitpakt, moet je zelf beoordelen. Hieronder een korte impressie van de première-voorstelling van 10 september plus een aftermovie met korte reacties, waaronder die van van Jacques d’Ancona. Het is te hopen dat je beter weer treft dan ik, de première werd vanwege het slechte weer een half uur uitgesteld. Gelukkig had ik een pluutje mee, al was die tijdens de voorstelling (na de plensbuien) niet meer nodig, Mocht natuurlijk ook niet. Uitgedeelde poncho’s moesten soelaas bieden.
Premiere Muziektheatervoorstelling HAIM, Kroon Videowerk, 11 september 2021.
HAIM 🟠 De première-aftermovie!, PEERD Theater, 12 september 2021.
De voorstelling aan de Borkumweg 2 is tot en met 19 september te zien. HAIM is alleen met de auto of eventueel per fiets te bereiken. De eindtijd van de voorstelling is te laat om met het openbaar vervoer terug te reizen. Als je een kaartje hebt weten te bemachtigen: heel veel plezier bij HAIM!
HAIM en Kunst en Landschap Noord Nederland
PEERD Theater wil met de voorstelling HAIM de verborgen schoonheid van de haven naar de oppervlakte brengen en de spanningsvelden tussen natuur en industrie, oud en nieuw, oorspronkelijke bewoners en nieuwkomers laten zien, zo valt te lezen in een bericht van het Waddenfonds, een van de subsidiegevers van HAIM. ,,Want de Eemshaven heeft veel van de oorspronkelijke pracht en praal van de natuur vernietigd, maar heeft ook nieuwe mensen, bedrijven en werkgelegenheid gebracht naar een gebied dat werd geteisterd door werkloosheid’’, aldus Stichting Peerd.
In dat spanningsveld van tegengestelde belangen vond HAIM zijn oorsprong. Daar moeten wij als PEERDTheater als het ware een beetje tussendoor balanceren, zegt Theo de Groot.
,,Wij willen het niet opnemen voor een van beide ’partijen’. HAIM is geen activistische voorstelling. We proberen er een gulden middenweg in te vinden.“
Theo de Groot, artistiek leider PEERD Theater
Making off `Haim`, muziektheatervoorstelling, Kroon Videowerk, 3 juli 2021.
De Groot wil met HAIM nadrukkelijk voor dialoog pleiten. Of hij die met deze ‘verhalende’ voorstelling entameert, kracht bijzet, laat ik, zoals gezegd, aan je eigen beoordeling over. In ieder geval raken zijn drijfveren, bezieling en enthousiasme aan een van de hoofdpijlers van Kunst en Landschap:
,,In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering(sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor ‘verbeelding’ van een hoopvolle toekomst.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Oostpolder moet plaatsmaken voor uitbreiding Eemshaven
Kunst en Landschap volgt de ontwikkelingen in het Eemshaven- en Waddengebied op de voet. Er staat nogal wat te gebeuren de komende jaren als het aan de (master)plannen van de provincie Groningen, de gemeente Het Hogeland en Groningen Seaports ligt.
Veel van die plannen schreeuwen om een (bottom-up), gebiedsgerichte en integrale oplossingsstrategie, waar tot op heden weinig goeds van te merken is. Helemaal niet voor de bewoners grenzend aan of in de nabijheid van de Oostpolder, waar plannen zijn voor uitbreiding van een (600 hectare) ‘groen‘ industrieel bedrijventerrein (met o.a. datacenters en windmolens). Ze voelen zich niet, op zijn minst te laat, gehoord.
Oostpolder moet plaatsmaken voor uitbreiding Eemshaven, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag), 23 april 2021.
Multimediaal platform Kunst en Landschap Noord Nederland brengt de transities in beeld
Deze blog – ik heb hem inmiddels ‘blogboek’ gedoopt – start met de crossmediale campagne ‘Het water komt’ van Correspondent-journalist Rutger Bregman en reacties daarop. Hij vervolgt met een uitgebreide beschrijving van de Vader van het Deltaplan, bedenker van Europoort en de Eemshaven.
Johan van Veen bij het afscheid van Rijks-waterstaat in 1958
,,Als er nu één verhaal verteld moet worden, dan is dat het verhaal van Johan van Veen. Een van de grootste Nederlanders aller tijden. Hij was de vader van de Deltawerken, en zijn verhaal laat zien: we kunnen de strijd tegen het water opnieuw winnen.”
Rutger Bregman
De special zit inmiddels boordevol informatie en – in breed perspectief besproken – opiniestukken op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing.
Rutger Bregman: Het water komt, De Correspondent, 29 januari 2020.
Special Kunst en Landschap: ‘Het water komt, zorgen om de stijging van de zeespiegel en klimaatverandering‘
Special Kunst en Landschap: ‘Stappen naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw, hoe daartoe te komen?‘
De strijd om de ruimte is in alle hevigheid losgebarsten. In de noordelijke kleigebieden in Groningen vormt de teelt van pootaardappelen de spil van het akkerbouwsysteem. Het inruilen van (uiterst vruchtbare) landbouwgrond ten behoeve van bijvoorbeeld een bedrijventerrein in de Oostpolder levert natuurlijk spanningen op. Daarnaast vraagt de maatschappij steeds meer van de boer, met name op het gebied van verduurzaming en circulariteit. Toverwoord daarbij is: kringlooplandbouw.
De sector staat onder grote druk: regelgeving vanuit de overheid, klimaatverandering (in het geval van de kleiboeren: het grondwater wordt zouter door de stijgende zeespiegel en een tekort aan zoet regenwater) een uitgeputte bodem (kunstmest, gewasbeschermings-middelen), verzilting (door verzilting neemt het chloridegehalte in de bodem toe wat er voor zorgt dat veel gewassen niet meer goed kunnen groeien), dierenwelzijn en te lage prijzen.
,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale, gebiedsgebonden landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
20 afleveringen documentaire tv over de Eemshaven! YouTube-kanaal Kunst en Landschap: ‘Mensen maken de Eemshaven’
De Eemshaven is volop in ontwikkeling, meldt (de noordelijk) mediaspecialist Pro-Time (onderdeel NDC Mediagroep) op haar website ter promotie van een van haar bijzondere producties: de tv-serie ‘Mensen maken de Eemshaven’. In de serie, die in 5 afleveringen werd uitgezonden op RTV Noord en RTL-Z in 2012 (!), laten ‘mensen uit de omgeving van de haven zien wat dit betekent voor de economie, de werkgelegenheid en de natuur‘.
Mensen Maken de Eemshaven, promo RTL Z, Pro-Time Broadcast BV, 3 september 2012.
Een serie van 15 afleveringen met dezelfde titel, ‘Mensen maken de Eemshaven’ (dus zónder de toevoeging ‘RTLZ‘) werd een jaar eerder door RTV Drenthe uitgezonden. Je kunt beide series via de afspeellijst ‘Mensen maken de Eemshaven (docu-TV-serie)‘ op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap bekijken. Abonneren mag.
Promo Mensen Maken de Eemshaven, eemshavenserie, 15 september 2011.
,,Het oprukkende water overviel Limburg in de zomer van 2021. Net als in 1995, maar nu nog veel heviger. Doet Nederland wel genoeg aan waterveiligheid, nu plensbuien en hevige regenval door klimaatverandering zullen toenemen? Is de watersnood-ramp-2021 een wake-up call?En moeten we niet veel meer klimaatadaptief gaan bouwen, of zelfs gaan bouwen op het water?
Kunst en Landschap hoopt je met deze nieuwe blogbijdrage (als onderdeel van en een vervolg op de klimaat-, water- en zeespiegelstijging-special ‘Het water komt…‘) antwoord te kunnen geven op die vragen. Wij gaan de discussies daarover volgen, ik hoop jij ons ook.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Hoe bereiden Nederlanders zich voor op een overstroming?
Er zijn nogal wat plekken op de wereld waar men vertrouwt op de Nederlandse expertise om zich te beschermen tegen overstromingen en wateroverlast. Maar hoe is het gesteld met het vertrouwen in Rijkswaterstaat en wat doet en kan de Nederlander (zelf) doen bij een overstroming, met name als hij of zij woont, werkt en leeft in het zogenaamde risicogebied – maar liefst zestig procent van ons land?
Nederland voorbereid op een overstroming: hoe dan?, Rijkswaterstaat, 21 februari 2020.
Extreme regenval in de Eifel kan leiden tot wateroverlast en aardverschuivingen
🌧️ UPDATE extreme regenval! Heerlen (L) kreeg vanavond al 50-70mm met veel overlast. Morgen neemt de intensiteit verder toe: in Limburg kan nog eens ruim 100mm erbij vallen, in de Eifel is zelfs een ongekende 200mm (!) mogelijk. Risico op #wateroverlast en aardverschuivingen… pic.twitter.com/WyHpvaeboC
— Wouter van Bernebeek (@StormchaserNL) July 13, 2021
Provincie Luik zwaar getroffen door hevige regenval: wegen afgesloten, rivieren buiten oevers getreden, kelders en straten ondergelopen
Op 14 juli 2021 werd (vooral het oosten van) de Belgische provincie Luik zwaar getroffen door hevige regenval. De centra van de stad Spa en de gemeente Theux stonden in no time helemaal blank. Op sommige plaatsen viel de elektriciteit uit. De naburige gemeente Jalhay werd ook zwaar getroffen. Net zoals in de provincie Namen was in Luik de provinciale fase van het rampenplan van kracht, nadat het KMI (het Belgische KNMI, red.) er code rood voor regen had afgekondigd.
Inondations – Communiqué Ville de Spa, Ville de Spa (Facebook), 14 juli 2021.
‘Pas als het land overstroomt, komt er actie en zijn mensen weer even bezig met het water’
Het water moet in Nederland meer ruimte krijgen, stelt de ‘Commissie Waterbeheer 21e eeuw‘. Dat schrijft Marieke Aarden in de Volkskrant op 2 september 2000 (!):
Wateroverlast staat in Nederland niet erg in de belangstelling van het publiek. Pas als het land overstroomt, komt er actie en zijn mensen weer even bezig met het water. Als er drie jaar geen problemen zijn, is de angst voor een volgend wateronheil weggezakt. ‘Dat is tragisch, want daardoor ontbreekt het gevoel dat er iets ingrijpends moet gebeuren’, zegt dr. André van der Zande van het onderzoeksbureau Alterra in dat zelfde artikel: ‘Water kruipt waar het niet gaan kan‘. Dat is dus meer dan 21 jaar geleden!
Wateroverlast in Limburg, België en Duistland ontaardt in watersnoodramp
Extreme neerslag in #Limburg én in de Ardennen. Als gevolg schiet de Maas in zeer korte tijd naar grootste hoogte in meer dan 40 jaar – kan donderdagnacht aan grens België-Nederland 50 meter(!) boven NAP komen, toont verwachting @Rijkswaterstaat. Dat is "extreem hoogwater" @NUnlpic.twitter.com/kgOSqGAjJV
,,We dachten: oh, even een doekje op doen. Maar we waren nog niet bij het doekje gekomen, of het kwam van alle kanten tussen de muren, tussen de deuren…overal kwam het water vandaan.”
NOS-reportage (Facebook), 14 juli 2021
Voor het eerst in de geschiedenis wordt er in Nederland een ‘code-rood’ afgekondigd vanwege hevige regenval
Voor het eerst in de geschiedenis wordt er door het KNMI in Nederland (op 14 juli 2021) een ‘code-rood’ afgekondigd vanwege hevige regenval, vertelt Peter Kuipers Munneke in het NOS-achtuur-journaal, waarin de rampspoed, 100 millimeter neerslag – meer dan er ‘normaal’ in een maand valt – die Limburg ten deel viel vanzelfsprekend breed werd uitgemeten. Hij waarschuwde voor nog meer ellende: er zou in de avond en nacht zeker nog zo’n 40 tot 50 millimeter bijkomen. Gelukkig waren er de opbeurende woorden van gouverneur Johan Remkes, die de bevolking een hart onder de riem stak met onderstaande boodschap.
Kolkende rivieren: noodweer houdt Limburg in z’n greep
Kolkende rivieren: noodweer houdt Limburg in z’n greep!, Hart van Nederland, 15 juli 2021.
Duitsland zwaar getroffen: tientallen doden en vermisten, ingestortte bruggen en huizen en zo’n 200.000 mensen zonder stroom
Op 15 juli is in Duitsland het dodental in de middag al opgelopen tot zeker 19. Vooral de regio Eiffel is zwaar getroffen. In de plaats Schuld stortten zeker zes huizen in, tientallen mensen zijn vermist en zo’n 200.000 mensen zitten zonder stroom. Kijk hier naar een extra uitzending van de NOS over het grensoverschrijdende overstromingsgebied:
Extra NOS Journaal over overstromingen Limburg, NOS, 15 juli 2021.
‘Extreem regenfront door opwarming aarde’
De extreme hoosbuien in de provincies Luxemburg, Namen, (Belgisch-, red.) Limburg en Luik zijn niet onverwacht. Ze passen in het patroon van een opwarmende aarde, stellen Hilde Van den Eynde en Heleen Debeuckelaere in De Standaard op 15 jul 2021. Ze vragen zich af hoe het komt dat het in juli in het zuidoosten van hun land pijpenstelen aan het regenen is?
Dat is doordat zich boven dit gebied een zogeheten occlusiefront heeft gevormd, zegt Nicole van Lipzig, hoogleraar geografie aan de KU Leuven: een regenfront dat is ontstaan door twee op elkaar botsende luchtmassa’s van verschillende temperatuur. Goed dat de Belgische media de waterramp die zich aan onze zuid-oostelijke landsgrenzen aan het voltrekken is, een klimatologische duiding geven. Dat verdient wat mij betreft Nederlandse navolging. Klimaatverandering speelt een rol, zeggen wetenschappers.
De oorzaak van de extreme regen die de wateroverlast veroorzaakte is een bel koude lucht. Klimaatverandering speelt daarbij een rol. Weerman en klimaatwetenschapper @PKuipersMunneke legt uit hoe het zit. #Nieuwsuurpic.twitter.com/BBy7sCdCh2
Dodental opgelopen tot 93, honderden vermisten, watersnood Limburg officieel tot ramp verklaard
Terwijl het water stroomafwaarts een steeds grotere ravage aanricht in noordelijke richting: Maastricht–Valkenburg–Roermond, lijkt de aanvoer van het water zich in België te ‘stabiliseren’. Wel staat een in renovatie zijnde dam in Monsin (België) onder sterke druk en sijpelt water door de dijken in Maaseik (bericht De Standaard: 15.00 uur).
Schade die niet ‘redelijkerwijs’ gedekt wordt door de verzekeringspolis wordt dan alsnog gecompenseerd, was de boodschap. Het is alleen de vraag of daarmee alle niet door verzekeraars gedekte schade nu ook simpelweg verhaald kan worden op de overheid.
Kijk hieronder naar een extra journaaluitzending van de NOS. De video start op minuut 4:45.
LIVE: Extra NOS Journaal over overstromingen, NOS, 16 juli (12.00 uur-journaal)
Hochwasser in Deutschland: das Aufräumen nach der Flut beginnt I ZDF spezial, ZDFheute Nachrichten, 17 juli 2021.
Waarom zijn er in België en Duitsland dodelijke slachtoffers te betreuren en in ons land niet?
De extreme regenval heeft in België en Duitsland niet alleen tot grote verwoestende overstromingen geleid, ook is er een aanzienlijk aantal dodelijke slachtoffers gevallen. Alfred Snoek van Weerplaza legt uit hoe dat kan.
Waarom de regenval in Duitsland en België dodelijker is dan bij ons, NU.nl, 17 juli 2021.
Dodental stijgt; de situatie blijft tot na het weekend gespannen
Vooral Zuid-Limburg is dus zwaar getroffen, maar de hoogwatergolf in de Maas en in de Roer leidt ook tot wateroverlast in Midden- en Noord-Limburg. De rivieren treden op sommige plaatsen buiten hun oevers met soms overstromingen in woonwijken tot gevolg. Om dit voor te zijn worden woonwijken langs de Maas uit voorzorg op veel plaatsen geëvacueerd.
Kijk voor verdere (internationale) berichtgeving in het weekend van 17 en 18 juli op Weeronline: in hun blog voorzien ze je rijkelijk en regelmatig van updates over de situatie rondom de grote rivieren. Je kunt ook terecht op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap voor de ‘Limburgse’ watersnoodramp: er is een speciale afspeellijst aangemaakt: ‘Watersnoodramp Limburg – België – Duitsland (juli 2021)‘.
Geen code rood meer voor de waterstanden van de Maas. Zuiden van Duitsland getroffen door hevige regenval – dodenklokken luiden!
Na dagen van heftige regenval en ongekende overlast geldt er geen code rood meer voor de waterstanden van de Maas. Dat laat Rijkswaterstaat maandag 19 juli weten in gesprek met NU.nl. Wel blijven de waterschappen en Rijkswaterstaat alert op dijkverzwakkingen. Militairen trekken zich terug. Anders is het op verschillende plekken in Duitsland (en Oostenrijk) – ook het zuiden van het land wordt getroffen door hevige regenval – waar dorpen onderlopen of (deels) worden weggevaagd – dodenklokken luiden!.
De solidariteit onder bevolkingsgroepen is weliswaar groot, maar velen vragen zich af waarom ze niet eerder voor het onheil gewaarschuwd werden. Werken de (Europese) alarmsystemen wel? Südwestrundfunk rapporteert. Saillant detail: Duitsland maakt zich op voor de Bondsdagverkiezingen (26 september 2021, red.), dus politici betrekken hun stellingen omtrent klimaatverandering.
Hochwasser-Katastrophe: Aktuelle Lage | Brennpunkt 19.07.2021, SWR, 19 juli 2021.
Duitse overstromingen: ontzetting, verdriet en woede wisselen elkaar af
De situatie in Duitsland is dit weekend onverminderd spannend, meldt het Nederlandse watervakblad H2O Actueel. Inmiddels zijn meer dan 140 mensen omgekomen. Honderden zijn nog vermist. Ook de materiële schade is enorm. Hoe kon het zover komen? H2O wierp een blik op de Duitse media. In interviews en reportages wisselden ontzetting, verdriet en woede elkaar af. Maar ook wordt gezocht naar oorzaak en gevolg.
CNN International bezoekt rampgebieden in Duitsland en België, meldt 195 dodelijke slachtoffers en blame gaming over schadeverantwoordelijkheid
See huge flood devastation in Germany and Belgium, CNN (International), 19 juli 2021.
‘Deadly floods inundated parts of Europe, but the Netherlands avoided fatalities. Here’s why’
Collega’s van CNN World trokken ook het Europese rampgebied in. Ze beschrijven de ravage in een uitgebreide longread met video en maakten een beeldverslag. Ze vragen zich af hoe het allemaal zo (snel) mis heeft kunnen gaan. Europa heeft immers een wereldwijd toonaangevend waarschuwingssysteem dat dagelijks regelmatig waarschuwt voor overstromingen.
In Duitsland en België stierven tot dan 195 mensen. De Copernicus Emergency Management Service meldde dat het meer dan 25 waarschuwingen heeft gestuurd voor specifieke regio’s van de Rijn- en Maas-stroomgebieden in de dagen voorafgaand aan de overstromingen, via haar European Flood Awareness System (EFAS), ruim voordat zware regenval de plotselinge overstromingen veroorzaakte.
Vanwege de Nederlandse reputatie op het gebied van watermanagement spreekt het CNN-team ook met hoogleraar Jeroen Aerts, hoofd van de afdeling Water- en Klimaatrisico’s van de Vrije Universiteit in Amsterdam over de Nederlandse situatie. Hoe komt het dat ons land ten opzichte van Duitsland en België relatief ‘ongeschonden’ uit de strijd komt?
Deltacommissaris: ‘waterwerken na hoogwaters-‘93 en -‘95 hebben gewerkt, maar zijn wake-up call en stresstest’
Met gepaste trots meldt deltacommissaris Peter Glas dat de Maaswerken, het programma dat na de hoogwaters van ’93 en ’95 ingezet werd voor hoogwaterbescherming langs de Maas, door op dertig verschillende plekken meer ruimte te geven aan de natuur en de Maas beter bevaarbaar te maken voor grotere schepen, Nederland voor een belangrijk deel gevrijwaard heeft van ondergelopen dorpen en steden. Ook zijn er geen dodelijke slachtoffers te betreuren. Wel vindt hij de watersnood van juli-’21 een wake-up call en een stresstest.
Deltacommissaris @PCGGlas adviseert over het geld dat Nederland uitgeeft om onze voeten droog te houden. “De werken die zijn uitgevoerd na de hoogwaters van ‘93 en ‘95 hebben in Limburg absoluut gewerkt, maar de watersnood is ook een wake-up call en een stresstest.” #Nieuwsuurpic.twitter.com/X7KRaGdHa5
Rewilding Europe: ’30 jaar rivierherstel brengt de Maas tot leven en toont de vele voordelen van werken met de natuur’
In de complexe wereld van vandaag kan het werken met de natuur – in plaats van ertegen – ons helpen veel van onze meest dringende problemen te overwinnen, zeggen ze bij Rewilding Europe. Rewilding Europe is een non-profitorganisatie gevestigd in Nijmegen, Nederland. Hun werk richt zich op het her-creëren van wilde landschappen in zo’n tien verschillende regio’s in Europa.
Het herstellen van natuurlijke landschappen die door menselijke uitbuiting zijn beschadigd, is een van de meest effectieve en goedkoopste manieren om uitdagingen zoals klimaat-verandering en achteruitgang van de biodiversiteit aan te pakken, zo stelt de organisatie. Daarnaast, is hun opvatting, biedt het tegelijkertijd een breed scala aan andere sociaal-economische voordelen. Op deze manier kan herverwildering zowel sociaal-economisch als ecologisch zinvol zijn.
Een van de projecten van Rewilding Europe is ‘Grens-maas‘, dat op zijn beurt weer een van de projecten is uit de hierboven genoemde Maaswerken. De Grensmaas is het onbevaarbare deel van de Maas tussen Maastricht en Roosteren. Het is de enige grindrivier die Nederland rijk is. In het gebied wordt gewerkt aan bescherming tegen hoogwater door de stroomgeul te verbreden en uiter-waarden te verlagen. Men werkt er inmiddels zo’n 30 jaar aan. Een jubileum dus. Niet zonder trots presenteert Rewilding Europe Grensmaas op 22 november 2021 met een publicatie: ‘30 Years of River Restoration: Bringing the River Meuse Alive!‘. Daarin wordt het baanbrekende initiatief beschreven dat gezorgd heeft voor bescherming tegen overstromingen, ecologisch herstel en economische ontwikkeling in Nederland: het Grensmaas-project.
30 Years of River Restoration: Bringing the River Meuse Alive! Natuurmonumenten, Staatbosbeheer (NL), Limburgs Landschap, Natuurpunt (BE), De Vlaamse Waterweg, Rijkswaterstaat, ARK/WWF, Consortium Grensmaas, Steengoed, Kempen en Maasland, 11 municipalities, 2 provinces and partners in tourism, heritage and nature, Dutch and Belgian ecologists started with MaasinBeeld, Research Institute for Nature and Forest INBO, Rewilding Europe, LIFE IP Deltanatuur and EU (Illustrations: Jeroen Helmer, Ark Nature Development. Text: Kris Van Looy & Gijs Kurstjens. Thanks also to ‘reading commission’ David Gilvear and Jochem Kail), november 2021.
‘Zo hoort een rivier eruit te zien’: Nederlands rewilding-project draait de klok 500 jaar terug
Het Grensmaas-project, dat tot nu toe zo’n 550 miljoen euro heeft gekost, werd en wordt voornamelijk betaald door bedrijven die zand en grind uit de rivierbedding halen. Ze verbreden de rivier en door het verlagen van de oevers krijgen de uiterwaarden meer ruimte om (‘overtollig’) water op te vangen. Vanwege de betrokkenheid van de industrie was de Grensmaas het enige grote rivierherstelproject dat tijdens de financiële crash van 2008 niet werd stopgezet. Heden ten dage trekt het riviergebied zo’n twee miljoen bezoekers per jaar, wat de Maasregio ongeveer € 1 miljard aan inkomsten oplevert.
Tijdens de zware overstromingen in het Maasbekken in de zomer van 2021 bleven alle dorpen veilig en (zo goed als) droog. Een rewilding-succes zou je kunnen zeggen. Dat is, ook in het buitenland, niet onopgemerkt gebleven. Bijna een jaar later, 20 september 2022, spreekt Phoebe Weston voor The Guardian met FransSchepers, directeur van Rewilding Europe, die met een team van experts verantwoordelijk was voor het gehele ontwerp van de rivierverruiming. Ook met WouterHelmer, mede-oprichter van de rewilding-organisatie, die ze de vraag voorlegt of het Nederlandse Grensmaas-model ‘gekopiëerd’ kan worden naar het VerenigdKoninkrijk.
Peter Glas: ‘de weerbaarheid moet omhoog, de kwetsbaarheid omlaag’
Na drie jaren met – uitzonderlijk – droge zomers, staat 2021 in het teken van extreme regenval in het stroomgebied van de Maas en de Rijn. Het waterveiligheidssysteem in Limburg kreeg hartje zomer een stresstest die zijn weerga niet kende. De Maas kon met man en macht in toom worden gehouden, maar de problemen deden zich elders voor: de beken en kleine rivieren. Die zwollen aan en zorgden voor grote schade. Nu de afvoerpiek Limburg heeft verlaten en het water zakt, rijst de vraag: wat zijn de belangrijkste lessen? H2O Nieuws vraagt het aan Deltacommissaris Peter Glas.
Was het geluk of wijsheid dat het hoge water in Nederland geen slachtoffers heeft gemaakt?
Op 22 juli heeft het hoge water ons land verlaten. Rijkswaterstaat veegt opgelucht het zweet van het voorhoofd, zegt projectmanager rivieren Hans Brouwer tegen Judith Harmsen, die hem die dag voor Trouw interviewt. De hoogwatergolf in de Maas, die Limburg het weekend zo in spanning hield, is de Noordzee ingestroomd. In Nederland zijn geen dodelijk slachtoffers gevallen. Of dat geluk was, of toch vooral wijsheid, moet de komende tijd blijken, zegt Brouwer.
Wel durft hij te stellen dat de maatregelen die in het kader van ‘Ruimte voor de Rivieren’ en de Maaswerken na de overstromingen van 1993 en 1995 werden genomen, erger leed hebben weten te voorkomen. Doordat uiterwaarden zijn verlaagd, en dijken zijn verlegd, kunnen de rivieren benedenstrooms nu meer water opvangen. Daardoor zijn ook bovenstrooms de waterstanden lager.
,,Die maatregelen hebben zeker effect gehad. We hebben nu meer water verstouwd dan in 1993 en 1995. Maar het is natuurlijk geen nieuws dat het desondanks op sommige plekken echt spannend was de afgelopen dagen.”
Hans Brouwer, projectmanager rivieren Rijkswaterstaat
‘Ruimte voor de Rivieren’, Kunst en Landschap (Bron: Rijkswaterstaat), 24 juli 2021.
Zijn we klaar voor meer gevaar?
“Als we het over de dreiging van het water hebben, hebben we het meestal over de zee. Maar dit keer kwam de vijand via de rivieren ons land in”, stellen de duo-presentatoren in onderstaande video van het niet te evenaren NOS op 3, dat uitblinkt in het maken van toegankelijke uitleg-video’s voor een breed publiek – met name jongeren. Ze nemen hierin het Deltaplan Ruimte voor de Rivieren en De Maaswerken onder de loep: “Zijn we klaar voor meer gevaar?”
Zijn we klaar voor meer gevaar?, NOS op 3, 24 juli 2021.
Vierdelige BNNVARA-documentaireserie over de Watersnood van 1995: ‘Hoog Water’
Meer dan 26 jaar geleden – begin 1995 – was heel Nederland ook in de ban van het water: de Maas trad toen ook in Limburg buiten haar oevers en de dijken stonden in het Rivierenland op doorbreken. De gevaarlijk hoge waterstand van de Maas, de Rijn en de Waal leidde tot de grootste evacuatie sinds de Watersnoodramp van 1953: 250.000 inwoners sloegen op de vlucht. ‘Nederland en de strijd tegen het water’, hoe vaak heb je dat niet gehoord?
Hoogwaterjournaal: ‘De strijd tegen het water’, Hoogwaterbeschermingsprogramma, 28 oktober 2021.
De dreigende watersnood heeft (ook toen) een enorme impact gehad op het leven van heel veel mensen. In de vierdelige BNNVARA-documentaireserie ‘Hoog Water‘ vertellen diverse betrokkenen over hun ervaringen. De reeks bevat veel – deels niet eerder uitgezonden – archiefbeelden van de dreigende watersnood én niet eerder vertoonde opnamen van video-amateurs. ‘Hoog Water’ was vanaf 3 februari 2020 vier weken te zien bij de omroep op NPO 2. Kunst en Landschap heeft ze voor je op een rijtje gezet. Je kunt ze alle vier terugkijken door op de illustratie hieronder te klikken:
Hoog Water, co-productie BNNVARA en ICU Documentaries, 4 afleveringen (3, 10, 17 en 24 februari 2020.
‘Blijf weg uit de uiterwaarden. En wat Limburg betreft: blijf weg uit het dal’
Wat er schort aan het watermanagement, is het gebrek aan lokale en regionale maatregelen. „Er is veel ruimte voor de grote rivieren vrijgemaakt, maar de aandacht voor beken en kleine rivieren en de ruimtelijke ordening moet op de zelfde leest geschoeid worden”, zegt Peter Glas tegen Arjen Schreuder in het NRC-artikel: ‘Nederland werd verrast, is de waterhuis-houding wel op orde?‘ (16 juli 2021, red.).
In hetzelfde artikel is het Frans Klijn, specialist rivierbeheer bij kennisinstituut Deltares en hoogleraar watermanagement aan de TU Delft, die het enthousiasme dempt, dat met name waterschappen de laatste jaren aan de dag leggen voor het vasthouden en bergen van water:
„Bij deze hoeveelheden stroomt het water over het land en hoopt zich onderaan de helling op. Het idee dat je water bij zulke hoeveelheden kunt vasthouden in de bodem en veengebieden moet je loslaten.”
Frans Klijn, specialist rivierbeheer Deltares
Belangrijkste conclusie is dat er bij ruimtelijke ordening meer bewustzijn moet komen voor water(management). Watermanagers moeten volgens Glas ‘bij elke schop in de grond’ worden geraadpleegd. Al deze maatregelen zijn natuurlijk niet nodig als er geen mensen in de overstroomde gebieden wonen. De simpele remedie tegen wateroverlast is volgens Klijn dan ook: ‘blijf weg uit gebieden waar het water af en toe komt.’
„Noem het zoals je wilt. Wat ik wil is dat mensen die verstand van water en bodem hebben, verplicht aan tafel zitten.”
Peter Glas, Deltacommissaris
‘Moeten de dijken omhoog? ‘Niemand kan ervan uitgaan: aan mij gaat het wel voorbij”
Elke Nederlander weet heus dat we onder zeeniveau leven, zegt Deltacommissaris Peter Glas tegen Marcel van Lieshout in de Volkskrant van 21 juli. Toch willen velen niet dat juist de dijk voor hun neus wordt opgehoogd – weg uitzicht. ‘Ik begrijp dat sentiment, maar we hebben nu de bedreigende kant van water weer ervaren.’ Uitgerekend de provincie Limburg vroeg enige tijd geleden of de normen voor dijken en andere waterkeringen niet wat overdreven zijn. Kon het niet een tikkeltje minder met toekomstige verhogingen van waterkeringen? Glas‘ antwoord laat zich raden:
Globaal weet iedereen wel dat we een laaggelegen land zijn met rivieren, zegt de deltacommissaris in bovenstaand interview. We liggen aan zee, met polders onder de zeespiegel. Maar wie wát doet in het beschermen tegen water, hoe het gefinancierd is, of wat het verschil is tussen water dat gewoon door de Maas stroomt of dat van de berg komt, daarvan is men zich niet zo bewust. Dat moeten we telkens weer uitleggen.
,,Als het jouw woonwijk is waar de kelders onderlopen, waar de putdeksels omhoogkomen, dan vergroot dat het bewustzijn.“
Peter Glas, Deltacommissaris
Hoe zou Nederland eruit zien zonder dijken?, Hoogwaterbeschermingsprogramma, 15 november 2021.
Zonder onze dijken en duinen zou 60 procent van Nederland regelmatig onder water staan
Zonder onze dijken en duinen zou 60% van Nederland regelmatig onder water staan. Water-veiligheid is voor de Nederlanders van levensbelang. We – en de waterschappen – werden in de zomer van 2021 met de grote overstromingen in Limburg (nogmaals) met onze neus op de feiten gedrukt. Hoewel we in ons land met deze Watersnoodramp desastreuze gevolgen wisten te voorkomen, vielen er in België en Duitsland, zo bleek nadien, meer dan tweehonderd dodelijke slachtoffers te betreuren.
De alliantie Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP), die bestaat uit 21 waterschappen en Rijkswaterstaat, wil daarom (mede gelet op klimaatverandering) een volgende ramp voor zijn. Dit ‘HWBP’ is de grootste dijkversterkingsoperatie sinds de Deltawerken. De doelstelling is om in 2050 alle belangrijke Nederlandse waterkeringen, alle dijken te laten voldoen aan een nieuwe, strengere veiligheidsnorm. In de komende dertig jaar worden er in heel Nederland zo’n 1.300 kilometer aan dijken en 500 sluizen en gemalen versterkt. Op steeds meer plekken gaat de schop in de grond.
Wil je meer weten over het hoogwaterbeschermingsprogramma en de versterking van onze dijken, neem dan af en toe een kijkje op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Via de afspeellijst ‘Voor sterke(re) dijken’ – Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) blijf je goed op de hoogte (van alle ontwikkelingen).
‘Voor sterke(re) dijken’ – Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP), Kunst en Landschap (Bron: Hoogwaterbeschermingsprogramma), 16 november 2021.
België herdenkt slachtoffers, Limburg hoopt op terugkeer toeristen
België dompelde zich op 20 juli in nationale rouw om stil te staan bij de slachtoffers van de watersnood. In het land zijn (tot dan) zeker 31 mensen overleden en het noodweer heeft grote verwoestingen aangericht aan huizen en infrastructuur. Hulpdiensten hebben op het middaguur hun sirenes een minuut lang laten loeien, waarna een minuut stilte werd gehouden.
In Nederland daarentegen gold voor Limburg-Noord niet langer de noodtoestand. Dat maakte Antoin Scholten, voorzitter van de Veiligheidsregio, die dag ’s avonds in een persconferentie bekend. Ook alle noodverordeningen werden ingetrokken. Door het intrekken daarvan zijn toeristen weer welkom. Wel zijn er nog plekken in het noorden waar voorzichtigheid geboden is. Zo ontraadt men met klem niet over de dijken te lopen.
Bondskanselier Angela Merkel belooft snelle hulp, maar wederopbouw zal tijd vergen. Deelstaatregeringen vrezen corona-uitbraken
Bondskanselier Angela Merkel heeft snelle hulp beloofd. Ze maakte echter ook duidelijk dat de wederopbouw tijd zal vergen. Zij sprak op 20 juli over uithoudingsvermogen. ‘Na de watersnoodramp zal het nog jaren duren voordat de schade in de getroffen gebieden niet meer zichtbaar is. Ze zullen een leven lang in de herinnering van de bewoners blijven – na deze overstroming van de eeuw met meer dan 160 doden. Na de traumatische ervaringen en de destructieve verwoesting’.
De deelstaatregeringen van Noordrijn-Westfalen en Rijnland-Paltsvrezen corona-uitbraken in de overstroomde regio’s. Bij de reddings- en opruimwerkzaamheden en in de noodopvang zijn veel mensen samen zonder dat ze afstand kunnen houden. Rijnland-Palts gaat extra vaccineren in de getroffen gebieden. Noordrijn-Westfalen wil uitbreiding van het coronavirus in de noodopvang voorkomen met tests, mondkapjes en ventilatie.
Meerdere waterschappen stoppen met permanente dijkbewaking
Op 21 juli is de hoogwatergolf in de Maas en in de grote rivieren bijna het land uit. Als gevolg daarvan stoppen meerdere waterschappen de permanente dijkbewaking. Dijkinspecteurs blijven wel alert op kritieke punten in de dijken, zoals plaatsen waar water en zand onder de dijk doorstromen en plekken met veel beverholen.
Dijkgraaf Patrick van der Broeck van Waterschap Limburg had er tot het natuurgeweld losbarstte ‘nooit rekening mee gehouden’ dat de normaal zo vredig kabbelende beken als de Geul, de Gulp, de Roer en de Geleenbeek konden veranderen in een vloedgolf, vertelt hij op 22 juli in gesprek met NU.nl.
Een watersnood op deze schaal was volgens Van den Broeck niet voorzien. In Zuid-Limburg zijn vijfhonderd buffers aangelegd om water dat anders in beken terecht komt, vast te houden. Die buffers zijn echter berekend op scenario’s die eens in de 25 jaar voorkomen. Hij pleit dan ook voor een nieuw waterplan.
,,De buien van vorige week komen normaal eens in de 100 jaar en op sommige plekken zelfs eens in de 300 jaar voor.”
Patrick van der Broeck, dijkgraaf Waterschap Limburg
Waterschap Limburg pleit voor betere samenwerking met België en Duitsland
Waterschap Limburg doet een klemmend beroep op het demissionaire kabinet en vraagt om hulp bij zo’n nieuw waterplan voor het zuiden van Limburg. Het plan zal vermoedelijk honderden miljoenen euro’s gaan kosten, steun vanuit het Rijk lijkt onontbeerlijk.
Het waterschap pleit voor een ‘euregionale aanpak’, waarbij Nederland, België en Duitsland intensiever samenwerken om het hoge water in de toekomst het hoofd te bieden. Een Europees waarschuwingssysteem behoort daarbij tot de ideeën. Het voelt zich gesteund door deltacommissaris Peter Glas, die de 22e juli in Zuid-Limburg gebieden bezocht die te stellen hadden met de overstromingen, waaronder het zwaar getroffen Valkenburg.
Peter Glas, Deltacommissaris, TV Valkenburg, 22 juli 2021.
Minister kondigt beleidstafel voor Limburgse wateroverlast aan
Om te leren van de enorme wateroverlast in Limburg wil minister Cora van Nieuwenhuizen (I&W, Infrastructuur en Waterstaat) een beleidstafel inrichten, naar het voorbeeld van de eerdere beleidstafel voor droogte. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) gaat met een quick scan de omvang van de schade in beeld brengen.
Dit staat in een brief aan de Tweede Kamer die demissionair minister Van Nieuwenhuizen op 27 juli 2021 stuurde. Zij beantwoordt hierin de vragen die Mustafa Amhaouch (CDA), Derk Boswijk (CDA), Laura Bromet (GroenLinks) en Corinne Ellemeet (GroenLinks) op 15 juli hebben ingediend. Op dat moment was de strijd tegen het water in Limburg nog in volle gang.
,,We moeten niet meer praten over wateroverlast, maar waterveiligheid. De gebeurtenissen van anderhalve week geleden zijn toch echt wel een wake-up call geweest. Klimaatverandering noopt ons om versneld samen te werken aan de waterveiligheid in Limburg, met alle partners in de provincie en ook met partners in België en Duitsland.”
Patrick van der Broeck, dijkgraaf Waterschap Limburg
‘Zeker in de strook van Eupen tot Verviers had men lokaal overstroming kunnen vermijden’
In België kregen ze zo niet nog meer water te verstouwen met de inmiddels bekende verschrikkelijke gevolgen. Het dodental van de overstromingsramp staat op 22 juli op 37. In de gemeenten langs de rivier de Vesder – Verviers, Pepinster, Chaudfontaine en Luik – is de menselijke tol het hoogst. Mogelijk speelde de stuwdam in Eupen daar een rol in. Op het hoogtepunt van de uitzonderlijke regenval, woensdag 14 juli, gingen de luiken van het stuwmeer open. In totaal bevat het meer 25 miljoen kubieke meter water.
Had stuwmeer in Eupen eerder laten leeglopen verschil gemaakt? “Wellicht wel, maar situatie was ongezien”, VRT nws (TerZake), 22 juli 2021.
‘Inwoners verwoeste Belgische steden dreigen met rechter: ‘Tsunami door open zetten stuwdam”
Aan de oevers van de Vesder-rivier in de Belgische Ardennen groeit de frustratie, zo meldt De Stentor op 23 juli. Er duiken steeds meer getuigen op die stellen dat de verwoestingen in Verviers, Pepinster, Trooz en Chaudfontaine voor een groot deel te wijten zijn aan de beslissing om de sluizen van een stuwmeer ‘s nachts volledig te openen. Vijftig inwoners hebben zich verenigd in een actiegroep. ‘We zullen er alles aan doen om de waarheid aan het licht te brengen.’
Waarom was stuwmeer Eupen niet leeg voor zware regenval?, De Stentor, 23 juli 2021.
Wallonië laat nu onderzoeken of het voorafgaand aan de watersnood, die men vanaf de 14e juli ondervond, adequater had kunnen reageren, zegt Romana Abels op 26 juli in Trouw. Vooral over het openzetten van de dam bij Eupen rijzen vragen. ‘Het lijkt erop dat Wallonië sneller en alerter had kunnen reageren op waarschuwingen die binnen kwamen. Terugkijkend rijzen vooral ook veel vragen over de rol van de Waalse autoriteiten bij het besluit om de beruchte woensdagnacht de dam van Eupen open te zetten.’
Waalse Pepinster maanden na overstroming nog steeds in puin
Maanden bivakkeren in onbewoonbare huizen. Zonder gas, in verlaten straten. Een half jaar na de overstromingen in de Ardennen hebben honderden mensen in het Waalse Pepinster nog noodhulp nodig. Hulp die niet komt van de overheid, maar van inwoners zelf. De Vlaamse Anneke Alderweireldt pendelt elke week met noodhulp naar het slagveld waar ze samen met Christiane Mathonet de eerste levensbehoeften onder de plaatselijke bevolking verdeelt.
Waalse Pepinster maanden na overstroming nog steeds in puin, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag, 29 december 2021), 2 januari 2022.
Stuwdam op verkeerde moment opengezet tijdens de waterramp in België?
Te laat gewaarschuwd? Justitie Duitsland onderzoekt dood door nalatigheid bij overstromingen
Sinds de watersnoodramp van juli 2021 wordt er in Duitsland weer gediscussieerd over een hervorming van de rampenbestrijding. Zo wordt er gewerkt aan een Duitse versie van de NL-Alert. Uit privacyoverwegingen wil het land eigenlijk niet gebruikmaken van zo’n waarschuwingssysteem.
Veel gedupeerden van de watersnood klaagden meteen al dat ze helemaal niet of maar kort voor de watersnood zijn gewaarschuwd. In Sinzig, waar het water binnen een minuut tot de eerste etage reikte waardoor twaalf bewoners verdronken, was dat ook het geval. De politierapporten van dat incident worden meegenomen in het onderzoek. Ook wordt overwogen om de sirenes, die kort na het einde van de Koude Oorlog op veel plaatsen zijn gedemonteerd, weer aan te schaffen voor noodgevallen.
Het is stil aan de Pestalozzistrasse, een ruim opgezette en wat kleurloze straat, iets buiten het centrum van Sinzig. Rechts van de weg staan verlaten huizen, de ruiten nog steeds kapot. Verslaggever Sander van Mersbergen toog voor De Stentor op de valreep van het nieuwe jaar naar het stadje en kijkt bij binnenkomst automatisch naar links. Daar staat het Lebenshilfehaus, een instelling waar nog niet zo lang geleden 37 mensen met een verstandelijke beperking woonden. 12 van hen overleefden het niet. Ze werden in hun slaap verrast. Hoe kom je zo’n tragedie ooit te boven? Van Mersbergen spreekt burgemeester Andreas Geron en doet verslag vanuit het Ahrdal, waar de wond nog vers is. ,,Het is gewoon te veel.’’
Een groot deel van ons land ligt onder de zeespiegel; meer dan de helft van de Nederlanders woont in een gebied dat kan overstromen. Dat maakt ons kwetsbaar. Daarbij krijgt Nederland steeds meer water te verwerken: het regent vaker, de zeespiegel stijgt en rivieren moeten steeds meer water afvoeren. Wat doet Rijkswaterstaat en welke maatregelen neemt zij om overstromingen te voorkomen? Eerste prioriteit voor juli-2021: de ’troep’ opruimen!
Wat doen we bij hoogwater in Nederland?, Rijkswaterstaat, 27 Juli 2021.
‘Afval opruimen in overstroomde Limburgse natuur: ‘Gaat nog maanden duren”
Plastic kratten, jerrycans en zelfs koelkasten. Nu de Maas weer rustig is, wordt duidelijk wat voor spoor van vernieling het water heeft achtergelaten. Rob van Schijndel, gebiedsmanager van Natuurmonumenten in Midden-Limburg, vertelt waarom mensen het afval niet zelf moeten gaan opruimen.
Verwoestende Maas laat puinhoop achter: ‘Groot slagveld’, De Telegraaf, 23 juli 2021.
Ook boswachter Niki Jasper vreest voor de natuurschade die alle troep langs de Maas kan aanrichten.
Het water zakt in Limburg, maar wat blijft er achter langs de rivier?, Nieuwsuur, 21 juli 2021.
Nu het water in de overstroomde Limburgse gebieden aan het zakken is, kan ook de schade in de natuur worden opgenomen, schrijft Job van der Plicht voor NU.nl. Samen met vrijwilligers is Natuurmonumenten in de laatste week van juli begonnen met het opruimen van de enorme berg afval die is achtergebleven in de natuurgebieden. Dinsdag 27 juli gebeurde dat in Meers, een Maasdorpje aan de grens met België.
Meer dan tweeduizend vrijwilligers zijn op 14 augustus begonnen met het opruimen van de grote hoeveelheid afval langs de oevers van de Maas, nadat Rijkswaterstaat daar in juli al mee was begonnen. De opruimactie wordt uitgevoerd door meer dan vijftig lokale initiatieven. Volgens de organisatie zou de opruimactie grotendeels overbodig zijn als België meer zijn best deed om het afval op te ruimen, zegt initiatiefnemer Huub Waterval tegen NU.nl op de dag dat de opruimactie startte.
Miljoenen kilo’s zwerfafval uit de Maas gehaald | Opruimen na hoogwater, Rijkswaterstaat, 30 juli 2021.
‘Schone Rivieren’: ‘Nederland is het afvalputje van Noordwest-Europa’
Belgische boterkuipjes in de Biesbosch en Duitse drankkratten langs de Rijn. Het afval dat de onderzoekers van ‘Schone Rivieren‘ na de overstromingen van afgelopen zomer in Nederland aantroffen, laat volgens hen duidelijk zien dat ons land ‘het afvalafvoerputje van Noordwest-Europa’ is.
Op 13 augustus 2021 heeft het Kabinet ingestemd met een schaderegeling voor materiële schade die is ontstaan door de overstromingen in juli dit jaar in Limburg en een deel van Noord-Brabant. Bedrijven in het Wts-schadegebied die onverzekerbare, onvermijd-bare en niet-verhaalbare schade hebben opgelopen, kunnen in aanmerking komen voor een tegemoetkoming bij schade aan vaste en vlottende activa, teeltplan-schade, veehouderijschade, opstartkosten en kosten die gepaard gingen met de evacuatie van bedrijven. Ook wordt 65 procent vergoed van de kosten voor het opruimen of de kosten die zijn gemaakt om ergere schade te voorkomen.
LNV werkt aan regeling waterschade in uiterwaarden
Het ministerie van LNV werkt aan een aparte schaderegeling voor boeren wiens percelen in de uiterwaarden zijn ondergelopen door het hoge water in de Maas. De buitendijkse overstromingsschade viel aanvankelijk buiten de op 13 augustus aangekondigde regeling onder de Wet tegemoetkoming schade (Wts) bij rampen, maar de schaderegeling voor de uiterwaarden gaat ook gelden voor boeren die buiten het (Wts-)schadegebied vallen.
Extreme weerfenomenen door klimaatverandering: ‘We zijn laat, maar niet té laat’
Terwijl Limburg zijn wonden likt na de heftige overstromingen, staan grote delen van Europa in brand, meldt Anita van Rootselaar op 3 augustus 2021 in het Brabants Dagblad. Extreem weer: door klimaatverandering komt het steeds vaker voor. Gevaarlijk voor de mensheid, waarschuwen deskundigen, maar ook peperduur. ,,De kosten van maatregelen zijn veel lager dan de schade als we niets doen.”
Beelden van vlammenzeeën in, onder meer, de Turkse toeristentrekpleister Marmaris gaan de wereld over. Filmpjes van mensen die door een inferno van smeulende bomen rijden. En dat terwijl de kolkende watermassa’s door straten in Limburg, België en Duitsland nog vers in het geheugen liggen.
Klimaatverandering? We moeten voorzichtig zijn met het koppelen van individuele gebeurtenissen aan klimaat, want dat is complex, zegt Patrick Verkooijen, directeur van het Global Center on Adaptation. Wat wél zeker is, is dat de opwarming van de aarde in de algemene zin voor meer extreem weer zorgt. AD-verslaggever Hilai Noorzai spreekt met hem.
Extreme weerfenomenen door klimaatverandering: ‘We zijn laat, maar niet té laat’, Anita van Rootselaar, Brabants Dagblad, 3 augustus 2021.
Mark Rutte. ‘Ik ben niet zo van de ‘sweeping statements’.’
Demissionair premier Mark Rutte (VVD) was er – ondanks het uitroepen van een nationale ramp (red.) – nog niet echt aan toe: de conclusie dat de watersnood met klimaatverandering te maken zou kunnen hebben. Terwijl beleidsmakers in Duitsland en België dat verband wel meteen legden, zei Rutte: ,,Ik ben niet zo van de sweeping statements.” Zo luidt het dagelijkse ‘Commentaar’ van NRC.
Behalve dat dit volgens de groep redacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur van NRC, niet helemaal klopt – bij populaire VVD-thema’s als misdaadbestrijding of integratie weet Rutte de grote woorden altijd makkelijk te vinden – roept het volgens hen ook de vraag op: staat klimaatverandering hoog genoeg op de Nederlandse politieke agenda?
De NRC-redacteuren nemen (op 24 juli 2021) nadrukkelijk stelling: ‘Nederland is zonder meer kampioen klimaatadaptatie. Het is zelfs een exportproduct. Adaptatie alleen zal echter niet genoeg zijn om de gevolgen van extreem weer op te vangen. Daarvoor zijn ook maatregelen nodig die CO2-uitstoot en de opwarming van de aarde tegengaan. En juist dat vindt de politiek moeilijk, zo blijkt steeds weer. Het raakt aan fundamentele discussies over de omvang van veeteelt en de verhouding tussen asfalt en natuurgebieden. Discussies die best wel wat vaker ‘sweeping statements’ kunnen gebruiken.’
‘Waterbewustzijn is beneden alle peil; lessen van de overstromingen in jaren negentig zijn genegeerd’
Aan belangrijke lessen van de overstromingen in 1993 en 1995 is de overheid voorbij gegaan, concludeert Peter van Rooy, directeur van NederLand Boven Water (NLBW) en voormalig onderzoeker bij het Rathenau Instituut in een opiniestuk hartje zomer 2021 in Trouw. Ook volgens hem is de watersnood in Limburg aanleiding voor het opmaken van de balans.
Van Rooy stelt zich de vraag wat er in twintig jaar bereikt is na de enorme wateroverlast in 1993 en 1995, en daaruit voortvloeiend de grootste evacuatie sinds de Tweede Wereldoorlog. Hij geeft zichzelf antwoord: ,,Helaas, veel te weinig: het waterbewustzijn is flinterdun en in ruimtelijke ordening wordt over het hoofd gezien dat we een delta zijn.”
Van Rooy’s zorg richt zich voornamelijk op het tweede punt, dat van de ruimtelijke ordening, een van de hoofdthema’s van Kunst en Landschap.
,,We hebben ingeleverd ten opzichte van twintig jaar geleden. Talloze onderzoeksrapporten ten spijt, ruimtelijk beleid is opgelost in retoriek, laat staan dat ruimtelijke ordening op waterbasis is gerealiseerd.”
Peter van Rooy
Dit opiniërende artikel is min of meer een vervolg op een eerder (25 maart 2021, red.) door Van Rooy geschreven blogartikel op de website van het netwerk NLBW: ‘Wonen en klimaat in ruimtelijke verlamming‘, waarin hij pleit voor een (nieuw) ‘Ministerie van Ruimte’ – mét instrumenten voor uitvoeringskracht en doorzettingsmacht. De illustratie bij dit artikel is veelzeggend.
Op de hoofdpagina van Kunst en Landschap lees je overigens alles over de huidige discussie over dit door velen gewenste ministerie – in welke vorm ook.
‘De ruimtelijke ordening werd uitgeleverd aan de vrije markt en nu zitten we met de gebakken peren’
Met onverholen ergernis beschrijft Peter van Rooy hoe de pijlers onder de ruimtelijke ordening een voor een zijn afgeschaft of wegbezuinigd. Dat zegt landschapsarchitect, voormalig senior beleidsadviseur Ruimtelijke Ordening en projectleider vroege planfase, Herman Weelink op 29 juli, eveneens in Trouw, en als reactie op Van Rooy’s opiniestuk. ‘Hoe kennis is ingeleverd onder het adagium ‘markt, tenzij’ en hoe de ruimtelijke ordening in feite is overgenomen door projectontwikkelaars’.
Weelink geeft Van Rooy niet alleen volledig gelijk, het ‘wordt’ volgens hem ‘nog erger’: ‘Niet alleen de uitvoerende instanties en zelfs het verantwoordelijke ministerie zijn opgeheven, maar ook is het juridische fundament onder de ruimtelijke ordening weggeslagen’.
Herman Weelink maakte onlangs (maart 2021, red.) deel uit van een ‘multidisciplinaire groep experts’ op het gebied van Ruimtelijke Ordening, aangevoerd door Cees Veerman, Adriaan Geuze en Christine Sijbesma, en was mede-ondertekenaar met nog een aantal ‘buitenruimte-prominenten’, van een opinie-artikel in NRC, waarin ze krachtig pleiten voor een terugkeer naar een samenhangend ruimtelijk rijksbeleid, waarin een visie op een duurzame leefomgeving leidend is voor het beleid van lagere overheden.
Het zal geen verbazing wekken dat je de (deze) artikelen van Peter van Rooy en Herman Weelink ook aantreft op de hoofdpagina van Kunst en Landschap. Ze worden daar – in breed perspectief – uitgebreid en ruimhartig besproken.
Op 15 mei 2021 resulteerde het overleg van deze ‘multidisciplinaire groep experts’ op het gebied van Ruimtelijke Ordening in een brief aan kabinetsinformateur Mariëtte Hamer: ‘Aandacht voor ruimtelijke consequenties van toekomstig kabinetsbeleid‘. Een brief, die ik zonder welke voorbehouden ook, graag zou (mede-)ondertekenen: Kunst en Landschap in een notendop!
‘De halve wereld heeft last van extreem weer: dit moet je weten’
Als je denkt alles gezien te hebben deze zomer, komen de overstromingen in #Zhengzhou er overheen: 623 millimeter regen in 24h (record). Wat doet die moesson zo noordelijk? Wat is er a/d hand op hele noordelijk halfrond? Hopen vs beter weten. Beangstigendhttps://t.co/p0cw0DKgDP
Dramatische overstroming van de Chinese miljoenenstad Zhengzhou: minstens 12 mensen omgekomen
Deaths in flooded subway as torrential rain hits central China, Al Jazeera English, 21 juli 2021.
Zeker twaalf mensen kwamen om in de ondergelopen metrobuizen van de Chinese miljoenenstad Zhengzhou, terwijl zware overstromingen de centrale provincie Henan in China overspoelen. Tienduizenden worden gedwongen hun huizen te evacueren na drie dagen van hevige regens, die ‘normaal’ in – pak hem beet – een jaar naar beneden komt. Het leger heeft gewaarschuwd dat een van de getroffen dammen in de regio elk moment kan instorten, met gevaar voor het leven van ongeveer zeven miljoen mensen. Toenemende verstedelijking en klimaatverandering hebben het effect van overstromingen de afgelopen jaren verergerd.
In ‘sponsstad’ Zhengzhou bleek tijdens de watersnood hoezeer vrijwel iedereen afhankelijk is geworden van zijn mobiel
Volgens officiële Chinese overheidscijfers is inmiddels 98 procent van alle 654 grote steden in China kwetsbaar voor overstromingen en andere wateroverlast. Steeds grotere delen van het land zijn de laatste decennia onder een laag asfalt bedekt. Bij de uitbreiding van de steden werd aanvankelijk nauwelijks gedacht aan de afvoer van overvloedige regen. De stedelijke gebieden worden nu nog vooral veilig gehouden door steeds hogere dijken, dammen en opvang van water in reservoirs. Dat beleid lijkt steeds meer onhoudbaar. Dat schrijft Garrie van Pinxteren voor NRC op 25 juli 2021.
Sinds 2015 heeft China dan ook het idee van de zogeheten ‘sponssteden’ omarmd: daarbij wordt er meer water opgevangen in moerassige natuurgebieden. Ook wordt er in die steden asfalt gebruikt dat water beter doorlaat en komen er meer groengebieden.
Ook Zhengzhou staat op de lijst van sponssteden. Maar tegen écht zware regenval kunnen de sponssteden niet op. De recente neerslag in Zhengzhou is in Chinese media al de zwaarste in duizend jaar genoemd. Sponssteden kunnen een toevloed van hoogstens 180 tot 200 millimeter regen in 24 uur aan. Er viel op veel plaatsen ruim drie keer zo veel.
Verreweg de meeste indruk maakten de filmpjes van passagiers die lieten zien hoe ze vastzaten in de metro. Ze dreigden niet alleen te verdrinken, maar ook te verstikken door het gebrek aan verse lucht in de afgesloten wagons. De eerste twaalf gerapporteerde slachtoffers vielen dan ook in de metro.
Passengers trapped in flooded subway in China, The Globe and Mail, 21 juli 2021.
Noodweer zorgt opnieuw voor overlast in België en Nederland: straten blank en kelders ondergelopen
In het weekend van 24 en 25 juli worden België en Nederland opnieuw getroffen door noodweer. In Friesland staan zondagochtend de straten blank en zijn kelders ondergelopen. Het KNMI meldt dat in de middag in het hele land enkele stevige nieuwe onweersbuien ontstaan, met hagel en veel neerslag in korte tijd – code geel wordt afgekondigd. In het Belgische Dinant werden zaterdag auto’s meegesleurd door het water. Ook Noord-Brabant en Zeeland kampten zaterdag met de gevolgen van hevige regenval.
Opnieuw wateroverlast in België, NOS Jeugdjournaal, 25 juli 2021.
‘Investeren in zulke gebieden is investeren in je eigen ellende’
Vlaams minister van Omgeving Demir (N-VA) roept lokale besturen op niet langer in overstromingsgevoelig gebied te bouwen https://t.co/6GFwz2XvJZ#vrtnws
Miljardeninvesteringen voor grote opgaven weer op de schop bij zeespiegelstijging?
We moeten in ons deltalandje (in de nabije, maar zeker ook verre toekomst) meer zaken slim en duurzaam aanpakken – lees naar integrale oplossingen zoeken. Bij de vijf grootste investeringsopgaven tot 2050: infrastructuur, woningbouw, energietransitie, klimaatadaptatie en natuur en landbouw, houdt Nederland echter nauwelijks rekening met de toekomstige effecten van zeespiegelstijging, zo blijkt uit een rapport van ingenieursadviesbureau Sweco. Mogelijk moeten deze investeringen, samen goed voor zo’n 900 miljard euro, hierdoor later alsnog op de schop.
Alleen in de watersector worden de gevolgen van de zeespiegelstijging ‘tot op zekere hoogte’ meegewogen, constateert het bureau in het rapport ‘Ruimte voor de toekomst’. Een nog groter risico van het huidige investerings- en planningsbeleid is volgens Sweco dat er straks helemaal geen flexibiliteit of (fysieke) ruimte meer is om de aanpassingen te kunnen doen die nodig zijn om ons land veilig en leefbaar te houden. Het pleit dan ook nadrukkelijk voor meer landelijke regie.
,,Er is veel meer regie nodig op ministerieel niveau”, meent Alex Hekman, business director-Water bij Sweco, zo tekent het watervakblad H2O Actueel op, op 11 februari 2021.
,,Nu wordt er slecht gestuurd op dit soort risico’s, en dat komt mede door de decentralisatie van ruimtelijke ordening. Er mist samenhang in de keuzes die we maken.”
Alex Hekman, business director Water (Sweco)
De belangrijkste conclusies uit de whitepaper Ruimte voor de toekomst:
We moeten in Nederland ruimte vrijhouden voor maatregelen die in de toekomst nodig zijn om ons beschermen tegen zeespiegelstijging. Vooral in de laaggelegen delen moeten we niet alles dicht bouwen, zodat we voldoende flexibel blijven.
Niet alleen de watersector, maar alle sectoren moeten bij hun planvorming rekening houden met een mogelijke zeespiegelstijging. Hierbij kan de planning van de verschillende investeringsopgaven veel beter op elkaar wordt afgestemd. Koppel de verschillende investeringsagenda’s om maatregelen tegen zeespiegelstijging betaalbaar en maatschappelijk acceptabel te houden. En als we dan toch gaan investeren, laten we gelijk een stap zetten richting klimaatbestendig Nederland.
Bekijk hieronder de whitepaper Ruimte voor de Toekomst; Hans Verbraeken heeft het voor Het Financieele Dagblad (en voor jou) prachtig onder de loep genomen in: ‘Nederland vergeet stijgende zeespiegel in plannen voor ruimtelijke ordening‘.
Bouwen op het diepste punt van Nederland, is dat wel verstandig?
Bouwen op het diepste punt van Nederland, is dat wel verstandig? Er komt een compleet nieuw dorp in de Zuidplaspolder tussen Gouda en Rotterdam, op 6 meter onder zeeniveau. Terwijl het water de komende jaren alleen maar verder stijgt, en de polder zakt. Volgens burgemeester Han Weber van de gemeente Zuidplas kun je er prima op een veilige manier bouwen, maar Jan Rotmans, hoogleraar Transitiekunde aan de Erasmusuniversiteit Rotterdam, denkt daar (al heel lang) heel anders over en vindt dat je bij het bouwen van huizen veel toekomstgerichter (verder dan 2050, ‘richtjaar’ van het Deltaplan) moet denken: bouwen op en met het water op plekken waar dat kan, of zelfs móet, willen ook onze kinderen en kleinkinderen na dat jaar ‘droge voeten’ houden.
Is bouwen op het diepste punt van Nederland wel verstandig?, (Bron: NPO Radio 1, Dit is de Dag, 11 augustus 2021), Kunst en Landschap, 15 augustus 2021.
Deltacommissaris waarschuwt voor niet-klimaatadaptief bouwen
In de zomer van 2021 werden Limburg, België en Duitsland overvallen door enorme en langdurige hoosbuien, meldt het NOS-journaal. De verwachting is, ook onder zo’n 14.000 klimaatwetenschappers (IPCC-rapport-2021), dat die in de komende jaren alleen maar zullen toenemen. Wat zijn de consequenties daarvan voor het bouwen van onze woningen en bedrijven?
Deltacommissaris Peter Glas, die de regering adviseert op het gebied van de waterhuishouding van ons land, zodat we ‘droge voeten houden’, waarschuwt dat er ‘klimaatadaptief’ (aanpassen aan veranderende klimaatomstandigheden) gebouwd moet worden. Als we dat niet doen, dan kan de schade in de komende dertig jaar wel eens oplopen tot zo’n 170 miljard oplopen! ,,Bezint, eer gij begint.”
Deltacommissaris waarschuwt voor niet-klimaatadaptief bouwen, Kunst en Landschap (Bron: NOS-journaal (14 juli 2021)/Hans Middendorp), 26 augustus 2021.
Water als sturend principe in de leefomgeving
Om schade door weersextremen te beperken, is het nodig dat overheden water ‘sturend’ laten zijn voor de ruimtelijke inrichting. Waterschappen riepen in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen-2021 dan ook op om bij het invullen van de woningbouwopgave toekomstbestendige keuzes te maken in water-, land en bodemgebruik. In de regio is hier volgens hen meer samenwerking en regie nodig (een zogenoemde ‘gebiedsgerichte’ aanpak). Van het nieuwe kabinet vragen ze dit ordeningsprincipe nadrukkelijk te omarmen en daar structureel financieel aan bij te dragen.
Voor meer achtergronden over een integrale gebiedsgerichte aanpak van de ruimtelijke inrichting van (Noord) Nederland verwijs ik je graag naar de hoofdpagina van Kunst en Landschap.
Wat Waterschappen Willen, Unie van Waterschappen, 2 maart 2021.
Unie van Waterschappen: kabinet moet sneller en op grotere schaal voldoende geld beschikbaar stellen voor decentrale overheden
Na de drie extreem droge zomers van voorgaande jaren en de overstromingen in de zomer van 2021 in Limburg roept Rogier van de Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen op 16 september 2021 het kabinet op om sneller en op grotere schaal voldoende geld beschik-baar te stellen voor decentrale overheden. De Uniezette dat twee maanden later nog eens kracht bij, in aanloop naar het Wetgevingsoverleg Water in de Tweede Kamer-commissie Infrastructuur en Waterstaat van 22 november dat jaar, om tot een versnelde aanpak voor klimaatadaptatie en structurele financiering voor het opvangen van de gevolgen van de klimaatverandering te komen.
,,Wanneer we de aanpak niet versnellen, kijken we aan tegen een potentiële schade door wateroverlast, hitte en droogte tot 174 miljard euro voor voornamelijk particulieren in 2050.“
Rogier van de Sande, voorzitter Unie van Waterschappen
#WatWaterschappenWillen: versneld aanpassen aan weersextremen, Unie van Waterschappen, 16 september 2021.
Wetterskip Fryslân wil extra geld uit Den Haag voor klimaat-adaptatie
Om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen, wil ook Wetterskip Fryslân extra geld voor versnelling van de benodigde maatregelen. Dat stelt dijkgraaf Luzette Kroon van het Friese waterschap op 15 november 2021 in het Fries Dagblad, in een reactie op de oproep van de Unie van Waterschappen.
Dat de kwestie ook voor Fryslân urgent is, lijdt volgens dijkgraaf Kroon geen twijfel, maar:
,,We moeten niet denken dat het hier, zoals afgelopen zomer, alleen waterschade betreft. Net als in de rest van Nederland vormt droogte de grootste dreiging. Daar moeten we samen iets aan doen.”
Advies deltacommissaris: extra inzet nodig voor klimaat-bestendige woningbouw
De ministeries van Binnenlandse Zaken en Infrastructuur en Waterstaat hebben de deltacommissaris Peter Glas in juli 2021 gevraagd advies uit te brengen over woningbouw en klimaatadaptatie. Tot 2030 moeten er in Nederland volgens velen zo’n 900.000 nieuwe woningen worden gebouwd om het woningtekort op te lossen.
De deltacommissaris is gevraagd om in twee stappen – via een briefadvies en via een doorkijk naar de langere termijn – te adviseren wat er met het oog op de klimaatverandering en de wateropgaven nodig is om deze woningbouwopgave goed uit te kunnen voeren. Dit briefadvies is op 1 september 2021 aangeboden aan de ministeries.
Eerste aflevering ‘BNR-Koplopers’: ‘Duurzame woningen, bestand tegen klimaatverandering’
De gevolgen van klimaatverandering voor de gebouwde omgeving zijn sinds deze zomer pijnlijk zichtbaar. Kunnen we onze woningen beschermen tegen de verwoestende overstromingen zoals we die in juli zagen, of moeten we gewoon anders gaan bouwen?
Werner Schouten gaat, samen met BNR-presentator Liesbeth Staats, met ingang van de laatste week van augustus op zoek naar ‘Koplopers’! Voor een ‘structurele oplossing voor een leefbare wereld in 2100’. Al bijna twee jaar pleit ‘co-host’ Schouten als voorzitter van de Jonge Klimaatbeweging voor duurzaam leiderschap in de politiek, maar hij richt zijn pijlen nu ook op het bedrijfsleven! Elke week gaat het duo in het wekelijkse radioprogramma ‘BNR-Koplopers‘ in gesprek ‘met constructieve rebellen die de status quo uitdagen op het gebied van duurzaamheid’.
Hoognodig, volgens Schouten: ‘om tot een klimaatneutrale wereld te komen moet namelijk alles veranderen. Van de manier waarop we energie opwekken tot de melk in de koffie. Hoe gaan ondernemers daar mee om? Wie is de echte koploper, wie twijfelt nog en wie maakt zich schuldig aan greenwashing?’
,,In BNR-Koplopers gaan we niet pleisters plakken en symptomen aanpakken, maar zoeken we echte systeemoplossingen. Structurele oplossingen voor een florerende wereld in 2100.”
Werner Schouten, voorzitter Jonge Klimaatbeweging
In deze eerste aflevering van Koplopersspreken Staats en Schouten met architect Koen Olthuis (Waterstudio & Dutch Docklands), die wil bouwen óp water, in plaats van er tegen te vechten, en Lars van der Meulen, duurzaamheidsdirecteur bij bouwonderneming VolkerWessels.
#1 | Duurzame woningen, bestand tegen klimaatverandering, Koplopers (BNR), 25 augustus 2021.
Het nieuwe programma Koplopers (van BNR Nieuwsradio en Change Inc.) is vanaf 25 augustus 2021 elke woensdag om 15.30 uur op Radio1 te beluisteren. Je kunt het natuurlijk ook in je favoriete podcast-app be- of terugluisteren.
‘KNMI stelt verwachte zeespiegelstijging Nederland naar boven bij: tot 1,2 meter in 2100’
De zeespiegelstijging voor de kust van Nederland kan extremer worden dan eerder gedacht, meldt Maartje Bakker op 25 oktober 2021 in de Volks-krant. Bakker spreekt Sybren Drijfhout, klimaatexpert bij het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI). Als de uitstoot van broeikasgassen onverminderd blijft toenemen, ligt een stijging van 1,2 meter in 2100 binnen bereik (ten opzichte van begin deze eeuw). Eerder leek het ondenkbaar dat de zeespiegel meer dan één meter zou stijgen.
Dat staat in het Klimaatsignaal’21, een rapport waarvoor het KNMI heeft uitgezocht wat het gezaghebbende IPCC–klimaatrapport (zomer 2021) betekent voor Nederland. In dit IPCC-rapport, waarover je alles kunt lezen in de Kunst en Landschap-klimaat-, water- en zeespiegelstijgingspecial ‘Het water komt…‘, zetten honderden wetenschappers van over de hele wereld de laatste inzichten over het klimaat op een rij.
,,We hebben meer rekening gehouden met de onzekerheid die er zit in de verschillende klimaatscenario’s. Ook de laatste inzichten over Antarctica leidden ertoe dat we de verwachtingen naar boven hebben bijgesteld. Verder nemen we nu voor het eerst bodemdaling mee.“
Sybren Drijfhout, klimaatexpert KNMI
Klimaatrapport KNMI: in ergste scenario’s ‘zul je delen van Nederland moeten opgeven’
Ook Joep Engels spreekt (voor Trouw) KNMI-klimaatexpert Sybren Drijfhout over het net uitgebrachte Klimaatsignaal21, net als zijn collega Rob van Dorland. Beiden waarschuwen dat de gevolgen van ongebreidelde klimaatverandering voor Nederland groter zijn dan voorzien. Het veranderde inzicht in de stijging van de zeespiegel valt daarbij het meest op: ”Als de wereld op de huidige voet doorgaat met de uitstoot van broeikasgassen kan de zeespiegelstijging 1,20 meter worden, en als het smelten van de ijskappen van Antarctica versnelt, kan die zelfs op 2 meter uitkomen.” Of – later – nog erger? Moeten we delen van Nederland opgeven?
KNMI komt in navolging van IPCC-zomerrapport met alarmerend rapport: ‘Klimaatsignaal’21’
Het klimaat verandert – ook in Nederland. Dat zal ook jou niet zijn ontgaan. Zo komen sommige situaties vaker voor (hitte) en andere situaties juist minder vaak (strenge vorst). Extreem weer blijft hangen in ons geheugen. Zo zullen we de indringende beelden van de overstromingen en wateroverlast na de ongekend hevige regenval op 13 en 14 juli 2021 in Nederland, Duitsland, België en Luxemburg niet snel vergeten. Het aantal slachtoffers (meer dan 200) en de materiële schade (honderden miljoenen, in Duitsland gaat het in de miljarden lopen) waren groot.
Het KNMI brengt in navolging van het alarmerende IPCC-zomerrapport (nogmaals; dit imposante rapport van het internationale klimaatpanel van de Verenigde Naties wordt hieronder uitgebreid beschreven) het Klimaatsignaal’21 uit, om antwoord te geven op vragen als: in welke mate is het klimaat al veranderd? Wat is eigenlijk normaal voor de tijd van het jaar? En waar moeten we in de toekomst rekening mee houden?
KNMI Klimaatsignaal’21, KNMI, 25 oktober 2021.
Klimaatverandering in Nederland heeft een steeds grotere impact op onze samenleving
Met dit rapport geeft het KNMI (opnieuw) het signaal af dat het klimaat (ook) in Nederland snel verandert. Ook benadrukt het instituut dat klimaatverandering in Nederland een steeds grotere impact heeft op onze samenleving. Daarmee wordt eens te meer onderstreept hoe belangrijk het is om – samen met andere landen – de uitstoot van broeikasgassen fors te verminderen. Alleen dan zullen we volgens de organisatie de gevolgen van klimaat-verandering, zoals toenemende hitte, droogte, extreme neerslag en zeespiegelstijging voor Nederland kunnen beperken.
Onderstaande infographic, die het Klimaatsignaal’21 in een notendop weergeeft, is clickable gemaakt, zodat je ook de ‘kleine letterjtes’ kunt lezen.
Reactie Deltacommissaris Peter Glas op KNMI-rapport Klimaatsignaal’21
Op elkaar afgestemd of niet, nog dezelfde dag, 25 oktober 2021, komt deltacommissaris Peter Glas met een reactie op het Klimaatsignaal’21-rapport van het KNMI. Niet raar, omdat dit signaalrapport directe consequenties zal hebben voor uitwerking en uitvoering van het Deltaprogramma (2022): waterkeringen versterken, de kustlijn onderhouden, zoetwatervoorraden in oppervlaktewater en grondwater behouden en een nieuwe balans vinden tussen vasthouden en afvoeren van regenwater in landelijk en stedelijk gebied. Het Deltaprogramma is overigens september 2021 net bijgesteld. Ik citeer Glas letterlijk:
,,Het KNMI-Klimaatsignaal’21 bevestigt dat het voor ons laaggelegen land essentieel is dat de CO2-emissies mondiaal omlaag gaan en dat we extra tempo moeten maken binnen het Deltaprogramma met de maatregelen waarmee we in 2050 weerbaar zijn tegen overstromingen, zoetwatertekorten en extreem weer.”
Peter Glas, deltacommissaris
Zeespiegelscenario’s KNMI laten zien dat eind deze eeuw bestaande aanpak Deltaprogramma mogelijk niet meer volstaat
De zeespiegelscenario’s van het KNMI laten zien dat eind deze eeuw de bestaande aanpak mogelijk niet meer volstaat, zegt de deltacommissaris, en meer ingrijpende keuzes voor het waterbeheer en ruimtelijke inrichting kunnen nodig zijn.
,,Deze nieuwste wetenschappelijke inzichten vergroten de urgentie om de voorbereiding op deze keuzes nu al ter hand te nemen.”
Peter Glas, deltacommissaris
Tegelijkertijd vindt Glas dat we er nu bij onze ruimtelijke inrichting al rekening mee moeten houden dat we onze strategieën op termijn moeten aanpassen en dus goed moeten kijken waar we bouwen en ervoor zorgen dat we dat op een toekomstbestendige manier doen.
In 2014 berekende het KNMI dat in 2100 de grens 1 meter zou zijn. De berekende zeespiegelstijging is nu dus naar boven bijgesteld, is de conclusie van de deltacommissaris in zijn uitgebreide toelichting op het Klimaatsignaal’21 van het KNMI. Op de lange termijn, zo stelt hij, wordt het verschil in zeespiegelstijging tussen niets doen aan de uitstoot van broeikasgassen en het voldoen aan het Klimaatakkoord van Parijs zeer groot. In 2300 kan dit verschil namelijk al oplopen tot vele meters.
Klik op de illustratie hieronder voor een uitgebreide toelichting en reflecties namens de deltacommissaris op zeespiegelstijging, extremere zomerbuien, langdurige droogte of hitte, rivieren, orkanen en stormen, stedelijk klimaat en op IPCC en KNMI-klimaatscenario’s.
‘Zeespiegel dreigt sneller te stijgen: ‘We gaan naar kritieke grens’
Zeespiegel dreigt sneller te stijgen: ‘We gaan naar kritieke grens’, NU.nl, 25 oktober 2021.
Experts willen dat er landelijke normen voor klimaatveiligheid komen. ‘We moeten intelligent woekeren met de ruimte.’
‘Vrolijk leesvoer is het misschien niet. Maar het is wel noodzakelijk leesvoer’, aldus demissionair staatssecretaris Steven van Weyenberg (Infrastructuur en Waterstaat, D66) op maandag 25 oktober 2021 bij de presentatie van het klimaatrapport van het KNMI.
„Praten over maatregelen tegen klimaatverandering als iets wat we doen voor onze kinderen is een onderschatting van de urgentie. Het is code rood en het is aan ons allen om daarop te handelen.”
Steven van Weyenberg, demissionair staatssecretaris I&W
Waar Nederland ‘echt aan toe is’, is het instellen van ‘landelijke normen voor klimaatveiligheid’, zegt Rogier van der Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen en dijkgraaf van het Hoogheemraadschap van Rijnland in Leiden.
,,Het belangrijkste uit dit rapport is voor mij niet de zeespiegelstijging. Die gaat ons veel later raken dan extreme weersomstandigheden; die gaan vaker en heftiger voorkomen, hier en nu. Deze extremen zijn zo acuut dat er landelijke normen moeten komen voor klimaatveilig bouwen.”
Rogier van der Sande, voorzitter Unie van Waterschappen
Ook Deltacommisaris Peter Glas pleit voor ‘slimme normen’ voor klimaatbestendig bouwen de komende jaren. Glas: ‘Iedereen zou gediend zijn bij landelijke normen voor een te halen doel, afhankelijk van waar je woont, want het maakt natuurlijk wel verschil of je op de Veluwe woont of in de Zuidplaspolder.’ De titel van zijn onlangs verschenen jaarlijkse Deltaprogramma luidt niet voor niets ‘Iedere schop in de grond klimaatbestendig.
„Of je nou huizen bouwt of infrastructuur, of buizen en leidingen aanlegt: denk aan de gevolgen van de weerextremen. Dat hoeft niet eens duurder te zijn.”
Bij de keuze voor nieuwe locaties voor woningbouw wordt nog nauwelijks rekening gehouden met het bodem- en watersysteem en de gevolgen van klimaatverandering, vooral die op de lange termijn. Naar schatting 820.000 nieuwe woningen zijn voorzien in overstroom-bare gebieden, gebieden met een slappe ondergrond of gebieden met een natte bodem. Het zijn locaties die kwetsbaar zijn voor overstromingen, wateroverlast, bodemdaling, maar ook voor droogte en hitte. Deze kwetsbaarheid zal door klimaatverandering toenemen, waarbij we steeds meer te maken krijgen met extreem weer, pieken in de rivierafvoer en een stijgende zeespiegel.
Dat schrijft deltacommissaris Peter Glas op 6 december 2021 in zijn tweede advies over woningbouw en klimaatadaptatie aan de ministeries van Binnenlandse Zaken en Infrastructuur en Waterstaat. In dit advies constateert hij dat er bij de woningbouwopgave onvoldoende rekening wordt gehouden met de langetermijngevolgen van klimaatverandering en met de eisen die water en bodem stellen.
,,We hebben snel nieuwe woningen nodig, maar daarbij is het wel van belang dat we het in één keer goed doen, flexibiliteit inbouwen en volgende generaties niet klemzetten met problemen en schade. De overstromingen in Limburg hebben recent laten zien hoe kwetsbaar we zijn in de gebouwde omgeving. Ik roep daarom op dat we scherper kijken waar we gaan bouwen en hoe we bouwen.”
Peter Glas, deltacommissaris
De Jonge wil nationale maatlat voor klimaatadaptief bouwen
Minister Hugo de Jonge (Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening) werkt aan een ‘nationale maatlat’ voor klimaatadaptief bouwen, meldt watervakblad H2O op 3 februari 2022. Die wil hij gebruiken bij de plannen voor de circa 1 miljoen woningen die de komende tien jaar nodig zijn om het woningtekort op te lossen. Volgens de minister zijn de criteria nu niet duidelijk.
Dat antwoordt de onlangs aangetreden bewindsman op Kamervragen die de Partij voor de Dieren in december stelde naar aanleiding van een advies van Deltacommissaris Peter Glas over klimaatadaptatie en woningbouw. Volgens Glas wordt tot nu toe bij locatiekeuzes voor woningbouw nog nauwelijks rekening gehouden met het bodem- en watersysteem en de gevolgen van klimaatverandering op de lange termijn.
Door klimaatverandering is de kans op extreme regenval die in juli overstromingen veroorzaakte in Limburg, België en Duitsland 20 tot 800 procent groter dan ruim een eeuw geleden. Dat concludeert Rolf Schuttenhelm op 24 augustus 2021 na bestudering van een gezamenlijke studie van een groot aantal Europese klimaatinstituten en universiteiten, een team van 39 klimaatwetenschappers onder leiding van de Duitse meteorologische dienst (Deutsche Wetterdienst, DWD), in NU.nl. Naarmate het klimaat verder opwarmt, zal extreme zomerneerslag steeds vaker voorkomen.
Wetenschappers uit Duitsland, België, Nederland, Zwitserland, Frankrijk, Luxemburg, de VS en het VK werkten samen om te beoordelen in hoeverre door de mens veroorzaakte klimaatverandering de kans en de intensiteit van de zware regenval die de ernstige overstromingen veroorzaakte, veranderde.
Met behulp van gepubliceerde ‘peer-reviewde’ methoden hebben ze geanalyseerd hoe door de mens veroorzaakte klimaatverandering de maximale 1-daagse en 2-daagse regenval in het zomerseizoen (april-september) beïnvloedde in twee kleine regio’s waar de recente overstromingen het ernstigst waren: in de Ahr-Erft-regio (Duitsland) en aan de Maas (België) en in een grotere regio waaronder Duitsland, België en Nederland.
Reconstructie Neue Züricher Zeitung overstoming Duitse Ahrdal
Dat het gevaarlijk is om (bewust of onbewust) data uit het verleden te negeren wordt duidelijk uit de volgende reconstructie van de ramp in het Duitse Ahrdal – meer dan 130 mensen verloren hier hun leven. De nog hogere waterstanden uit 1804 en 1911 zijn genegeerd, op zijn minst onderschat. De reconstructie is gemaakt door de Neue Züricher Zeitung (NZZ):
Wie das Hochwasser in Ahrweiler so verheerend wurde, Neue Zürcher Zeitung (NZZ), 6 augustus 2021.
Lees hieronder de voornaamste bevindingen van deze ‘World Weather Attribution‘. Je kunt er ook het volledige rapport ook downloaden.
Na twee maanden ziet het Ahrdal in Duitsland er nog steeds uit als een soort oorlogsgebied
Het is twee maanden na de grote overstromingen, maar nog steeds ziet het Ahrdal in Duitsland eruit als een soort oorlogsgebied. Weggespoelde huizen, hotels en winkels; de schade is enorm en het herstel nog ver weg. Maar niet alleen de dorpen hebben schade, ook het vertrouwen in de politiek heeft een flinke knauw gehad.
Nieuwsuur-verslaggever Dieuwke van Ooij trok enkele dagen door het Ahrdal. Ze neemt je mee op een reis door het rampgebied.
Roadtrip door ‘oorlogsgebied’ in Duitsland, Nieuwsuur, 25 september 2021.
Promovendus Deltares doet onderzoek aan Duitse Ahrvallei
Samen met de GEER Association – deze organisatie coördineert de door de National Science Foundation (NSF) gesponsorde verkenningsinspanningen van geotechnisch belangrijke extreme gebeurtenissen -hebben we een veldbezoek gebracht aan de Duitse Ahrvallei, zegt promovendus Kees van Ginkel, die voor Deltares schade door overstromingen onderzoekt. Dit helpt, zo zegt hij, om overstromingsrisicomodellen te verbeteren, en in het bijzonder de wegschademodellen die hij tijdens zijn promotieonderzoek heeft ontwikkeld.
Van Ginkel maakte tijdens zijn onderzoek, naast onderstaande, nog een aantal zeer bekijkenswaardige klimaatvlogs. Kunst en Landschap heeft zich uiteraard geabonneerd op deze afspeellijst.
Climate vlog 6 – Ahr Valley (Ahrtal) flooding and damage, Kees van Ginkel, 31 december 2021.
‘Die Nacht, als die Flut kam – Protokoll einer Klima-katastrophe’
Natuurrampen zijn nu ook een realiteit in Centraal-Europa, dat voorheen als veilig werd beschouwd – de Ahr-vloed in 2021 maakte dit angstaanjagend duidelijk. Een jaar na de watersnoodramp in het Ahr-dal reconstrueert de documentaire-film ‘Die Nacht, als die Flut kam – Protokoll einer Klimakatastrophe‘ getrouw de gebeurtenissen van 14 en 15 juli aan de hand van de verhalen van de mensen ijdens de nacht des onheil.
Op de avond van 14 juli 2021 zorgt een vloedgolf ervoor dat de Ahr in Rijnland-Palts opzwelt tot ruim zeven meter. Auto’s en huizen worden meegesleurd door het water, 135 mensen komen om. Wat gebeurde er precies op de vloednacht? En was het allemaal gewoon het weer, of is ook de klimaatverandering de schuldige?
De film volgt de mensen van de Ahr en laat in niet eerder gepubliceerde beelden zien hoe zij de ramp hebben ervaren. Oliver Grieß, die door de vloedgolf in het kleine dorpje Insul uit zijn huis werd gerukt: ,,Ik zag hoe onze brug werd verwoest – en toen kwam de apocalyps.” Alina Sonntag, die wanhopig probeert de wijnboerencoöperatie in Mayschoss te redden. Brandweerman Friedhelm Jakobs, die zich de hele nacht vastklampte aan een grafkruis in het water in Ahrweiler. Julian Dela uit Bad Neuenahr, die nog steeds niet kan loslaten wat er in de nacht van de overstroming met zijn buren is gebeurd: ,,Ik zal de kreten om hulp nooit vergeten.”
Gebaseerd op een regionale gebeurtenis, verbreedt de film het perspectief van de mondiale klimaatsituatie. Internationale onderzoekers geven een overzicht van hoe klimaatverandering bijdraagt aan dergelijke rampen en wat we in de toekomst kunnen verwachten. Zijn de gebeurtenissen aan de Ahr echt nooit eerder vertoond? En hoeveel waarschijnlijker zijn dergelijke klimaatgebeurtenissen wereldwijd geworden? Voorbeelden van over de hele wereld, uit Japan, Bangladesh, de VS, Australië en Afrika, laten zien waar het allemaal om draait. De film laat zien dat de overstroming van de Ahr slechts één puzzelstukje is in een wereld die uit balans raakt.
Matthias Fuch, Taglicht Media
Klik op de illustratie hieronder om de 92 minuten durende documentaire-film van Matthias Fuch te bekijken.
Nooit eerder hebben natuurrampen in Duitsland zo’n hoge schade aangericht als in 2021; eerste raming kosten: 12,5 miljard euro
Nooit eerder hebben natuurrampen in Duitsland zo’n hoge schade aangericht als in 2021. Volgens de Duitse Verzekeringsvereniging (GDV) bedraagt de totale schade 12,5 miljard euro, zegt zakelijk redacteur Welt Stephan Maass op 2 februari 2022. De verwoestende plotselinge overstroming in juli en de hagelbui in de vroege zomer zijn hiervoor verantwoordelijk.
Volgens Jörg Asmussen, algemeen directeur van GDV, vormde de totale schade aan woningen, huisraad en bedrijven veroorzaakt door overstromingen en zware regenval in het voorgaande jaar het grootste deel met zo’n negen miljard euro. Storm- en hagelschade is goed voor twee miljard euro. De overige 1,5 miljard euro is te wijten aan natuurschade aan motorvoertuigen.
In een vergelijking van de risico’s van natuurrampen met andere Europese landen staat Duitsland daarmee op de achtste plaats. Dat heeft het Britse vergelijkingsportaal ‘Uswitch‘ vastgesteld door historische gegevens over natuurrampen van de laatste 119 jaar – van 1902 tot en met 2021 – te evalueren. Het kan dus nog erger. Hoe dan ook, de helft van de onderzochte rampen is te wijten aan overstromingen. Klik op de illustratie hieronder om het Welt-artikel van Maass te lezen.
,,We zijn nu meer dan vier maanden verder, en er is nog geen cent uitgekeerd”
Direct na de overstroming kwam de ene na de andere hoogwaardigheidsbekleder Valkenburg bezoeken. Met de belofte dat er bij de wederopbouw snel en adequaat zou worden geholpen. Zo zou er via de Wet Tegemoetkoming Schade bij rampen geld beschikbaar komen voor onverzekerde of onverzekerbare schade bij bedrijven en particulieren. ‘We zijn nu meer dan vier maanden verder, en er is nog geen cent uitgekeerd’, zegt burgemeester van Valkenburg Daan Prevoo tegen Nieuwsuur-verslaggever Gert Janssen op 20 november 2021.
,,De overheid gaat hierbij uit van wantrouwen, in plaats van vertrouwen. Zo bang zijn ze dat er misbruik van wordt gemaakt. Ik roep de Tweede Kamer en het kabinet op om de inwoners van Valkenburg te vertrouwen en snel geld uit te keren.”
Daan Prevoo, burgemeester Valkenburg
De burgemeester bezoekt met Nieuwsuur de 89-jarige Tilla van Vliet terwijl ze naast haar elektrische kacheltje in haar gestripte woning zit. Daarnaast rolt de camera in gebouwen van zorginstelling Adelante, waar zo’n 450 kinderen met een lichamelijke beperking sinds de overstroming van de ene op de andere dag niet meer naar school konden. Prevoo spreekt met Adelante-bestuurder Henri Plagge, die, zoals het er nu voorstaat, denkt, niet eerder dan in de zomer van volgend jaar, de gebouwen van de instelling weer in gebruik te kunnen nemen.
Vier maanden na de grote overstromingen in @gemvalkenburg kunnen zo'n 500 gezinnen nog steeds hun huis niet in. Ook wachten ze nog steeds op schadevergoeding. 'Er is nog geen euro uitgekeerd door de overheid', zegt burgemeester @daanprevoo. #Nieuwsuurpic.twitter.com/lyDgOyUYZa
Radar: ‘Let op! Klimaatschade aan je woning lang niet altijd verzekerd’
Het ging net goed vandaag, zegt presentator-Radar Antoinette Hertsenberg geruststellend, nadat Limburg in de namiddag van 6 februari 2022 opnieuw werd opgeschrikt door hoogwater, en dat dat in de loop van de avond weer zakte tot ‘normale’ proporties. Door klimaatverandering krijgen we steeds meer te maken met klimaatschade, vervolgt ze, ‘maar dit is lang niet altijd verzekerbaar’. Niet iedereen weet dat.
Uit een enquête van het consumentenprogramma Radar blijkt namelijk dat zo’n 68 procent van de ondervraagden gedekt denkt te zijn voor schade door een overstroming met een woonverzekering, terwijl dit niet altijd het geval is. De enquête is ingevuld door ruim 13.000 testpanelleden.
Uit deze enquête van Radar blijkt overigens ook dat 48 procent van de consumenten denkt verzekerd te zijn tegen deze verzakkingen, maar ook dat is niet het geval. Je kunt je hier als consument niet tegen verzekeren. Hoewel er in 2016 nog enkele aanbieders waren die dit deden, is er op dit moment geen enkele.
Let op! Klimaatschade aan je woning lang niet altijd verzekerd, Radar, 7 februari 2022.
,,Het kan jaren duren voordat de natuur hersteld is”
In Limburg loopt de schade in honderden miljoenen euro’s. In Duitsland vielen minstens 184 doden en in België 38. Ook voor de natuur in beekdalen en uiterwaarden was het een klap. Miljoenen insecten en bodemdieren zijn in de afgelopen week gedood door het hoogwater in Limburg. Dat zegt ecoloog Piet Verdonschot tegen NU.nl-verslaggever Job van der Plicht (21 juli 2021, red). Ook zoogdieren en jonge weidevogels zijn flink getroffen. Jaap Dirkmaat, directeur van de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC), schat dat er duizenden grotere dieren zijn omgekomen: ‘Het kan jaren duren voordat de natuur hersteld is.‘
‘Hoe de Limburgse natuur een nieuwe watersnood kan voorkomen’
Beeld: Hettie Meertens, VK/H2O
Maar de natuur is veerkrachtig. Sterker: de natuur kan ons van dienst zijn in onze zoektocht naar oplossingen om mensen, vee, bedrijven en infrastructuur beter te beschermen, zegt bioloog Hettie Meertens namens ARK Natuurontwik-keling tegen Onno Havermans, die haar interviewde voor Trouw. ,,Zo’n ramp als in juli kan zich vaker voordoen, nu het klimaat verandert als gevolg van de opwarming van de aarde.” Meertens legt uit hoe de Limburgse natuur een handje kan helpen om een nieuwe watersnood te voorkomen.
,,Het landschap kan het water niet tegenhouden, maar wel vertragen door het langer vast te houden in de bodem en de vegetatie. Dat bewoonde delen overstromen bij zoveel regenval als in juli is door de natuur niet te voorkomen, maar we kunnen wel zorgen dat er meer tijd is om je erop voor te bereiden.”
Hettie Meertens (ARK Natuurontwikkeling)
Meertens wijst er in het watervakblad H2O op dat het natuurlijker inrichten van het landschap in het zuiden van Limburg niet alleen belangrijk is vanuit het oogpunt van bergen van water, waarmee ze één van de belangrijke pijlers van Kunst en Landschap benadrukt: het zoeken naar integrale, gebiedsgerichte, natuur- en landschapsinclusieve oplossingen voor een (biodiverse, klimaatadaptieve) inrichting van ons land, waarbij water en bodem ‘sturend’ zijn. Kan nog leuk zijn ook!
“Hiermee bevorder je ook de biodiversiteit, creëer je nieuwe mogelijkheden voor recreatie en toerisme en doe je wat aan de stikstofproblematiek en de uitstoot van CO2. Je slaat dus meerdere vliegen in een klap. Het wordt zo een fijne opgave om aan te werken.”
Het herstel van de natuurlijke kenmerken en dynamiek van rivieren vergroot de overstromingsbestendigheid duurzamer en is bovendien goedkoper dan met traditionele technische oplossingen. Dat zegt het Wereld Natuur Fonds (-België) na de historische overstromingen van half juli, op basis van een nieuw rapport, meldt Het Nieuwsblad (Bron: Belga) op 25 augustus 2021.
Het Belgische WWF roept op diezelfde dag in een persbericht de federale en regionale regeringen op om rivieren in hun natuurlijke staat te herstellen en gecontroleerde overstromingsgebieden aan te leggen, met het herstel van uiterwaarden. De Maas en Rijn, die tijdens de overstromingen buiten hun oevers traden, hebben hun natuurlijke uiterwaarden volledig verloren, stelt de milieuorganisatie vast.
,,Het oplossen van de klimaatcrisis en het redden van biodiversiteit gaan hand in hand. Als je de toename van hevige regenval als gevolg van klimaatverandering en de drastische afname van uiterwaarden bij elkaar optelt, krijg je een dodelijke cocktail voor de mensheid.
In plaats van de natuur tegen te werken door miljarden euro’s te spenderen aan investeringen schadelijk voor de natuur, moeten we investeren in natuurvriendelijke oplossingen. Het herstellen van de natuur is een kwestie van overleven geworden, niet alleen voor de natuur maar ook voor de mens.”
Rapport: natuur Geuldal voorkwam ergere overstromingen in Limburg
De natuur in het Limburgse Geuldal heeft tijdens de zware overstromingen van vorige zomer gefunctioneerd als een ‘klimaatbuffer’ en erger voorkomen, schrijft de redactie van Trouw op de langste dag van het jaar, bijna een jaar later: 21 juni 2022. Tot die conclusie komen onderzoekers van het onafhankelijke Bureau Stromingin een rapport voor Natuurmonumenten.
“Zonder deze bufferende werking van het Geuldal was de waterstand in Valkenburg en Meerssen nog veel hoger geworden.”
Bureau Stroming voor Natuurmonumenten
Natuurgebieden kunnen dus helpen de consequenties voor mensen en (on)veiligheid te beperken door water op te vangen en geleidelijk weer af te geven. Het regenwater kan namelijk beter in de bodem dringen en langzamer naar beneden afstromen. Eenmaal in het dal aangekomen bieden de natuurlijke dalvlakten volop ruimte aan het water. Het mooie van klimaatbuffering is dat mensen én de natuur daarvan profiteren.
Kijk maar eens naar deze prachtige video, die ARK Natuurontwikkeling maakte in samen-werking met het Wereld Natuur Fonds, Het Limburgs Landschap, Natuurmonumenten en de Natuur en Milieu Federatie Limburg. De productie was in handen van Rombus Natuurfilms.
Buien beter bergen, ARK Natuurontwikkeling, 3 maart 2022.
De afgelopen jaren is er door verschillende organisaties in het Geuldal al hard gewerkt aan mogelijkheden om water te bergen en af te voeren, maar veelal alleen met technische middelen. Dat volstaat echter niet meer, zegt Natuurmonumenten, nu klimaatverandering zorgt voor heftigere buien, overstromingen en modderstromen, afgewisseld met langere periodes van droogte. Water vasthouden vraagt volgens de natuurorganisatie nu alle aandacht. Ook het Kennisportaal Klimaatadaptatie onderschrijft die visie.
,,Natuur kan helpen regendruppels langer vast te houden op de plek waar ze vallen, dieper de bodem in te laten trekken en het water letterlijk te vertragen. Hierdoor hebben we minder last van overstromingen en droogte.”
Natuurmonumenten
Kijk hieronder ter illustratie naar een video die Natuurmonumenten maakte tijdens het hoogwater in de zomer van 2021.
Hoe maken we het hele landschap klimaatslim, Natuurmonumenten, 16 december 2021.
Water verbindt ons allemaal!
Door snel handelen zijn in Limburg veel overstromingen voorkomen. Het Waterschap Limburg bedankte (al) op 22 juli voor alle alle hulp die het kreeg vanuit heel Nederland. ‘Water verbindt ons allemaal!’
Een oprecht dankjewel vanuit Limburg, Waterschap Limburg, 22 juli 2021.
Vervolg Watersnoodramp-2021-special Kunst en Landschap
In het vervolg op deze Kunst en Landschap-special over de watersnoodramp-2021 gaan we de diepte in: houden we bij de invulling van de schaarse ruimte in Nederland voldoende rekening met de gevolgen van klimaatverandering? En moeten we niet veel verder vooruitdenken over de indeling van ons land?
(Klik hier voor het vervolg van de Watersnoodramp-2021-special)
In opdracht van It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie, Staatsbosbeheer en Natuur-monumenten is een integrale denkwijze geschetst, gebaseerd op de unieke bodemopbouw van Fryslân en een weerbaar, toekomstbestendig watersysteem. De visie is geen blauwdruk, wel een uitnodiging om met elkaar in gesprek te gaan over de vraag hoe de provincie Fryslân zich de komende decennia zou kunnen ontwikkelen in het licht van de grote maatschappelijke opgaven.
Vier Friese bestuurders krijgen na een introductie van Peter de Ruyter en Eddy Wymenga de toekomstvisie Natuerlik Fryslân 2050 tijdens het webinar, dat ik hieronder integraal voor je opgenomen heb, officieel overhandigd. De gelukkigen zijn gedeputeerden van de provincie FryslânAvine Fokkens en Douwe Hoogland, dijkgraaf Luzette Kroon van Wetterskip Fryslân en burgemeester Jannewietske de Vries van de gemeente Súdwest-Fryslân. Ook gaat het gezelschap in gesprek met de directeuren van de natuurorganisaties. Hoe zal Friesland er in 2050 uitzien?
,,Vergezichten over een vogelrijke Waddenzee. Uitgestrekte en kleurrijke graslanden waar weidevogels de toon zetten. Waterrijke overstromingslandschappen met rietlanden, vis en otters. En traag stromende beken door een kleinschalig cultuurlandschap met natuurrijke bossen. Wat een aantrekkelijk vooruitzicht om in 2050 door Fryslân te wandelen, te fietsen of om er te wonen! Rijk aan natuur en met een landschap dat bloeit en zoemt van de insecten. Waar een schone bodem aan de basis staat van gezonde producten uit onze eigen omgeving. Klimaatbestendig, veilig en aantrekkelijk. We kijken uit naar een groene toekomst voor komende generaties.”
Inleiding ‘Natuerlik Fryslân 2050‘
Natuerlik Fryslân 2050. Natuur en Landschap als basis voor onze toekomst, Groenlunch, 2 juni 2021.
Deelnemers aan het webinar konden vragen stellen; niet alle vragen konden tijdens de uitzending worden beantwoord. Op de website van de Friese Milieufederatie zijn alle vragen (geanonimiseerd) en antwoorden vanaf 8 juni in te zien en te downloaden.
Kunst en Landschap gaat ontwikkelingen ‘Natuerlik Fryslân 2050’ op de voet volgen
Abstract ‘Natuerlik Fryslân 2050’, Peter de Ruyter, 2 juni 2021 (zie: LinkedIn, klik voor vergroting).
In de zoektocht naar oplossingen voor de grote maatschappelijke opgaven waar (ook) de provincie Friesland de komende decennia voor staat, staan in Natuerlik Fryslân 2050natuur en landschap centraal. De visie propageert daarbij een integrale en gebiedsgerichte aanpak. Ook op rijksniveau is volgens velen een integrale, ruimtelijke visie nodig voor de lange termijn, zeg 20 tot 30 jaar.
‘Het huidige beleid is te gefragmenteerd. Ministeries werken vooral sectoraal en bovendien is er veel gedecentraliseerd naar de provincies en de gemeenten, zegt voormalig Rijksadviseur Berno Strootmanin het meinummer (2021, red.) van het open magazine van Publiek Denken. ‘Voor veel opgaven leek rijksverantwoordelijkheid niet nodig. De tijd heeft ons daarin ongelijk gegeven’. Strootman pleit in dit opinieartikel (nogmaals en nadrukkelijk) voor een Minister van Ruimte – een nieuwe bewindspersoon met een eigen mandaat en budget.
,,Doordat centrale regie ontbreekt, maar ook door het ontbreken van een integrale langetermijnvisie en politieke wil, struikelen we van crisis naar crisis. […] Integraal beleid maken is ingewikkelder, maar leidt tot betere kwaliteit en is uiteindelijk goedkoper.”
Berno Strootman
Het multimediale platform in oprichting Kunst en Landschap Noord Nederland volgt de (landelijke) ontwikkeling(en) – uiteraard incluis die van Friesland – op dit gebied reeds geruime tijd op de voet. En dat blijft het doen, in de hoop aan het einde van dit jaar of in 2022, een bijdrage te (kunnen) leveren aan versnelling van de transities in het Noorden door in te zetten op noordelijke krachtenbundeling. Middels een expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform voor verbeelding van (en reflectie op) verandering, gaat Kunst en Landschap tot ‘de verbeelding’ spreken door coöperatie op meerdere fronten!
Eerste reacties op ‘Natuerlik Fryslân 2050’
Ik houd, in aanloop naar de lancering van het platform, voor Kunst en Landschap een aantal (door mij) zogenoemde ‘blogboeken‘ bij. Met dit Natuerlik Fryslân 2050-blogboek krijg je er eentje bij. Je vindt ze overigens (de ‘KL-SPECIALS‘) onder de rechter menu-knop. Ik ga je – op hoofdlijnen, het hele jaar door en de jaren daarna – op de hoogte houden van de ontwikkelingen rond Natuerlik Fryslân 2050. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.
Hieronder alvast de eerste reacties op deze prachtige Visie, vol van wenkende perspectieven voor een veerkrachtige en hoopvolle toekomst voor de provincie Fryslân. (Nog) niet alle thema’s zijn verweven, maar de basis – de bodem en het ‘sturende’ water – voor ‘een goed gesprek’ ligt er. Ik blijf met Kunst en Landschap hard werken aan ‘implementatie’ van (al) die andere veranderopgaven, waarbij ik kunst en cultuur – als motor voor verandering(sgezindheid) – een voorname rol toebedeel bij de ontwikkeling en innovatie van Noord Nederland.
Nederland-Waterland: een complexe wereld van schipperen – strijd om iedere druppel water!
‘Water, we komen eruit voort, en we leven ervan’. In de vierdelige BNNVARA-documentaire-serie ‘Waterman‘ onderzoekt presentator Menno Bentveld – al veertien jaar gezicht en stem van instituut ‘Vroege vogels‘ – onze wonderlijke verhouding tot water. Hij volgt de loop van het water in Nederland en belandt in een wereld van botsende belangen en tegenstrijdige inzichten. Dit persoonlijke vierluik, dat hij samen met regisseur Geertjan Lassche (Break free, Frontberichten) maakte, neemt je mee in een wereld vol uitersten, die je blik op het water voorgoed zal veranderen, zo luidt het persbericht.
‘Waterman‘ ontdekt in het nieuwe tv-programma dat het eeuwenoude motto van pompen of verzuipen al lang niet meer opgaat voor de Nederlandse delta. Het water vasthouden is noodzakelijk, maar erg ingewikkeld: volstaat polderen, of is het tijd voor harde keuzes?
,,De manier waarop we eeuwenlang met water zijn omgegaan, staat onder druk. We wilden alles zo snel mogelijk kwijt anders verzopen we en konden boeren niet met hun trekkers het land op. Afvoeren en pompen maar. Nu leidt dat tot extreme tegenstellingen omdat we vaker met korte gigantische hoosbuien en langer met periodes van droogte te maken hebben.”
Menno Bentveld (Zie interview Annemart van Rhee voor BNNVARA hieronder.)
Bentveld spreekt in zijn zoektocht met mensen die op een bijzondere manier van water afhankelijk zijn: vissers, boeren, natuurbeheerders, schippers, boswachters, bierbrouwers en campinghouders. Ook met overheden, waterschappen, drinkwaterbedrijven, de industrie en – last but not least – de consument.
,,Nederland-Waterland blijkt een complexe wereld van schipperen, waarbij iedereen zijn eigen belang vooropstelt. Ieder vecht om dezelfde druppel.”
‘Waterman‘
Trailer ‘Waterman’
Bekijk hieronder de trailer van Waterman, de vierdelige serie is vanaf 11 april elke zondag te zien bij BNNVARA op NPO-2 (11 april: 20:45 uur; let op precieze aanvangstijden).
Trailer ‘Waterman’, BNNVARA, 29 maart 2021.
Met Kunst en Landschap heb je ze mooi op een rijtje
Natuurlijk zit ik die zondagen aan de buis gekluisterd en neem ik de Waterman-uitzendingen in deze blogbijdrage (voor Kunst en Landschap) voor je op. Je hebt ze dan alle vier mooi op een rijtje en je kunt ze (nadien) terugkijken op een moment dat het jou uitkomt. Veel plezier daarbij.
Menno Bentveld was naast zijn reportages en studiowerk voor Vroege vogels maandenlang hard bezig met de vierdelige documentairereeks over het Nederlandse watersysteem. Volgens hem een urgente serie, onder andere door de oplaaiende milieu- (stikstofcrisis) en landbouwdiscussies. Wat beweegt de ‘natuurradio- en televisieman’ om, samen met Geertjan Lassche en zijn team, Waterman te maken? Wat zijn z’n drijfveren en wat is er nou eigenlijk zo spannend aan water? Dat wilde freelance interviewer en reportagemaker Annemart van Rhee wel eens weten. Een openhartig interview:
,,In de jaren 80 ging de wereld écht naar de klote. Kernafval werd met tonnen zo de Atlantische Oceaan in gelazerd.”
‘Iedereen is aan het zoeken en aan het vechten om diezelfde druppel’
Op vrijdag 9 april schuift Menno Bentveld aan bij Astrid Joosten en Paul de Leeuw in het programma Op1 – een uitgelezen kans om de urgentie, zo niet noodzaak van het vasthouden van water bij een groot publiek onder de aandacht te brengen.
Menno Bentveld: “Iedereen is aan het zoeken en aan het vechten om diezelfde druppel”, Op1, 10 april 2021.
‘De bizarre wereld van het water in nieuwe serie van Menno Bentveld’
Nederland is beroemd om zijn strijd tegen het water, maar die strijd is, mede onder invloed van klimaatverandering, ook een strijd óm het water! En die is behoorlijk ingewikkeld zegt Patrick Lodiers, presentator van het NPO Radio-1-programma De Nieuws BV, die Bentveld op vrijdagmiddag 9 april tussen 12 en half 2 interviewde in zijn wekelijkse talkshow. Menno loopt al heel wat jaartjes rond in het Hilversumse, dus aan (voor-)publiciteit voor Waterman geen gebrek. Maar ze – Menno Bentveld en regisseur Geertjan Lassche – hebben dan ook niet ‘zo maar iets’ te melden.
,,Het moet een verhaal worden over de complexiteit, eigenlijk wel mafheid van hoe dat watersysteem bij ons in Nederland in elkaar zit.”
Menno Bentveld (en Geertjan Lassche)
Menno Bentveld in gesprek met Patrick Lodiers, De Nieuws BV, 9 april 2021.
‘Waterman’ in twee specials van Kunst en Landschap
Waterman krijgt een plekje in maar liefst twee specials van Kunst en Landschap: ‘Het water komt…‘, een blog(boek) over klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing en ‘Stappen naar…‘, waarin de (over)gang naar (natuurinclusieve) kringlooplandbouw centraal staat. Klik op de illustraties hieronder om in beide alvast een kijkje te nemen.
De strijd om water; over het lage grondwater op de hoge zandgronden van Brabant
In de eerste aflevering van Waterman spreekt Menno met de Brabantse Hans van Berlo, een fervent strijder voor het natter maken van de Brabantse natuur. Als vrijwilliger bij het IVN Gemert Bakel steekt hij veel van zijn tijd in het onder de aandacht brengen van het lage grondwater op de hoge zandgronden van Brabant. Verslaggever Marlijn Snijders zocht Van Berlo op en interviewt hem langs – what’s in a name – ‘De Snelle Loop‘ voor een radio-uitzending van Vroege Vogels.
BNNVARA-Serie Waterman, allemaal kijken!, Hans Natuurkanaal, 11 april 2021.
Waterman, de afleveringen (en reacties):
Aflevering 1: Brabant – Boren en pompen
‘Waterman‘: ,,Water in Brabant is een wereld van uitersten. Deze winter was de Maas, een van de zoetwaterleveranciers van Brabant, weer buiten zijn oevers getreden. Op zulke momenten willen we er zo snel mogelijk vanaf. Maar een paar maanden later is er niets meer over van deze overvloed. Er worden massaal putten geslagen. Boorteams zoeken in diepe aardlagen naar eeuwenoude watervoorraden, anders willen de gewassen niet groeien op onze uitgestrekte velden. Er wordt gestreden om iedere druppel. Kunnen we de aarde nog blijven benutten naar onze eigen wens of komt er een moment dat we moeten meebewegen met de loop van het water?”
Tv-recensent Walter van der Kooi (De Groene Amsterdammer) over ‘Waterman’: ,,Zeer aanbevolen.”
Veel lovende kritieken vielen Waterman na de eerste aflevering ten deel – uit diverse hoeken van de water-, klimaat-, natuur-, landschaps- en landbouwwereld. Met mijn Kunst en Landschaps-bril op, las ik met groot genoegen de reactie van tv-recensent Walter van der Kooi, die voor De Groene Amsterdammer op de dag van uitzending van de tweede aflevering van Waterman, met zowel een inhoudelijk als esthetisch oordeel kwam.
,,Regisseur Geertjan Lassche is in zijn werken niet alleen van de krachtige inhoud maar ook van de prachtige vorm.”
Walter van der Kooi, De Groene Amsterdammer
Van der Kooi geniet het privilege van het beroepshalve vooruit kunnen kijken. Dat gaf hem gelegenheid de eerste twee afleveringen-Waterman alvast te kunnen aan- en beschouwen. Hij prijst niet alleen de integrale benadering van het makersduo, maar ook ‘de VARA’, die volgens hem ‘goed bezig is met De boerenrepubliek en Waterman (omdat, red.) die elkaar regelmatig raken; en met Scheefgroei in de polder van Jeroen Pauw en Sander Heijne‘. Lees hier zijn recensie:
Waterman Walter van der Kooi, De Groene Amsterdammer, 18 april 2021
Aflevering 2: Zeeland – Zilt en zoet
‘Waterman’: ,,Zeeland en water is een geschiedenis van handel, zeeslagen en een worsteling met zoet en zout. Nog steeds zorgt het water voor overvloed, maar is voor Zeeland ook een permanente bedreiging. Wereldberoemd werden we met technische oplossingen, zoals de Deltawerken. Maar die hebben geen antwoord op nieuwe problemen. Het eiland Schouwen-Duiveland, dat volledig is omsloten door zout water, is afhankelijk van zoet regenwater, dat steeds minder vaak valt. Hoe vormt het zout zeewater op Schouwen-Duiveland zowel een bedreiging als een kans? En moeten we het zoute water blijven bevechten of moeten we het omarmen?”
‘Televisieserie duikt in waterproblemen op Schouwen-Duiveland’
In deze tweede aflevering gaat Menno langs bij boeren en fruittelers op Schouwen-Duiveland die een schreeuwend tekort hebben aan zoet water. Voor Omroep Zeeland reden om het daar een dag na de uitzending eens uitgebreid over te hebben. Luister hier naar een twintig minuten durend interview met Bentveld in het radioprogramma de Zeeuwse Kamer:
Interview Menno Bentveld in de Zeeuwse Kamer, Omroep Zeeland, 19 april 2021.
‘Showcolade zegt niets over ons; Waterman wél’
Waar Walter van der Kooi in De Groene Amsterdammer regisseur Geertjan Lassche roemt om de krachtige inhoud en de prachtige vorm, prijst Maaike Bos – in haar tv-column voor Trouw – Lassche om de urgentie die hij met de vier delen Waterman onderstreept: ‘Nederland heeft dorst, en moet het water zo lang mogelijk zien te behouden’.
,,Eeuwenlang vervolmaakte Nederland de waterafvoer – binnen vijf dagen komt een regenbui via rechte sloten, beken en rivieren in zee. Maar de laatste droge zomers maakten duidelijk dat de strijd is verlegd.”
Maaike Bos, tv-columnist Trouw
Fraaie column, waarbij Bos de Nederlandse Publieke Omroepkijker en passant ‘adviseert’ om in ieder geval de eerstkomende zondagavonden op primetime niet op NPO1 af te stemmen voor ‘Showcolade‘ – ‘een remake van het Japanse Sokkuri Sweets‘.
Wat blijft hangen bij deze tweede aflevering van Waterman, zo stelt de redactie van het Nederlands Dagblad op 17 april, is vooral de strijd van de boeren in dit gebied, die een onmogelijke concurrentiepositie hebben, doordat ze precies daar boeren waar geen zoet water beschikbaar is:
Om aan die ‘onmogelijke concurrentiepositie’ iets (structureels) te doen wil ‘De Puupe‘ zoet water op Schouwen-Duiveland mogelijk maken door het aanleggen van een ringleiding (‘puupe’ in Zeeuws dialect), die zoet water gaat aanvoeren vanuit het Schelde-Rijnkanaal. Doel van de stichting is dat alle agrariërs op Schouwen-Duiveland de beschikking krijgen over zoet water, zodat zij een rendabel agrarisch bedrijf kunnen runnen. Men hoopt en verwacht de ringleiding in het laatste kwartaal van 2023 voor zowel Schouwen als voor Duivenland op te kunnen leveren.
Informatiefilm De Puupe, De Puupe, 19 februari 2021.
Boeren op Walcheren slaan handen ineen met ‘De Waterhouderij’
Ook voor agrarisch ondernemers op Walcheren waren de laatste drie droge zomers in veel gevallen funest voor de opbrengst van fruit en groente. Een zevental boeren heeft de handen ineengeslagen en is de stichting De Waterhouderij begonnen. Agrariër Werner Louwerse vertelt over hoe ze de veranderende weersomstandigheden, in goed overleg met het ‘buiten de kaders tredende’ waterschap, het hoofd bieden.
,,Wij moeten het doen met het water dat uit de lucht valt. In de winter hebben we daar genoeg van, maar hebben we geen gewassen, en in de zomer hebben we gewassen en dan hebben we tekort.”
Werner Louwerse, agrariër
Zeeuwse boeren beheren eigen waterstand, Nieuwe Oogst, 8 juni 2021.
Masterplan Zoet Water reddingsboei voor verdrogend en verziltend Zeeland
Een bijzonder samenwerkingsverband moet redding bieden aan het Zeeuwse zoetwaterprobleem, op korte- en langeretermijn. Op 30 juni 2021 (na drie jaren hittestress en extreme regenval) presenteert een coalitie van landbouwcoöperatie CZAV, kennisinstelling Delphy, groeispecialist Van Iperen BV, de Nederlandse Fruittelers Organisatie (NFO), de Rabobank en de Zuidelijke Land- en Tuinbouw Organisatie (ZLTO) een masterplan ‘Zoetwater voor Zeeland‘ aan aan gedeputeerde Jo-Annes de Bat en waterschapbestuurder Luc Mangnus.
Ultieme oproep voor meer zoetwater in Zeeland, Nieuwe Oogst, 1 juli 2021.
Aflevering 3: Amsterdam – Pompen of verzuipen
‘Waterman’: ,,Amsterdam ligt laag. Bij extreme regenval kan het water nauwelijks weg. De hoofdstad vecht tegen wateroverlast maar tegelijk mag het waterpeil ook niet te ver zakken. Dan slaat de droogte toe en verkruimelen de houten funderingen onder de kapitale grachtenpanden. Amsterdam moet balanceren tussen niet te nat en niet te droog: precisiewerk. Een kostbare operatie, waar dagelijks honderden mensen druk mee zijn, geholpen door een eeuwenoud watersysteem. Als deze stad zo laag ligt, en het is zó ingewikkeld om alles draaiende te houden, moeten we er dan nog wel koste wat kost willen wonen? En zo ja, wat zijn dan de consequenties?”
‘Met zijn bootje vaart hij onder de Waag en de Nieuwmarkt door’
De Bijleveldschesluis is als ‘een verborgen rivier’ in hartje stad, schrijft Bart van Zoelen ter introductie van de derde aflevering van Waterman in Het Parool. In een prachtige voorbeschouwing neemt hij je mee in het bootje dat onder de Waag en de Nieuwmarkt door vaart, en dat 140 meter verderop uit het stikdonker weer boven de grond te komt.
Het is alsof we door een grot gaan, door de krochten van Amsterdam, zegt Menno Bentveld tegen hydroloog Maarten Ouboter, die Bentveld voor deze ‘unheimische’ tocht op sleeptouw nam. In deze derde Waterman komt een vitale schakel in de Amsterdamse waterhuishouding volop in de schijnwerpers – ‘Iets wat er altijd is en nooit wordt gezien’.
,,Door klimaatverandering zal Amsterdam vaker terugvallen op de eeuwenoude kustbescherming. Dat gaat belangrijker worden als het vaker hard regent. En door de zeespiegelstijging worden we meer afhankelijk van pompen die kunnen falen.”
Maarten Ouboter, hydroloog
Aflevering 4: Weerribben/Wieden – Iedereen wil wat
‘Waterman’: ,,Water en Nationaal Park Weerribben-Wieden zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De bekendste hotspot van dit gebied is Giethoorn. In de winter een walhalla voor natuurijsschaatsers, in de zomer, als het ijs weer stromend water is, wemelt het op de meren en grachten van bootjes. Maar naast recreatie leggen ook veel andere partijen een beslag op het water: onder andere boeren, vissers, waterschap en overheden. Iedereen wil zeggenschap, iedereen wil zijn belang gewaarborgd. Om de verhoudingen goed te houden, is het polderen geblazen. Moeten we het water onze wil blijven opleggen of moeten we beter luisteren naar de wil van het water?”
‘Documentaire Waterman over Giethoorn roept onbehaaglijk gevoel op’
De laatste aflevering van Waterman roept bij Gabriella Esselbrugge, eigenaresse van het Giethoornse hotel ‘De Dames van De Jonge‘, een onbehaaglijk gevoel op – ze mist nuance, vooral door de tegenstelling die daarin door de presentator wordt geschetst: Is Giethoorn een plek om geld te verdienen, rustig te wonen of te recreëren?
In de laatste week van augustus 2020 hebben ‘gewone’ bewoners van Friese en Groningse straten, stegen, streekjes en hofjes, pleinen, kades en oeverstroken een ongewone vergadering: ze doen mee met ‘Het Grote Straatberaad‘. Friesland bijt het spits af op zondag 23 augustus. Precies een week later, op 30 augustus, praten burgers uit Groningse steden, buurtschappen en dorpen over de toekomst van het klimaat.
We Are Warming Up, YouTube-kanaal We Are Warming Up, 14 juli 2020.
Grootschalige klimaatvolksraadpleging moet leiden tot een landelijke klimaatverklaring (#THEFUTUREWEWANT)
De organisatie van deze grootschalige noordelijke klimaatvolksraadpleging, die overigens ook in de weken erna plaatsvindt in Amsterdam, Den Haag, Nijmegen en Rotterdam en culmineert in een (bottom-up)-Klimaatverklaring tijdens het Warming Up Festival, is in handen van Warming Up.
Warming Up is een groep kunst- en cultuurmakers die (in samenwerking met een groot aantal partners) door kunst en cultuur aan het klimaatvraagstuk te verbinden, klimaatverandering op een verbeeldende wijze zichtbaar en bespreekbaar wil maken. Zij gaat er daarbij van uit dat de cultuursector dat als geen ander kan, of misschien wel moet, doen – ze bereiken immers jaarlijks zo’n negentig procent van alle Nederlanders.
Doel van de Straatberaad-estafette is om via (gecoördineerd) spel en opdrachten de bevolking meer bij het klimaatvraagstuk te betrekken. Alle ‘input’ tijdens de Straatberaaddagen wordt door de organisatie verzameld en moet uitmonden in een (landelijke) Klimaatverklaring die – zoals het nu lijkt – op 6 november in Den Haag aan het Kabinet wordt aangeboden.
Warming Up maakt – samen met jou – van de straat een podium voor interactief klimaatberaad
Warming Up heeft deze Straatberaad(mid)dagen al ver voor de zomervakantie tot in de puntjes voorbereid. Voor het welslagen van het evenement echter hebben ze hulp nodig – misschien wel jouw hulp. Voor de provincies Friesland en Groningen – Noord Nederland is vertrekpunt van de eerste edities van Het Grote Straatberaad – worden ‘aanjagers‘ gezocht! Het maakt niet uit of je veel of weinig van het klimaatvraagstuk af weet, of je jong of oud, meer een doener of een prater bent: dit beraad is er volgens hen voor iedereen!
Straatcoaches en -omroepers gezocht!
Als je meedoet, maak je deel uit van en ben je schakel in een cultureel, inhoudelijk en interactief programma met live-optredens van artiesten, inspirerende hulplijnen en video’s, live streams en een interactief klimaatberaad. Wat er van je verwacht wordt kun je lezen in Warming Up’s ‘Oproep Straatcoaches en -omroepers‘.
Aanmelden voor Het Grote Straatberaad
Beeld: Matthea de Jong
Enthousiast geworden om als straatcoach of -omroeper in jouw ‘straat’ aan de gang te gaan? Je kunt je hier opgeven:
Twijfel je nog of je deze rol voor één dag op je wilt nemen, of heb je nog vragen? Stuur dan even een mailtje naar Warming Up: info@wearewarmingup.nl.
(Inschrijven kan tot een dag voor aanvang van het evenement.)
.
Het coronavirus maakt het lastig om met veel mensen tegelijk samen te komen en met elkaar over het klimaat (en andere urgente thema(’s) te kunnen praten. Daarom maakt Warming Up van de straat (geheel coronaproof) een speels podium. Ja, je leest het goed, ‘speels’, het wordt geen ‘saaie bedoening’. Integendeel: er gaat – onder deskundige begeleiding – zelfs gespeeld worden! En kijk niet raar op wanneer er ineens een pratende auto bij je straat, buurt, camping, vriendenclub of sportschool voor komt rijden,
Niet omdat het anders moet, maar of het (ook) anders kan
Het Grote Straatberaad is ontwikkeld door theater- en educatiemaker Karlijn Benthem, die, samen met Anouk Rutten, eigenaar is en deel uitmaakt van Gebied-B, een bureau voor kunsteducatie. Hun werkgebied ligt in de ruimte tussen kunst, publiek en actualiteit. Karlijn nodigt haar publiek graag uit om onbevangen hardop over dingen na te denken en zich daar comfortabel bij te voelen. Ze wil samen met haar publiek, zoals zij dat noemt, ‘mogelijkheidszin‘ creëren om te bedenken, je af te vragen hoe, en óf ‘dingen’ (ook) anders kunnen. Niet omdat het moet, maar of het zóu kunnen.
Karlijn Benthem, YouTube-kanaal Jeugdtheater Hofplein, 29 februari 2019.
Warming Up is een initiatief van de Stichting Impact Makers en is een vervolg op de ‘Artistieke Klimaattop‘ die op 13 oktober 2018 plaatsvond als onderdeel van Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa. Een groep kunstenaars deed destijds een oproep aan de politiek om zitting te kunnen nemen aan de zogeheten ‘Klimaattafels‘. Ze schreven daartoe een brief aan Ed Nijpels, toenmalig Voorzitter van die Klimaattafels. Het is dan ook geen toeval dat het eerste Grote Straatberaad in Friesland van start gaat.
Video van Iepen UP – Artistieke Klimaattop, Leeuwarden-Fryslân 2028, 17 oktober 2018.
Warming Up wil mensen samenbrengen en in het hart raken met muziek, verhalen en beelden
Zo’n negen maanden geleden ging het Warming Up-team ‘de straat op’ – in dit geval de Kanaalstraat in Utrecht – om willekeurige mensen aan te spreken en ze te vragen hoe zij vinden dat het met het klimaat gaat:
Warming Up wil mensen samenbrengen en in het hart raken met muziek, verhalen en beelden – om zo het publiek in beweging te brengen. Ze mobiliseert aansprekende film-, theater- en reclamemakers, ontwerpers, vormgevers, wetenschappers en artiesten uit heel Nederland om steeds meer mensen actief te betrekken bij de vragen en veranderopgaven (transities) waar we in de (nabije) toekomst met zijn allen voor staan. De ambitie van het kunst- en cultuurcollectief is om een permanent platform te creëren rondom kunst, klimaat en democratie.
Matthea de Jong bij ‘Spraakmakers’: ‘meningvorming zou meer centraal moeten staan in plaats van meninguiting’
Op vrijdagochtend 7 augustus waren directeur Tolhuistuin en initiatiefnemer-Warming UpMatthea de Jong en cabaretier Patrick Nederkoorn te gast bij Niels Heithuis, presentator van het NPO Radio 1– programma ‘Spraakmakers‘ (KRO/NCRV). De gespreksleider vindt, tijdens zijn introductie van Het Grote Straatberaad van de ‘artistiek maatschappelijke organisatie’ Warming Up, dat het allemaal wel ‘knap ingewikkeld klinkt’, maar gelukkig kan Matthea haarfijn uit de doeken doen wat het culturele collectief allemaal op stapel heeft staan. Patrick, die overigens zelf ook zal bijdragen aan het Warming Up-festival (12 t/m 22 oktober, Tolhuistuin, Amsterdam) door zijn nieuwste voorstelling ‘Hoogtij’ over de stijgende zeespiegel te presenteren, valt haar bij. Kijk en luister hieronder naar de uitzending. ‘Patrick Nederkoorn en Matthea de Jong over de kunst en de klimaatcrisis‘.
Eerste Warming Up-Festival: Tolhuistuin: 12 t/m 22 oktober
Kunst en Landschap Noord Nederland brengt Grote Straatberaaddagen van Fryslân en Groningen in beeld
Kunst en Landschap Noord Nederland gaat beide noordelijke Grote Straatberaaddagen op de voet volgen. In twee aparte blogs brengt het multimediale platform in oprichting alles wat je wilt weten over de voorbereidingen, het verloop en bijzondere momenten van beide dagen, en de ruimschootse media-aandacht (voor, tijdens en na) die dit bijzondere evenement ongetwijfeld zal opleveren.
Klik hieronder op jouw provincie en zie wat er allemaal gebeurt en gebeurde in jouw straat, dorp of stad, of bij dat van de ‘buren’ natuurlijk. Have fun. Maar eerst nog even dit!
Special ‘Kunst en Landschap’ over zeespiegelstijging en klimaatverandering
Kunst en Landschap Noord Nederland, het nieuwe multimediale platform voor verbeelding van (en reflectie op) verandering, gaat – als alles een beetje meezit volgend jaar van start, maar ik ben – als voorproefje, op een bescheiden website – toch alvast maar begonnen. Want de nood is hoog; we are warming up! En het water komt!
HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING
Op 29 januari (2020), vlak voor de jaarlijkse herdenking van de Watersnoodramp van 1953 (1 februari), één van de grootste overstromingen uit de geschiedenis van Nederland, kwam Correspondent-journalist en auteur Rutger Bregman met een boodschap aan alle Nederlanders:
,,Beste landgenoot, laat ik de dreiging wat duidelijker beschrijven. Het voortbestaan van Nederland staat op het spel.
Er is een kans dat onze kinderen afscheid moeten nemen van steden als Den Haag en Delft, Rotterdam en Amsterdam, Leiden en Haarlem. Dat zeg ik niet, dat zeggen tal van Nederlandse wetenschappers.“
Rutger Bregman
Rutger Bregman, ‘Het water komt’, YouTube-kanaal De Correspondent, 28 januari 2020.
Het bericht en de videoboodschap luidde een gezamenlijke crossmediale campagne in van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij ter promotie van Bregman’sboek ‘Het water komt‘.
Rutger Bregman’s ‘Het water komt‘ was voor mij aanleiding om voor Kunst en Landschap alvast van start te gaan. Ik volgde vanaf dat moment de media en verzamelde reacties, discussie- en opiniestukken en video’s op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing. En dat blijf ik doen, het hele jaar door!
Daar kun jij (nu, ook) de vruchten van plukken! Gebruik de ‘stortvloed’ aan informatie van Kunst en Landschap. Doe er je voordeel mee. Maar bovenal: veel plezier tijdens Het Grote Straatberaad in Friesland en Groningen!
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap Noord Nederland
‘Warming Up’ toert door provincie met theatrale volksvergadering: ‘Het Grote Straatberaad van Fryslân‘
LF 2028 en Leeuwarder Courant partner van Warming Up’s ‘Het Grote Straatberaad van Fryslân’
Naast mede-organisator LF 2028 is de Leeuwarder Courant partner in het project ‘Het Grote Straatberaad van Fryslân‘ van het Warming Up-(marathon)evenement. In de aanloop naar de Friese Straatberaad-dag, publiceerde de krant vanaf 28 juli diverse opiniestukken over het klimaat. Na de 23e augustus gaan ze dieper in op de thema’s die de deelnemers van de verschillende straten op die dag hebben besproken. Uiteindelijk zal dat begin september leiden tot de Eerste Friese Klimaatverklaring, waarin komt te staan wat de inwoners van Friesland (momenteel) belangrijk vinden, waar het gaat om klimaatverandering.
De krant wil hiermee het (na)denken over het klimaat stimuleren door verschillende deskundigen en betrokkenen aan het woord te laten. Lezers konden en kunnen reageren op stellingen die ze twee keer per week in polls voorgelegd kregen. De krant startte met de polls vanaf 5 augustus. Je vindt ze hieronder in a-chronologische volgorde in de rubriek ‘Leeuwarder Courant vraagt jouw mening over klimaatverandering‘. Loop ze allemaal even bij langs en laat ook jouw stem horen! De opiniestukken en artikelen van de Leeuwarder Courant zijn – naast die van andere media – terug te vinden in het media-overzicht (daaronder).
Kunst en Landschap maakt compilatie van eerste editie van Warming Up’s Grote Straatberaad van Fryslân.
Kunst en Landschap maakte voor aanvang van Het Grote Straatberaad van Fryslân een uitgebreide reportage over (de mensen achter) de organisatie, werkwijze en drijfveren van Warming Up. Klik op de link hieronder om er wat in te grasduinen:
Zoals daarin beloofd gaat Kunst en Landschap alles rond Het Grote Straatberaad van Fryslân volgen: vanaf de dag zelf tot aan de Eerste Friese Klimaatverklaring. Vanaf het verwerkingsproces van de Warming Up-organisatie(s) tot aan de uiteindelijke (landelijke) Klimaatverklaring die – zoals het nu lijkt – op 6 november in Den Haag aan het Kabinet wordt aangeboden.
Ik ga je via deze pagina op de hoogte houden van alle (Friese) ontwikkelingen de komende weken en houd me zeer aanbevolen voor informatie over relevante gebeurtenissen, spin off en bijzondere momenten, opzienbarend foto- en videomateriaal en alles waarvan jij denkt dat het bijdraagt aan een mooie compilatie van deze eerste editie van Warming Up‘sGrote Straatberaad (adresinfo vind je in de footer van deze pagina). Stay tuned!
Warming Up Festival: 12 t/m 22 oktober in ‘Tolhuistuin’, Amsterdam
O ja, voordat de Klimaatverklaring aan het Kabinet wordt aangeboden vindt van 12 tot en met 22 oktober het (eerste) Warming Up Festival plaats. Tien dagen op rij vindt een spannend programma plaats met live performances, films, installaties, workshops, expo’s, discussies en theatervoorstellingen. Men gaat in gesprek met kunstenaars, politici, journalisten en ondernemers, om te oefenen met verandering, te experimenteren met nieuwe ideeën en om op zoek te gaan naar verbeelding en radicale vergezichten.
Aankondiging Warming Up Festival, Impact Makers, 23 september 2020.
Terugblik op de theatrale volksvergadering ‘Het Grote Straatberaad van Fryslân’: 23 augustus 2020
Terugblik Het Grote Straatberaad van Fryslân, YouTube-Warming Up, 24 augustus 2020.
,,De mega sportieve Warming Up in de doarpstún van Snakkerburen, 1001 verschillende meningen bij de deelnemers van Zuidvliet, en de van Noord naar Zuid schietende deelnemers bij de Bagijnestraat. Wat een enthousiasme!”
Warming Up
Impressie Het Grote Staatberaad van Fryslân, 23 augustus 2020. Beeld: Gebied-B
,,Gedeputeerde Sietske Poepjes kwam een kijkje nemen en wil nog veel meer van deze straatberaden door de hele provincie.”
Warming Up
Terugblik op de theatrale volksvergadering ‘Het Grote Straatberaad van Groningen’: 30 augustus 2020
Geheel in de geest van Kunst en Landschap – jammer dat Drenthe dit jaar niet meedoet – neem ik hieronder een korte terugblik op van de eerste editie van ‘Het Grote Straatberaad van Groningen‘ dat plaatsvond op zondag 30 augustus.
Op 4 september publiceerde de Leeuwarder Courant de Klimaatverklaring van Friesland. Deze werd als volgt ingeleid: ,,Vijftig mensen, in leeftijd variërend van 19 tot 68 jaar, kwamen op 23 augustus 2020 samen om met elkaar in gesprek te gaan over het klimaat. Daarnaast verschenen acht opiniestukken in de Leeuwarder Courant en op lc.nl en acht polls waarop in totaal 7285 keer gestemd is. Dat leidde tot deze verklaring:”
31 augustus: lancering ‘Online Omgeving’ van het Het Grote Straatberaad
De dag nadat de beide Straatberaad-dagen van het Noorden hadden plaatsgevonden, 31 augustus 2020, lanceerde Warming Up de Online Omgeving van het Grote Straatberaad. In deze online interactieve infographic vind je de antwoorden, ideeën en Straatverklaringen van alle straten die (tot dan toe) mee hebben gedaan aan Het Grote Straatberaad. In ons geval, de straten van Fryslân en van Groningen.
Na elk Beraad, dat van Amsterdam, Den Haag, Nijmegen en Rotterdam moet op het moment van schrijven nog plaatsvinden, zullen de resultaten van die Beraden worden toegevoegd aan de Online Omgeving. Zo werken straten uit ‘heel’ het land mee aan de eerste (bottom up) Klimaatverklaring van Nederland, die – als het een beetje meezit – op 6 november in Den Haag aan het Kabinet wordt aangeboden.
Je kunt dus tot aan die tijd zo af en toe een kijkje nemen hoe er in straten elders in het land gedacht wordt over klimaatverandering en hoe we ons – ook jij – daaraan kunnen aanpassen (klimaatadaptatie). Veel plezier daarbij …en, ik houd me natuurlijk aanbevolen voor leuke en interessante weetjes, ditjes en datjes, foto’s en video’s en al wat deze pagina kan verheffen tot een echt ‘document’ van de eerste editie van Het Grote Straatberaad van Fryslân. Vinden ze in Groningen vast ook leuk. Treed binnen!
Terugblik Warming Up 2020
,,It’s a wrap! De eerste editie van het Warming Up Festival is een feit, schrijft de Warming Up-organisatie op 25 november op haar website. Door de aangescherpte corona-maatregelen hebben ze een aantal onderdelen uitgesteld of afgezegd. Erg jammer natuurlijk, maar ze zijn enorm trots op de programma’s die wél doorgingen. Om – met hen, en ondanks alles – een beetje na te genieten van deze toch succesvolle eerste editie van bijna een half jaar Warming Up-activiteiten, kun je een aantal highlights bekijken op: ‘DIT WAS HET WARMING UP FESTIVAL 2020‘.
Uiteraard maakte (mede-)organisator Impact Makers een flitsende aftermovie. Let op! Voordat je die gaat bekijken: Warming Up komt in het nieuwe jaar tijdens – en als onderdeel van – de Klimaatadaptatieweek Groningen bij je terug met Het Digitale Straatberaad, een interactieve volksvergadering over het klimaat van 19 tot en met 23 januari 2021. Je leest er hieronder alles over.
Terugblik Warming Up 2020, Impact Makers, 16 december 2020.
Het ‘Digitale Straatberaad’, een interactieve volksvergadering over het klimaat: 19 t/m 23 januari 2021
Met het Digitale Straatberaad bouwt Warming Up, samen met alle inwoners van de provincie Groningen, verder aan ‘input’ voor de Nationale Klimaatverklaring. Opzet is om deze Verklaring (ruim) voor de verkiezingen van 17 maart aanstaande aan het Kabinet aan te bieden. Wil je meedoen aan dit digitale Straatberaad? Je kunt je hier aanmelden:
Het Digitale Straatberaad (Groningen): 19 t/m 23 januari 2021
Digitale Straatberaad Groningen Vier (digitale) gesprekken over gezondheid, economie, democratie en mobiliteit i.r.t. klimaat, Warming Up, 19, 20, 21 en 23 januari 2021. Samen (met online buren) in gesprek over klimaat-gerelateerde onderwerpen. Een ongewone vergadering voor gewone mensen. Aanmelding v.a. 8 januari 2021
Klimaatadaptatieweek Groningen: 19 t/m 25 januari 2021
Open University on Climate Adaptation – Teaser, Climate Adaptation Groningen, 7 januari 2021.
Klimaatadaptatieweek Groningen: 19 t/m 25 januari 2021
Uitstel van de VN-klimaattop in Glasgow, wat heeft dat voor gevolgen? De UNFCCC besloot mei 2020 de klimaattop COP26 in het Schotse Glasgow vanwege de coronacrisis met een vol jaar uit te stellen. Medio-2021: tussentijdse klimaattop in Italië. (Ben van Raaij, de Volkskrant, 29 mei 2020)
Leeuwarder Courant vraagt jouw mening over klimaatverandering
Gedeputeerde-Klimaat Nienke Homan en klimaatgezant Marcel Beukeboom komen op bezoek in een paar willekeurige straten in de provincie Groningen. Denker des Vaderlands Daan Roovers is deze dag beschikbaar als online hulplijn en er zijn muzikale optredens van Swinder en het Broken Brass Ensemble.
Kunst en Landschap maakt compilatie van eerste editie van Warming Up’s Grote Straatberaad van Groningen.
Kunst en Landschap maakte voor aanvang van Het Grote Straatberaad van Groningen een uitgebreide reportage over (de mensen achter) de organisatie, werkwijze en drijfveren van Warming Up. Klik op de link hieronder om er wat in te grasduinen:
Zoals daarin beloofd, gaat Kunst en Landschap alles rond Het Grote Straatberaad van Groningen volgen: vanaf de dag zelf tot aan de Eerste Groningse Klimaatverklaring. Vanaf het verwerkingsproces van de Warming Up-organisatie(s) tot aan de uiteindelijke (landelijke) Klimaatverklaring, die na het evenement aan het Kabinet wordt aangeboden..
Ik ga je via deze pagina op de hoogte houden van alle (Groningse) ontwikkelingen de komende weken en maanden, en houd me zeer aanbevolen voor informatie over relevante gebeurtenissen, spin off en bijzondere momenten, opzienbarend foto- en videomateriaal en alles waarvan jij denkt dat het bijdraagt aan een mooie compilatie van deze eerste editie van Warming Up’s Grote Straatberaad (adresinfo vind je in de footer van deze pagina). Stay tuned!
Om alvast een beetje in de stemming te komen neem ik hieronder een korte terugblik op van de eerste editie van ‘Het Grote Straatberaad van Fryslân‘ dat zondag 23 augustus plaatsvond. Verder heb ik alle berichtgeving (tot nu toe) over het Groningse Straatberaad en relevante artikelen die je kunnen helpen bij de discussie over het klimaat opgenomen in het ‘Media-overzicht ‘Het Grote Straatberaad van Groningen‘/ Klimaatadaptatieweek Groningen’. Doe er je voordeel mee. Heel veel plezier op zondag 30 augustus. Aantreden: 13:00 uur!
Warming Up Festival: 12 t/m 22 oktober in ‘Tolhuistuin’, Amsterdam
O ja, voordat de Klimaatverklaring aan het Kabinet wordt aangeboden vindt van 12 tot en met 22 oktober het (eerste) Warming Up Festival plaats. Tien dagen op rij vindt een spannend programma plaats met live performances, films, installaties, workshops, expo’s, discussies en theatervoorstellingen. Men gaat in gesprek met kunstenaars, politici, journalisten en ondernemers, om te oefenen met verandering, te experimenteren met nieuwe ideeën en om op zoek te gaan naar verbeelding en radicale vergezichten.
Na Het Grote Straatberaad van Groningen en het Warming Up Festival kom ik (op deze pagina!) bij je terug; natuurlijk voor de Klimaatverklaring, maar ook omdat volgend jaar, van 19 tot en met 25 januari, de (internationale) Klimaatadaptatieweek Groningen plaatsvindt. Tijdens die week organiseert Warming Up opnieuw een Straatberaad: Het Digitale Straatberaad Groningen, een interactieve volksvergadering over het klimaat voor en door Groningers.
Aankondiging Warming Up Festival, Impact Makers, 23 september 2020.
Terugblik op de theatrale volksvergadering ‘Het Grote Straatberaad van Fryslân’: 23 augustus 2020
Terugblik Het Grote Straatberaad van Fryslân, YouTube-Warming Up, 24 augustus 2020.
Terugblik op de theatrale volksvergadering ‘Het Grote Straatberaad van Groningen’: 30 augustus 2020
Groninger Straatberaadbeelden
,,Afgelopen zondag was Het Grote Straatberaad van Groningen! Van de Suikerlaan tot de Radijsstraat, van de Singels tot de Tuinstraat, van Stad tot in Hornhuizen gingen buurtbewoners in beraad over het klimaat.”
Ubbo Emmiussingel Groningen met Straatcoach Wilbert van de Kamp. Beeld: Robert Rosendal.
,,Hier zie je op drie foto’s hoe de straten zich samen weren tegen het veranderende klimaat: met paraplu’s, touwen, een scootmobiel, mondkapjes, of gewoon met een hand boven het hoofd.”
Warming Up
Beeld: Warming Up
,,Ook leerlingen van het Ubbo Emmius speelden mee. Straatcoach Niek stelde voor om klimaatvoorlichting op scholen verplicht te stellen, want over het klimaat leren ze nu bijna niets.”
Warming Up
31 augustus: lancering ‘Online Omgeving’ van het Het Grote Straatberaad
De dag nadat de beide Straatberaad-dagen van het Noorden hadden plaatsgevonden, 31 augustus 2020, lanceerde Warming Up de Online Omgeving van het Grote Straatberaad. In deze online interactieve infographic vind je de antwoorden, ideeën en Straatverklaringen van alle straten die (tot dan toe) mee hebben gedaan aan Het Grote Straatberaad. In ons geval, de straten van Fryslân en van Groningen.
Na elk Beraad, dat van Amsterdam, Den Haag, Nijmegen en Rotterdam moet op het moment van schrijven nog plaatsvinden, zullen de resultaten van die Beraden worden toegevoegd aan de Online Omgeving. Zo werken straten uit ‘heel’ het land mee aan de eerste (bottom up) Klimaatverklaring van Nederland, die – als het een beetje meezit – op 6 november in Den Haag aan het Kabinet wordt aangeboden. Of dat gaat lukken, is Corona-gezien zeer de vraag.
Je kunt, als ook de andere steden aan de beurt zijn geweest, zo af en toe een kijkje nemen hoe er in straten elders in het land gedacht wordt over klimaatverandering en hoe we ons – ook jij – daaraan kunnen aanpassen (klimaatadaptatie). Veel plezier daarbij …en, ik houd me natuurlijk aanbevolen voor leuke en interessante weetjes, ditjes en datjes, foto’s en video’s en al wat deze pagina kan verheffen tot een echt ‘document’ van de eerste editie van Het Grote Straatberaad van Groningen. Vinden ze in Friesland vast ook leuk. Treed binnen!
Terugblik Warming Up 2020
,,It’s a wrap! De eerste editie van het Warming Up Festival is een feit, schrijft de Warming Up-organisatie op 25 november op haar website. Door de aangescherpte corona-maatregelen hebben ze een aantal onderdelen uitgesteld of afgezegd. Erg jammer natuurlijk, maar ze zijn enorm trots op de programma’s die wél doorgingen. Om – met hen, en ondanks alles – een beetje na te genieten van deze toch succesvolle eerste editie van bijna een half jaar Warming Up-activiteiten, kun je een aantal highlights bekijken op: ‘DIT WAS HET WARMING UP FESTIVAL 2020‘.
Uiteraard maakte (mede-)organisator Impact Makers een flitsende aftermovie. Let op! Voordat je die gaat bekijken: Warming Up komt in het nieuwe jaar tijdens – en als onderdeel van – de Klimaatadaptatieweek Groningen bij je terug met Het Digitale Straatberaad, een interactieve volksvergadering over het klimaat van 19 tot en met 23 januari 2021. Je leest er hieronder alles over.
Terugblik Warming Up 2020, Impact Makers, 16 december 2020.
Het ‘Digitale Straatberaad’, een interactieve volksvergadering over het klimaat: 19 t/m 23 januari 2021
Met het Digitale Straatberaad bouwt Warming Up, samen met alle inwoners van de provincie Groningen, verder aan ‘input’ voor de Nationale Klimaatverklaring. Opzet is om deze Verklaring (ruim) voor de verkiezingen van 17 maart aanstaande aan het Kabinet aan te bieden. Wil je meedoen aan dit Groninger digitale Straatberaad? Je kunt je hier aanmelden: IK DOE MEE MET HET DIGITALE STRAATBERAAD!.
Rechtstreeks naar de interactieve omgeving van het Digitale Straatberaad tijdens de Klimaatadaptatieweek Groningen
Ook als je je niet hebt aangemeld kun je natuurlijk meedoen met Het Digitale Straatberaad. Klik op onderstaande illustratie om rechtstreeks naar het online portal van de Klimaatadaptatieweek Groningen te gaan. Je vliegt er als een bij naar binnen, maar voor je dat doet: volg aandachtig de instructies en oefen vooraf wat met en binnen deze prachtige interactieve omgeving. De eerste live stream start op dinsdag 19 januari om acht uur ’s avonds (tijdstip gewijzigd!, red.) en duurt een uurtje. Heel veel plezier.
Still startpagina Klimaatadaptatieweek Groningen
Klimaatevenementen 2021
Januari 2021
Klimaatadaptatieweek Groningen: 19 t/m 25 januari 2021
Het Digitale Straatberaad (Groningen): 19 t/m 23 januari 2021
Digitale Straatberaad Groningen Vier (digitale) gesprekken over gezondheid, economie, democratie en mobiliteit i.r.t. klimaat, Warming Up, 19, 20, 21 en 23 januari 2021. Samen (met online buren) in gesprek over klimaat-gerelateerde onderwerpen. Een ongewone vergadering voor gewone mensen. Aanmelding v.a. 8 januari 2021
Klimaatadaptatieweek Groningen: 19 t/m 25 januari 2021
Open University on Climate Adaptation – Teaser, Climate Adaptation Groningen, 7 januari 2021.
Uitstel van de VN-klimaattop in Glasgow, wat heeft dat voor gevolgen? De UNFCCC besloot mei 2020 de klimaattop COP26 in het Schotse Glasgow vanwege de coronacrisis met een vol jaar uit te stellen. Medio-2021: tussentijdse klimaattop in Italië. (Ben van Raaij, de Volkskrant, 29 mei 2020)
Media-overzicht ‘Het Grote Straatberaad’ van Groningen / Klimaatadaptatieweek Groningen
Januari 2021
YfCA klimaatambassadeurs, Climate Adaptation Groningen, 23 januari 2021.
WAAA seminar: ‘On the way to the Wadden Adaptation Action Agenda’ (Aankondiging Online seminar, 4 januari 2021) Programma naar een Rijke Waddenzee, Rijkswaterstaat, Provincie Groningen, Provincie Friesland, Eems Dollard-2050, Investeringskader Waddengebied, Waterschap Noorderzijlvest: 20 jan. 2021 14:00-16:30 uur)
DE STEM VAN JONGEREN Jongerenklimaattop (Youth for Climate Adaptation Conference)voor/door jongeren (Gemeente Groningen, Provincie Groningen, Global Center on Adaptation), Groningen, 22 januari 2021 (fysiek/online; voorbereiding op Climate Adaptation Summit; 25 januari 2021)
PETER VEENSTRA: ‘KLIMAATADAPTATIE SPEELT OVERAL, JE KAN ELKE VIERKANTE METER VAN NEDERLAND PAKKEN EN EEN OPGAVE FORMULEREN’ Act & Adapt, Klimaatadaptatie Groningen 29 september 2020
Jaren geleden maakte zij een maandlange kanotocht door de Canadese wildernis. Dat ze daar toen gewoon water uit de rivier kon drinken, raakte haar zo dat ze nu een nieuwe missie heeft: ook in Nederland zou het water uit de rivieren weer drinkbaar moeten worden!
Om dat te bereiken bewandelt universitair docent, bedrijfskundige, ecoloog en avonturier Li An Phoa rivieren van bron tot zeemond en doet ze watermetingen met wie ze maar treft. Vanaf het voorjaar tot in de zomer van 2018 liep ze een kleine duizend kilometer langs de Maas. Het vizier voor een nieuwe (lange) wandeltocht staat voor 2021 gericht op China, waar ze een belangrijk deel langs de Yangtze hoopt te lopen. Tot die tijd werkt ze aan een boek over drinkbare rivieren.
Drinkbare Rivieren: Drinkbare Maas Wandeling, Li An Phoa, 6 april 2018.
Rivier de ‘Rupert’ ernstig vervuild; vissen sterven, mensen ziek
Rupert River, Richard Anderson, 24 september 2015.
In 2005 kanode Li An Phoa de volledige lengte, zo’n 763 kilometer, van de rivier de Rupert in Canada. Onderweg kon ze rechtstreeks uit de rivier water drinken. Toen ze er drie jaar later terugkwam was dat niet meer mogelijk. De rivier was vervuild door de aanleg van dammen en opsplitsing van de rivier ten behoeve van waterkrachtcentrales, en mijnbouw. Vis stierf, mensen werden ziek. Het delicate evenwicht in het ecosysteem werd vernietigd en de leefwijze en -omgeving van de inheemse bevolking, de Cree, werd – ondanks vele protesten – ernstig verstoord, ging teloor.
‘Cree Hunters of Mistassini‘
Om je een beetje een indruk te geven wat deze ingrepen in een dergelijk gebied met aboriginals teweeg kan brengen, verwijs ik je naar de National Film Board of Canada, waar je (gratis) kunt kijken naar de prijswinnende korte film ‘Cree Hunters of Mistassini‘. Een documentaire uit 1974, mede geregisseerd door Boyce Richardson en Tony Ianzelo, die een groep van drie Cree-families uit de regio Mistassini in Quebec beschrijft, terwijl ze een winterjachtkamp opzetten in de buurt van James Bay en Ungava Bay. De film onderzoekt de overtuigingen en ecologische principes van de Cree-bevolking.
Richardson had eerder een reeks artikelen geschreven voor de Montreal Star over inheemse rechten en over de milieuschade die door de nieuwe ontwikkelingen op hun land was aangericht. Hij reisde naar Mistassini om met Cree-vrienden te spreken, en beloofde hen dat ze hun eigen verhalen konden vertellen. Drie jachtgezinnen in de bush gingen akkoord – er kon gefilmd worden. Richardson deed dat gedurende vijf maanden, van 1972 tot 1973.
Drinkbare rivieren, indicator voor gezond leven
Li An realiseerde zich dat drinkbare rivieren een indicator zijn voor gezond leven. Als we uit onze rivieren kunnen drinken, betekent dit volgens haar dat een heel ecosysteem gezond en in balans is. Rivieren kunnen alleen ‘drinkbaar’ zijn als alle actoren, en gedragingen die er in en om plaatsvinden (plus de onderlinge relaties en samenhang), bijdragen aan een heel stroomgebied. Ze gebruikt drinkbare rivieren als leidend principe voor de samenleving, als vervanging van economische groei – drinkbare rivieren als een oud en nieuw kompas.
,,Rivieren zijn essentieel voor al het leven op aarde, rivieren zijn onze levenslijnen. We kunnen niet leven zonder water, we zijn water. Alle levende wezens maken deel uit van een stroomgebied, dus we zullen allemaal profiteren van drinkbare rivieren.”
Li An Poah
Li An Phoa: ‘Care for Drinkable Rivers‘, TEDxVenlo 2017
‘Care for Drinkable Rivers’, Li An Phoa, TEDx-Venlo, YouTube-kanaal Tedx Talks, 20 november 2017.
Met haar TEDx-talk op 7 november 2017 deelde ze haar missie, die ze al had sinds 2015, toen ze het initiatief Drinkable Rivers startte. met en voor een groot publiek. Dat leverde haar dat jaar een 97e positie op de Trouw Duurzame Top 100-lijst op, de jaarlijkse lijst met duurzame denkers en doeners in Nederland. Een mooie prelude van haar veelbesproken Maas-wandeltocht een jaar later.
Wandelen langs de Maas voor drinkbare rivieren
Li An Phoa liep duizend kilometer langs de Maas: van de bron in Frankrijk tot aan de monding in de Noordzee, Rotterdam; Capelle aan de IJssel, om precies te zijn, de plaats waar ze opgroeide.
Je kunt haar tocht hieronder van dichtbij meemaken, ik heb drie artikelen voor je uitgezocht. Met name het artikel van Down to Earth-journalist Maarten van der Schaaf kan ik aanbevelen – hij doet uitgebreid (beeld)verslag van de dag die hij met Li An meeliep. Ook het derde artikel is zeer de moeite waard, Trouw-journalist Charlot Verlouw vertelt in geuren en kleuren wat Phoa met haar wandeltocht in ‘beweging’ gezet heeft. En wat ze er onder andere mee bereikt heeft: 78 plaatsen opgeklommen naar nummer 19 van de ‘Duurzame 100‘ in 2018!
,,We kunnen aan de waterkwaliteit zien hoe gezond ons leefgebied is. Rivieren zijn een betere graadmeter van ons welzijn dan het BNP.”
Geïnspireerd door haar eigen leerervaring en haar opleiding, Phoa rondde drie masters af: ‘Business Administration’ aan de Rotterdam School of Management, ‘Holistic Science’ aan het Britse Schumacher College en ‘Filosofie’ aan de Erasmus Universiteit, richtte ze in 2013 het Spring College op. Het instituut afficheert zich met ‘Onderwijs dat je meeneemt in de diepte van de dingen‘.
In 2015 nam ze, zoals gezegd, het initiatief tot Drinkable Rivers, een project dat bestaat uit het organiseren van rivierwandelingen, het bedrijven van burgerwetenschap op plekken waar ook ter wereld, en het stelt mensen in staat zelf actie te ondernemen om een wereld met drinkbare rivieren te realiseren.
‘Tegen de stroom in: waarom Li An Phoa uit de rivier wil drinken’
,,Om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk verschillende partijen binnen een bepaald stroomgebied betrokken zijn bij het weer gezond maken van de rivier, gaat Li An met allerlei stakeholders in gesprek. Van burgers en boeren tot aan banken, burgemeesters en bestuurders: al lopende maakt ze iedereen onderdeel van dezelfde missie. Terwijl ze loopt, verbindt en mobiliseert ze mensen die in hetzelfde stroomgebied wonen.” ‘Rivier-families’, noemt ze hen, zegt journalist, schrijver en videograaf Nadine Maarhuis in een prachtige reportage voor MaatschappijWij in de zomer van 2019. Onderstaand videoportret maakt daar deel van uit.
Li An Phoa vertelt over Drinkable Rivers, Maatschapwij, 3 juli 2019.
Samen met twaalf universiteiten organiseert Drinkable Rivers het landelijke evenement: ‘Alle Scholen Verzamelen‘. Daarin sluiten (steeds meer) basisscholen door heel Nederland zich aan bij het burgerwetenschapsproject, waarbij leerlingen het stromende zoete water in hun (eigen) leefgebied onderzoeken en monitoren. Juni 2019 trapten ze af:
Aftrapfilmpje Alle Scholen Verzamelen! 2019, Rosa Kindt, 11 juni 2019.
,,Een gezonde rivier is het resultaat van een gezonde leefomgeving. Hoe beter het met de rivier gaat, hoe beter het met de natuur en omwonenden rond de rivier gaat. Samen zetten we ons in voor gezonde rivieren!”
Li An Phoa
Kunnen we het water uit de Rijn, Maas of Waal drinken?
Kunnen we het water uit de Rijn, Maas of Waal drinken? Dat was de vraag aan zo’n achtienhonderd leerlingen uit groep 7 en 8 van zestig verschillende scholen, die op 15 mei 2020, samen met Li An Phoa en onderzoekers van de universiteit in Delft, op onderzoek uitgingen naar de kwaliteit van het water in de Nederlandse rivieren. De resultaten van alle metingen worden later gebruikt in een groot internationaal onderzoek van diezelfde universiteit. Het Jeugdjournaal liep met de kinderen mee:
Kunnen we het water uit de Rijn, Maas of Waal drinken? NOS-Jeugdjournaal, 15 mei 2020.
Op 15 mei 2020 was Li An Phoa te gast bij Jurgen van den Berg in de Radio 1-studio om ook volwassenen te vertellen over Alle Scholen Verzamelen.
Drinkable Rivers: NOS Journaal Radio 1 (15 May 2020), Drinkable Rivers Drinkable Rivers, 16 mei 2020.
Doet ook jouw klas mee met ‘Alle Scholen Verzamelen’?
Het eerstvolgende ‘citizin science‘ waterkwaliteitsproject, waarbij Li An Phoa weer met kinderen van basisscholen uit groep 7 en 8 op pad gaat om rivieren, kanalen, beekjes en sloten te gaan onderzoeken, vindt plaats op 28 mei 2021. Bekijk hieronder de ‘aftermovies‘ van 2020 en 2021. In het magazine vind je verhalen en analyses van Alle Scholen Verzamelen.
Drinkable Rivers & Alle Scholen Verzamelen (aftermovie 15 mei 2020), 22 juni 2020.
Drinkbare Rivieren: ASV2021 impressie video (aftermovie 28 mei 2021), 28 juni 2021.
Een vrouwelijke Indiana Jones, de wetenschapper in het wild
,,Phoa heeft wel iets weg van een vrouwelijke Indiana Jones, met haar buitenhoofd, lange vlecht, bergschoenen en afgeleefde backpack – de wetenschapper in het wild. Niet jagend op verdwenen schatten, maar wel op iets anders dat door sommigen ongetwijfeld als fata morgana zal worden beschouwd: een toekomst met drinkbaar rivierwater”, schrijft Ianthe Sahadat in prachtig proza in de Volkskrant van 6 december 2019.
Sahadat geeft met haar artikel een boeiend overzicht van Phoa’s werkzaamheden in 2019, een jaar waarin ze geen (lange) wandeltocht maakte, maar wel veel buiten te vinden was – samen met ‘mannen en vrouwen gehuld in iets te smetteloos zakentenue’. Zoals gezegd: in prachtig proza:
Een beeldend onderzoek naar de rivieren van de wereld
In mei 2019 presenteerde LUDWIG zijn eerste pop-up Watermuseum ‘Verdronken Land‘. Li An Phoa was één van de sprekers en vertelde over haar wandeling langs de Maas. Kunst en Landschap wil je dit prachtige samenwerkingsverband natuurlijk niet onthouden.
LUDWIG is een sinds 2012 opererend collectief van zes Nederlandse orkestmuzikanten dat zich niet alleen artistiek wil onderscheiden, maar ook graag reflecteert op de wereld waarin we leven door middel van innovatieve en creatieve projecten. Li An sloot zich daar graag bij aan.
Drinkable Rivers en LUDWIG: eerste editie van ‘WaterWalks’, MILLK, november 2019.
‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie
Documentair drieluik voor De Boeddhistische Blik (KRO-NCRV)
DeBoeddhistische Blik is de verzameltitel waaronder alle programma’s van de KRO-NCRV, die over de boeddhistische stroming gaan, vallen.
,,De kwaliteit van drinkwater loopt wereldwijd terug. Ook neemt de beschikbaarheid van drinkwater drastisch af. In Nederland worstelen we bovendien voortdurend met te veel of te weinig water in onze rivieren. Urgente redenen voor de 39-jarige bedrijfskundige, filosofe en holistisch ecologe Li An Phoa om zich in te gaan zetten voor een wereld met drinkbare rivieren, want als onze rivieren weer drinkbaar zijn, zijn onze ecosystemen weer in balans”, zo intoduceert KRO-NCRV, onder de vlag van De Boeddistische Blik, het documentaire drieluik ‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie‘, waarvan het eerste deel op 22 maart 2020 om 15.30 uur op NPO 2 werd uitgezonden: ‘Bron van leven‘.
In Drinkbare Maas spreekt Li An met boeren en burgemeesters, vissers en omwonenden, ondernemers en onderzoekers over de kwaliteit van het Maaswater. Dankzij deze tocht besluiten onder andere Franse burgemeesters zich te verenigen in een internationaal netwerk van Burgemeesters voor een Drinkbare Maas.
Twee Radio 1-interviews met Li An Phoa over ‘Drinkbare Maas’
Op weg naar een lonkend perspectief: een ‘Drinkbare Maas’
Regisseur Thom Verheul en zijn zoon, cameraman Wouter Verheul, volgden Li An de afgelopen twee jaar op de voet. Ze filmden haar wandeltocht langs de rivier, haar ontmoetingen, zorgen en overpeinzingen op weg naar een lonkend perspectief: een ‘Drinkbare Maas’.
Drinkbare rivieren, YouTube-kanaal Thom Verheul, 11 juli 2018.
Vorig jaar gingen ze samen terug naar plekken langs de Maas om te praten met mensen die werken aan vooral structurele oorzaken van de vervuiling met vooral pesticiden, medicijnresten en de onbekende stoffen die bijna dagelijks aan ons milieu worden toegevoegd. Je ziet beelden van deze ontmoetingen in het hierboven beschreven documentaire drieluik van KRO-NCRV.
Drinkbare Rivieren als indicator voor gezond leven
Er worden in het Nederlandse oppervlaktewater nogal wat zorgwekkende stoffen aangetroffen, meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen en pesticiden vanwege de intensieve landbouw, maar ook (door chronisch gebruik van consumenten) ontstekingsremmers, pijnstillers, antibiotica, hormonen (van de pil), anti-depressiva en slaappillen. Luister hieronder naar een gesprek dat Li An Phoa had met Marlies Kampschreur van Waterschap Aa & Maas over water als spiegel van onze gezondheid – het perspectief dat Drinkbare Rivieren als indicator voor gezond leven kan bieden.
Drinkbare Maas, Li An Phoa in gesprek met Marlies Kampschreur, YouTube-kanaal Li An Phoa, 19 april 2018.
Hoe zit het Nederlandse watersysteem in elkaar, hoe gaat dit veranderen en kunnen we dit vóór ons laten werken?
Op 19 mei 2021 schuift Li An Phoa aan bij programmamaker en presentator Servaz van Berkum bij Pakhuis de Zwijger voor een livecast-uitzending van het eerste deel van de miniserie ‘Nederland Waterland‘ in het kader van de programmareeks ‘Ruimte! Ruimte! Ruimte!‘. In een uur tijd komen allerlei aspecten van de waarden van water en de uitdagingen waar we voor staan: te veel, te weinig, te vervuild, aan bod. Hoe kunnen we meer ruimte creëren voor het water, meer gebieden nat laten zijn en hoe kunnen we samenwerken aan een langetermijnvisie en een gedeelde richting zoals bijvoorbeeld een wereld met drinkbare rivieren?
Ruimte! Ruimte! Ruimte! : Nederland Waterland, Pakhuis de Zwijger, 19 mei 2021.
Wandelen voor een ‘drinkbare IJssel’
Beeld: uitsnede K&L
In 2018 liep ze langs de Maas. Het vizier voor een nieuwe (lange) wandeltocht staat voor 2021 gericht op op een tocht langs de Yangtze, zo schreef ik in mijn inleiding op 22 maart 2020. Dat gaat hem, in verband met Corona, dus niet worden. In plaats daarvan zoekt Li An Phoa het dit jaar daarom dichter bij huis: een tiendaagse wandeling langs de oever van de IJssel. Van 7 tot 18 juni loopt ze 127 kilometer van Westervoort tot aan Kampen aan het IJsselmeer. 2021 staat in het teken van: ‘Drinkbare IJssel‘. O ja, en dat boek? Dat komt er!
‘Manifest voor een Drinkbare IJssel’
Beeld: Manifest voor een Drinkbare IJssel
Opnieuw gaat ze tijdens haar tocht in gesprek met bewoners, schoolklassen, vissers, boeren en burgermeesters (‘citizen science‘) om haar droom te verwezenlijken: (in 30 jaar) te komen tot een ‘drinkbare IJssel’.
Voor deze voettocht trekt ook bevriend journalist en schrijver Maarten van der Schaaf zijn wandel-schoenen (weer) aan – met zijn fototoestel in de aanslag! Geïnspireerd door Humans of New York zal hij onderweg portretten maken van markante personen die ze langs hun IJssel-wandeltocht ontmoeten. Deze portretten maken onderdeel uit van een groot samenwerkingsproject dat ‘de IJsselfamilie’ de komende dertig jaar in woord en beeld zal brengen.
Natuurlijk worden van de ontmoetingen ook de gebruikelijke ‘plaatjes’ gemaakt en op sociale media gedeeld: zoals op Facebook, Instagram en LinkedIn. Helemaal leuk wordt het als ook de plaatselijke televisiezender uitrukt om de stoet in beeld te brengen. Dat gebeurde o.a. op dag-tien: ‘klimaatwethouder’ Ed Anker (Zwolle) en ‘rivierwethouder’ Albert Holtland uit Kampen sloten aan bij de IJsselfamilie. Kijk hier naar een korte reportage van RTV Focus Zwolle.
‘Over dertig jaar drinken we uit de IJssel’
Het is even na tienen, maar de zon brandt al aardig op de hoofden van de kinderen en de strooien hoed van Phoa, schrijft Marit Willemsen voor NRC. Zojuist bracht een oudere schipper Li An en haar vriend Maarten van der Schaaf met een brommende Zalkerveer, een pontje voor lopers en fietsers, naar de overkant. Willemsen maakte een prachtige reportage van de tiende dag van hun wandeltocht langs de IJssel.
‘Een glaasje water uit de IJssel? Li An Phoa wil dat de Nederlandse rivieren weer drinkbaar worden’
Ook een cameraploeg van EenVandaag keek tijdens Li An en Maarten’s IJsselwandeltocht over de schouders mee. Het resultaat daarvan kun je hieronder bekijken. Anneke Claessens doet via de website van het tv-programma verslag van deze exercitie.
Li An Phoa ijvert voor een drinkbare IJssel, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag, 17-8-21), 27 augustus 2021.
Li An Phoa presenteert ‘Drinkbare IJssel’ tijdens openingsdag IJsselbiënnale-2021
Van 18 tot en met 19 september 2021 vindt de internationale kunstroute IJsselbiënnale plaats. Bij de langste kunstroute van Nederland vindt de bezoeker ruim 27 spannende en monumentale kunstwerken, verdeeld over ruim 120 kilometer langs de IJssel in Overijssel en Gelderland. Je kunt er de buitententoonstelling verkennen, of het gevarieerde programma vol theater, muziek en kunst bezoeken. Thema van de route is opnieuw dit (‘Ode aan het Landschap‘-) jaar: de impact van klimaatverandering op het landschap van de IJsselvallei, dit keer onder de titel ‘TIJ, TIJD en TIJDELIJKHEID‘.
Op de openingsdag van de IJsselbiënnale op vrijdag 18 juni (van 16:00 – 18:00 uur) zal Li An Phoa haar ervaringen van de wandeling delen. (Tijdens het evenement zal een weerslag van de tocht voor publiek te zien zijn in Centrale Harculo in Zwolle.)
IJsselbiënnale 2021 Commercial, Bestwerk, 2 juni 2021.
Er komt een boek!: ‘Drinkbare Rivieren, een reis, een droom, een levenswerk’
‘Ruim een jaar hebben Maarten van der Schaaf en ik gewerkt aan een boek over drinkbare rivieren, en dat boek is bijna af!’, meldt Li An Phoa op 22 maart op Linkedin. Het boek, een rijk weefsel van reisverhaal, memoires, reportage, filosofische overpeinzing en poëzie, komt in juni 2021 uit bij Uitgeverij Atlas Contact.
Klik op Drinkbare Rivieren om het boek te bestellen. Velen gingen je voor, het boek beleefde in november 2021 al zijn derde druk. Een luisterboek, ingesproken door Li An Phoa zelf, is met ingang van oktober 2021 verkrijgbaar.
‘Wanneer we uit onze rivieren kunnen drinken, is het hele ecosysteem weer in balans’
We zijn één grote familie, want door de rivieren hebben we een bloedband; ze zijn immers onze levensaders. Dat zegt Li An Phoa tegen Sarah-Mie Luyckx, die haar interviewt voor Trouw naar aanleiding van haar boek, dat inmiddels, september 2021, een tweede druk beleeft.
Wanneer we uit onze rivieren kunnen drinken, is het hele ecosysteem weer in balans. Daarom probeer ik anderen de ogen te openen: ondanks een overvolle agenda je te verwonderen over de magische wereld ofwel het rijke weefsel waarvan we deel uitmaken. Zodat mensen hun eigen verantwoordelijkheid nemen door duurzame keuzes te maken. Maar in ons boek vind je geen lijstjes voor wat je moet doen. Hoewel lezers daar opvallend vaak om vragen.
,,Ze verwachten een soort how-togids. Daar doe ik niet aan. Mensen moeten het zélf willen, intrinsiek gemotiveerd raken.”
We wassen ons lijf, onze kleding, ons huis. De schoonmaakmiddelen spoelen we door het putje en dat beïnvloedt de waterkwaliteit, het waterleven, het bodemleven en via het voedsel- en drinkwatersysteem ten slotte weer onszelf, schrijft ‘Future Affairs‘-journalist-NRC Wouter van Noort op 13 januari 2022. De (hopelijk) laatste mutatie van het Covid-19-virus loopt op zijn laatste beentjes, mondkapjes worden afgeschud en goed je handen wassen lijkt ineens minder belangrijk (gevonden) te worden. We hoeven het met hygiëne niet meer zo nauw te nemen. Of toch wel, en is schoon wel schoon?
Hoe kunnen culturele normen en ecologische inzichten over wat echt schoon is, zo losgezongen raken van elkaar, vraagt Van Noort zich af? Wat wij schoon vinden, blijkt niet alleen gebaseerd op harde wetenschap, maar ook op politieke opvattingen en moraliteit, zo concludeert hij. Er zijn veel studies waaruit blijkt dat mensen schoon en vies niet alleen associëren met hygiëne, maar ook met goed en fout.
Wouter van Noort relateert in onderstaand artikel het levenswerk van Li An Phoa aan onderzoek van Fieke Wagemans, die promoveerde aan Tilburg University op een proefschrift over de link tussen moraliteit en walging.
In maart 2023 werken de VMM, de Vlaamse Milieu Maatschappij en haar partners tien jaar samen aan een duurzame Netevallei. Water krijgt meer ruimte en extra ingrepen moeten het gebied tegen overstromingen beschermen. En met de Blue Deal gaat de Vlaamse Regering de strijd aan tegen droogte en waterschaarste: maatregelen van het Rivierherstelprogramma Kleine Nete. Om dat te vieren, organiseren ze tijdens de Vlaamse Waterdagen de Netedagen: een verzameling van activiteiten om bezoekers ‘mee te nemen door een vallei in verandering’. Drinkable Rivers is uitgenodigd om daaraan een (actieve) bijdrage te leveren.
De rivier de Kleine Nete ontstaat uit vele door regen en Maaswater (afkomstig van irrigatie) gevoede beekjes in het gebied tussen Arendonk, Retie en Mol-Postel in de Belgische Kempen, waaronder de zogenaamde Zeven Neten: de Looiendse Neet, het Klein Neetje, de Zwarte Neet, Nonnen Neetje, de Desselse Neet (ook Werbeekse Neet), de Plas Nete, de Witte Neet. De Kleine Nete bevat veel in Vlaanderen zeer zeldzame vissen. Vanaf Lier stroomt ze samen met de Grote Nete en vormt ze de Nete of de Beneden Nete.
Ontdek de Kleine Nete, Regionaal Landschap Kleine en Grote Nete vzw, 24 oktober 2022.
Drinkable Rivers op Vlaamse Waterdagen met filmvoorstelling ‘Drinkbare Maas’ en wandeling in Netevallei
Op 17 en 18 maart komt Li An Phoa in actie tijdens de Vlaamse Waterdagen: met een filmvertoning van (een compilatie van) de film Drinkbare Maas en een wandeling langs de Kleine Nete.
River walk along the Kleine Nete, Drinkable Rivers, 20 maart 2023.
De Kleine Nete is zo’n 44 kilometer lang en dus van een heel ander kaliber dan de Maas, maar net zo belangrijk, vindt Phoa. “Kleine rivieren maken de grote. Zij voeden de hoofdstroom. Lokale acties doen er dus toe. Als je daar vooruitgang boekt voor zuiver water, heeft dat stroomafwaarts gunstige gevolgen”, zegt ze tegen Tom Ysebaert, die haar voor De Standaard interviewt. Hij maakte een prachtige reportage: ‘Mensen moeten weer verliefd worden op het water’.
Kunnen we tegen 2050 het water uit de Nete gebruiken als drinkwater, vraagt RTV België zich af na het bezoek van Li An Phoa. Als het van Antwerps gouverneur Cathy Berx en de gemeentebesturen rond de Nete afhangt wel. In Kasteelhoeve Den Herberg in Grobbendonk heeft de provinciegouverneur samen met verschillende burgemeesters een charter ondertekend om de waterkwaliteit van de Nete de komende jaren te verbeteren. Het doel is zelfs dat het water in 2050 opnieuw drinkbaar is.
Water wordt almaar meer een schaars goed. Dat bleek onder meer in de zomer van 2022 nog toen er een watertekort was in onze provincie, zegt ze in onderstaande videobijdrage. “Het is belangrijk om zorgzaam om te gaan met het beschikbare water.” Vandaar dat alle betrokkenen het engagement aangaan om de waterkwaliteit in de Nete, en dus ook de natuur in de Netevallei, te verbeteren.
Beeld: still uit videobijdrage RTV België, Drinken we in 2050 water uit de Nete?, 19 maart 2023.
Emoties en veel plannen bij pas de tweede internationale waterconferentie sinds 50 jaar
Secretaris-generaal Antonio Guterres sloot vrijdagavond 24 maart 2023 de tweede waterconferentie van de Verenigde Naties af met een dankjewel aan gastland Nederland. Concrete doelen leverde de internationale samenkomst in New York niet op. Toch zijn de deelnemers na afloop enthousiast. Nederland kreeg zelfs een pluim van de VN-baas.
Vooraf was al duidelijk dat de driedaagse waterconferentie, die door koning Willem-Alexander was geopend, niet tot concrete doelen zou leiden, maar een uitwisseling van kennis en ideeën moest worden over voldoende schoon drinkwater en hygiëne, droogte, overstromingen, duurzaam watergebruik en het voorkomen van conflicten over water, zo stelt Onno Havermansop 25 maart 2023 in Trouw.
De wereld moet radicaal anders omgaan met water. Dat is de boodschap van een speciale VN-conferentie die vandaag in New York is gestart. Want voldoende water is niet meer vanzelfsprekend. #Nieuwsuurpic.twitter.com/ZsA6B744oU
De conferentie werd die vrijdag afgesloten met een Water Actie Agenda, waarop meer dan 700 afspraken en toezeggingen zijn vastgelegd om waterproblemen aan te pakken. Die komen opnieuw aan de orde op een top over duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG’s) in september in New York en de klimaattop in november in Dubai.
‘Drinkable rivers: when the river became my teacher’
HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel
Naast het steeds nijper wordende feit dat de kwaliteit van water onze gezondheid in gevaar kan brengen is er (decennialang) een andere watergerelateerde zorg: die van droogte, overstromingen en zeespiegelstijging ten gevolge van klimaatverandering. Daarover lees je meer in een andere blogbijdrage van Kunst en Landschap:
Carlien Bootsma bij haar vertrek in Nieuwe Statenzijl. Foto: Carlien Bootsma / BLICmedia
De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad
,,De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad. Journalist Carlien Bootsma loopt hartje winter drie weken met een tentje rond de Waddenzee om te vertellen over wat dat teweegbrengt”, schrijft Maaike Borst in het Dagblad van het Noorden in haar aankondiging van ‘Expeditie Waddenzee‘ op 27 december 2019. Je vindt het artikel hieronder, als eerste van een reeks artikelen die een – rijk geïllustreerd – overzicht biedt van Bootsma’s expeditie.
Beeld: screenshot video, bewerkt RR/K&L
CarlienBootsma begon haar voettocht langs UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel, via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze doet verslag van haar ontdekkingstocht voor het Dagblad van het Noorden (op zaterdagen), Tijdschrift Noorderbreedte (op de woensdag) en De Correspondent (m.i.v. zaterdag 15 februari 2020). Leeft de stijging van de zeespiegel bij mensen die wonen op de grens van water en land? En hoe gaan ze om met de consequenties ervan?
Voor Kunst en Landschap volg ik Carlien op de voet – vanachter mijn bureau. Dagelijks bezoek ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en (soms) ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkomt – doe ik suggesties voor haar – zoals je hieronder zult merken – veelkleurige verhalen. Bootsma houdt van de mensen die er wonen en werken, en van het Waddengebied zelf natuurlijk.
Blijven we de zee de baas?
Carlien wilde een serie verhalen maken waarbij ze het plezier van wandelen kon combineren met het schrijven over een voor haar belangrijk onderwerp: bedreiging van het niet meer droogvallen van de wadplaten door zeespiegelstijging.
In de video hieronder – hij is gemaakt in de zomer van 2021 – bespreekt Carlien deze ‘problematiek’ met Thea van Wijk, eigenaar bij De Uitdaging, als introductie van een klimaatcollege over de gevolgen van een stijgende zeespiegel, dat zij op 5 oktober van dat jaar samen met weerman Gerrit Hiemstra in Theater Sneek gaf.
Interview met Carlien Bootsma 2021 (zeespiegelstijging), De Uitdaging, 6 juli 2021.
HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel
Deze meerdelige serie ‘Expeditie Waddenzee‘ – Carlien schreef in totaal 21 verhalen – start niet geheel toevallig op 1 februari 2020: het is – 67 jaar na dato – precies de dag die herinnert aan de Watersnoodramp die Nederland overkwam en trof in 1953.
Over die ramp, de overstromingen van 1993, 1995 en 2021, maar meer nog over zeespiegelstijging, klimaatverandering en de manier waarop Nederland zich wapent tegen een eventueel naderend onheil, verwijs ik je graag naar een special van Kunst en Landschap: ‘Het water komt…‘, die overigens ook, net als deze bijdrage, op 1 februari 2020 van start ging.
Je wordt daarin uitgebreid geïnformeerd over de waterhuishouding van Nederland en de wijze waarop we ons (kunnen) weren tegen stijging van de zeespiegel. Deze special, die inmiddels is uitgegroeid tot blogboek, wordt, niet in de laatste plaats vanwege de zorgen om die (snelle) stijging, (nagenoeg) dagelijks geupdatet – alleszins reden om de site meermalen te bezoeken. Maar… niet eerder nadat je genoten hebt van 21 prachtige verhalen van Carlien Bootsma!
Zo’n 10.000 jaar geleden werd de basis gelegd voor wat wij nu kennen als onze kustlijn. 8.000 jaar voor onze jaartelling lag de kustlijn 75 kilometer noordelijker. Het was het einde van de laatste IJstijd. De zeespiegel lag 30 tot 40 meter lager dan nu, Nederland lag vast aan het Verenigd Koninkrijk. De ijskappen smolten en de zeespiegel begon te stijgen…
Noordkust, Het Groninger Landschap, Strawberry fields, script Gerben werkt, 2010.
Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten?
Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten? Dat is voor Rijksbouwmeester Floris Alkemade de centrale vraag van deze tijd. Hij zoekt het antwoord in datgene waar Nederlanders goed in zijn: de verbeelding!
Deze video prijkt niet voor niets bovenaan deze pagina, ook Kunst en Landschap gelooft in de kracht van verbeelding. Sterker, het is een van de basisprincipes van het multimediale platform in oprichting.
Alleen verbeelding kan ons redden – Rijksbouwmeester Floris Alkemade, Brainwash, 4 augustus 2020
Special Kunst en Landschap over zeespiegelstijging en klimaatverandering
,,Deze blogbijdrage – ik heb hem vanwege zijn omvang inmiddels ‘blogboek’ gedoopt – start met de crossmediale campagne ‘Het water komt’ van Correspondent-journalist Rutger Bregman en de reacties daarop. Hij vervolgt met algemene informatie (af en toe met een educatief tintje) en opiniestukken op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing. Het blogboek is – daar waar dit zo uitkomt – gelardeerd met kunstprojecten die de klimaat- en waterproblematiek vanuit soms onverwachte, maar bovenal prikkelende hoek duiden. Kúnst en Landschap, immers. Bookmarken mag.”
Klimaatverandering bedreigt het voortbestaan van Nederland
,,Beste landgenoot, laat ik de dreiging wat duidelijker beschrijven. Het voortbestaan van Nederland staat op het spel”, schrijft Rutger Bregman in een brief gericht aan alle Nederlanders. Publicatiedatum: 29 januari 2020 (AD).
Hij spreekt met deze brief de lezer persoonlijk aan om in actie te komen tegen zeespiegelstijging en wil hem of haar bewegen het tij letterlijk te keren. In een voorpublicatie legt hij uit dat de nood hoog is en wil hij hen behoeden voor een Watersnoodramp als die van 1953, of erger.
,,Er is een kans dat onze kinderen afscheid moeten nemen van steden als Den Haag en Delft, Rotterdam en Amsterdam, Leiden en Haarlem. Dat zeg ik niet, dat zeggen tal van Nederlandse wetenschappers.“
Rutger Bregman
Rutger Bregman: Het water komt, De Correspondent, 29 januari 2020.
Het bericht luidde een gezamenlijke crossmediale campagne in van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij ter promotie van zijn nieuwe boek ‘Het water komt‘. Lezers konden zelf een vorm kiezen waarin ze het boek gratis wensten te ontvangen – als luisterboek, e-book of paperback door het hieronder te bestellen!
De actie begon op 29 januari, vlak voor de jaarlijkse herdenking van de Watersnoodramp van 1953 op 1 februari, een van de grootste overstromingen uit de geschiedenis van Nederland. De campagne liep door tot en met 30 april 2020. Tot die tijd konden lezers het boek gratis ontvangen. De actie is inmiddels beëindigd en leverde bij De Correspondent een viertal publicaties op.
Watersnoodramp 1953: wat gebeurde er precies?, Rijkswaterstaat, 24 april 2018.
Johan van Veen, Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven
,,Als er nu één verhaal verteld moet worden, dan is dat het verhaal van Johan van Veen. Een van de grootste Nederlanders aller tijden. Hij was de vader van de Deltawerken, en zijn verhaal laat zien: we kunnen de strijd tegen het water opnieuw winnen.”
Rutger Bregman
Dat verhaal is natuurlijk menigmaal verteld, maar zaken raken in de vergetelheid – ook belangwekkende. Zo niet bij het online tijdschrift Historiek waar ik graag te rade ga in mijn onbedwingbare honger naar historische feiten en feitjes. Ik stuitte er bijvoorbeeld op onderstaand filmpje over de Watersnoodramp van 1953. Het ging vergezeld van de volgende tekst:
,,Bij springtij volle maan en Z.W. storm braken de dijken in Zeeland Noord Brabant en Zuid Holland. 1800 mensen kwamen om het leven. Hier een filmpje over die dagen en een jaar later. Heel Nederland zamelde geld in voor de wederopbouw onder het motto beurzen open en dijken dicht. Er was een liedje op de radio waar ik me enkele regels van herinner Van hier tot Hinderlopen. Van Dokkum tot Maastricht Beurzen open en dijken dicht.”
Matthijs Rodijk
(125) DE RAMP 1 FEB. 1953, Matthijs Rodijk, 24 september 2011.
Johan van Veen, dus. Onder het pseudoniem Cassandra, wier vloek het was dat zij de toekomst kon voorspellen maar dat niemand haar ooit geloofde, waarschuwde waterstaatkundige Johan van Veen (1893-1959; hij overleed in het jaar van mijn geboorte) vanaf 1937 in publicaties in vaktijdschrift ‘De Ingenieur‘ voor de te lage dijken langs de Zeeuwse en Hollandse zeegaten. Had ‘De Ramp in 1953′ voorkomen kunnen worden als er was geluisterd naar Van Veen?
Lees het in een prachtige Historiek-bijdrage van Hans Middendorp: ‘Johan van Veen (1893-1959), Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven’ van30 januari 2020. Klik op de foto hieronder voor een antwoord op die vraag.
Johan van Veen. Beeld: Hans Middendorp / familiearchief Van Veen
,,Een iemand die voor Nederland ongelooflijk belangrijk is geweest, op elk gebied. Zowel technisch als commercieel, als milieu. Daar hebben we eigenlijk onze hele toekomst aan te danken.”
Marian Schillhorn van Veen, dochter Johan van Veen
Hij had twee grote plannen, waaronder het Deltaplan: het verhaal van Marian Schillhorn van Veen, Watersnoodmuseum, 12 juni 2019.
‘De nacht van Elisabeth’: de nacht van 18 op 19 november 1421
In de nacht van 18 op 19 november 1421 brak een woeste storm de dijken en veroorzaakte een van de ergste overstromingen uit de Nederlandse geschiedenis: de Sint-Elisabethsvloed. Een gigantische watersnoodramp, waarbij (tientallen jaren later) de Biesbosch ontstond. Mensen stierven en dorpen verdronken. Deze ramp voltrok zich exact 600 jaar geleden. Aanleiding voor het consortium ‘De Nacht van Elisabeth’ er uitgebreid bij stil te staan. Het wordt een ‘herdenking van formaat’. Van juli 2021 tot en met september 2022 vinden tal van activiteiten plaats, van masterclasses en lezingen tot exposities en evenementen voor het grote publiek.
600 jaar Sint Elisabethsvloed, 600jaarElisabethsvloed, 17 november 2021.
Gaan we met ‘De Kennis van Nu‘‘De dreigende zee‘ het hoofd bieden?
De dreiging vanuit de zee is ook nu urgent, en actueler dan ooit. Want ‘het water komt’ weer, als gevolg van de wereldwijde klimaatcrisis. Hoe houden we dit keer droge voeten? Wat hebben we geleerd van toen? Hoe houden we ons binnenland veilig? De 40 minuten durende NTR-documentaire ‘De dreigende zee’ hieronder (van de programmamakers van ‘De Kennis van Nu’, van 18 november 2021) voert je langs verschillende gebieden langs de Nederlandse kust: van Zeeland tot de Friese en Groningse kwelders, waar wetenschappelijke innovaties zoals (gekerfde) dijken in de duinen, ‘De Zandmotor’ en nieuwe vormen van kwelderbeheer ons moeten behoeden voor de dreigende zee. ‘Al die problemen met overstromingen…, die hebben we eigenlijk over onszelf afgeroepen!’:
Klik op de illustratie hierboven voor de (De Kennis van Nu-) documentaire ‘De dreigende zee’ (18 november 2021).
Evenals Thomas van Seeratt in 1717 werd de Groninger Johan van Veen niet serieus genomen
Op zaterdag 17 oktober 1979 – ik was koud een maand neergestreken in (de stad) Groningen om te beginnen aan mijn studie aan de NLO, de Nieuwe Lerarenopleiding Ubbo Emmius – werd in Uithuizermeeden, aan het Johan van Veenplein, een borstbeeld onthuld, ontworpen door beeldhouwer Onno de Ruijter uit Meppel.
Roelke Nienhuis, projectmanager dorpsvernieuwing bij de gemeente Groningen wees me onlangs op ‘Staat in Eemsdelta‘, een website van de toenmalige gemeenten Delfzijl, Appingedam en Eemsmond, waar kunst in de openbare ruimte en Rijksmonumenten getoond wordt. Je gaat hier naar de pagina van de buste van Johan van Veen.
Johan van Veen was geestelijk vader van het Deltaplan: ‘Hij wilde ‘bouwen’ met de natuur’
,,Een fascinerende biografie van een van de grootste Nederlanders aller tijden: Johan van Veen. Zijn naam zou niet misstaan tussen die van illustere figuren als Willem van Oranje en Michiel de Ruyter, Aletta Jacobs en Annie M.G. Schmidt. En toch kennen de meeste Nederlanders hem niet.”
In Capelle aan den IJssel, vlakbij de Hollandsche IJsselkering, het eerste van de Deltawerken, is op 28 september 2020 een standbeeld onthuld van de man die bij veel Nederlanders onbekend is gebleven: waterstaatkundig ingenieur Johan van Veen. Meer dan 60 jaar na zijn dood krijgt hij nu toch een blijvende herinnering. Deltacommissaris Peter Glas was aanwezig bij de onthulling van het standbeeld, een initiatief van stichting De Blauwe Lijn.
‘Vader van de Deltawerken’ heeft nu standbeeld in Capelle aan den IJssel, Rijnmond, 28 september 2020.
Een deel van de plannen van Johan van Veen wordt bewaard bij het Nationaal Archief in Den Haag. Een ander deel ligt in het Zeeuws Archief. Ook de familie Van Veen heeft stukken van de ingenieur. Stichting De Blauwe Lijn wil al deze stukken bijeenbrengen om jonge mensen te inspireren.
Introductiefilm Stichting Blauwe Lijn, Stichting Blauwe Lijn, 16 september 2020.
,,Het borstbeeld van Van Veen aan de Hollandsche IJssel moet mensen eraan herinneren dat de strijd tegen het water doorgaat.”
Karen van Burg
Dat zegt Karen van Burg, initiator van de stichting. Als het aan De Blauwe Lijn ligt, wordt de jongere generatie daarbij betrokken en uitgedaagd.
Aankondiging: Standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen in Capelle aan den IJssel, Stichting Blauwe Lijn, 28 september 2020.
Mij is ter ore gekomen dat Van Burg van plan is om dit project op film vast te leggen. Zodra daar wat meer over te vertellen (en te tonen) is, hoor je van me. Hier het artikel van Rijnmond, waarin Marcia Tap verslag doet van deze memorabele dag:
Aftermovie – Onthulling standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen | 28-9-2020, Stichting Blauwe Lijn, 3 oktober 2020.
Documentaire Johan van Veen – Master of the Floods
Binnen het (totaal-) project Johan van Veen, het project is gestart in 2018 en loopt door tot en met 2026, wordt onder andere hard gewerkt aan het maken van een documentaire. ‘Om het erfgoed van Johan veilig te stellen en (ook door experts) te laten gebruiken in het onderwijs – om een nieuwe ramp voor te zijn’. Bekijk hier de trailer waarin Marian van Veen, Alf van Veen en Paul Fortuin vertellen over hun vader en opa. Harold van Waveren van Rijkswaterstaat onderstreept het belang van de documentaire over deze ‘uitzonderlijke ingenieur’.
Trailer Documentaire Johan van Veen – Master of the Floods, Stichting Blauwe Lijn, 18 september 2022.
In Memoriam beschermvrouw Marian Schillhorn van Veen (9 april 1936 – 6 mei 2025)
Op 8 mei 2025 schreef Karen van Burg namens Stichting Blauwe Lijnop Linkedin een mooi In Memoriam:
,,Op 6 mei 2025 is Marian Schillhorn van Veen, onze beschermvrouw, op 89 jarige leeftijd in Bourg – en – Bresse (Frankrijk) overleden. Zij werd geboren op 9 april 1936 in Den Haag. Marian was de jongste dochter van Johan van Veen.”
De stem van Johan van Veen boven water
Stichting Blauwe Lijn heeft na de start van het meerjarenproject ‘Johan van Veen’ in 2018 diverse producten en projecten gerealiseerd: ‘bijeengebrachte privédocumenten, een inventarisatie van ‘de kast van Veen’, een verzameling gedigitaliseerde kennisproducten, een standbeeld, een inspiratieboek, zelfs een toertocht langs de Hollandsche IJssel’, bericht Karen van Gemerden acht jaar later op Linkedin; ‘er wordt nog steeds gewerkt aan zijn erfgoed. Er zijn geen videobeelden van Johan van Veen bekend, wel is er een audiofragment van hem, te beluisteren via onze podcast Blauwe Lijn‘.
,,Ten tijde van de ramp, waarbij Johan van Veen met de KLM Abel Tasman het rampgebied van Zeeland, Zuid-Holland en Brabant aanschouwt, geeft hij aan wat hij zag en hoe hulpdiensten te werk gingen, enkele dagen na de overstroming.”
‘Het water komt’ bij De Wereld Draait Door
De keuze van het campagneteam om het AD in te zetten als primeurmedium voor de waarschuwende boodschap lijkt te rechtvaardigen, Bregman wil immers een zo groot mogelijk publiek bereiken met Het water komt en zeespiegelstijging gaat iedereen aan. Als ook Matthijs van Nieuwkerk diezelfde avond bijna een kwartier zendtijd inruimt voor de lancering van het boek bij De Wereld Draait Door is hij verzekerd van impact met een groot bereik.
Rutger Bregman waarschuwt alle Nederlanders bij DWDD: ‘Het water komt’, 29 januari 2020.
‘Geen paniek, zeespiegelstijging van 8 meter is zéér onwaarschijnlijk’
De boodschap kwam aan. Gesprek van de dag. Maar, ,,geen paniek“, zei DeltacommissarisPeter Glas de volgende dag – opnieuw in het AD – die namens de overheid verantwoordelijk is voor het Deltaprogramma-2020 om Nederland te beschermen tegen overstromingen.
,,Als Rutger Bregman het zou hebben over 75 centimeter had hij niet zoveel aandacht voor zijn open brief gekregen. Het zou kunnen hoor, een stijging van acht meter. Ooit. De vraag is wanneer. De kans dat een dergelijke stijging nog deze eeuw plaatsvindt, is zéér onwaarschijnlijk. We moeten nuchter blijven. Het zou een nachtmerrie zijn als het nu gebeurt. Maar dat is niet het geval. We hoeven geen paniek te zaaien.”
Deltacommissaris Peter Glas
Deltaprogramma Nederland, Kunst en Landschap (Bron: Nationaal Deltaprogramma), 1 februari 2020.
,,Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren. Geen andere delta ter wereld ontwerpt de hele waterinfrastructuur zó nauwgezet en met zúlke hoge veiligheidsnormen. In het buitenland zijn ze jaloers op ons. Landen als Bangladesh, Vietnam en de Verenigde Staten roepen onze expertise in.”
Deltacommissaris Peter Glas
Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren
Deltacommissaris Peter Glas memoreert ‘wateruitspraken’ uit de troonrede, Deltacommissaris, 17 september 2019.
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag, Deltacommissaris, 25 juni 2018.
Ciara-storm 2020, springtij en hoge rivierwaterstanden: keringen dicht!
Om je een indruk te geven dat Nederland (voorlopig) goed is voorbereid op een stijgende zeewaterspiegel, en over wat er allemaal komt kijken bij het beheer en onderhoud van ‘onze’ stormvloedkeringen, kun je kijken naar onderstaande video die Alex Pitstra maakte in opdracht van Rijkswaterstraat.
Op 10 februari 2020 heeft Rijkswaterstaat overigens, in verband met de Ciara-storm en springtij, en – mede daardoor – de hoge waterstand in de rivieren, verschillende stormvloedkeringen gesloten, waaronder de Haringvlietsluizen en de Hollandsche IJsselkering in Zuid-Holland. Hierdoor werd de waterstand in de rivieren niet verder opgestuwd vanuit zee. Dat we dit momenteel kunnen ‘reguleren’ is mede te danken aan noeste arbeid van weleer.
Op de schouders van reuzen: de vier stormvloedkeringen in Zuid-Holland, Rijkswaterstaat (Alex Pitstra Media), 22 oktober 2018.
Promotiefilm bouw Deltawerken (1953-1963)
Deltawerken, oorspronkelijk materiaal: Cinecentrum Hilversum, Omroep Voorne, 10 februari 2014.
Begin van de bouw aan de Stormvloedkering in 1967
Trugkieke – Deltaplan: Bouw Stormvloedkering, Omroep Zeeland, 28 september 2020.
Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?
Onlangs verscheen een longread artikel over de zeespiegelstijging in de Financial Times, ook Peter Glas werd daarvoor geïnterviewd: ‘Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?‘, Simon Kuper, Financial Times, 30 januari 2020. Wel even registreren, maar het is de moeite waard.
The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?
Nog eentje vanaf de andere kant van de grote plas. In het eerste deel van een serie (Water Ways) van de Times (Picayune and Advocate) wordt onderzocht hoe de Nederlandse adaptatiestrategieën voor klimaatverandering een model zouden kunnen zijn voor de kust van Louisiana: ‘The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?‘ (Tristan Baurick, Water Ways, Nola.com, 6 maart 2020)
De Nederlandse Deltawerken: wereldvoorbeeld!
Simon Whistler, een Britse YouTube- en podcast host die in Praag woont, bespreekt op onnavolgbare wijze de Nederlandse Deltawerken in het kader van zijn ‘Megaprojects around the World‘.
Delta Works: An Example for the Rest of Us, Megaprojects, 22 mei 2020.
‘How the Dutch Created The Netherlands’
,,God schiep de aarde, maar de Nederlanders schiepen Nederland”, zo luidt een buitenlandse uitspraak over ons Nederlanders. Deze metafoor typeert het gevecht van de Nederlander tegen het water om landwinning treffend. De Deltawerken en de Zuiderzeewerken zijn door een vooraanstaande Amerikaanse vereniging van ingenieurs, The American Society of Civil Engineers, dan ook uitgeroepen tot één van de moderne wereldwonderen. Ik vond onlangs een aardig overzichtsfilmpje, gemaakt door YouTuber Geography Geek, die die strijd – tot en met het bouwen van een eigen Nederlandse berg en de Marker Wadden – aardig in beeld brengt. Negeer de wat ‘opsommende’, ietwat ‘boring’ voice-over.
How the Dutch Created The Netherlands, Geography Geek, 25 januari 2021.
Hoe bereiden Nederlanders zich voor op een overstroming?
Er zijn nogal wat plekken op de wereld waar men vertrouwt op de Nederlandse expertise om zich te beschermen tegen overstromingen en wateroverlast. Maar hoe is het gesteld met het vertrouwen in Rijkswaterstaat en wat doet en kan de Nederlander (zelf) doen bij een overstroming, met name als hij of zij woont, werkt en leeft in het zogenaamde risicogebied – maar liefst zestig procent van ons land?
Nederland voorbereid op een overstroming: hoe dan?, Rijkswaterstaat, 21 februari 2020.
Extreme regenval in de Eifel kan leiden tot wateroverlast en aardverschuivingen
🌧️ UPDATE extreme regenval! Heerlen (L) kreeg vanavond al 50-70mm met veel overlast. Morgen neemt de intensiteit verder toe: in Limburg kan nog eens ruim 100mm erbij vallen, in de Eifel is zelfs een ongekende 200mm (!) mogelijk. Risico op #wateroverlast en aardverschuivingen… pic.twitter.com/WyHpvaeboC
— Wouter van Bernebeek (@StormchaserNL) July 13, 2021
Provincie Luik zwaar getroffen door hevige regenval: wegen afgesloten, rivieren buiten oevers getreden, kelders en straten ondergelopen
Op 14 juli 2021 werd (vooral het oosten van) de Belgische provincie Luik zwaar getroffen door hevige regenval. De centra van de stad Spa en de gemeente Theux stonden in no time helemaal blank. Op sommige plaatsen viel de elektriciteit uit. De naburige gemeente Jalhay werd ook zwaar getroffen. Net zoals in de provincie Namen was in Luik de provinciale fase van het rampenplan van kracht, nadat het KMI (het Belgische KNMI, red.) er code rood voor regen had afgekondigd.
‘Pas als het land overstroomt, komt er actie en zijn mensen weer even bezig met het water’
Het water moet in Nederland meer ruimte krijgen, stelt de ‘Commissie Waterbeheer 21e eeuw‘. Dat schrijft Marieke Aarden in de Volkskrant op 2 september 2000 (!):
Wateroverlast staat in Nederland niet erg in de belangstelling van het publiek. Pas als het land overstroomt, komt er actie en zijn mensen weer even bezig met het water. Als er drie jaar geen problemen zijn, is de angst voor een volgend wateronheil weggezakt. ‘Dat is tragisch, want daardoor ontbreekt het gevoel dat er iets ingrijpends moet gebeuren’, zegt dr. André van der Zande van het onderzoeksbureau Alterra in dat zelfde.artikel: ‘Water kruipt waar het niet gaan kan‘. Dat is dus meer dan 21 jaar geleden!
,,We dachten: oh, even een doekje op doen. Maar we waren nog niet bij het doekje gekomen, of het kwam van alle kanten tussen de muren, tussen de deuren…overal kwam het water vandaan.”
NOS-reportage (Facebook), 14 juli 2021
Wateroverlast in Limburg, België en Duistland ontaardt in watersnoodramp
Extreme neerslag in #Limburg én in de Ardennen. Als gevolg schiet de Maas in zeer korte tijd naar grootste hoogte in meer dan 40 jaar – kan donderdagnacht aan grens België-Nederland 50 meter(!) boven NAP komen, toont verwachting @Rijkswaterstaat. Dat is "extreem hoogwater" @NUnlpic.twitter.com/kgOSqGAjJV
Voor het eerst in de geschiedenis wordt er in Nederland een ‘code-rood’ afgekondigd vanwege hevige regenval
Voor het eerst in de geschiedenis wordt er door het KNMI in Nederland (op 14 juli 2021) een ‘code-rood’ afgekondigd vanwege hevige regenval, vertelt Peter Kuipers Munneke in het NOS-achtuur-journaal, waarin de rampspoed, 100 millimeter neerslag – meer dan er ‘normaal’ in een maand valt – die Limburg ten deel viel vanzelfsprekend breed werd uitgemeten. Hij waarschuwde voor nog meer ellende: er zou in de avond en nacht zeker nog zo’n 40 tot 50 millimeter bijkomen.
Hoe het Limburg verder verging, lees je hieronder: Kunst en Landschap maakt(e) een special, waarbij de ‘Watersnoodramp 2021’ in Limburg, België en Duitsland vanaf 13 juli gevolgd en beschreven wordt. Uiteraard in de brede context van klimaatverandering.
Extreem weer in Limburg; gaan we ons in de toekomst ook op het land wapenen tegen klimaatverandering?
,,Het oprukkende water overviel Limburg in de zomer van 2021. Net als in 1995, maar nu nog veel heviger. Doet Nederland wel genoeg aan waterveiligheid, nu plensbuien en hevige regenval door klimaatverandering zullen toenemen?
Is de watersnoodramp een wake-up call? En moeten we niet veel meer klimaatadaptief gaan bouwen, of zelfs gaan bouwen op het water? Kunst en Landschap hoopt je met deze nieuwe blogbijdrage (als onderdeel van de klimaat-, water- en zeespiegelstijging-special ‘Het water komt…‘) antwoord te kunnen geven op die vragen. Wij gaan de discussies daarover volgen, ik hoop jij ons ook. Treed binnen.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Special over de Watersnoodramp 2021 in Limburg, België en Duitsland, Robert Rosendal voor Kunst en Landschap, (vanaf) 13 juli 2021.
Enorme en langdurige hoosbuien; wat ga jij daar nou precies van merken?
Het was dus ‘Code-Rood’ in de zomer van 2021, rampspoed en catastrofe overvielen Limburg, België, Luxemburg en Duitsland door enorme en langdurige hoosbuien. De verwachting is, ook onder zo’n 14.000 klimaatwetenschappers (IPCC-rapport-2021), dat die in de komende jaren alleen maar zullen toenemen. Wat ga jij daar nou precies van merken? Klimaatweten-schapper Bart van den Hurk komt met de keiharde feiten.
Van den Hurk is klimaatwetenschapper bij de Vrije Universiteit en Deltares. Hij is een van de hoofdauteurs van het IPCC-rapport. Daarin worden alle wetenschappelijke studies naar het klimaat beoordeelt, verzamelt en samenvat. Het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) is het internationale klimaatpanel van de Verenigde Naties (VN).
Wat ga jij merken van klimaatverandering?, Universiteit van Nederland, 30 oktober 2021.
In 7 minuten de kern van een volhoudbare klimaat-waterstrategie
De Nederlandse speciale gezant voor Watermanagement Henk Ovink schetst hieronder mijns inziens in 7 minuten de kern van een volhoudbare adaptieve klimaat-waterstrategie.
#EuropeFloods show impact prevention is crucial – and the Netherlands has plenty of experience. Water handling expert @henkovink has advised cities and dozens of countries on the matter. #ClimateAction is imperative, but in the meantime, there are things which can be done. pic.twitter.com/hmo4c6UpuR
Van de Berg spreekt meer dan 30 jaar met passie en overtuiging over weer en klimaat. Maar zijn grootste drive is mensen inspireren om de kans en uitdaging in duurzaamheid te zien. ‘Let’s make the world great again!’
Interview met Reinier van den Berg, STOWA, 9 april 2019.
Rijksbouwmeester Floris Alkemade opent eerste editie VPRO-Zomergasten-2021
Klimaatverandering is een van de veranderingen waar we ons de komende tijd aan moeten aanpassen. Er zijn meer grote veranderopgaven die we (de komende decennia) het hoofd moeten zien te bieden. In dat verband wijs ik je graag op de 2021-editie van VPRO-Zomergasten. Janine Abbring praat daarin met architect en Rijksbouwmeester Floris Alkemade die op 18 juli zijn ideale televisieavond presenteerde: over het inzetten van verandering, vrijheid en de verantwoordelijkheid die daarbij hoort.
Volgens Alkemade kan techniek alleen ons niet redden om de grote vragen van deze tijd te beantwoorden, maar onze verbeeldingskracht wel. Hij hoopt dat zijn avond een verlangen naar de toekomst opwekt. Daarmee onderstreept hij het basisprincipe van (de oprichting van) het multimediale platform Kunst en Landschap.
,,In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering (sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor verbeelding van een hoopvolle toekomst.”
Kunst en Landschap Noord Nederland
Kennisprogramma Zeespiegelstijging
In september 2019 is het Kennisprogramma Zeespiegelstijging gestart. Dit programma loopt tot en met 2025; over de voortgang wordt ieder jaar gerapporteerd in het Deltaprogramma. Het Kennisprogramma levert belangrijke beslisinformatie voor de volgende zes-jaarlijkse herijking van het Deltaprogramma, die wordt opgenomen in het Deltaprogramma 2027. Je kunt het hier downloaden.
Het Kennisprogramma richt zich primair op de effecten van zeespiegelstijging op de waterveiligheid (kustfundament, waterkeringen) en de zoetwatervoorziening (verziltings-problematiek). Maar ook de effecten op onze economie (havens/scheepvaart), ruimtegebruik (wonen, recreatie), landbouw en natuur/ecologie worden in het onderzoek meegenomen.
Deltaprogramma 2021, een nieuwe fase breekt aan!
Animatie Nationaal Deltaprogramma, deltacommissaris, 14 september 2020.
Op 15 september, Prinsjesdag-2020 – het kwik in Gilze-Rijen steeg tot recordhoogte (35,1 graden Celsius) – biedt minister Cora van Nieuwenhuizen (Waterstaat en Infrastructuur) namens het Kabinet het Nationaal Deltaprogramma-2021 aan aan de voorzitters van de Tweede– en Eerste Kamer. Het Deltaprogramma is het jaarlijkse voorstel van de Deltacommissaris op het gebied van (water)veiligheid en zoetwatervoorziening.
Oproep Deltacommissaris aan alle ‘partijen’: ‘Water stuurt, in plaats van water volgt’
Met het Deltaprogramma-2021 gaat het Programma een nieuwe fase in. Het bevat de uitkomsten van de eerste zesjaarlijkse herijking van de in 2015 vastgestelde deltabeslissingen en regionale voorkeursstrategieën. Op basis van deze herijking komt de Deltacommissaris tot een drietal oproepen en adviezen:
een oproep aan keringbeheerders (en stakeholders) om de waterveiligheid in 2050 op orde te hebben (en cyberweerbaarheid hierin te betrekken),
oproep aan Rijks- en regionale partijen (ook private sector) om het werken aan het klimaatbestendig maken van vitale en kwetsbare functies te intensiveren,
oproep aan politiek om te voorkomen dat Covid-19 ertoe leidt dat het werken aan de voor Nederland existentiële opgaven van het Deltaprogramma stagneert.
Er is in het nieuwe Deltaprogramma veel aandacht voor de relatie ‘water’ en ‘ruimte’. De Deltacommissaris pleit met betrekking tot de grote veranderopgaven waar Nederland de komende decennia voor staat voor een voorname – sturende – rol van water. Hij kiest daarmee nadrukkelijk voor een integrale, gebiedsgebonden en ‘landschapsinclusieve’ benadering. Wat dat precies betekent kun je lezen op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.
,,De wateropgaven moeten sturend worden en randvoorwaarden aangeven voor de keuzes in de ruimtelijke inrichting van Nederland. Bij plannen en maatregelen voor nieuwe en bestaande woonwijken, infrastructuur, natuur, landbouw en energie moet water onderdeel uitmaken van de ruimtelijke afwegingen en planuitwerking. Water stuurt in plaats van water volgt!”
Peter Glas, Deltacommissaris
Deltavlog 10: Deltaprogramma 2021, deltacommissaris, 15 september 2020.
Dat de nood hoog is, illustreert zijn oproep aan alle ‘waterwerkers’ en betrokkenen in ons land op Linkedin, op Prinsjesdag-avond, bij de aankondiging van het Deltaprogramma-2021.
,,We hebben nog 30 jaar te gaan tot 2050, maar er is weinig tijd te verliezen, want de opgaven zijn groot! De uitvoering moet versnellen. Ik roep alle keringbeheerders en betrokken partijen op om alles op alles te zetten om de doelen voor waterveiligheid te realiseren.”
Peter Glas, Deltacommissaris
Klik op onderstaande illustratie om naar het Deltaprogramma-2021 te gaan, of om het te kunnen downloaden.
Deltaprogramma 2021, screenshot cover, Kunst en Landschap, 15 september 2020.
Elfde Nationaal Deltacongres 2020
Op donderdag 12 november vindt – voor het eerst online vanwege Covid-19 – het elfde Nationaal Deltacongres via livestream plaats. Onder gespreksleiding van Rens de Jong vindt een plenaire uitzending van ‘De Delta Draait Door‘ plaats. Delta-commissaris Peter Glas is daarbij zijn tafelheer.
Gasten aan de Plenaire Deltatafel zijn Cora van Nieuwenhuizen, minister van Infrastructuur en Waterstaat, Annemieke Nijhof, algemeen directeur van Deltares, Jeroen Haan, dijkgraaf en vice-voorzitter van het Bestuurlijk Platform Zoetwater, Ingrid Thijssen, voorzitter VNO-NCW en Peter Kuipers Munneke, NOS-weerman, meteoroloog en glacioloog. Tijdens de uitzending worden diverse digitale excursies door Nederland gemaakt en kijkt men naar vooraf gemaakte video’s.
Plenaire opening Nationaal Deltacongres 2020, Deltacommissaris, 17 november 2020.
Inhoudelijke sessies
Na het plenaire deel nemen de virtuele congresgangers in twee rondes met in totaal acht inhoudelijke sessies deel aan gesprekken over verschillende thema’s van het nationaal Deltaprogramma: droogte, klimaatbestendige woningbouw, integraal riviermanagement, ruimtelijke adaptatie, de energietransitie, hittestress en zeespiegelstijging. Ik neem sessie-3, die over het Kennisprogramma Zeespiegelstijging, hieronder voor je op in dit blogboek. Voor wat betreft de andere grote (met elkaar samenhangende) transitievraagstukken (die een integrale aanpak vereisen) verwijs ik je graag door naar de ‘hoofdpagina’ van Kunst en Landschap.
(Nb: de overige sessies en nog een hoop andere congresonderdelen kun je terugkijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Er is een speciale playlist voor je aangemaakt: (Online) Deltacongres 2020.)
Sessie 3 Kennisprogramma Zeespiegelstijging, deltacommissaris, 16 november 2020.
De wetenschap is het erover eens: de aarde warmt op, zeespiegelstijging is daarvan het gevolg
Het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change, in het Nederlands de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering, is een organisatie van de Verenigde Naties om de risico’s van klimaatverandering te evalueren. Sinds zijn oprichting heeft het IPCC een reeks rapporten gepubliceerd die gelden als referentiewerken voor beleidsmakers, wetenschappers, studenten en andere specialisten. Deze rapporten hebben een grote invloed in het milieubeleid van vele regeringen. Telkenmale verschijnt een rapport, het laatste (definitieve, het eerstvolgende rapport, zo verwacht men, verschijnt in het voorjaar van 2022) verscheen in september 2019.
Wie zegt er eigenlijk dat de aarde opwarmt?, NOS op 3, 21 september 2019.
In de twintigste eeuw is de zeespiegel ongeveer 20 centimeter gestegen. Voor Nederland is dit een van de belangrijkste gevolgen van de opwarming van het klimaat, volgens het KNMI, het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. (De link naar het KNMI verwijst door naar hun uitleg over zeespiegelstijging.)
Het IPCC verwacht dat de zeespiegel aan het einde van de 21e-eeuw op wereldschaal met 26 tot 82 centimeter zal stijgen. Uit satellietmetingen blijkt dat het zeeniveau niet overal op aarde even snel stijgt. De zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust was de afgelopen eeuw vrijwel net zo sterk als de wereldwijde stijging. Sybren Drijfhout, klimaatonderzoeker zeespiegelstijging bij het KNMI, beantwoordt drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging. Wat zijn volgens hem de redenen van zeespiegelstijging, en wat zijn ‘zijn’ verwachtingen voor de komende eeuw?
Drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging, KNMI, 7 december 2021.
‘De huidige klimaatmodelsimulaties overschatten de toekomstige zeespiegelstijging’
Naast de veelal alarmerende geluiden over de zeespiegelstijging is het ook wel eens prettig om vanuit de wetenschap positieve meldingen te krijgen. Op 9 april bracht de Universiteit Utrecht het ‘verheugende’ nieuws dat de ‘huidige’ klimaatmodelsimulaties de toekomstige zeespiegelstijging overschatten, misschien wel met zo’n 25 procent.
Prof. Henk Dijkstra bestudeerde, samen met zijn promovendus René van Westen, de afgelopen jaren oceaanstromingen in klimaatmodelsimulaties met hoge resolutie in vergelijk met die met de (huidige) grovere resolutie. Hun bevindingen werden gepubliceerd in het tijdschrift Science Advances. Lees hier het persbericht over dit onderzoek:
HR CESM vs LR CESM, Faculty of Science Utrecht University, 9 april 2021.
De andere kant van de zeespiegelverandering
Veel landen implementeren of plannen aanpassingsmaatregelen (mitigatie) rond zeespiegelstijging, op basis van informatie (uit de rapporten) van het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change. Daarentegen krijgt de verwachte impact van de opwarming van de aarde op dalende waterstanden in binnenzeeën en -meren(stelsels) als gevolg van continentale uitdroging in grote delen van de wereld veel minder aandacht.
De zogenoemde ‘endorische’ zeeën en meren, die geen ‘uitstroom’ hebben, zijn bijzonder gevoelig voor klimaatveranderingen, omdat hun waterpeil wordt bepaald door het delicate evenwicht tussen neerslag en afvoer in de zee of het meer en verdamping aan het wateroppervlak. Hoewel het klimaatgedreven opdrogen van continentale gebieden en wateren wordt erkend als een belangrijk probleem in termen van zoetwaterschaarste, zal de impact ervan op het niveau van binnenzeeën en -meren vele andere verstrekkende gevolgen hebben die ondergewaardeerd worden, maar die van invloed zijn op het levensonderhoud en economie van miljoenen mensen (en dieren) over de hele wereld.
Nederland mag zich schrap zetten voor een stijgende zeespiegel, maar in de landen rond de Kaspische Zee krijgen meer dan honderd miljoen mensen (en dieren) te maken met het omgekeerde probleem: een enorme zeespiegeldaling. Technisch gesproken is de zee een binnenmeer, maar wel het grootste ter wereld (371.000 km2), en zout. Dit grootste meer ter wereld is aanzienlijk aan het krimpen. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw daalt het waterpeil jaarlijks met een paar centimeter. Dat zal de komende decennia alleen nog maar sneller gaan, berekenden onderzoekers van de Duitse universiteiten van Gießen en Bremen, samen met de Nederlandse aardwetenschapper Frank Wesselingh, verbonden aan de Universiteit Utrecht en Naturalis.
Je vraagt je misschien af hoe het kan dat, terwijl de mondiale zeespiegel stijgt, het waterpeil van de Kaspische Zee daalt. ,,Dat komt omdat de Kaspische Zee niet in verbinding staat met de wereldwijde oceanen,” legt Wesselingh desgevraagd uit aan Vivian Lammerse, die hem voor Scientias interviewde. Een uitwerking van dit interview vind je hieronder, evenals het alarmerende artikel van de drie wetenschappers in het Nature-tijdschrift Communications Earth & Environment, waarin ze waarschuwen voor de gevolgen van deze zeespiegeldaling.
Beeld: Prange et al. 2020
The other side of sea level change Matthias Prange, Thomas Wilke en Frank P. Wesselingh, Nature ( Communications Earth & Environment), 23 december 2020
In de hierboven beschreven ‘problematiek’ van zeespiegeldaling heb ik twee keer ‘en dieren’ tussen haakjes gezet, om te accentueren dat sommige onderzoeksrapporten mijn inziens te veel focussen op ‘louter’ de gevolgen voor mens en economie, en de consequenties ervan voor dieren (te) weinig aandacht geven. Zo niet het artikel van paleontoloog Jelle Reumer in Trouw van 2 januari 2021, die de benarde positie van de Kaspische zeehond, Phoca caspica, een soort die nergens anders voorkomt, belicht:
,,Het niveau van de Kaspische Zee is altijd een beetje op en neer gegaan. Maar als de zeespiegel negen tot achttien meter omlaag gaat, praat je over een heel andere situatie. Dat maakt echt een verschil”, aldus paleontoloog Frank Wesselingh. Hij was een maand later te gast bij Jacob de Vries van het NTR-programma Focus Radio om ook over zeespiegeldaling in de Kaspische Zee te praten – en over met name de ecologische consequenties daarvan. In bijna een uur durende reportage (onderbroken door door hem uitgezochte ’toepasselijke’ muziek) neemt hij je mee in een zeer onderhoudende uiteenzetting van de laatste vijf jaar van het (internationale) langjarige onderzoek dat hij en een groot aantal onderzoekers daar deed. Je vindt er daarnaast een uitgebreide beschrijving van de reportage. De video onder de Focus Radio-bijdrage is een toegift.
Ook dat is klimaatverandering: een lagere zeespiegel, NTR-Focus Radio, 2 februari 2021,
The Caspian Sea Is Set To Fall By 9 Metres Or More This Century, InnerSelfcom, 14 januari 2021.
Heel Holland zakt!, de zeespiegel stijgt en de bodem zakt
Terug naar zeespiegelstijging, terug naar Nederland, naar het laag liggende Deltagebied, waar we niet alleen te maken hebben met zeespiegelstijging, ook onze bodem zakt. Hoeveel blijft onzeker. Hoe gaan we om met de fundamentele onzekerheid omtrent de zeespiegelstijging? Allereerst legt Reinier van de Berg je haarfijn uit wat de onderlinge relatie tussen zeespiegelstijging en bodemdaling is, en welke consequenties die heeft voor de inrichting en bebouwing van ons cultuur- en veenlandschap.
‘Heel Holland zakt!’, thema-uitzending Weer.nl, 7 oktober 2017.
In de jaren ’90 steeg de zeespiegel met ongeveer 2,5 millimeter per jaar. Inmiddels zitten we op 3,4 millimeter per jaar. De stijging versnelt dus.
‘De stijging van de zeespiegel versnelt’, Weer.nl, 10 maart 2018.
Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt
De bodem in het veenweidegebied van groten delen van West– en Noord-Nederland daalt in rap tempo. Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt. Dat heeft gevolgen voor de bewoners en gebruikers én voor de overheden die hiermee te maken hebben. Als er nu niks gedaan wordt tegen het vertragen van de bodemdaling, kunnen maatschappelijke kosten oplopen tot ruim 20 miljard in 2050 en gaat een typisch Nederlands cultuurlandschap langzaam ten onder. Aldus het Platform Slappe Bodem.
Kijk hier naar ‘Het zinkende land‘, een film van Manfred van Eijk (56:29 min.). Op de website van De Kennis van Nu, een NTR-programma dat verdieping biedt op het gebied van wetenschap, kun je ook ‘De zinkende stad‘ bekijken. Ze gaan met deze (uitgebreide) reportage letterlijk de diepte in.
Het zinkende land, Platform Slappe Bodem, 11 oktober 2018.
Deltaplan Funderingsschade: miljardenschade aan huizen is te voorkomen
Eén miljoen huur- en koopwoningen lopen een aanzienlijk risico op funderingsschade de komende 30 jaar. Dat is te voorkomen door een nationaal gecoördineerde aanpak van funderingsproblemen en snel aan de slag te gaan met preventiemaatregelen. Dat staat in het Deltaplan Funderingsschade dat op 5 maart 2021 aan politiek Den Haag is aangeboden door een coalitie van de Vereniging Eigen Huis, hypotheekaanbieders (NVB, Verbond van Verzekeraars), het kenniscentrum KCAF en Aedes. Ze pleiten daarin voor een regierol voor het Rijk en roepen het volgend kabinet op om het Deltaplan te beleggen bij een minister van Wonen. Watervakblad H2O Actueel besteedde er uiteraard veel aandacht aan:
‘Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil’
Gloort er licht, als de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten op 3 november het Veenweideprogramma 2021-2030 gaan presenteren? Vraag het aan de ‘funderingsgedupeerden’, zoals de getroffen bewoners inmiddels worden genoemd, schrijft journalist Jantien de Boer in een longread in de Leeuwarder Courant over de funderingsproblematiek in de veenweidegebieden van Friesland. Ze voegde de daad bij het woord en oogstte vooral vermoeide blikken.
Staat het belang van Friese boeren een plan tegen verzakkende huizen in de weg?
,,De deur gaat niet zo goed meer open want het huis is wat verzakt”, zegt Ike Naafs. In haar huis komen steeds meer scheurtjes tevoorschijn. ,,We hebben de kelder al aan de muur moeten hangen omdat de bodem eronder weg is, en nu zijn er toch weer nieuwe scheuren”, zegt ze met een lichte wanhoop in haar stem.
Ike en haar man Ben hebben al meerdere reparaties laten doen aan hun huis in Munnekeburen en vrezen voor meer problemen. Ike: ,,Ik word soms ’s nachts wakker en dan denk ik: hoe moet het nu verder?” Bas Voorwinde trok, samen met Dick de Jong van het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek, naar het Friese platteland en maakte voor Nieuwsuur een uitgebreide reportage: ‘Staat het belang van Friese boeren een plan tegen verzakkende huizen in de weg?‘.
Het Friese waterschap heeft nog geen plan tegen de bodemdaling, Nieuwsuur, 11 mei 2019.
Klimaatverandering veroorzaakt nog meer funderingsschade
Uit nieuw onderzoek door instituut Deltares blijkt dat door droogte als gevolg van klimaatverandering huizen nog verder kunnen wegzakken dan verwacht, zo meldt Erik van Rein in Het Financieele Dagblad van 30 september 2020. Juist in de afgelopen jaren kwamen meer meldingen binnen over problemen vanwege bodemdalingen. Dat leidt mogelijk tot miljarden euro’s aan extra funderingsschade, vooral in het westen van Nederland, Friesland, delen van Overijssel en Zuid-Limburg.
,,We laten zien dat het echt een landelijk probleem is, niet alleen in de paar gemeenten waar al decennialang problemen bekend zijn.”
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteren. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:
Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.
Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan
,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”
,,Zowel landbouw- als natuurorganisaties zijn (dus, red.) niet blij met de plannen. Zeven verenigde boerenorganisaties vinden onder meer dat de resterende veengebieden, waar eerst geen peilverhoging wordt voorgesteld, ook volledig uit de plannen moeten worden gelaten. Natuurorganisaties vinden de plannen te vrijblijvend. Zij wijzen erop dat de nood tot maatregelen hoog is.” Dat schreef Pieter Atsma de volgende dag in het Friesch Dagblad.
Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek
Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.
Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.
Kansen voor natuur als buffer tegen klimaatverandering
Ook door ruimte te geven aan natuurlijke processen is aanpassing aan klimaatverandering (klimaatadaptatie) mogelijk. Wageningen University & Research heeft eind 2019 een visie gepresenteerd voor Nederland in 2120 waarin natuur en natuurlijke processen de hoofdrol spelen. Die heeft veel stof doen opwaaien en kreeg ruim (ook internationaal) media-aandacht. Ik kom er in een later stadium zeker (uitgebreider) op terug.
Zo kan samenleven met de natuur er over honderd jaar uitzien
De VPRO Tegenlicht-reportage ‘Zo kan samenleven met de natuur er over honderd jaar uitzien‘, die Veerle Klok maakte op 1 oktober 2021, is een leuke manier om kennis te maken met de WUR-visie. Ze sprak met ingenieur Tim van Hattum, Programmaleider Klimaat, en een van de gepassioneerde onderzoekers achter het WUR-rapport.
Zo groen kan Nederland (en de wereld) eruit zien in 2120
Zo groen kan Nederland (en de wereld) eruit zien in 2120, Wageningen Environmental Research, 23 januari 2021.
Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers maakt met klimaatbuffers Nederland zowel veiliger als mooier
Natuurlijke klimaatbuffers kunnen water vasthouden en opvangen, watertekorten voorkomen en broeikasgasemissies verminderen. Sinds 2008 werkt de coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers, die bestaat uit 8 natuurorganisaties, aan zo’n 70 projecten. Ze realiseren met tal van partners klimaatbuffers om Nederland zowel veiliger als mooier te maken.
Natuur- en waterbergingsgebied ‘De Onlanden’ vlakbij de stad Groningen: mooi voorbeeld klimaatbuffering
Natuur- en waterbergingsgebied De Onlanden, op de grens van Groningen en Drenthe, is een mooi voorbeeld van klimaatbuffering. Het werd zo’n tien jaar geleden ingericht voor natuur en de berging van water. Het gebied ‘functioneert’ als natuurlijke klimaatbuffer en helpt om de gevolgen van klimaatverandering aan te kunnen: door de natuur de ruimte te geven en om – zo – natuurlijke processen te herstellen. Met voordelen voor mens en natuur. De Onlanden zorgt voor het vasthouden en opvangen van water, het voorkomen van watertekorten, het temperen van hitte (‘in Stad’) en het verminderen van CO2-uitstoot in de atmosfeer.
Zee levert zelf de klei voor het opvangen van zeespiegelstijging
Om ons land te beschermen wordt vaak als eerste gedacht aan hogere dijken of grotere gemalen. Er is echter meer mogelijk dan alleen technische oplossingen. Een oplossing die, naast aan meer veiligheid ook bijdraagt aan meer biodiversiteit, een aantrekkelijker landschap en een gezondere leefomgeving, kan verkregen worden met natuurlijke klimaatbuffers. Zo kunnen we met méér natuur ons land beschermen tegen klimaatverandering: natuur als golfslagbreker, als CO2-opslag, als groene airco, als natuurlijke spons, als beschermende vooroever van dijken of als waterberging – veel is mogelijk. Kijk maar eens naar het principe van ‘dubbele dijken’ – één van de manieren waarop natuur kan helpen om kusten te beschermen, met zogenoemde wisselpolders:
Double Dikes, NIOZ, 4 juni 2020.
Dijkversterking Eemshaven-Delfzijl
Als onderdeel van de dijkversterking Eemshaven-Delfzijl ontwikkelde de provincie Groningen samen met het waterschap Noorderzijlvest een dubbele dijk bij Nieuwstad, ten zuiden van de Eemshaven (zeedijk bij Bierum).
Project Dubbele Dijk, Provincie Groningen, 1 juni 2018.
Een dubbele dijk is maar één voorbeeld van een innovatieve natuurlijke toepassing om ons te beschermen tegen de steeds stijgende zee. Bij de drie noordelijke waterschappen is men daarvan al jaren lang doordrongen en is men naarstig op zoek naar slimme (duurzame en betaalbare) toepassingen om ons – samen met andere zogenoemde ‘stakeholders‘ te wapenen tegen zeespiegelstijging. Kijk hieronder naar een filmpje uit 2014.
POV-waddenzeedijken, Custard on & offline communicatie, 24 november 2014.
De huidige Projectoverstijgende Verkenning POV-Waddenzeedijken bestaat uit twaalf onderzoeken naar innovatieve dijkconcepten langs de Waddenzee. Er wordt gekeken naar mogelijkheden om de noodzakelijke verbeteringen aan de waddenzeedijken sneller en goedkoper uit te kunnen voeren.
Op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap is een speciale playlist aangemaakt, waarop je de tot nu toe bedachte concepten (laatste update door waterschap Noorderzijlvest was 29 september 2015) kunt zien. Abonneren mag.
Op 25 mei 2020 organiseert de Friese Milieu Federatie namens ‘de coalitie’ een digitale, interactieve ‘GroenLunch‘. Matthijs Nijboer, directeur-bestuurder Natuur en Milieu Overijssel en Chris Bakker, hoofd Natuurkwaliteit bij It Fryke Gea, nemen deelnemers mee in de ‘boeiende wereld van natuurlijke klimaatbuffers’. Zij vertellen over de coalitie (CNK), geven uitleg over zes typen klimaatbuffers en laten inspirerende werkende voorbeelden uit de praktijk zien. Directeur-bestuurder- en programmamanager-FMFMonique Plantinga nodigt je uit om de ‘livestream’ terug te kijken. ‘Moet’ wel via hun eigen kanaal. Grr.
Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer tekent een dag later voor een artikel dat bij mij de website bijkans door het plafond liet gaan – ik had het weliswaar royaal op social media ‘uitgezet’, maar toch. Natuurlijke klimaatbuffers spreken blijkbaar tot de verbeelding. Uitnutten, zeg ik dan. Nu we het toch over ‘verbeelding’ hebben; wat denk je van die prachtige foto hieronder van de kwelders bij Moddergat? Hij is gemaakt door Marcel van Kammen? Klik er maar es op.
Belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee is ons eigen strand
Op z’n waterscooter raast onderzoeker Matthieu de Schipper (TU Delft) veel langs de kust om het gedrag van water en zand te bestuderen. In een videocollege van de Universiteit van Nederland legt hij uit dat de belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee wel eens ons eigen strand kan zijn.
Zijn de dijken overbodig? Universiteit van Nederland, 6 februari 2020.
Doorbraak in wetenschap: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot
Oostelijk van Griend (bij Terschelling) is een experiment om zeegras terug te brengen in het Waddengebied behoorlijk uit de hand gelopen. Met 170 bunder ligt bij het onbewoonde eilandje nu het grootste zeegrasgebied van het Nederlandse Waddengebied.
Al jaren proberen wetenschappers zeegras terug te krijgen in de Waddenzee. Dit jaar (2020) was er een echte doorbraak. De planten verspreiden zich buiten de proefvlakken. Afgelopen voorjaar is het zeegrasgebied toegenomen tot 100 bunder en nu is het 170 bunder groot. Het telt zo’n 100.000 planten.
Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot, Omrop Fryslân, 29 augustus 2020.
Zeegras is er zowel in een kleine als in een grote variant. Beide zijn grotendeels verdwenen uit de Waddenzee na de aanleg van de Afsluitdijk. Er kwamen toen ziekten in het zeegras. Het project loopt nog een jaar. In die tijd willen de onderzoekers de ‘plotjes’ die ingezaaid worden groter maken.
,,Wat we graag willen, is klein zeegras”, zegt Laura Govers, onderzoeker van de Rijksuniversiteit Groningen, die de wetenschappelijke kant van het project coördineert. ,,Als je veel klein zeegras hebt kunnen de Wadplaten meer slib invangen en zijn ze beter bestand tegen zeespiegelstijging. Dat is een langetermijneffect.” Op sommige plekken bij Griend neemt het nu al toe. Lees hier het hele artikel: ‘Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot‘ (Omrop Fryslân, 29 augustus 2020).
‘Klimaatadaptatieweek Groningen’ en ‘CAS Summit-2021’
Klimaatbuffers spreken dus tot de verbeelding. Verbeelding van verandering is een van de belangrijkste ‘opdrachten’ c.q. uitgangspunten van Kunst en Landschap – ze biedt inzicht, kan raken, inspireren en enthousiasmeren, aanzetten tot verlangen naar vernieuwen en innoveren – hoop en perspectief bieden voor een onzekere toekomst. Kunst en Landschap gelooft in de kracht van verbeelding als motor voor verandering(sgezindheid).
Dat we door klimaatverandering zelf ook (onze mindset) moeten veranderen, staat als een paal boven water – vergeef me het gebruik van deze metafoor – als we ons oor te luisteren leggen bij de wetenschap. Dat is ook de insteek van de internationale Klimaatadaptatie-Top-2021, de CAS Summit-2021, die (wereldwijd online) plaatsvindt vanuit Nederland op 25 en 26 januari 2021. De Top is gericht op het opvangen van veranderingen in het klimaat, door aanpassing aan de effecten van droogte, hitte, een stijgende zeespiegel en extreme buien. In de aanloop er naartoe vonden in 2020 allerlei ‘Act & Adapt‘-evenementen plaats, culminerend in de Klimaatadaptatieweek Groningen, die plaats vond van 19 tot en met 25 januari, startsein voor en van de Top.
Bijna een uur lang NOS-televisie over door Nederland georganiseerde internationale Klimaattop – primetime!
Nadat in Groningen kosten noch moeite gespaard werden om klimaatadaptatie bij het grote publiek onder de aandacht te brengen, nam de NOS het stokje over door op de eerste dag van de klimaatadaptatietop bijna een uur lang uit te zenden vanuit het World Forum in Den Haag en het Afsluitdijk Wadden Center. Verslaggevers Herman van der Zandt en Malou Petter nemen je vanuit deze twee locaties mee met gasten, reportages, bijzondere voorbeelden en uitleg over hoe we ons kunnen aanpassen aan een veranderend klimaat. Het woord is vooral aan jongeren en (jonge) wetenschappers die werken aan het Nederland van de toekomst.
NOS Klimaattop, Seizoen 1 Aflevering 1, 20:30 uur (49:33 minuten), 25 januari 2021.
Delfzijl als voorbeeld voor de rest van de wereld in strijd tegen zeespiegelstijging
De aangelegde kwelders bij Delfzijl vormen een prachtige blikvanger op de Klimaattop-Adaptatie, zegt Trouw-journalist Onno Havermans op de openingsdag van de CAS Summit-2021. De pionierkwelder van 15 hectare is in 2018 aangelegd, met zand uit de vaargeul in de riviermonding van de Eems-Dollard. en maakt onderdeel uit van het Marconi-project van Eems Dollard 2020-2050. Ook het slib voor de toplaag komt uit het gebied zelf.
Kunst en Landschap is op dit moment bezig een en ander rond dit veelzijdige project, in breed (Wadden)perspectief en in samenhang met andere klimaatadaptieve projecten in – voornamelijk – de noordelijke delta, voor je ‘op een rijtje’ te zetten. Binnenkort verschijnt daar een speciaal ‘blogboek‘ over. Al deze projecten hebben gemeen dat er gezocht wordt naar oplossingen waarbij (integraal en interdisciplinair) ‘gebouwd wordt met de natuur’ – ‘Building with Nature‘.
Tijdens een wandeling op Terschelling in het late voorjaar van 2021 vertelt wetenschapper Klimaatadaptatie en Water bij kennisinstituut Deltares en de Universiteit Utrecht, Marjolijn Haasnoot, haar kinderen over het samenspel van water, zand en natuur. Met trots legt ze uit wat Nederland heeft gedaan om te kunnen leven in de delta. Soms vechtend tegen het water met dijken en keringen, maar ook samenwerkend met het water door het uit te nodigen en ruimte te geven. Met enige zorg vertelt ze echter ook over wat ons in Nederland en in andere kustgebieden te wachten staat. Gelukkig ontwikkelt de wetenschap wat betreft adaptatie aan zeespiegelstijging verschillende strategieën. Haasnoot legt ze je hieronder in het kort aan je uit.
Een in Nederland gestart initiatief, ‘EcoShape‘, ontwikkelt en deelt kennis (wereldwijd) over Building with Nature: een nieuwe benadering van waterbouw die de krachten van de natuur benut ten behoeve van milieu, economie en samenleving. EcoShape is een stichting naar Nederlands recht die het publiekprivate innovatieprogramma Building with Nature beheert. Kennis wordt ontwikkeld via pilots, waarin Building with Nature (Nature Based Solutions) wordt gerealiseerd en bewaakt. Op basis van de monitoringresultaten worden richtlijnen voor replicatie en opschaling ontwikkeld en verspreid via hun website. Ontdek EcoShape’s filosofie, en zie hoe je kunt bouwen met de natuur.
Building with Nature – Creating implementing and upscaling Nature based Solutions, EcoShape, 25 januari 2021.
Met een ‘Climate Risk Overview’ komen tot ‘Climate Adaptation Solutions’ met behulp van een ‘Knowledge Hub’
Doel van de Climate Adaptation Summit (CAS) is om de inspanningen van de wereld om zich aan te passen aan de onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering te versnellen, te innoveren en op te schalen. CAS-2021 brengt een reeks deelnemers samen en komt tegemoet aan de oproep van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, António Guterres, voor ‘meer concrete plannen, meer ambitie van meer landen en meer bedrijven’ om de wereld klimaatbestendiger te maken.
Een van de bedrijven die aan Guterres‘ oproep gehoor geeft, is Van Oord, een Nederlands familiebedrijf met meer dan 150 jaar ervaring als internationale maritieme aannemer, en één van de consortiumpartners van het hierboven beschreven EcoShape. Klimaataanpassing is voor Nederlandse bedrijven economisch een interessant thema, niet in de laatste plaats, vanwege onze ‘roots’ – de manier waarop we ons sinds eeuwen weren tegen een stijgende zeespiegel en die ons daarmee internationale allure geeft.
Het bedrijf lanceert – mede daarop bogend – een ‘drietrapsraket-voorstel’ om het komende decennium aan de slag te gaan: het wil met behulp van een ‘Climate Risk Overview‘ komen tot ‘Climate Adaptation Solutions‘ en kennis moet gebundeld worden in een ‘Knowledge Hub‘. Voor wat betreft de (noodzakelijke) financiering – niet onbelangrijk natuurlijk, er is veel extra geld nodig tegen de onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering – vertrouwt men op publiek-private samenwerking en een actieve(re) rol van het IMF en de Wereldbank. Video start op 1 minuut 50.
Livestream Van Oord – Climate Adaptation Summit (CAS), van Oord, 25 januari 2021.
Pijnlijke onrechtvaardigheden van klimaatverandering
Een van de pijnlijke onrechtvaardigheden van klimaatverandering is dat de rijke landen het probleem hebben veroorzaakt, terwijl de arme landen er het hardst door worden getroffen. Dat zegt Paul Luttikhuis in ‘Mens kan er niet meer omheen: aanpassen aan klimaat moet‘ in het NRC. Volgens hem worden de gemaakte afspraken van ‘Parijs’ – er komt een klimaatfonds voor arme landen van 100 miljard dollar per jaar, te betalen door rijke landen – met voeten getreden. En dan ‘moet de discussie over ‘climate justice‘, de ethische en politieke schuld van rijke landen, en dus ook over schadevergoeding, nog beginnen’.
,,In Parijs werden in 2015 afspraken gemaakt over een klimaatfonds voor arme landen van 100 miljard dollar per jaar, te betalen door rijke landen. Dat bedrag wordt nog niet gehaald. De landen leggen de verantwoordelijkheid onder het mom van ‘publiek-private initiatieven’ deels bij het bedrijfsleven.”
Voor Nederland is aanpassing aan klimaatverandering een succesvol verdienmodel. Zolang Nederland echter de eigen uitstoot van broeikasgassen niet onder controle krijgt, is dit model pervers. Dat zeggen Daniëlle Hirsch, directeur van milieuorganisatie Both ENDS (ze staat op plek 16 van de kandidatenlijst van GroenLinks voor de Tweede Kamerverkiezingen) en Pieter Pauw, onderzoeker bij de Frankfurt School of Finance and Management. Lees hier hun opiniestuk in het NRC dat verscheen op de slotdag van de Climate Adaptation Summit-2021.
Landen maken een rommeltje van de klimaatfinanciering bedoeld voor ontwikkelingslanden. Er is geen goeie transparante rapportage en er is slechte controle. Ook is het niet altijd duidelijk of gefinancierde klimaatprojecten de gewenste resultaten boeken. Dat blijkt uit verschillende rapporten en wordt bevestigd door experts aan journalisten van Nieuwsuur, Renee van Hest en Marijn Duintjer Tebbens. Oorzaak: het ontbreken van definities en boekhoudkundige regels. Ze spraken onder andere met Pieter Pauw, een van de schrijvers van het opiniestuk hierboven.
Pauw is mede-auteur van het VN-rapport Adaptation Gap report 2020. Jaarlijks brengt dit rapport in kaart hoe de mens zich wereldwijd aan de klimaatverandering aanpast. In het rapport staat letterlijk: ‘Op dit moment is het onmogelijk de vraag te beantwoorden of er ook daadwerkelijk 100 miljard euro is gemobiliseerd’.
,,Het is absoluut een voordeel voor industriële landen als er geen duidelijke boekhouding is over klimaatfinanciering.”
Pieter Pauw
Rijke landen moeten hun financiële verplichtingen nakomen om klimaatcrisis aan te pakken
Volgens de secretaris-generaal van de VN-Klimaatconferentie, Patricia Espinosa, moeten rijke landen hun financiële verplichtingen nakomen om de klimaatcrisis aan te pakken. De belofte van $ 100 miljard per jaar werd voor het eerst gedaan in 2009, tijdens de klimaatconferentie in Kopenhagen , en werd herhaald bij de goedkeuring van het Akkoord van Parijs van 2015. We zullen zien wat er gaat gebeuren richting ‘Glasgow‘ in november 2021 (Cop26, red.)
Climate Adaptation Summit Global Wrap-Up, CAS TV, 26 januari 2021.
Deltafacts: altijd de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit
Nederland ligt in een delta van vier internationale rivieren. Zelfs in de droge zomers van 2018 en 2019 stroomde er water door die rivieren en stond er water in de sloten. Waar maken we ons druk om, hoor je sommigen zeggen; het valt toch allemaal wel mee?
Waterbeheerders en direct belanghebbenden weten wel beter. Zij kregen te maken met beperkt scheepvaartverkeer, beregeningsverboden, droogvallende beken, verdorde natuur, blauwalgen, ondergelopen straten, verzilting en oogstschade. En dat terwijl wij Nederlanders bekend staan om ons waterbeheer.
Om natuurlijke omstandigheden te beheersen en die te verbeteren, en om dat ook in de toekomst te kunnen blijven doen, zijn innovatie en kennisontwikkeling onontbeerlijk. De Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA), een kenniscentrum van de regionale waterbeheerders (veelal de waterschappen), speelt daarbij sinds 1971 een belangrijke rol.
Als je altijd goed op de hoogte wilt zijn van de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit, raad ik je aan hun Deltafacts-pagina te bezoeken. Je kunt er gericht je vragen stellen.
VPRO-Tegenlicht: Waterlanders
Bekijk hier de uitzending ‘Waterlanders‘ van VPRO-Tegenlicht van 22 september 2019. Met daarin verwachtingen van en oplossingsvoorstellen voor, maar ook kansen die benut kunnen worden bij zeespiegelstijging. Klik op de illustratie hieronder voor de reportage en een stortvloed aan achtergrondinformatie.
Moeten we Zeeland opgeven om Nederland te redden?
Nederland geniet een internationale status op het gebied van waterbeheersing. We zijn goed met water. Het is misschien wel het enige waar we onze overheid blind op vertrouwen. Is dat wel terecht?
Bij datzelfde VPRO-Tegenlicht verkenden ze alvast een aantal toekomstscenario’s voor als we te maken (kunnen) krijgen met ongekend hoge waterstanden. Moeten we bijvoorbeeld Zeeland opgeven om Nederland te redden? Vele Meet Ups (hopelijk vanaf 2022 in samenwerking met Kunst en Landschap) zullen er de komende jaren aan gewijd worden. Tegenlicht ging in maart (2020, red.) weer van start met hun prachtige onderzoeksjournalistieke reportages. Hieronder de trailer.
Heel Europa beschermd door één Noordzee-dijk
Zeeland opgeven alleen is niet voldoende volgens oceanograaf van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), Sjoerd Groeskamp. ,,Als we niets doen aan de zeespiegelstijging, dan zal op termijn Amsterdam niet meer bestaan, en Rotterdam is dan ook niet veilig meer. En schrap half Nederland eigenlijk maar van de kaart”, aldus de aankondiging van het televisieprogramma Op1.
Om dit rampscenario te voorkomen, bedenkt Groeskamp een plan: een soort afsluitdijk van Frankrijk tot aan Groot-Brittannië en van Groot-Brittannië tot aan Noorwegen. Heel Europa beschermd door één ‘Noordzee-dijk‘.
Oceanograaf Sjoerd Groeskamp wil Noordzee afsluiten om Europa te beschermen tegen stijgend zeewater, Op1, 17 februari 2020.
Maak van de Noordzee een badkuip
Op zaterdagochtend 29 februari licht Groeskamp zijn ‘megalomane, wellicht onontkoombare plan’ toe bij Mieke van der Weij in het radioprogramma Nieuwsweekend:
,,Twee dammen met een lengte van in totaal 637 kilometer tussen Bretagne, via de Shetland-eilanden naar Noorwegen. Het kan over vijftig jaar de enige oplossing zijn om 25 miljoen Europeanen te beschermen tegen de gevolgen van de verwachte zeespiegelstijging.”
Tekst: redactie Nieuwsweekend
Klik op Mieke om de uitzending te bekijken en te beluisteren.
Mieke van der Weij in gesprek met oceanograaf Sjoerd Groeskamp, radiogrogramma Nieuwsweekend, 29 februari 2020.
Samenwerking tussen kunst en wetenschap leidt tot groter publieksbereik
Megalomaan idee: giga-dijk in Noordzee, Z zoekt uit, RTL Z, 11 februari 2020.
Sjoerd Groeskamp trok met zijn plan (de ‘broodnodige’) media-aandacht tot ver over onze landsgrenzen. Als je wilt weten hoe ver, en je je verder wilt verdiepen in het (ontstaan van het) Northern European Enclosure Dam (NEED)-plan, raad ik je aan zijn websitete bezoeken. Hij heeft het allemaal prachtig in kaart gebracht – je vindt er een schat aan informatie over (zijn onderzoek aan) zeespiegelstijging in relatie tot klimaatverandering. Ik vond deze wel aardig; een kleine anderhalf miljoen mensen bekeken de video – de reclame vooraf, moet je maar voor lief nemen:
,,Wetenschappers uit Nederland en Duitsland hebben voorgesteld om twee enorme dammen te bouwen om zo’n 25 miljoen mensen te beschermen tegen de stijgende zeespiegel… Is dit plan haalbaar of is het zo overweldigend en onrealistisch als het lijkt?”
CaspianReport
Dutch proposal to dam the North Sea, CaspianReport, 24 februari 2020.
Grasduinend op zijn site werd ik getroffen door onderstaand filmpje, een ‘Argo-stop-motion-animatie‘ die bedoeld is om kinderen (en volwassenen) te inspireren om zich bezig te houden met mariene wetenschap. Het is tegelijkertijd eigenzinnig, leuk en informatief. De animatie legt uit wat een Argo-vlotter is, hoe deze werkt en hoe de verzamelde gegevens van het apparaat ons helpen de oceaancirculatie en het klimaat te begrijpen.
Niet alleen de video greep me bij de lurven, ook Groesbeek’s ‘verantwoording‘ – hij onderstreept ondubbelzinnig (het belang van) de relatie tussen kunst, wetenschap, onderwijs en publieksbereik. Dat sterkt me in mijn opvattingen dat ik met het initiatief ‘Kunst en Landschap‘ een goede weg ben ingeslagen.
‘Plan: megadam bouwen die Noordzee afsluit en beschermt tegen zeespiegelstijging’
De dam draagt bij om te visualiseren wat er zou kunnen gebeuren als we niets aan klimaatverandering doen, zegt Sjoerd Groeskamp precies een jaar later, op 8 februari 2021, tegen Rogiér Dankerlui die een (korte) reportage over Groeskamp’s megadam maakt voor NH Nieuws.
Plan: megadam bouwen die Noordzee afsluit en beschermt tegen zeespiegelstijging, Rogiér Dankerlui, NH Nieuws, 8 februari 2021.
Sjoerd Groeskamp uitgenodigd voor keynote-lezing Nederlands Earth-Science Congres-2021
Hieronder kun je kijken naar een keynote-lezing die Sjoerd Groeskamp gaf voor het Nederlands Earth-Science Congres (NAC) in de zomer van 2021. Hij is in het Engels, verontschuldigt Groeskamp zich op Facebook op 26 oktober 2021, maar niet technisch (denkt hij). Hij beschouwt zijn presentatie van april’21 als ‘oud’, omdat de (voorlopige versie van het) IPCC-zomerrapport in augustus volgens hem nieuwe inzichten hebben opgeleverd, maar zeker niet achterhaald: ‘hij dekt alles’.
Inivted keynote talk Sjoerd Groeskamp for NAC, Nederlands Aardwetenschappelijk Congres, 8 april 2021.
Nordsjøen dike; Nederland begint aan de bouw van een 600 kilometer lange dijk om de Noordzee
Illustrator Veerle van Herk raakte kort na de lancering van Sjoerd Groeskamp’s Northern European Enclosure Dam gefascineerd door dit immense dijkenproject. Ze ging aan de slag en werkte een aantal maanden hard aan een filmplan voor ‘Nordsjøen dike‘, waarmee ze onlangs afstudeerde aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam.
Dat plan wil ze graag uitwerken en ‘omzetten’ in een korte en absurdistische film, die ze wil realiseren met de hulp van een groep talentvolle Rotterdamse filmmakers die haar filmdebuut naar een hoger niveau moet tillen. Dat doet ze onder andere via ‘hét platform voor crowdfunding in de creatieve sector’ voordekunst.nl.
Nordsjøen dijk, Voordekunst, augustus 2020.
Van Herk dacht met zo’n € 4.500 aan donaties uit de brand te zijn. Op het moment van schrijven en met nog vijf dagen te gaan heeft ze dat doelbedrag al bereikt en probeert ze nu de € 5.500 te halen. Ik vermoed dat de confetti binnenkort wel voor de tweede keer over de voordekunst-pagina zal dwarrelen.
Lees hier alles over haar filmproject: Nordsjøen dike. Doneren mag natuurlijk. Ook via het Haarlems Weekblad kom je meer over dit prachtige project van de oorspronkelijk Haarlemse Veerle van Herk te weten.
Hoe ver kunnen we gaan in deze maakbare wereld? Veerle van Herk te gast bij Mirthe van der Drift in radioprogramma Fris!
Je kunt Veerle en haar plan zelfs beluisteren: ze was op zondagochtend 23 augustus 2020 te gast bij Mirthe van der Drift in het NPO 1-radioprogramma ‘Fris!‘ Klik op de illustratie hieronder om de uitzending te beluisteren.
De film én het beeldend werk zullen in het najaar van 2020 worden vertoond op verschillende locaties in Rotterdam en onderdeel zijn van de afstudeerexpositie van de Willem de Kooning Academie. Daarnaast hoopt Veerle van Herk haar project op diverse plekken te kunnen exposeren om zo het vraagstuk rondom de stijgende zeespiegel een platform te bieden.
Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging
,,Nederland moet ingrijpend op de schop als het zich wil beschermen tegen een mogelijk extreem stijgende zeespiegel. De kans op zo’n scenario wordt nu nog klein geacht, maar is niet ondenkbaar”, schrijft Marcel Aan de Brugh in het NRC van 30 september 2019. (Dit artikel vind je hieronder, red.)
Kennisinstituut Deltares publiceerde diezelfde dag, in samenwerking met een aantal universiteiten en het Planbureau voor de Leefomgeving, een belangrijk rapport: ‘Verkenning Deltares – Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging‘. De verkenning moet gezien worden als een eerste studie, een gedachtenexperiment, door een groep experts op het gebied van deltatechnologie en -beheer naar de opties die er zijn om het hoofd te bieden aan zeer grote, snelle zeespiegelstijgingen in de komende 100 tot 200 jaar. Daarin worden vier opties voor de toekomst verkend. Het rapport verscheen in opdracht van deltacommissaris Peter Glas – en bundelt 180 plannen, verzameld uit heel Nederland..
Ook studenten dachten en werkten mee. Ze kwamen in de zomer van 2019 uit alle hoeken van Nederland bij Deltares bijeen voor een heuse ‘Hackaton‘ over de gevolgen van (snelle(re)) zeespiegelstijging. Een van hen was promovendus Kees van Ginkel, die van dit tweedaagse evenement een leuke vlog maakte. Klik overigens ook even op KustWikidee, dat presenteert ideeën en plannen voor kustontwikkeling en adaptatie aan zeespiegelstijging.
Klimaatvlog 3: Hackathon zeespiegelstijging, Kees van Ginkel, 15 juli 2019.
Adaptatie aan zeespiegelstijging
Er ‘moeten’ dus zo’n 180 (oude en nieuwe) plannen worden geanalyseerd. Deze plannen zijn vooralsnog gecategoriseerd aan de hand van vier oplossingsrichtingen:
Beschermen-gesloten: beschermen van de kust tegen overstromingen en erosie middels harde of zachte maatregelen, zoals keringen, zandsuppletie of wetlands. Rivierarmen worden afgesloten (met dammen of stormvloedkeringen)
Beschermen-open: idem als boven, maar de rivieren blijven in open verbinding met de zee
Zeewaarts: creëren van nieuw, hoger en zeewaarts gelegen land om de delta tegen gevolgen van overstroming te beschermen
Meebewegen: verkleinen van de kwetsbaarheid voor de gevolgen van een hogere zeespiegelstijging door water- of zouttolerant landgebruik (e.g. gebouwen op palen), ophogen van land, ruimtelijke planning en/of migratie
Klik op de illustratie om de vier oplossingsrichtingen (adaptatiepaden) afzonderlijk te bekijken.
Marjolijn Haasnoot, senior onderzoeker bij Deltares, legt hieronder uit hoe adaptatiepaden plannen- en beleidsmakers kunnen helpen bij het omgaan met onzekerheden. Deze aanpak brengt verschillende toekomstscenarios in beeld en helpt knikpunten te bepalen.
Elk van de vier opties vraagt dus harde, ingrijpende keuzes. Worden bijvoorbeeld delen van Nederland geëvacueerd of teruggegeven aan de zee? Of legt Nederland nieuwe eilanden aan voor de kust die een ‘mega-investering’ en gigantische hoeveelheden zand vragen? Marcel Aan de Brugh bespreekt in ‘Nederland moet ingrijpend veranderen om zeespiegelstijging op te vangen‘ alle opties. Fijn dat het NRC onderaan dit artikel vijf andere lezenswaardige, aan zeespiegelstijging gerelateerde, bijdragen opgenomen heeft. Je boft maar.
Zwartste scenario zeespiegelstijging steeds realistischer
,,Maatregelen om klimaatverandering te beperken en voorbereiding op de gevolgen van zeespiegelstijging worden steeds urgenter”, is de reactie van diezelfde Marjolijn Haasnoot op 25 augustus 2020 in H2O, een uitgave van het Koninklijk Nederlands Waternetwerk, op een artikel, ‘Earth’s ice imbalance‘, van onderzoekers van de universiteiten van Leeds, Edinburgh en het University College London.
,,Dit onderzoek, dat voor het eerst het smelten van ijs op integrale wijze in kaart brengt, maakt aan veel onduidelijkheid een einde.”
Groenland, de naam van het land lijkt een voorbode te worden van hoe het land er in de toekomst uit gaat zien, hoor je op de voice-over in onderstaande video van RTL Nieuws. Hoe groen gaat Groenland worden? Maurice van Tiggelen, onderzoeker aan de Universiteit Utrecht, geeft het antwoord op die vraag, en geeft daarbij aan dat – ook als we op ‘miraculeuze’ wijze de klimaatverandering weten te stoppen – het nog wel een tijdje gaat duren voordat de Groenlandse landschappen (weer) in balans zijn.
Groenland wordt steeds groener en dat is slecht nieuws, RTL Nieuws, 28 augustus 2020.
Dramatische beelden tonen enorm stuk ijs dat langzaam loskomt van Groenlandse gletsjer
Je kunt er niet direct via deze site naar kijken, maar als je hier klikt, krijg je beelden te zien van een enorm stuk ijs dat afbrokkelt van een Groenlandse gletsjer. Ze zijn in juli 2013 door ‘Hans T.’ geschoten. Hij brengt zijn video via Newsflare aan de man. (Newsflare biedt videomakers de gelegenheid om beelden te tonen aan een wereldwijd publiek.)
Kans groot dat Groenlandse ijskap tot ver na het jaar 2100 blijft smelten
Zelfs als we vandaag nog stoppen met het uitstoten van broeikasgassen is de kans groot dat de Groenlandse ijskap tot ver na het jaar 2100 blijft smelten. Tot die voorzichtige conclusie komen onderzoekers in het blad PLOS ONE. Dat meldt Caroline Kraaijvanger op 19 januari 2022 in Scientias. Ze baseren zich op een computermodel waarmee de impact die klimaatverandering op de Groenlandse ijskap heeft, gesimuleerd kan worden. Met behulp van dit model brachten de onderzoekers de reactie van de Groenlandse ijskap op de huidige klimaatverandering en vroegere klimaatveranderingen (die in de afgelopen 125.000 jaar plaatsvonden) in kaart.
VN-beschermheer Lewis Pugh waarschuwt met ‘de koudste duik ter wereld’ dat er zonder poolijs geen leven op aarde is
Er gebeurt nooit iets, als je het niet eerst visualiseert, zegt Lewis Pugh op zijn website, daarmee een van de hoofdpijlers van Kunst en Landschap benadrukkend: geloven in de kracht van verbeelding. Pugh is VN-oceaanbeschermheer en richtte de Lewis Pugh Foundation op om de oceanen te behouden voor een vreedzame en duurzame toekomst.
Meer dan 15 jaar zet Lewis zijn leven op het spel door in poolgebieden te zwemmen om daarmee campagne te voeren voor beschermde mariene gebieden in de Arctische en Antarctische wateren. Zijn mantra: zonder poolijs is er geen leven op aarde.
Op 7 september 2021 neemt Pugh als eerste persoon ter wereld een meerdaagse duik in de Ilulissat Icefjord, ’s werelds snelst bewegende gletsjer, in Groenland. Later dat jaar spreekt hij op de VN-klimaatconferentie (COP26) in Glasgow, die van 31 oktober tot 12 november plaatsvindt. Zijn verhaal over zijn duik gebruikt hij op dat wereldtoneel om bij de wereldleiders de snelheid van klimaatverandering te benadrukken; hij dringt er bij hen op aan (veel) sneller actie te ondernemen.
,,Niemand zal aan klimaatverandering ontsnappen. Het zal elk wezen op deze planeet beïnvloeden, groot of klein.“
Lewis Pugh
Op zijn website visualiseert Lewis Pugh de klimaatcrisis aan de hand van beelden van Adam LeWinter en regisseur Jeff Orlowski, die op 28 mei 2008 een historisch uiteenvallen op de Ilulissat-gletsjer in West-Groenland vastlegden. Het afkalven duurde 75 minuten, de gletsjer trok zich zo’n anderhalve kilometer terug over een afkalfvlak van zo’n vijf kilometer breed. De hoogte van het ijs is ongeveer een kilometer – 100 tot 130 meter boven water, de rest onder water. Als dit geen indruk maakt…
“CHASING ICE” captures largest glacier calving ever filmed – OFFICIAL VIDEO, Exposure Labs, 14 december 2012.
Ongeveer een maand voor aanvang van de COP26 in Glasgow was Pugh via een online verbinding te gast bij Sky News. Daar bracht hij zijn missie van de foundation goed over het voetlicht: zonder poolijs is er geen leven op aarde!
,,Verandering wordt gedreven door individuen, niet door instellingen. Daarom wordt onze Foundation aangedreven door geïnspireerde individuen en toegewijde kleine teams.“
Lewis Pugh
Ice swimmer Lewis Pugh’s stark climate warning: without polar ice, there is no life on earth, Sky News, 14 september 2021.
Groenlandse ijskap smelt sneller dan ooit eerder gemeten
Ook de NOS zet in aanloop naar de klimaattop in Glasgow, in navolging van meerdere (internationale) mediakanalen, het snelle smelten van de ijskap op de agenda. Correspondent Rolien Créton reisde af naar Groenland om de klimaatcrisis in meerdere reportages te verslaan.
Groenland: onze correspondent in de frontlinie van klimaatverandering, NOS, 23 oktober 2021.
Het is een symptoom van klimaatverandering dat de opwarming van de aarde ook nog eens kan versterken
De cryosfeer is een verzamelnaam voor alle gebieden op aarde waarin water voorkomt in de vorm van sneeuw, (zee)ijs of permafrost. Dat de cryosfeer te lijden heeft onder klimaatverandering is overduidelijk, zo stelt Caroline Kraaijvanger in Scientias op 5 juli 2021. Zo hebben talloze studies aangetoond dat gletsjers dunner worden. Ook zijn er veel onderzoeken die uitwijzen dat de ijskappen krimpen. En weer andere studies onthullen dat zee-ijs verdwijnt.
Maar in al die eerdere studies richtten onderzoekers zich telkens op een specifiek deel van de cryosfeer. Bijvoorbeeld: de Groenlandse ijskap of het Arctisch zee-ijs. Nog nooit is gekeken naar de impact die klimaatverandering op de complete cryosfeer heeft. Een nieuw onderzoek – verschenen in het blad ‘Earth’s Future‘ – brengt daar echter verandering in.
‘Antarctica-expeditie moet kennis over smeltrisico Thwaites-gletsjer vergroten’
Beeld: screeshot K&L/RR
Iets verder van huis en nagenoeg onbereikbaar voor mensen speelt zich een nog meer alarmerend proces af: het wegsmelten van de Thwaites-gletsjer, een van de meest instabiele gletsjers van Antarctica.
Op 22 januari 2022 meldt Heleen Ekker voor NOS dat een Brits-Amerikaanse expeditie met een vloot onderwaterrobots en 32 internationale wetenschappers in Antarctica is om onderzoek te doen naar de gevolgen van de opwarming van de aarde voor deze Thwaites-gletsjer. De gletsjer, even groot als Groot-Brittannië, baart klimaatonderzoekers zorgen. Met satellietbeelden is namelijk vastgesteld dat ijsplaten vóór de gletsjer de laatste jaren steeds grotere scheuren vertonen, waardoor uiteindelijk het landijs van de gletsjer sneller in zee zou kunnen stromen.
De Thwaites-gletsjer is kwetsbaar, omdat grote drijvende ijsplaten in contact staan met het opwarmende oceaanwater. Deze ijsplaten fungeren als een soort kurk of plug, en houden het landijs van de gletsjer op z’n plaats. Het warmere zeewater doet de ijsplaten van onderaf smelten. Gevreesd wordt dat als de ijsplaten weg zijn, de gletsjer sneller de zee in stroomt. Het proces lijkt zich te versnellen, waardoor mogelijk al binnen vijf tot tien jaar sommige ijsplaten kunnen versplinteren. Als de gletsjer volledig zou wegsmelten betekent dat 65 centimeter zeespiegelstijging in de komende eeuwen. Deze ontwikkelingen in Antarctica kunnen grote consequenties hebben voor (met name) Nederland.
Om je van deze ontwikkelingen de komende jaren goed op de hoogte te houden, heeft Kunst en Landschap een speciale afspeellijst aangemaakt op haar YouTube-kanaal: ‘Doomsday’ Thwaites-gletsjer. De video hieronder kom je daarin uiteraard ook tegen:
International Thwaites Glacier Collaboration: What is happening at Thwaites Glacier?, British Antarctic Survey, 11 oktober 2021.
Het alarmerende nieuws is uiteraard ook tot de (uitstekende) klimaatjournalisten van NU.nl doorgedrongen. Ze maakten een mooie compilatie van beelden van en over de Thwaitesgletsjerop Antarctica. Klik op onderstaande illustratie voor een video met prima uitleg over waarom het smelten van de gletsjer zulke grote gevolgen kan hebben, ook voor ons land.
Waarom wetenschappers deze cruciale gletsjer goed in de gaten houden, NU.nl, 8 februari 2022.
Warmer water van honderden kilometers verderop tot in binnenland van noordpoolgebied doorgedrongen
Arctisch zee-ijs wordt niet alleen bedreigd door het smelten van ijs aan de randen, een studie uit 2018 heeft aangetoond: warmer water dat honderden kilometers verderop is ontstaan, is diep in het binnenland van het noordpoolgebied doorgedrongen. Die ‘gearchiveerde’ warmte, die momenteel onder het oppervlak vastzit, heeft het potentieel om het hele zee-ijspakket van de regio te laten smelten als het de oppervlakte bereikt, zeggen onderzoekers. De studie verscheen online op 29 augustus 2018 in het tijdschrift Science Advances.
Kleinere gletsjers op Antartica smelten sneller dan verwacht
Ook een groep kleinere gletsjers op Antarctica smelt sneller dan verwacht. Dat heeft de Duitse ruimtevaartorganisatie (DLR) samen met internationale onderzoekers vastgesteld met een analyse van satellietbeelden van het gebied. Hun onderzoek is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Geoscience.
De kleinere gletsjers met de namen Pope, Smith en Kohler zijn de afgelopen 30 jaar aanzienlijk dunner geworden. Het punt waarop de ijsplaten van de gletsjer gaan drijven is verder landinwaarts getrokken. Een groter deel van de gletsjers is namelijk van onderaf blootgesteld aan warm oceaanwater. Bij de Pope-gletsjer is dat bij dit onderzoek voor het eerst aangetoond. Het punt waarop de gletsjer ging drijven was in drie maanden in 2017 zo’n 3,5 kilometer teruggetrokken.
Pope, Smith en Kohler zijn de kleine broers en buren van de Thwaites-gletsjer en Pine Island. ,,Dit onderzoek bevestigt wat er op dit moment in het hele gebied gebeurt”, vertelt hoogleraar Michiel van den Broeke van de Universiteit Utrecht. De ijsplaten in het gebied worden dunner door de warmere oceaan. Het ijs afkomstig van het land van Antarctica zorgt voor een zeespiegelstijging als het in de oceaan belandt. Collega-onderzoeker Bert Wouters van de Universiteit Utrecht en de TU Delft: ,,Dit onderzoek toont weer aan dat het smelten van de gletsjers sneller gaat dan verwacht. Bovendien is het ook wel een analogie voor wat er op de grote gletsjers zoals Thwaites nu gebeurt.”
‘Hoeveel rampen zijn er nodig voor een cultuuromslag?’
Het klimaatgevaar neemt toe, maar nog steeds missen we de drang om écht anders te gaan leven. Wat is er voor nodig om een cultuurverandering plaats te laten vinden, vraagt Tegenlicht-programmamaker Britta Hosman zich af. De échte uitdaging de komende jaren ligt in het leren leven met minder. Dat zei schrijver Amitav Ghosh in 2017 in gesprek met Hosman.
Een gesprek dat nog steeds zó actueel is, dat het VPRO-programma het opnieuw in het voorjaar van 2021 onder de aandacht brengt. ,,Als de pandemie een test was om wakker te worden, dan zijn we in ieder geval gezakt.”: ‘Hoeveel rampen zijn er nodig voor een cultuuromslag?‘
Natuurlijk is de klimaatcrisis vooral een probleem op beleidsniveau, zegt Ghosh, maar fundamenteler is de vraag waarom we dingen blijven willen die onze aarde om zeep helpen.
,,Iedereen wil deel uitmaken van het goede leven. We zijn als een kalkoen voor Thanksgiving. We worden lekker volgestopt maar op een dag gaat de kop eraf.”
Amitav Ghosh, schrijver (India)
‘KNMI stelt verwachte zeespiegelstijging Nederland naar boven bij: tot 1,2 meter in 2100’
De zeespiegelstijging voor de kust van Nederland kan extremer worden dan eerder gedacht, meldt Maartje Bakker op 25 oktober 2021 in de Volks-krant. Bakker spreekt Sybren Drijfhout, klimaatexpert bij het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI). Als de uit-stoot van broeikasgassen onverminderd blijft toenemen, ligt een stijging van 1,2 meter in 2100 binnen bereik (ten opzichte van begin deze eeuw). Eerder leek het ondenk-baar dat de zeespiegel meer dan één meter zou stijgen.
Dat staat in het Klimaatsignaal’21, een rapport waarvoor het KNMI heeft uitgezocht wat het gezaghebbende IPCC–klimaatrapport (zomer 2021) betekent voor Nederland. In dit IPCC-rapport, waarover hieronder (veel) meer, zetten honderden wetenschappers van over de hele wereld de laatste inzichten over het klimaat op een rij.
,,We hebben meer rekening gehouden met de onzekerheid die er zit in de verschillende klimaatscenario’s. Ook de laatste inzichten over Antarctica leidden ertoe dat we de verwachtingen naar boven hebben bijgesteld. Verder nemen we nu voor het eerst bodemdaling mee.“
Sybren Drijfhout, klimaatexpert KNMI
KNMI komt in navolging van IPCC-zomerrapport met alarmerend rapport: ‘Klimaatsignaal’21’
Het klimaat verandert – ook in Nederland. Dat zal ook jou niet zijn ontgaan. Zo komen sommige situaties vaker voor (hitte) en andere situaties juist minder vaak (strenge vorst). Extreem weer blijft hangen in ons geheugen. Zo zullen we de indringende beelden van de overstromingen en wateroverlast na de ongekend hevige regenval op 13 en 14 juli 2021 in Nederland, Duitsland, België en Luxemburg niet snel vergeten. Het aantal slachtoffers (meer dan 200) en de materiële schade (honderden miljoenen, in Duitsland gaat het in de miljarden lopen) waren groot.
Het KNMI brengt in navolging van het alarmerende IPCC-zomerrapport (nogmaals; dit (imposante) rapport van het internationale klimaatpanel van de Verenigde Naties wordt hieronder uitgebreid beschreven) het Klimaatsignaal’21 uit, om antwoord te geven op vragen als: in welke mate is het klimaat al veranderd? Wat is eigenlijk normaal voor de tijd van het jaar? En waar moeten we in de toekomst rekening mee houden?
KNMI Klimaatsignaal’21, KNMI, 25 oktober 2021.
Klimaatverandering in Nederland heeft een steeds grotere impact op onze samenleving
Met dit rapport geeft het KNMI (opnieuw) het signaal af dat het klimaat (ook) in Nederland snel verandert. Ook benadrukt het instituut dat klimaatverandering in Nederland een steeds grotere impact heeft op onze samenleving. Daarmee wordt eens te meer onderstreept hoe belangrijk het is om – samen met andere landen – de uitstoot van broeikasgassen fors te verminderen. Alleen dan zullen we volgens de organisatie de gevolgen van klimaatverandering, zoals toenemende hitte, droogte, extreme neerslag en zeespiegelstijging voor Nederland kunnen beperken.
Onderstaande infographic, die het Klimaatsignaal’21 in een notendop weergeeft, is clickable gemaakt, zodat je ook de ‘kleine letterjtes’ kunt lezen.
Reactie Deltacommissaris Peter Glas op KNMI-rapport Klimaatsignaal’21
Op elkaar afgestemd of niet, nog dezelfde dag, 25 oktober 2021, komt deltacommissaris Peter Glas met een reactie op het Klimaatsignaal’21-rapport van het KNMI. Niet raar, omdat dit signaalrapport directe consequenties zal hebben voor uitwerking en uitvoering van het Deltaprogramma (2022): waterkeringen versterken, de kustlijn onderhouden, zoetwatervoorraden in oppervlaktewater en grondwater behouden en een nieuwe balans vinden tussen vasthouden en afvoeren van regenwater in landelijk en stedelijk gebied. Het Deltaprogramma is overigens september 2021 net bijgesteld. Ik citeer Glas letterlijk:
,,Het KNMI-Klimaatsignaal’21 bevestigt dat het voor ons laaggelegen land essentieel is dat de CO2-emissies mondiaal omlaag gaan en dat we extra tempo moeten maken binnen het Deltaprogramma met de maatregelen waarmee we in 2050 weerbaar zijn tegen overstromingen, zoetwatertekorten en extreem weer.”
Peter Glas, deltacommissaris
Zeespiegelscenario’s KNMI laten zien dat eind deze eeuw bestaande aanpak Deltaprogramma mogelijk niet meer volstaat
De zeespiegelscenario’s van het KNMI laten zien dat eind deze eeuw de bestaande aanpak mogelijk niet meer volstaat, zegt de deltacommissaris, en meer ingrijpende keuzes voor het waterbeheer en ruimtelijke inrichting kunnen nodig zijn.
,,Deze nieuwste wetenschappelijke inzichten vergroten de urgentie om de voorbereiding op deze keuzes nu al ter hand te nemen.”
Peter Glas, deltacommissaris
Tegelijkertijd vindt Glas dat we er nu bij onze ruimtelijke inrichting al rekening mee moeten houden dat we onze strategieën op termijn moeten aanpassen en dus goed moeten kijken waar we bouwen en ervoor zorgen dat we dat op een toekomstbestendige manier doen.
Hoe? Daarover vertelt hij in de Kunst en Landschap-special:
In 2014 berekende het KNMI dat in 2100 de grens 1 meter zou zijn. De berekende zeespiegelstijging is nu dus naar boven bijgesteld, is de conclusie van de deltacommissaris in zijn uitgebreide toelichting op het Klimaatsignaal’21 van het KNMI. Op de lange termijn, zo stelt hij, wordt het verschil in zeespiegelstijging tussen niets doen aan de uitstoot van broeikasgassen en het voldoen aan het Klimaatakkoord van Parijs zeer groot. In 2300 kan dit verschil namelijk al oplopen tot vele meters.
Klik op de illustratie hieronder voor een uitgebreide toelichting en reflecties namens de deltacommissaris op zeespiegelstijging, extremere zomerbuien, langdurige droogte of hitte, rivieren, orkanen en stormen, stedelijk klimaat en op IPCC en KNMI-klimaatscenario’s.
‘Zeespiegel dreigt sneller te stijgen: ‘We gaan naar kritieke grens”
Zeespiegel dreigt sneller te stijgen: ‘We gaan naar kritieke grens’, NU.nl, 25 oktober 2021.
‘Controverse Don’t look up’
De film Don’t look up heeft tot allerlei controverses geleid, zegt Wouter van Dieren op 17 januari 2022 via LinkedIn. Klimaatactivisten herkennen de onwil van politici en media om hun alarmsignalen over te nemen. Klimaatcynici zien hysterie. Populisten en media-critici zien hun oordeel bevestigd dat de media de ware machthebbers zijn geworden. Dat de neerstortende komeet een parabel is voor de klimaatverandering is voor iedereen duidelijk. Maar nergens hebben we gelezen, gezien of gehoord – zo luidt zijn metaforische inleiding – dat die ‘klimaatkomeet’ over 100 jaar juist hier neerstort, in deze lage landen bij de zee.
Van 5 juni tot en met 31 oktober 2021 kon je een prachtige (familie)tentoonstelling over een verdwenen wereld in de Noordzee, een miljoen jaar geschiedenis, zien in het Rijksmuseum van Oudheden: ‘Doggerland‘. Conservator Luc Amkreutz neemt je mee in een rondleiding door de expositie en vertelt je onder andere over hoe mensen duizenden jaren geleden van Nederland naar Engeland konden lopen.
Als je alle cijfers optelt kom je op een zeespiegel verschil van 170 meter, vóór en na de laatste ijstijd. Dat staat ons ook te wachten, al duurt het nog 1000 jaar, met een eerste piek van enkele meters aan het einde van deze eeuw, zo vervolgt Van Dieren zijn relaas.
Die boodschap dringt niet door tot de media, en evenmin tot de politiek. Het klimaatdebat beperkt zich tot het getal van 1,5 graad Celsius temperatuurstijging als het ultieme doel voor 2050, alsof er daarna geen decennia of eeuwen volgen waarin dit land onder water zal verdwijnen. Het is de klimaatwetenschap volgens hem niet gelukt dat verhaal over het voetlicht te brengen, om redenen die in Don’t look up worden uitgemeten:
Bij de keuze voor nieuwe locaties voor woningbouw wordt nog nauwelijks rekening gehouden met het bodem- en watersysteem en de gevolgen van klimaatverandering, vooral die op de lange termijn. Naar schatting 820.000 nieuwe woningen zijn voorzien in overstroombare gebieden, gebieden met een slappe ondergrond of gebieden met een natte bodem. Het zijn locaties die kwetsbaar zijn voor overstromingen, wateroverlast, bodemdaling, maar ook voor droogte en hitte. Deze kwetsbaarheid zal door klimaatverandering toenemen, waarbij we steeds meer te maken krijgen met extreem weer, pieken in de rivierafvoer en een stijgende zeespiegel.
Dat schrijft Deltacommissaris Peter Glas op 6 december 2021 in zijn tweede advies over woningbouw en klimaatadaptatie aan de ministeries van Binnenlandse Zaken en Infrastructuur en Waterstaat. In dit advies constateert hij dat er bij de woningbouwopgave onvoldoende rekening wordt gehouden met de langetermijngevolgen van klimaatverandering en met de eisen die water en bodem stellen.
,,We hebben snel nieuwe woningen nodig, maar daarbij is het wel van belang dat we het in één keer goed doen, flexibiliteit inbouwen en volgende generaties niet klemzetten met problemen en schade. De overstromingen in Limburg hebben recent laten zien hoe kwetsbaar we zijn in de gebouwde omgeving. Ik roep daarom op dat we scherper kijken waar we gaan bouwen en hoe we bouwen.”
Peter Glas, deltacommissaris
Kadir van Lohuizen levert in Buitenhof visuele bewijslast
,,Negen jaar lang reisde hij over de wereld, waaronder Groenland, om zichtbaar te maken wat we ons maar moeilijk kunnen voorstellen: de zeespiegel stijgt door klimaatopwarming. Dat betekent dat leven in delen van de wereld heel moeilijk, soms zelfs onmogelijk wordt.” Dat is de introductietekst van Twan Huys tijdens de Buitenhof-uitzending van 31 januari 2021, waarin Kadir van Lohuizen te gast was – en die liever niet over ‘klimaatverandering, maar over een ‘klimaatcrisis’ spreekt. Daarvoor levert hij visuele bewijslast.
klimaatcrisis | Kadir van Lohuizen, Buitenhof 31 januari 2021.
‘Fotograaf Kadir van Lohuizen waarschuwt de wereld nog één keer’
Met eerst een documentaireserie, daarna een tentoonstelling en met ingang van januari 2021 dus het boek ‘After Us The Deluge‘ wijst Kadir van Lohuizen ons (nogmaals) op het oprukkende water dat wereldwijd noopt tot veel rigoureuzere maatregelen dan nu worden genomen.
Ik volg Kadir al een tijdje en heb voor Kunst en Landschap een speciale blogbijdrage over zijn werk samengesteld. Je vindt er de complete vierdelige tv-documentaireserie ‘Na ons de zondvloed‘, een ontmoeting tussen hem en Deltacommissaris Peter Glas bij de Zandmotor, een aantal radio- en tv-interviews over zijn drijfveren en ambities (waarin zijn onderzoeks- en fotojournalistiek centraal staan) plus twee tentoonstellingen in het NationaalScheepvaartmuseum in Amsterdam, waarbij je via diverse video’s een virtuele rondleiding krijgt langs plekken op zeven verschillende continenten – van Groenland tot Terschelling. Uiteraard is daarin ook aandacht voor Kadir’s nieuwe boek. Klik op onderstaande illustratie om het allemaal te bekijken. De moeite waard. Fasten your seatbelts!
‘Na ons de zondvloed’, KADIR VAN LOHUIZEN waarschuwt tot drie maal toe voor versneld STIJGENDE ZEESPIEGEL, Robert Rosendal, Kunst en Landschap, vanaf 19 oktober 2019.
‘Lands That Will FLOOD in Our Lifetime’
Bij Pro Atlas hebben ze de plekken, die op de verschillende continenten bedreigd worden door zeespiegelstijging, aardig in beeld gebracht. De computerspraakgestuurde voice-over-intonatie leidt soms een beetje af, probeer je daaraan niet te ergeren. Zit onze Nederlandse Delta erbij?
Lands That Will FLOOD in Our Lifetime, Atlas Pro, 20 vovember 2020.
‘Stel dat de zee opeens twee meter stijgt’
Lang is gedacht dat de stijging van de zeespiegel aan het einde van deze eeuw echt niet meer dan een meter zou bedragen. Maar stel dat het toch meer wordt, misschien twee meter? Wat moet Nederland dan doen? Er zijn drie opties, zegt Arjen Schreuder in het NRC van 31 januari 2021. ‘Dat blijkt’, volgens hem, ‘uit allerlei plannen: het land beschermen, zoals nu, een offensieve aanpak, of de economie oostwaarts verleggen.’
Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen
Er zijn met ingang van het nieuwe decennium nogal wat beschouwingen op de toekomst losgelaten. Voor wat betreft toekomstverwachtingen en oplossingen in de strijd tegen zeespiegelstijging kreeg ik op 30 januari jongstleden een aardige blogbijdrage onder ogen van – opnieuw – Hans Middendorp: ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen‘.
In een uitgebreid overzicht, waarin hij ook ‘Het water komt‘ van Bregman bespreekt en ‘bekritiseerd’, doet hij een aantal voorstellen tot zeespiegelstijgingoplossingen en wil hij niet (tot 2050) wachten om daarmee aan de slag te gaan. Klik hier om het te lezen.
,,Zo pleit ik voor een zeesluis in de Nieuwe Waterweg, om Rotterdam en Dordrecht te beschermen. Als die er in 2050 ligt, kunnen we daar een eeuw mee vooruit. Maar wat doen we daarna?”
Hans Middendorp
Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!
Op 31 januari 2020 werd Hans Middendorp door ‘BN De Stem‘ als gast de ruimte geboden om zijn opinie, over zeespiegelstijging, en wat daartegen te doen is om ook in de verre toekomst droge voeten te houden, kenbaar te maken. Het opiniestuk ‘Oproep aan kabinet Rutte III: maak Deltawerken voor 2050 af‘ in BN De Stem vind je (ook) in de rubriek hieronder, waarin ik ‘alle’ reacties’ op ‘Het water komt‘ voor je op een rijtje heb gezet.
De basis voor deze oproep van Middendorp aan premier Rutte ligt aan een eerdere blogbijdrage van deze water- en ruimtestrateeg, die hij op 12 december 2017 reeds aan het net toevertrouwde; deze wil ik je niet onthouden: ‘Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!‘.
De Haakse Zeedijk: een totaalplan voor een klimaatbestendig Nederland bij zeespiegelstijging
In beide hierboven beschreven artikelen van Hans Middendorp komt ‘De Haakse Zeedijk‘ – niet toevallig, hij maakt onderdeel uit van de Adviesgroep De Haakse Zeedijk – ter sprake. Deze ontleent zijn naam aan de grondlegger van een plan om Nederland te behoeden voor çatastrofale rampen ten gevolge van zeespiegelstijging: Rob van den Haak. De werktuig- en scheepsbouwkundige overleed op 4 augustus 2019 op 90 jarige leeftijd.
Van den Haak startte in 1993 met onderzoek naar drijvende golfdempers. In 2003 lanceerde hij, samen met ir. Pieter Stokman, de eerste plannen voor een dijk in zee als oplossing voor de stijgende zeespiegel. In de jaren daarna optimaliseerde hij het plan en presenteerde het op diverse congressen en bijeenkomsten. De Haakse Zeedijk is een hoge, brede zeedijk, zo’n 25 km voor de huidige kust met tussenliggende bekkens met een blijvend peil rond 0-NAP, waarin de rivieren uitstromen.
De Haakse Zeedijk, Dutch Coastline Challenge, juli 2019.
Nieuw Deltaplan: grote zeedijk 25 kilometer voor Nederlandse kust
Dick Butijn zat en zit met Van den Haak achter De Haakse Zeedijk. Hij zet de plannen na het overlijden van Rob van den Haak voort als de ‘Adviesgroep De Haakse Zeedijk‘ en praat mee over de herijking van het Deltaprogramma richting 2026.
Op 4 juli 2020 verscheen bij het onafhankelijke nieuwsplatform Innovation Origins een tweetal met elkaar samenhangende artikelen waarin de aanpak voor een Haakse Zeedijk beschreven wordt, één beredeneerd vanuit de Nederlandse situatie, en één vanuit Europees, zo je wilt wereld-perspectief. Butijn gaat daarbij in op zowel Rutger Bregman’s ‘Het water komt‘ als de plannen van Sjoerd Groeskamp die pleitte voor een omsluiting van de Noordzee. Wat Dick Butijn betreft hoeven we niet uit deze twee uitersten te kiezen en ligt er een heel wat realistischer plan klaar, dat stapsgewijs gerealiseerd kan worden. Beide artikelen zijn de moeite waard.
Innovation Origins kwam op 10 juli 2020 met een podcast op hun volledig vernieuwde website waarin je kunt luisteren naar een interview met Dick Butijn over hoe de De Haakse Zeedijk ons – Nederland en Europa – volgens hem kan beschermen tegen het opkomende water:
Innovation Origins, 10 juli 2020 (podcast).
‘Wilde ideeën om een dam om Nederland te bouwen is onzinnig’
Zo’n twee weken voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 (15, 16 en 17 maart, red.) kwam directeur Gerard van der Steenhoven van het KNMI met een zorgelijke boodschap: de grens van 1,5 graad opwarming dreigt te worden overschreden, die bereikt ons mogelijk al over negen jaar – in 2030 dus. Hij riep het nieuwe Kabinet op er een schep bovenop te doen om de opwarming tegen te gaan. We zouden nu afkoersen op 3 graden opwarming. Dat tekent Rolf Schuttenhelm op in ‘Hogere dijken voor Nederland geen oplossing bij sterkere opwarming‘ voor NU.nl.
Zo’n hoge opwarming heeft grote gevolgen voor Nederland, waarschuwt hoogleraar fysische geografie Maarten Kleinhans van de Universiteit Utrecht. Het brengt ijskappen voorbij een kantelpunt, de zeespiegelstijging is dan niet te stuiten. En met de zee stijgen ook de rivieren over de hele breedte van (delta) Nederland.
,,In het rivierengebied beschermen we bij extreem hoogwater nu steden door water te lozen in dunbevolkte polders, maar met opstuwing door zeewater heeft dat geen zin meer.”
Maarten Kleinhans
Wilde ideeën om een dam om Nederland te bouwen noemt Kleinhans dan ook onzinnig. Een beter plan is het volgens hem om het probleem bij de echte bron aan te pakken: de uitstoot van broeikasgassen. Daarnaast moet in plaats van steeds hogere dijken en steeds diepere polders geprobeerd worden om het land lokaal iets op te hogen met gecontroleerde overstromingen, in zogeheten wisselpolders.
,,We voeren in Nederland waterbeleid, maar zouden ook ‘sedimentbeleid’ moeten voeren – om het wegzakken van Nederland te stoppen.”
Maarten Kleinhans
Plausibele redenering – formatiedingetje, zo lijkt me. In dit artikel van Rolf Schuttenhelm tref je overigens ook een paar mooie doorverwijzingen (linkjes) naar eerder verschenen artikelen, die zeer de moeite waard zijn.
‘Waarom er een dijk moet komen op 25 kilometer van de Nederlandse kust’
De formatiebesprekingen zijn op 29 juli 2021 onder leiding van Mariëtte Hamer in volle gang en in Limburg, België en Duitsland likt men diepe wonden van het verwoestende oprukkende water dat twee weken daarvoor vanuit De Eifel en de Ardennen de provincie Limburg indenderde. Ieders vizier staat gericht op water(beheersing). Dick Butijn trok die dag naar de EO-studio voor het programma ‘Dit is de Dag‘ om zijn plan: de Nederlandse variant van De Haakse Zeedijk (de term viel in de uitzending overigens niet één keer) nogmaals onder de aandacht te brengen.
Innovatieve kustlijnzorg met de ‘Dutch Coastline Challenge’
Elk jaar onderhoudt Rijkswaterstaat de kust met gemiddeld 12 miljoen m3 zand. Hierbij worden broeikasgassen uitgestoten. Met het programma Innovaties in de Kustlijnzorg wil Rijkswaterstaat het reguliere kustonderhoud duurzamer maken. Op 20 april 2019 was op De Bouwcampus in Delft de eerste bijeenkomst van de Dutch Coastline Challenge: over de opgave om de Nederlandse kust in de toekomst veilig en duurzaam te houden.
Maak kennis met de Dutch Coastline Challenge, juli 2019.
Miljardeninvesteringen voor grote opgaven weer op de schop bij zeespiegelstijging?
We moeten in ons deltalandje (in de nabije, maar zeker ook verre toekomst) meer zaken slim en duurzaam aanpakken – lees naar integrale oplossingen zoeken. Bij de vijf grootste investeringsopgaven tot 2050: infrastructuur, woningbouw, energietransitie, klimaatadaptatie en natuur & landbouw, houdt Nederland echter nauwelijks rekening met de toekomstige effecten van zeespiegelstijging, zo blijkt uit een rapport van ingenieursadviesbureau Sweco. Mogelijk moeten deze investeringen, samen goed voor zo’n 900 miljard euro, hierdoor later alsnog op de schop.
Alleen in de watersector worden de gevolgen van de zeespiegelstijging ‘tot op zekere hoogte’ meegewogen, constateert het bureau in het rapport ‘Ruimte voor de toekomst’. Een nog groter risico van het huidige investerings- en planningsbeleid is volgens Sweco dat er straks helemaal geen flexibiliteit of (fysieke) ruimte meer is om de aanpassingen te kunnen doen die nodig zijn om ons land veilig en leefbaar te houden. Het pleit dan ook nadrukkelijk voor meer landelijke regie.
,,Er is veel meer regie nodig op ministerieel niveau”, meent Alex Hekman, business director-Water bij Sweco, zo tekent het watervakblad H2O Actueel op, op 11 februari 2021.
,,Nu wordt er slecht gestuurd op dit soort risico’s, en dat komt mede door de decentralisatie van ruimtelijke ordening. Er mist samenhang in de keuzes die we maken.”
Alex Hekman, business director Water (Sweco)
De belangrijkste conclusies uit de whitepaper Ruimte voor de toekomst:
We moeten in Nederland ruimte vrijhouden voor maatregelen die in de toekomst nodig zijn om ons beschermen tegen zeespiegelstijging. Vooral in de laaggelegen delen moeten we niet alles dicht bouwen, zodat we voldoende flexibel blijven.
Niet alleen de watersector, maar alle sectoren moeten bij hun planvorming rekening houden met een mogelijke zeespiegelstijging. Hierbij kan de planning van de verschillende investeringsopgaven veel beter op elkaar wordt afgestemd. Koppel de verschillende investeringsagenda’s om maatregelen tegen zeespiegelstijging betaalbaar en maatschappelijk acceptabel te houden. En als we dan toch gaan investeren, laten we gelijk een stap zetten richting klimaatbestendig Nederland.
Bekijk hieronder de whitepaper Ruimte voor de Toekomst; Hans Verbraeken heeft het voor Het Financieele Dagblad (en voor jou) prachtig onder de loep genomen in ‘Nederland vergeet stijgende zeespiegel in plannen voor ruimtelijke ordening‘.
Bouwen op het diepste punt van Nederland, is dat wel verstandig?
Bouwen op het diepste punt van Nederland, is dat wel verstandig? Er komt een compleet nieuw dorp in de Zuidplaspolder tussen Gouda en Rotterdam, op 6 meter onder zeeniveau. Terwijl het water de komende jaren alleen maar verder stijgt, en de polder zakt. Volgens burgemeester Han Weber van de gemeente Zuidplas kun je er prima op een veilige manier bouwen, maar Jan Rotmans, hoogleraar Transitiekunde aan de Erasmusuniversiteit Rotterdam, denkt daar (al heel lang) heel anders over en vindt dat je bij het bouwen van huizen veel toekomstgerichter (verder dan 2050, ‘richtjaar’ van het Deltaplan) moet denken: bouwen op en met het water op plekken waar dat kan, of zelfs móet, willen ook onze kinderen en kleinkinderen na dat jaar ‘droge voeten’ houden.
Is bouwen op het diepste punt van Nederland wel verstandig?, (Bron: NPO Radio 1, Dit is de Dag, 11 augustus 2021), Kunst en Landschap, 15 augustus 2021.
‘Deltacommissaris vraagt kabinet miljarden voor behoud Nederlandse kredietstatus’
Een betere planning en afstemming in de investeringen van de grote (ruimtelijke) opgaven alleen is niet voldoende. Klimaatverandering noodzaakt ook tot meer en slimmere investeringsbudgetten, ook voor de lange(re) termijn. Deltacommissaris Peter Glas roept dan ook op tot extra miljarden voor aanpassingen aan veranderd klimaat. Doen we dat niet, dan dreigt Nederland zelfs zijn ‘Triple A‘-status te verliezen, vanwege de toegenomen kans op overstromingen en schade door extreem weer.
Opnieuw biedt het Financieele Dagblad je hierover een uitgebreid artikel, ditmaal geschreven door Vasco van der Boon en Rob de Lange. De deltacommissaris was naar aanleiding van zijn ‘miljardenoproep‘ uitgenodigd om op 29 maart 2021 naar de BNR-studio te komen om uitleg te geven – Roelof Hemmen interviewt hem.
Deltaprogramma 2022: ‘Iedere schop in de grond klimaatbestendig!’
Peter Glas, die ter gelegenheid van Prinsjesdag, 21 september 2021, aan een (dan) rustige Maas staat, doet met het Deltaprogramma 2022 een oproep aan het kabinet om eenmalig 800 miljoen toe te voegen aan het Deltafonds en voor de periode daarna: 100 miljoen structureel per jaar. Aanleiding uiteraard: het Limburgs-Belgisch-Duitse debacle, waarbij meer dan 200 doden te betreuren waren, en waarbij Nederland ternauwernood aan dijkdoorbraken ontkwam.
.
,,We zijn met onze neus op de feiten gedrukt. De weersextremen zullen toenemen. Nat wordt natter, droog wordt droger en heet wordt heter. Daarom moeten we met grote urgentie doorgaan met het Deltaprogramma. Rijk en regio, waterschappen, provincies, gemeenten, iedereen. Daarvoor is geld nodig in het Deltafonds.”
Peter Glas, deltacommissaris
De Deltacommissaris is verheugd aan te kunnen kondigen dat er in de (budgettaire) plannen een extra impuls wordt gegeven aan en voor zoet water. Rijk en regio moeten meer gaan samenwerken aan weerbaarheid tegen watertekorten, door water vast te houden in de bodem, water te bergen en door het van en uit de rivieren slim(mer) te verdelen over ons land.
‘We hebben ook ontzettend veel kennis nodig’, zegt Glas. Daarom is er een Kennisprogramma Zeespiegelstijging, dat ook kijkt naar hoe het landijs smelt op Antartica. Voor de rivieren stelt hij een vergelijkbare aanpak voor:
,,Het zijn de grensoverschrijdende rivieren, dat hebben we gezien in Limburg, die naar onze Delta toekomen. Ook die kennis is nodig.”
Peter Glas
Glas besluit met een oproep aan iedereen onder het motto van het Deltaprogramma ‘Alles op alles voor een veilige en leefbare delta’: Deltaprogramma 2022, ‘iedere schop in de grond klimaatbestendig!’
Deltacommissaris Peter Glas over Deltaprogramma 2022, Kunst en Landschap (Bron: Nationaal Deltaprogramma), 22 september 2021.
Unie van Waterschappen: nieuwe Kabinet moet substantiële stappen zetten om problemen én kosten niet naar volgende generaties door te schuiven
Ook Rogier van de Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen reageert op de plannen van het kabinet die op Prinsjesdag bekend zijn gemaakt. Hij maant het nieuwe Kabinet om substantiële stappen te zetten. De Waterschappen werken zich weliswaar drie slagen in de rondte om de gevolgen van de weersextremen tegen te gaan en op te vangen, maar er moeten volgens hem echt substantiële stappen gezet worden, die misschien pijnlijk zullen zijn voor de huidige generatie, maar noodzakelijk zijn om de problemen én de kosten niet naar volgende generaties door te schuiven.
Prinsjesdag 2021: Rogier van de Sande reageert, Unie van Waterschappen, 21 september 2021.
Grenzen water- en bodemsysteem bepalend voor toekomstige ruimtelijke inrichting
Water en bodem vormen letterlijk de basis van Nederland. We hebben een eeuwenoude traditie van aanpassingen om ons land leefbaar en veilig te maken. In het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie staan projecten en maatregelen die ervoor moeten zorgen dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig is ingericht. Het plan is ingevuld voor de komende zes jaar (het ‘volgt’ het Nationaal Deltaprogramma, red.) en voor de zes jaar daarna op hoofdlijnen en biedt ook een doorkijkje tot 2050.
Het is een uitdaging om voor alle opgaven ruimte te vinden en tegelijkertijd de onderliggende water- en bodemsystemen niet verder te overvragen. De grenzen van deze systemen zijn namelijk steeds zichtbaarder of worden soms al overschreden, zo concluderen het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en Deltares in respectievelijk de publicaties ‘Grote opgaven in een beperkte ruimte‘ en ‘Op waterbasis‘.
Op 7 september 2021 vertellen onderzoekers Rienk Kuiper (PBL) en Frans Klijn (Deltares) in de derde editie van ‘Deltanieuws‘ over wat die grenzen zijn en wat er nodig is om ze niet verder te overschrijden. Het is volgens hen inderdaad noodzakelijk dat Nederland ro-buuster wordt ingericht. Daarvoor zien ze een cruciale rol weggelegd voor ‘Ruimtelijke Ordening’, die (weer) op nationaal overheids-niveau aangestuurd zou moeten worden.
,,Er is een te smalle blik van de overheid. We merken dat het economisch gebruik van de ruimte de afgelopen decennia steeds belangrijker is geworden. Hierdoor kwam de toekomstwaarde (ecologische duurzaamheid) en belevingswaarde (perspectief van de burger) in het gedrang.“
Rienk Kuiper (PBL)
Ze refereren daarbij aan een artikel van Edwin Buitelaar, onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en bijzonder hoogleraar grond- en vastgoedontwikkeling aan de Universiteit Utrecht (UU) en Maarten Hajer, hoogleraar Urban Futures aan diezelfde universiteit, in een opiniestuk in het NRC van 16 februari 2021. Dat artikel wordt ook uitgebreid – in breed perspectief – besproken op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.
,,Er wordt vaak geroepen om een nieuwe landinrichting. Misschien moet je toe naar een grote zone waar de landbouw veel ruimte krijgt, moet je naar een inherent veilig deel van Nederland – boven zeeniveau – voor grootschalige woningbouw en heb je voor natuur een robuuste ecologische hoofdstructuur nodig.“
Bootsma begon haar voettocht langs het UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel en via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze deed (en doet) verslag voor Dagblad van het Noorden, tijdschrift Noorderbreedte en De Correspondent.
Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’
Een gebied met Unesco-status dat bedreigt wordt door zeespiegelstijging vraagt natuurlijk om adequate bescherming. Daartoe is (o.a.) een heuse Waddenacademie opgericht. Deze verbindt kennis over het waddengebied met betrekking tot geowetenschap, ecologie, cultuurhistorie, economie, klimaat en water en maakt deze toegankelijk en toepasbaar.
Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’, Waddenacademie, 22 mei 2018.
Voor Kunst en Landschap volgde ik Bootsma op de voet. Dagelijks bezocht ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkwam – deed ik suggesties voor haar verhaal.
Expeditie Waddenkust – van dijk naar dynamische dijkzone, Rijke Waddenzee, 14 december 2020.
Op 23 november 2020 ging ‘Expeditie Waddenkust‘ van start. Expeditie Waddenkust is een samenwerking tussen Rijkswaterstaat, provincie Groningen, provincie Fryslân, Investeringskader Waddengebied (IKW), waterschap Noorderzijlvest, Eems-Dollard 2050, Klimaatadaptatie Groningen en Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW). Doel van het project: het gezamenlijk ‘in beeld brengen‘ van klimaatadaptatie door mens, plant en dier langs de Nederlandse Waddenkust.
Expeditie Waddenkust – Waarden van het Werelderfgoed, Rijke Waddenzee, 22 november 2020
De gevolgen van klimaatverandering bedreigen het Waddengebied. Het wordt warmer, het regent harder, het is langere perioden droog en de verzilting in de kuststrook neemt toe. Die dreiging zal de komende jaren steeds groter worden. Daarom worden op verschillende plekken langs de Waddenkust maatregelen genomen. Welke locaties dat zijn kun je hier zien.
Zelf op expeditie
Vanaf april 2021 organiseren de partners van Expeditie Waddenkustexcursiesnaar de verschillende locaties. Je kunt daar dan zelf op expeditie om klimaatadaptatie ter plekke te zien, te horen – te beleven.
Eerste gedachtenkronkels Kunst en Landschap
In mijn blogbijdrage ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied‘ lees je alles over hoe verschillende organisaties in Noord Nederland de handen ineen sloegen ter bescherming van het Werelderfgoed Waddenzee. Tevens tref je daarin enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van en over Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten over het multimediale platform in oprichting – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik voor Kunst en Landschap op de foto hieronder.
Reacties op ‘Het water komt’ in de media en verdere discussie
Niet alleen de Deltacommissaris, ook Eric Wiebes, Minister van Economische Zaken en Klimaat, pareerde ‘Het water komt‘ met een snelle reactie. Op 2 februari jongstleden schoof hij aan op de bank bij Rick Nieman bij het zichzelf als ‘rechts georiënteerd opinieprogramma’ afficherende WNL Op Zondag:
Minister Wiebes: Nederland komt niet onder water te staan, WNL, 2 februari 2020.
,,De voorspellingen van Rutger Bregman zijn niet leidend voor het kabinet; wij volgen het internationale klimaatpanel. Iedereen mag zijn punten naar voren brengen, maar dit is een hyperbool.”
Eric Wiebes
Als door een hond gebeten klom Bregman in zijn toetsenbord en betreurde de wijze van repliek van de minister door een ‘bijdrage‘ te posten op Linkedin.
,,Ik vond het een treurige reactie. Het *zijn* namelijk niet mijn voorspellingen. Het zijn de risico-inschattingen van weten-schappers die werken in opdracht van de Nederlandse overheid.”
Rutger Bregman
‘Wéér is het te droog. Wat gaan we eraan doen?’
Hoe een gortdroge zomer Nederland verschrompelde, NOS op 3, 28 oktober 2018.
De extreme droogte van 2018 heeft allerlei partijen wakker geschud. Ook 2019 en het afgelopen voorjaar waren extreem droog. ,,Onze omgang met water moet op de schop”, schrijft NRC-journalist Marcel aan de Brugh op 15 mei jongstleden in ‘Wéér is het te droog. Wat gaan we eraan doen?‘.
Ministeries, provincies, gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven verenigden zich in de Beleidstafel Droogte en kwamen op 18 december 2019 met hun ‘Nederland beter weerbaar tegen droogte – Eindrapportage Beleidstafel Droogte‘, een rapport met 46 aanbevelingen om Nederland beter te wapenen tegen komende droogtes. Die worden momenteel binnen het Deltaprogramma uitgewerkt.
Om je indruk te geven van de problematiek kun je onderstaande video van het Flows-platform bekijken:
De droogte in Nederland, van dag tot dag
In de tweede week van augustus 2020 volgde De Volkskrant de droogte. Waar was de nood het hoogst, vroegen Mirjam Leunissen en Joris Tieleman zich af, en wat konden ze (toen, red.) de komende dagen verwachten?
De kaart, samengesteld door onderzoeksbureau HydroLogic, vergeleek de toestand van de bodem, gemiddeld over zeven dagen, met dezelfde periode in alle voorgaande jaren tussen 1970 en 2015. Hij combineerde satellietbeelden, neerslagradar, bodemeigenschappen en grondgebruik in een hydrologisch model van de grondwaterstand en het vochtgehalte van de bovenste bodemlaag. De droogtevoorspelling, vijf dagen vooruit, maakte daarnaast gebruik van de weersvoorspelling van het KNMI. Lees hier:
Kennisontwikkeling via de proeftuinen van Lumbricus
Als we de problemen van bodemdegradatie, toenemende weersextremen en fragmentering van governance (i.e. sectoren acteren onafhankelijk van elkaar) niet in samenhang leren aanpakken, dan zal de veerkracht van het bodem- en watersysteem in de toekomst verder afnemen en neemt het risico op serieuze schade en misschien zelfs rampen toe. Zo valt te lezen op de website van Lumbricus. (De naam van het kennisprogramma Lumbricus is de Latijnse naam voor regenworm.)
,,De regenworm zorgt voor een vruchtbare bodem en graaft gangen waardoor het watervasthoudend vermogen van de bodem toeneemt. Daarnaast is de regenworm een bouwer met natuur pur sang. Vandaar de naam.”
Lumbricus
Programma Lumbricus hoofdfilm, Waterschap Vechtstromen, 27 juli 2017.
Kern van Lumbricus is de integrale, gebiedsgerichte benadering van het bodem- en watersysteem en het vergroten van de betrokkenheid van de belanghebbenden. Het onderzoeksprogramma richt zich voornamelijk op de hoger gelegen zandgronden in het oosten en zuiden van Nederland. Zo, dat de omstandigheden voor landbouw, natuur en recreatie zo goed mogelijk (geborgd) zijn. Er wordt gewerkt met een tweetal proeftuinen aan de hand van vier thema’s: Bewuste Bodem, Wellend Water, Boeiende Beekdalen en Goede Governance.
Hou vast dat water!
,,Snel water afvoeren zit in het Nederlandse DNA. Maar steeds vaker kampt ons land met droogteperioden. Water vasthouden is daarom tegenwoordig minstens zo belangrijk.” Dat zegt René Didde in het septembernummer van Wageningen World, een kwartaalblad voor relaties en alumni van Wageningen University & Research. Lees hieronder zijn artikel Hou vast dat water!Didde gaat uitgebreid in op het kennisprogramma Lumbricus (en het ‘vervolgprogramma’ KLIMAP)
,,Er wordt volop geëxperimenteerd met methoden waar zowel de boeren als de natuur baat bij hebben. Het is zoeken naar een nieuw evenwicht tussen nat en droog.”
Kennis bodemfysische eigenschappen bodem en daarmee samenhangend watertransport cruciaal
We zullen dus moeten werken aan oplossingen die helpen het water zoveel mogelijk vast te houden. De bodem speelt hierbij een cruciale rol. Kennis van de bodemfysische eigenschappen van de bodem en het daarmee samenhangende watertransport door die bodem is noodzakelijk om tot oplossingen te komen. Die kennis heeft Wageningen Environmental Research in huis, vertelt Dorothée van Tol-Leenders: ,,We verzamelen bodemdata, die we voor iedereen beschikbaar stellen via de Basisregistratie Ondergrond. Alle bodemdata zijn daar gratis te bekijken.”
De verborgen wereld onder onze voeten – Natuurgebieden, WUR, 27 oktober 2020.
Water afvoeren naar de zee is (politiek) bewust beleid ten faveure van de landbouw
Niet alleen René Didde komt (en kwam) tot het advies om water langer vast te houden. Er wordt hier al meer dan dertig jaar voor gewaarschuwd. Stapels rapporten en onderzoeks-programma’s werden geschreven en besproken, maar ‘er moet na zoveel signalen natuurlijk wel een keer iets gebeuren met al dat onderzoek’, zegt oud wateronderzoeker Flip Witte in een uitzending van Nieuwsuur op 3 oktober 2020. Hij kan maar tot een conclusie komen: ‘de politiek heeft gewoon gefaald’.
,,Er is van alles beloofd, er zijn tussentijdse evaluaties geweest, maar de verdroging gaat gewoon door. Er is simpelweg onvoldoende met de onderzoeksresultaten gedaan.”
Flip Witte
Verdroging in Nederland is volgens Witte vooral een politieke keuze. Water afvoeren naar de zee is volgens hem namelijk al tientallen jaren bewust beleid ten faveure van de landbouw.
Waarom regen ons niet van de droogte gaat verlossen, Nieuwsuur, 3 oktober 2020.
Vanaf 22 september 2020 streamed Netflix de succesvolle documentaire ‘Kiss the ground’
In 2013 startte het wereldwijd succesvolle multimediale project ‘Kiss The Ground‘, een lange documentaire, verteld door onder andere bekend acteur Woody Harrelson, die licht werpt op een alternatieve benadering van landbouw – regeneratieve landbouw – die volgens de makers het potentieel heeft om ons klimaat in evenwicht te brengen, onze enorme watervoorraden aan te vullen en de wereld te voeden.
De één uur en 24 minuten durende documentaire werd op 22 september 2020 met veel marketinggeweld gelanceerd. (Ook) Nederlanders kunnen vanaf dat moment ervaren hoe de bodem als dé oplossing voor de klimaatcrisis kan worden gezien, hoe ‘de grond van de aarde de sleutel kan zijn in de strijd tegen klimaatverandering en voor het behoud van de planeet’. Bekijk hieronder de trailer. Voor de volledige Netflix-versie klik je hier.
Kiss the Ground Film Trailer (2020), Kiss The Ground, 21 augustus 2020.
Deltacommissaris Peter Glas: ‘Onbeperkt watergebruik niet meer vanzelfsprekend’
De tweede week van augustus 2020 was de warmste week ooit gemeten. Het kwik steeg dagelijks tot ver boven de 30 graden. Tegelijkertijd kampen we al jaren met (extreme) droogte. Drinkwaterbedrijven waarschuwden dat de waterdruk mogelijk naar beneden ging en om niet te veel zwembadjes te vullen. Autowassen moest ook maar een weekje worden uitgesteld. Moeten we anders omgaan met ons water?
In het NPO Radio 1-programma ‘Dit is de Dag‘ sprak Kefah Allush op zondagavond 16 augustus met Deltacommissaris Peter Glas, die in dit interview al aanstipte dat de urgentie van aanpassing van onze waterhuishouding door het Kabinet wordt onderkend blijkens een (op Prinsjesdag te melden) verdubbeling van het budget voor waterbeheersing en droogtebestrijding: van 400 tot 800 miljoen euro. Deltacommissaris Peter Glas: ,,Onbeperkt watergebruik is niet meer vanzelfsprekend.”
De aanspraken van burgers, boeren en bedrijven op grondwater zijn de afgelopen decennia dik verhonderdvoudigd. Zo neemt het aantal boeren dat met grondwater beregent snel toe. Volgens het Financieel Dagblad is het aantal grondwaterputten geëxplodeerd tot 134.801. Deze grondwater-onttrekkingen leveren vooral in de toch al droogtegevoelige (hoge) zandgronden in Zuid en Oost-Nederland problemen op. Er treedt een cumulatie van droogte-effecten op, die de landbouw en de natuur bedreigt en ons voor serieuze uitdagingen stelt. Lees hier ‘De wedloop om het schaarse grondwater‘ van Vasco van der Boon en Erwin Hoekstra (Financieele Dagblad, 25 november 2020).
,,De toename van grondwateronttrekkingen door de landbouw, naast industriële en drinkwateronttrekkingen, is een zorg-wekkende trend”
Peter Glas, Deltacommissaris
Extreme droogte wordt een kracht om rekening mee te houden. Deltacommissaris Peter Glas wil dat er een eind komt aan de ‘ongebreidelde groei van grondwateronttrekkingen’. Dat vraagt om een andere aanpak van de wateropgave in hoog Nederland.
‘Niet het klimaat, maar wij zelf veroorzaken droogte’
Een dag later publiceerde het Financieele Dagblad een (vervolg)artikel van diezelfde auteur Vasco van der Boon, ditmaal met collega Rob de Lange, over onze weerbaarheid tegen droogte. Die kan volgens Deltacommissaris Peter Glas niet worden bereikt door watermaatregelen alleen, het vergt een doordachte en integrale aanpak. Hoe? Lees het in ‘Niet het klimaat, maar wij zelf veroorzaken droogte‘. (FD, 26 november 2020)
,,Samenhang met de ruimtelijke ordening is essentieel. Uitgangspunt is landgebruik aangepast aan waterbeschikbaarheid en zuinig watergebruik.”
Peter Glas
Droogte, Deltacommissaris, 17 november 2020.
‘Het klimaat is de grootste bestuurlijke uitdaging van de komende tijd’
,,Het klimaat is de grootste bestuurlijke uitdaging van de komende tijd”, dat zei de (toenmalige nieuwe) dijkgraaf bij het Waterschap Brabantse Delta en lid van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) Kees Jan de Vet tegen Nico Schapendonk, die hem interviewde voor BN De Stem, en daar verslag van deed in ‘Nieuwe dijkgraaf West-Brabant: ‘Neem me niet kwalijk dat ik enig ongeduld heb’‘ op 12 september 2017 (!).
1.000 dagen later spreken ze elkaar weer. De Vet: ,,De snelheid van klimaatverandering wordt onderschat. Maar ik blijf gewoon doordrammen.” Kees Jan de Vet wil krachten bundelen en pleit voor een Netwerk Water & Klimaat.
‘Dit is het moment voor grotere stappen’; Kees Jan de Vet pleit voor een ‘Adviescommissie Droogte-2030’
Het is een week voor de verkiezingen in 2021, Kees Jan de Vet laat opnieuw van zich horen. Om te voorkomen dat het niet opnieuw 1000 dagen duurt om adequate droogtebestrijding en klimaatadaptatie te bewerkstelligen, wil De Vet, samen met de andere Brabantse waterschappen, een ‘Adviescommissie Droogte-2030’ instellen. Waarin met behulp van de wetenschap (in Brabant) en met een integrale benaderingswijze een (gebiedsgerichte) projectie gemaakt wordt voor de komende tien jaar, en waarin die commissie de afgelopen drie jaar (!) als maatstaf neemt. Het kan immers alleen maar erger worden.
,,Als je Nederland klimaatadaptief wilt maken, moet je in het regeerakkoord direct de koppeling maken met de omvangrijke woningbouwopgave.”
Kees Jan de Vet
Temeer, vanuit zijn rol als lid van de Raad voor het Openbaar Bestuur, dringt hij er bij politici in ‘Den Haag’ op aan een dergelijke langetermijnaanpak voor de volgende kabinetsperiode te verkiezen en in het regeerakkoord op te nemen. Lees daarvoor (in een wat breder perspectief) zijn weblog-bijdrage op de site van de ROB.
Grote stappen, kleine stappen, ze zijn, zo lijkt het, allemaal nodig. Gewoon je boerenverstand gebruiken wil ook helpen, moet ‘Rainman’ gedacht hebben. Bouw-kundig ingenieur Iwan Fransen, die door vrienden en collega’s zo wel eens genoemd wordt, bedacht een systeem waarmee je regenwater opvangt in een grote waterzak waarin zo’n 4500 liter neerslag in opge-vangen kan worden, die in de kruipruimte van het huis ligt. En met dat water spoel je vervolgens de wc door, je besproeit je tuin ermee en de wasmachine draait er ook nog op.
Bevolkingsonderzoek ‘Waterpeil-2020’: klimaatverandering wordt voor mensen steeds urgenter thema
Ongeveer twee derde van de Nederlanders heeft regelmatig te maken met wateroverlast. Steeds meer mensen nemen zelf maatregelen, vooral voor meer groen in de tuin en de opvang van regenwater. Toch is er nog veel winst te behalen, blijkt uit het onderzoek ‘Waterpeil‘ van het samenwerkingsverband Ons Water, een samenwerkingsverband dat zich bezighoudt met het belang van schoon, veilig en voldoende water. Ons Water wil dat Nederlanders zich bewust blijven van de rol van water in ons land..
De publieksmonitor Waterpeil meet het waterbewustzijn van Nederlanders en brengt deze in kaart. Dit onderzoek wordt om het jaar gehouden. Er zijn 2.200 volwassenen vragen voorgelegd over onder andere klimaatverandering, waterveiligheid en wateroverlast. De uitkomsten zijn aan de vooravond van de Week van Ons Water (zie het Klimaat- en waterevenementenoverzicht 2020-2021 van Kunst en Landschap onderaan het blogboek) gepubliceerd.
Ontdek hoe Nederland z’n weg zoekt in droge tijden
,,Bekijk hoe Nederland opdroogt, maar vooral ook hoe we dat oplossen”, twittert minister Cora van Nieuwenhuizen op 28 augustus (2020). Ze wees met haar bericht op een interactieve pagina van NOS op 3, waar je aan de hand van verschillende vragen de weg gewezen wordt hoe zij daar op het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (momenteel) over denken. Duik de droogte in en bekijk hun oplossingen door op onderstaande illustratie te klikken: Interactief, en voor een breed publiek. Treed binnen!
Droogte-indicatoren voor anticiperend droogtebeheer
Na drie opeenvolgende droge jaren bruist het in Nederlandse ‘waterwereld’ van de ideeën om het watersysteem te hervormen. Voor een minder populair-wetenschappelijke blik op dit systeem wijs ik je graag op een afstudeeronderzoek van Rutger Weijers. Hij deed (samen met een team van andere droogtevorsers) bij Rijkswaterstaat voor zijn studie Watermanagement aan de TU Delft onderzoek aan alternatieve ‘droogte-indicatoren’ voor het huidige: ‘neerslagtekort’, dat momenteel als droogte-index gebruikt wordt. En, zo vraagt hij zich af, wat is droogte eigenlijk?
,,Oplossingen beginnen bij een heldere probleemdefinitie en scherpe indicatoren. Rutger Weijers ontleedt het droogteprobleem en testte de actiebereidheid op vijf verschillende droogte-indicatoren bij stakeholders.” Dat zegt ‘Flows‘, een platform dat met ‘TU Delft DeltaLinks‘ ‘waterprofessionals en betrokken burgers met overzicht’ inzicht en inspiratie biedt. Klik op de illustratie hieronder om Weijers‘ publicatie ‘Droogte-indicatoren voor anticiperend droogtebeheer‘ van oktober 2020 te bekijken.
Vanwege een regio-specifieke multidisciplinaire benaderingswijze, en om de verschillende droogte-indicatoren te testen, koos Weijers voor dit onderzoek waterschap Vallei & Veluwe als casestudie.
Hoe gaan we de toenemende droogte te lijf?
We zijn slecht voorbereid op lange periodes van droogte, zeggen ze bij Studium Generale van de Universiteit Utrecht. En dat is zorgelijk, want volgens universitair docent Hydrologie Niko Wanders (UU) dreigt een natuurramp. Zijn werk richt zich op hydrologische extreme situaties: niet alleen hoe deze invloed hebben op de maatschappij, maar ook hoe klimaatverandering invloed heeft op hoe vaak deze situaties voorkomen. Hoe gaan we de toenemende droogte te lijf?
‘Wetenschappers slaan alarm: ‘Droogte is een sluipmoordenaar’ kopte de Volkskrant in het late voorjaar-2020. Op dat moment was er nog minder regen gevallen dan in dezelfde periode in 1976, het droogste jaar ooit in Nederland. En dat terwijl ze op sommige locaties nog last hebben van de droge zomer twee jaar terug. Weilanden, bossen en parken kleurden bruin. Er gold een sproeiverbod.
Het laat zien hoe slecht we eigenlijk voorbereid zijn op lange periodes van droogte. Wat kunnen en wat moeten we doen om het tij te keren, vraagt programmamaker bij Studium Generale Erwin Maas aan Niko Wanders. een palet aan oplossingen komt voorbij. Kijken!
Hoe gaan we om met dreigende droogte?, StudiumGeneraleUU, 9 juni 2020.
Hoogst gemeten temperatuur ooit op aarde: 54,5 graden in de woestijn van de Amerikaanse staat Californië Death Valley
Terwijl wij ons druk maken wanneer gedurende een week de temperaturen oplopen tot ver boven de dertig graden hebben ze in Death Valley andere zorgen; daar stijgt het kwik momenteel tot bijna dubbele hoogte, zoals onderstaande foto laat zien: 59 graden Celsius, 17 augustus 2020. (De officiële temperatuur werd vastgesteld op 54,5, later gecorrigeerd tot 54,4 graden)
Platform Kunst en Landschap heeft de ambitie verandering, de veranderopgaven (transities) waar we de komende decennia voor staan, te willen verbeelden, het gelooft in de kracht van (radicale) verbeelding. Ik wil bovenstaande graag illustreren aan de hand van een ‘Foto om de Dag‘ van journalist, programmamaker en presentator Chris Kijne, die hij, zoals de titel doet vermoeden, ‘om de dag’ voorziet van een prozaïsch bijschrift – op Facebook en Instagram.
De kracht die uitgaat van deze vorm van ‘fotojournalistiek’ bewonder ik zeer. Kijne gebruikt, met een fotografische blik, een (meestal door een ander gemaakt) beeld, dat om een of andere reden indruk op hem maakt(e), om jou er (anders, of beter) naar te laten kijken – te zien. Dat, gelardeerd met en ondersteund door sterk verhalend tonend proza, maakt hem in mijn ogen, in optima forma, tot beeldend kunstenaar – en – daardoor – potentieel ‘ambassadeur van Kunst en Landschap’. Vanzelfsprekend heb ik hem om permissie gevraagd de Foto om de Dag van 19 augustus hier op te nemen; Kijne: ‘By all means‘.
‘Foto om de Dag’ van Chris Kijne van 19 augustus 2020
Foto om de Dag: ,,Het was een tweekolomsberichtje in de rubriek ‘Kort’ in de Volkskrant. U weet wel: zo’n rijtje faits divers in een strookje aan de krantenrand. Bijna nieuws, maar niet helemaal. Er stond in dat wetenschappers van de Ohio State University hebben geconstateerd dat het ijs op Groenland nu zo hard smelt, dat het ijsverlies niet meer gecompenseerd wordt door sneeuw. Zodat de wetenschappers nu zeker weten dat die ijslaag gaat smelten. Weg. Verdwijnen. Kantelpunt bereikt. Point of no return, ‘zelfs als de opwarming van de aarde morgen stopt’, zei één van de onderzoekers er fijntjes bij. Niks meer aan te doen. En dus ook niet aan de meters zeespiegelstijging, de schattingen hangen ergens tussen de vijf of zes, die het gevolg zal zijn van dat smelten. Het kan nog even duren, maar het gaat gebeuren. En het is veel sneller gegaan dan ze verwachtten. Zo staat het er, in dat twee-kolomsberichtje in de rubriek ‘Kort’. Daar staan vrijwel nooit foto’s bij, dus ik geef u deze even mee, van nog wat smeltend ijs. Het staat op het hoofd van Steve Krofchick uit Las Vegas die even is doorgereden naar Death Valley. Steve doet er verder niet toe, laten we hem ‘de mens’ noemen. Daar staat hij, naast de thermometer die nog iets meer aangeeft dan de deze week gemeten recordtemperatuur van 54,4 graden Celsius. Met smeltend ijs op zijn hoofd. Het leek me nuttig om er even een plaatje bij te doen, want u had er misschien overheen gelezen, over dat berichtje over het kantelpunt dat nu bereikt is, een kantelpunt dat een aantal jaren geleden nog als een absoluut rampscenario werd aangemerkt. (Foto: David Becker/ Reuters)”
Chris Kijne
‘Bewoners Californische kust hebben geen drinkwater meer’
Verschillende dorpen en stadjes aan de kust in het noorden van de Amerikaanse staat Californië hebben geen drinkwater meer voor inwoners, meldt de lokale krant The Press Democrat een jaar later. Een lokale bestuurder noemt de situatie tegenover de krant ‘een benarde situatie, die grenst aan een catastrofe’.
Strenge vorst in Madrid en drukte op de Griekse stranden
Hoe groot kunnen de verschillen zijn! In Spanje is het volop winter, met op veel plaatsen een dik pak sneeuw, terwijl het aan de andere kant van de Middellandse Zee bijna zomers is, met daar veel zon en middagtemperaturen ver boven 20 graden. In de volle zon is zelfs al ruim 30 graden gemeten. Het was afgelopen weekend dan ook erg druk op de Griekse stranden, aldus Weer.nl op 11 januari 2021.
Ik volsta met het opnemen van twee videofragmenten die de verbeelding van de klimaatcrisis door ‘de media’ goed illustreren. De eerste video is nadrukkelijk gericht op de jeugdige kijker.
Het blijft maar sneeuwen in Spanje, NOS Jeugdjournaal, 9 januari 2021.
Grieken trekken massaal naar het strand vanwege abnormale warmte, NU.nl, 10 januari 2021.
‘De komende veertig jaar is het alleen nog maar warmterecord na warmterecord’
Het is pas half oktober, maar nu al weten we dat dit jaar de boeken in zal gaan als één van de warmste jaren – of misschien zelfs wel hét warmste jaar – ooit gemeten. Meteoroloog Helga van Leur weet waarom de temperatuurstijging in ons land harder gaat dan in andere landen. En ze vertelt ook welke parallellen er te trekken zijn tussen de klimaat- en de coronacrisis. Hieronder de (sterk) ingekorte Op1-versie van haar betoog op YouTube, het volledige gesprek kijk je hier terug
Helga van Leur: ‘De komende veertig jaar is het alleen nog maar warmterecord na warmterecord, Op1, 17 oktober 2020.
Column Sybrand Frietema de Vries: ‘Weerrecords bestaan niet meer’
,,Het lijkt wel of de weermannen en -vrouwen er een nieuwe dagtaak bij hebben: het melden van wéér een nieuw weerrecord. Niet alleen afgelopen november, en niet alleen in Nederland.”, schrijft Sybrand Frietema de Vries, columnist bij het Friesch Dagblad, op 11 december 2020. Dat deed hij naar aanleiding van een eerdere tweet, waarin hij ”lichtjes’ uitviel richting NOS en meteorologen’. Columns zijn er niet om te becommentariëren, die zijn om te lezen. (Als je erop klikt is hij net wat beter leesbaar.)
Eurocommissaris Frans Timmermans: ,,Nederland moet er een schepje bovenop doen bij klimaatbeleid”
2020 was het warmste jaar ooit gemeten in Europa. De jaartemperatuur lag in 2020 zeker 0,4 graden hoger dan in de vijf voorgaande recordjaren. Het nieuwe kabinet zal er bij het klimaatbeleid nog een schepje bovenop moeten doen. Dat zegt Eurocommissaris Frans Timmermans, die over de aanpak van klimaatverandering gaat. Hij waarschuwt op 26 april 2021 bij Nieuwsuur dat de nieuwe Europese Klimaatwet tot grote veranderingen zal leiden.
Er moet een schepje bovenop, zegt Eurocommissaris Frans Timmermans over het Nederlandse klimaatbeleid. "We moeten leren te leven binnen de grens die de natuur ons stelt: en dat kunnen we nog niet." #Nieuwsuurpic.twitter.com/HE3nYoJ60e
Op 19 maart 2021 kwam journalist voor het NRC, Marcel Aan de Brugh, met verontrustend nieuws over de Atlantische Oceaan en de grote stroming die daarin rondgaat tussen het noorden en zuiden. Deze circulatie beïnvloedt het weerpatroon op de vier aangrenzende continenten. Maar hij is aan het afzwakken.
De afgelopen duizend jaar is hij niet zo traag geweest als nu, schreven onderzoekers eind februari in Nature Geoscience. Binnen- en buitenlandse media pikten het gretig op. Een al langer bestaand angstbeeld vlamde weer op: dat deze stroming, de zogeheten AMOC (Atlantic Meridional Overturning Circulation), door het verder opwarmen van de aarde nog sterker zal afzwakken en op den duur wellicht helemaal stilvalt.
Het klimaat in Noordwest-Europa zou er zomaar zes graden van kunnen afkoelen. Dat het op deze plek in de wereld nu zo relatief mild is, komt door de aanvoer van warm, tropisch oceaanwater vanuit de Golf van Mexico – die onderdeel is van de AMOC. Maar als die stilvalt…
Voor het ‘antwoord’ daarop lees je Aan de Brugh’s hele artikel: ‘De Atlantische Oceaan doet raar. Of lijkt dat zo?‘. Ter verduidelijking van deze – ook voor wetenschappers – best ingewikkelde materie neem ik een (fraaie) video op van ‘Just Have a Think‘, een YouTube-kanaal van Dave Borlace, die werkt voor de Open Universiteit in Groot Brittannië.
Is the Gulf Stream collapsing?, Just Have a Think, 19 april 2020
Mogelijk zijn de klimaatomslagpunten al bereikt, zeggen wetenschappers
Decennia van onderzoek en ervaring maakt duidelijk dat de gevolgen van klimaatverandering ingrijpende en verstrekkende gevolgen zullen hebben voor onze planeet. En hoewel sommige van die gevolgen voorspelbaar zijn – zoals extremer weer , zeespiegelstijging en verlies aan biodiversiteit – hangt het tempo waarin deze zich ontvouwen en hun uiteindelijke ernst af van wat er gebeurt met de belangrijkste omslagpunten in het klimaatsysteem, de zogenaamde ‘tipping points‘.
Een tipping point is een drempel, een ‘point of no return’ in het klimaatsysteem dat, eenmaal gepasseerd, niet meer teruggedraaid kan worden. Het overschrijden van zo’n omslagpunt betekent niet noodzakelijkerwijs onmiddellijke, ingrijpende gevolgen, maar wel dat die gevolgen onvermijdelijk worden, en na verloop van tijd kunnen de gevolgen dramatisch zijn.
In een paper uit 2019 identificeerde professor Timothy Lenton, een vooraanstaand klimaatwetenschapper, negen klimaatomslagpunten, van smeltende permafrost in het noordpoolgebied tot het verlies van tropische koraalriffen. Hij legt het je hieronder uit:
What is a climate “tipping point”?, Carbon Brief, 17 februari 2020.
Hieronder kun je kijken naar een video van CBS This Morning, waarin de volgens Lenton drie meest kritische omslagpunten besproken worden: die van het Amazone-regenwoud, de West-Antarctische ijskap en het Golfstroomsysteem. Mogelijk zijn die al bereikt.
Climate crisis: Researchers fear global tipping points already here, CBS This Morning, 23 april 2021.
IPCC waarschuwt voor klimaatomslagpunten in uitgelekt conceptrapport
Eind juni 2021 blijkt uit een uitgelekt IPCC-rapport dat in handen is van Agence France-Presse (AFP), dat mogelijkheden tot herstel en terugdringing van klimaatverandering wel eens op een ‘kritisch punt’ zou kunnen belanden door overschrijding van drempels – van ’tipping points’. Een eerder rapport van het IPCC hieromtrent is bekritiseerd omdat het geen rekening hield met kantelpunten. Het nieuwe rapport echter zal de sterkste waarschuwingen van de organisatie tot nu toe over dit onderwerp bevatten.
IPCC: Leven op aarde zoals we het kennen zal binnen enkele decennia onomkeerbaar veranderd zijn
Het gelekte rapport werpt een serieus licht op het domino-effect dat de opwarming van de aarde veroorzaakt, schrijft Lotte Schuengel de volgende dag op de website van VPRO Tegenlicht. De boodschap: het leven op aarde zoals we dat kennen loopt tegen zijn termijn. Lees hier haar – voorlopige, denk ik – reportage:
,,Het leven op aarde kan misschien herstellen van drastische klimaatveranderingen door te evolueren tot nieuwe soorten en nieuwe ecosystemen te creëren… maar mensen kunnen dat niet.”
Gelekt VN-klimaatrapport waarschuwt: ‘Het ergste moet nog komen’
Hoewel het rapport een opeenstapeling van rampenscenario’s is en de mensheid gedoemd lijkt, klinkt er toch nog wat hoop, zo stelt website Joop, al is die summier: ,,Wanneer vandaag nog krachtiger maatregelen worden genomen om de overexploitatie van hulpbronnen terug te brengen, de vernietiging van natuurgebieden wordt gestaakt en er meer werk gemaakt wordt van het terugdringen van milieuvervuiling en de verspreiding van ziektes, heeft de mens nog een kans.
Het uiteindelijke rapport wordt in november dit jaar voorgelegd aan de vertegenwoordigers van de 195 VN-lidstaten op de klimaatconferentie COP26 in het Schotse Glasgow (31 oktober t/m 12 november 2021, red.). In februari 2022 wordt de definitieve versie van het rapport gepubliceerd.”
‘Snelle decarbonisatie is zowel mogelijk als cruciaal. Politieke weerstand moet worden aangepakt.’
,,Het probleem met omslagpunten is dat we pas weten dat we ze gepasseerd zijn als het te laat is. Maar we weten wel dat elke vermindering van de uitstoot de kans verkleint dat we drempels overgaan. Hoe eerder we beginnen, des te beter onze kansen zullen zijn. Het betekent dat we nu echt spijkers met koppen moeten slaan.”
John Quiggin, University of Queensland
,,De realiteit is dat klimaatverandering hier is. Maar hoe erg de gevolgen zullen zijn, is aan regeringen en besluitvormers. Snelle decarbonisatie is zowel mogelijk als cruciaal. Politieke weerstand moet worden aangepakt. Het IPCC maakt de noodzaak voor een snelle energietransitie duidelijk, nu, zonder excuses of vertragingen.”
David Schlosberg, directeur Sydney Environment Institute
‘Deze tipping points bedreigen het voortbestaan van de mensheid’
Het is een beetje een gek contrast, zeggen ze medio juli 2021 bij VPRO Tegenlicht. ‘Twee weken geleden lekten stukken uit van een aankomend IPCC-rapport dat binnen enkele decennia een einde aan onze huidige manier van leven voorziet. Het is alle hens aan dek. Maar dan onze Nederlandse bestuurders:
De directeur van Shell moet door een rechter gedwongen worden om versneld te verduurzamen en wil daartegen beroep aantekenen;
De directeur van het ABP laat het pensioenfonds niet desinvesteren in fossiele energie, maar juist extra aandelen Shell kopen.
Het lijkt alsof bestuurders er nog steeds niet van doordrongen zijn dat klimaatverandering een directe bedreiging vormt voor hun eigen kinderen. Een veel gehoord argument is dat te snel veranderen slecht zou zijn voor de economie of het vestigingsklimaat in Nederland. Maar wat voor zin heeft het om op de tent te passen als onze huidige samenlevingen binnen enkele decennia verdwijnen?’ Voor het antwoord op deze onheilspellende vraag klik je op de illustratie hieronder:
Het IPCC-rapport over de opwarming van de aarde is alarmerender dan ooit, maar hoelang praten we eigenlijk al over klimaatverandering?
Het nieuwste IPCC-rapport over de opwarming van de aarde is alarmerender dan ooit, maar hoe lang praten we eigenlijk al over klimaatverandering? Dat vraagt Jantien de Boer zich af in de Leeuwarder Courant op 11 augustus 2021. Ze maakt een bloemlezing die begint met een berichtje uit 1977 met daarin een glansrol voor dr. Roger Revelle.
,,Roger Revelle, een wetenschapper met een naam als uit een James Bond-film, schopte het op 25 juli 1977 tot pagina 4 van deze krant. De kop boven het bericht luidde: ‘Amerikaans rapport waarschuwt: Gebruik van kolen kan klimaat veranderen’.
In het artikel geeft Revelle toe dat de conclusie ‘nog zeer wankel’ is, maar hij zegt ook dat de opwarming van de aarde door koolzuurgas, oftewel CO2, ‘zeer ernstig genomen moet worden’. Daarom wil hij dat er 20 miljoen dollar aan onderzoeksgeld beschikbaar wordt gesteld ‘opdat men over vijftig jaar, wanneer het probleem ernstig begint te worden, zal weten wat de invloed van koolzuurgas op het klimaat zal zijn’.”
Jantien de Boer, journalist Leeuwarder Courant
De Boer duikt in 44 jaar krantenarchieven en tracht een lijn te ontdekken in de aanwezigheid van artikelen over het klimaat en probeert daaruit de toenmalige urgentie van klimaat-verandering te destilleren.
Ik ga ‘hetzelfde’ doen, met een tweetrapsraket: vanaf de verschijning van het laatste IPCC-rapport – 9 augustus 2021 – tot aan de klimaatconferentie COP26 in het Schotse Glasgow (31 oktober t/m 12 november 2021), waar het (uiteindelijke) rapport wordt voorgelegd aan de vertegenwoordigers van de 195 VN-lidstaten. Daarna maak ik de balans op in februari 2022, wanneer de definitieve versie van het rapport wordt gepubliceerd. Een nieuwe special voor Kunst en Landschap daarvoor is in de maak. Ik vermoed dat ik onderstaande column van Ilyaz Nasrullah (Trouw) als ‘startpunt’ verkies.
‘Tech-optimisme verdooft klimaatgeweten’
Ilyah Nasrullah maakt drie weken na het verschijnen van het klimaatrapport van de IPCC de balans op en concludeert: we gaan ons niet uit de klimaatcrisis innoveren. Dat schrijft Liza Jansen, een van de drie redacteuren die voor LinkedIn nieuwsberichten – ‘conversation starters‘ – schrijven (voor het Nederlands taalgebied) op het platform dat wordt gedreven door ideeënuitwisseling, dialoog en discussie door haar gebruikers:
“Tech-optimisten zetten de klimaatcrsisis neer als een techno-logisch probleem. Maar de klimaatcrisis vraagt om aanpas-singen van ons allemaal. CO2-reducties realiseren we niet op papier met (nog-)niet-gerealiseerde-technologie, maar in de praktijk met gedragsveranderingen van de industrie én onszelf.”
Ilyah Nasrullah, columnist Trouw
Hitte in Canada en deel VS, ‘koelcentra’ geopend voor inwoners
In het laatste weekend van juni 2021 teistert een extreme hittegolf het zuidwesten en midden van Canada en het westen van de Verenigde Staten, meldt NOS Nieuws op 28 juni dat jaar. ,,Meerdere warmterecords zijn gesneuveld en op sommige plaatsen zijn speciale centra ingericht waar bewoners naartoe kunnen om af te koelen. In de regio’s wordt het normaal gesproken ’s zomers niet zo warm.”
Het bericht werd op sociale media massaal gedeeld en leidde tot uiteenlopende reacties. Ik pik er eentje uit:
,,Koelcentra. Hadden we ons dat ooit kunnen voorstellen? Hoe vaak moeten we onze kop nog stoten tegen de klimaatmuur voor we wakker worden?”
De week ervoor werd het rond de 45°C in bijvoorbeeld Phoenix, en 50°C in Palm Springs. Een paar weken daarvoor werden soortgelijke temperaturen gemeten in diverse delen van India. De aarde warmt op, hittegolven treden op veel plaatsen vaker op. Zijn er eigenlijk plekken op de wereld die, bij verdere opwarming, onleefbaar worden voor de mens, vraagt Marcel Aan de Brugh zich af in het NRC van 25 juni 2021.
Een recordtemperatuur wordt in juni opgetekend in het Canadese British Columbia: het kwik stijgt er naar zo’n 47° Celsius. Is het een uitschieter, of is er sprake van een relatie met klimaatverandering? DW News zocht het uit.
Heatwave affects large parts of the US and Canada – Extreme weather or climate change?, DW News, 29 juni 2021.
Klimatologische hel in het Canadese dorpje Lytton: ‘Hitte is de dodelijkste natuurramp’
Niemand had het zien aankomen, geen weersvoorspelling had ervoor gewaarschuwd, maar binnen een kwartier na het uitbreken kreeg een enorme natuurbrand het dorp Lytton geheel in de greep, schrijft Jean-Pierre Geelen in de Volkskrant van 2 juli 2021. Er ontstond een angstaanjagende chaos waarin mensen halsoverkop met auto’s vluchtten voor het vuur. Over de straten hing een deken van rook, terwijl gebouwen ten onder gingen in een vlammenzee die van alle kanten kwam, aangewakkerd door harde wind.
Lytton, BC residents flee wildfire days after village recorded record heat, Global News, 1 juli 2021.
Wat is het verband tussen klimaatverandering en de Canadese en Amerikaanse hittegolven?
Via een Twitterconnectie stuitte ik op 17 juli 2021 op een briljante uitlegvideo over klimaatverandering in relatie tot de Canadese en Amerikaanse hittegolven op BBC News (World). Verslaggever Ros Atkins brengt het verband tussen die twee op prachtige wijze puntig in beeld – in 7 minuten!
Hittegolven, bosbranden en de gevolgen
Een intens lagedruksysteem zorgt op maandag 15 november 2021 voor enorme stortregens in het zuiden van British Columbia en de noordwestelijke staat Washington. Met niet alleen verwoestende overstromingen tot gevolg, ook de stad Vancouver raakte vrijwel geheel van de rest van Canada geïsoleerd. De overstromingen vonden minder dan vijf maanden plaats, nadat de meest extreme hittegolf in de wereldgeschiedenis dezelfde regio trof en destructieve bosbranden aanwakkerde.
De overstromingen en aardverschuivingen als gevolg van hevige storm sneden de drie belangrijkste snelwegen af die de kuststad Vancouver verbinden met de binnenste delen van Canada. De schade aan sommige van deze snelwegen was extreem en zal leiden tot maandenlange afsluitingen. Bovendien werd alle spoortoegang tot Vancouver afgesloten. Die zullen ongetwijfeld aanzienlijke gevolgen hebben voor de Canadese economie, aangezien de haven van Vancouver de grootste haven van Canada is en de vierde van Noord-Amerika.
Weather whiplash in Canada: extreme rains hit wildfire-devastated British Columbia, World Latest News, 17 november 2021.
Eerst hittegolf, dan watersnood – de ene catastrofe kan niet los gezien worden van de andere, zeggen wetenschappers
Na de hittekoepel en bosbranden van voorbije zomer, zijn grote delen van West-Canada nu verwoest door overstromingen. De ene catastrofe kan niet los gezien worden van de andere, zeggen wetenschappers, aldus Ine Renson in De Standaard van 22 november 2021.
,,Dit is het jaar dat de klimaatverandering diep en hard toeslaat. Het is nu de realiteit voor miljoenen Canadezen.“
David Philips, Hoofdklimatoloog Environment Canada
De Canadese westkust werd getroffen door een ‘atmosferische rivier’, een jetstream van geconcentreerde lucht die grote hoeveelheden waterdamp van de tropen naar de polen voert. Zulke luchtrivieren kunnen 400 tot 600 kilometer breed en 2.000 kilometer lang zijn. Volgens de Nasa kunnen ze tot 15 keer zoveel water bevatten als de Mississippi. Wanneer ze aan land gaan en over bergen gestuwd worden, laten ze hun vocht neer in de vorm van regen of sneeuw. Roosmarijn Knol van Weerplaza legt het je via de video van NU.nl hieronder haarfijn uit.
Je kunt deze Canadese watersnoodramp volgen via een speciale afspeellijst van het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap: ‘Watersnood Canada (B.C.) 15 november 2021‘.
Rampenfilms: ‘De tijd tikt door, het land staat stil, we kijken er verbaasd naar’
,,De snelheid waarmee het vuur om zich heen greep verraste allen. Er was geen tijd voor blussen, spullen pakken of afscheid. De stad viel brandend op de hielen van haar bewoners.”
Sybrand Frietema de Vries, columnist Fries Dagblad
Extreme hitte in het westen van Noord-Amerika vrijwel onmogelijk zonder door de mens veroorzaakte klimaatverandering
Er werden in de gebieden in het noordwesten van de Stille Oceaan van de VS en Canada temperaturen ervaren die nog nooit eerder zijn waargenomen, met records die op veel plaatsen met enkele graden Celsius zijn verbroken, waaronder een nieuw Canadees temperatuurrecord aller tijden van 49,6 ºC in het hierboven genoemde en getoonde dorp Lytton. Kort na het vestigen van het record werd Lytton grotendeels verwoest door een bosbrand.
De uitzonderlijk hoge temperaturen leidden tot pieken in plotselinge sterfgevallen en een sterke toename van ziekenhuisbezoeken voor hittegerelateerde ziekten en noodoproepen. Halverwege het jaar 2021 heeft het extreme weer opgeteld geleid tot acht rampen die volgens het National Center for Environmental Information minstens 331 levens hebben gekost en zo’n 1 miljard dollar aan schade hebben opgeleverd . Die lijst bevat vier uitbraken van zwaar weer, twee overstromingen, één winterstorm met een zeer strenge vorst en de door klimaatverandering veroorzaakte droogte.
Aanleiding voor een internationale groep wetenschappers, waaronder Nederlandse, die heeft samengewerkt om te beoordelen in hoeverre door de mens veroorzaakte klimaatverandering deze hittegolf heter en waarschijnlijker heeft gemaakt.
‘Dodelijke hittegolf Noord-Amerika 150 keer waarschijnlijker door klimaatverandering’
Elke hittegolf die zich vandaag voordoet, wordt waarschijnlijker en intenser door de klimaatverandering. Om het effect van de klimaatverandering op deze hoge temperaturen te kwantificeren, heeft de hierboven genoemde groep van 27 wetenschappers van het World Weather Attribution (WWA) de waarnemingen en computersimulaties geanalyseerd om het klimaat van vandaag, na ongeveer 1,2 °C opwarming van de aarde sinds het einde van de 19e eeuw, te vergelijken met het klimaat in het verleden.
Een van deze wetenschappers is Maarten van Aalst, hoogleraar aan de faculteit Geo-Informatie Wetenschappen en Aardobservatie van de Universiteit Twente. Klimaatverandering, veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen, maakte de hittegolf minstens 150 keer waarschijnlijker, zo ontdekten de wetenschappers. Dat schrijft Robin Kwakman, communicatieadviseur van de Twentse universiteit (faculteit ITC) in:
O ja, in Death Valley was het ook dit jaar (2021, red.) weer raak.
In de ‘Doden vallei’ is het hitte record van de heetste op aarde gemeten temperatuur ooit verbroken; bijna 55 graden Celsius.
Dit type extreme uitschieters neemt toe door #klimaatverandering als gevolg van onze uitstoot van broeikasgassen. Het menselijk lichaam kan dit niet aan. https://t.co/7vYEYjXAHS
Hittegolven worden heter; da’s logisch bij een warmer wordende aarde. Dat die hitte soms buiten de kaders van de stoutste verwachtingen treedt, zet je aan het denken of dat dan ook met hitte in NL mogelijk is… https://t.co/47gjoBmBpx
Hoe intense hitte ons bedreigt, NOS op 3, 21 juli 2021.
‘Er is steeds meer onderzoek naar de maximale hitte die mensen aankunnen’
Als de temperatuur en luchtvochtigheid een bepaald punt bereikt, lopen mensen een groter risico op overlijden. Dit soort omstandigheden komen steeds vaker voor, schrijft Audrey Carleton voor Vice Nederland op 16 juli 2021. De extreme hitte zoals in Canada en de Verenigde Staten – op één plek werd het bijna 50 graden, en er vielen meer dan honderd doden – is volgens wetenschappers vrijwel zeker toe te schrijven aan klimaatverandering.
‘VN hopen dat landen eindelijk klimaatcrisis aanpakken, of de huidige rampen zullen kinderspel blijken’
Het extreme weer kan landen aansporen om ferme klimaatmaatregelen te nemen, hopen de Verenigde Naties (VN). Zo niet, dan kunnen de overstromingen, droogte en bosbranden kinderspel blijken bij later onheil, voorziet het klimaatpanel IPCC. Uit een eerste uitgelekte proefversie van het IPCC (24 juni 2021, red.) sprak al een dystopisch toekomstbeeld als landen er niet in slagen om de Parijs-doelen te behalen.
De wereld ontkomt er niet meer aan om zich te gaan wapenen tegen klimaatschade, zoals noodweer, zei de chef klimaat bij de VN, Patricia Espinosa, op 26 juli 2021. Maar het belangrijkste blijft volgens haar de CO₂-uitstoot verlagen, zodat de klimaatcrisis stopt. ,,We moeten veranderen voor het te laat is.”
‘Zuidoost-Europa krijgt te maken met ‘lange en intense’ hittegolf, lokaal tot 45 graden’
Net voor het laatste weekend van juli, de 30e juli 2021, waarschuwt de WMO, de meteorologische organisatie van de VN, voor extreme hitte in het Middellandse Zeegebied. Grote delen van Griekenland, Zuid-Italië, Zuidwest-Turkije en de Balkan krijgen niet alleen een heet weekend te verduren, ze kunnen zich opmaken voor wellicht de warmste augustusweek ooit. Door warme lucht uit Afrika kan het kwik op sommige plekken oplopen tot ver boven 40 graden Celsius.
— World Meteorological Organization (@WMO) July 30, 2021
In de Turkse kustplaats Marmaris, die op dat moment wordt geteisterd door hevige bosbranden, verwacht men temperaturen tot zelfs 45 graden. De Italiaanse krant La Repubblica noemt de naderende hitte de hevigste van de zomer tot dan toe. Tegen persbureau AP zeggen Griekse weerdeskundigen dat de hittegolf een van de hevigste is sinds de jaren 80 van de vorige eeuw, als de hitte inderdaad een week aanhoudt.
Bosbranden in Turkije komen steeds dichter bij het centrum, NOS, 30 juli 2021.
,,Er worden echt uitzonderlijke waarden verwacht, die lang zullen aanhouden. Ons land bereidt zich voor op een lange en intense hittegolf.”
In de zomer van 2021 gingen grote delen van landen in het Middellandse Zeegebied in vlammen op. Dankzij die bosbranden vielen meerdere doden. Wat doet het met mensen die nu al te lijden hebben onder de gevolgen van extreem weer?
Klimaatverslaggever Marijn Duintjer Tebbens reisde voor Nieuwsuur af naar het Griekse eiland Evia, waar deze zomer 10 procent van al het bos is verwoest door de grootste bosbranden uit de Griekse geschiedenis. Terwijl de vrouwen en kinderen vluchtten, vochten de mannelijke bewoners met man en macht tegen de vlammen. Duintjer Tebbens vermoedt dat hij de komende jaren vaker die kant op zal gaan om verslag te doen.
De gevolgen van de hete, helse zomer van 2021, Nieuwsuur, 4 september 2021.
Extreme weerfenomenen door klimaatverandering: ‘We zijn laat, maar niet té laat’
Terwijl Limburg zijn wonden likt na de heftige overstromingen, staan grote delen van Europa in brand, meldt Anita van Rootselaar op 3 augustus 2021 in het Brabants Dagblad. Extreem weer: door klimaatverandering komt het steeds vaker voor. Gevaarlijk voor de mensheid, waarschuwen deskundigen, maar ook peperduur. ,,De kosten van maatregelen zijn veel lager dan de schade als we niets doen.”
Beelden van vlammenzeeën in, onder meer, de Turkse toeristentrekpleister Marmaris gaan de wereld over. Filmpjes van mensen die door een inferno van smeulende bomen rijden. En dat terwijl de kolkende watermassa’s door straten in Limburg, België en Duitsland nog vers in het geheugen liggen.
Klimaatverandering? We moeten voorzichtig zijn met het koppelen van individuele gebeurtenissen aan klimaat, want dat is complex, zegt Patrick Verkooijen, directeur van het Global Center on Adaptation. Wat wél zeker is, is dat de opwarming van de aarde in de algemene zin voor meer extreem weer zorgt. AD-verslaggever Hilai Noorzai spreekt met hem.
'We willen waarschuwen.' Klimaatdoelstellingen van o.a. grote oliebedrijven zijn niet haalbaar, concludeert @OxfamNovib na bestudering van de plannen. @hutma is klimaatexpert bij de NGO. In #RadiOlympia : 'voor bebossing is alle landbouwgrond nodig, dat is niet mogelijk.' pic.twitter.com/Qphue86wTO
Oxfam Novib: ‘CO2-uitstoot volledig compenseren met nieuwe bossen is luchtkasteel’
Per minuut sterven er nu waarschijnlijk elf personen door ernstige voedseltekorten en door klimaatverandering verdwijnt al vruchtbare landbouwgrond, zo waarschuwt Oxfam Novib in het nieuwe rapport ‘Tightening the Net‘ (‘het net aanhalen’) dat op 3 augustus 2021 is vrijgegeven, meldt Bob van Huet diezelfde dag in de Gelderlander.
Tightening the Net Ox fam GB for Ox fam International (ISBN 978-1-78748-779-6), 3 augustus 2021
‘Het weer vergelijken met nieuwe ‘normaal’ verstopt de klimaatverandering’
Met de overgang naar het nieuwe ‘normaal’ – de normaal is het gemiddelde weer berekend over een periode van 30 jaar en wordt eens in de tien jaar bijgewerkt – ontstond er enige commotie over het door het KNMI gehanteerde meteorologische begrip. ,,Maar het weer is niet meer normaal”, tweette weerman en glaciologist Peter Kuipers Munneke op 31 december 2020. Hij stopt daarom, en met hem zijn collega’s Gerrit Hiemstra (tweet, red.), Willemijn Hoebert en Marco Verhoef, met het gebruik van deze term tijdens zijn weerpresentatie.
Woord ‘normaal’ leidt tot discussie
Nu de verandering sneller gaat door de uitstoot van broeikasgassen, leidt het woord normaal tot discussie. Dat schrijft Heleen Ekker op 30 december op de site van de NOS. De betekenis die meteorologen eraan geven (een gemiddelde over een bepaalde periode), kan volgens haar ‘anders zijn dan hoe de maatschappij het interpreteert: een tamelijk statische situatie die altijd zo blijft’. Er is dan ook kritiek op het besluit van het KNMI. Omdat bij de berekening wordt gekeken naar de afgelopen dertig jaar, vrezen wetenschappers dat de situatie van bijvoorbeeld veertig of vijftig jaar, of nog langer geleden, buiten beeld raakt.
Het woord normaal kan volgens poolbioloog en klimaatdeskundige Maarten Loonen van de Rijksuniversiteit Groningen beter niet meer gebruikt worden – hij vreest dat de ernst van de opwarming hierdoor onvoldoende doordringt. Sterker, ‘door het volgen van de trend in de grafieken over de afnemende ijsbedekking rond de Noordpool, heeft hij gezien dat een recente normaalwaarde de mate van verandering verstopt! Loonen trok hierover aan de bel bij Heleen Ekker en kreeg via haar een podium in het NOS-achtuur-journaal op 30 december 2020. Daar deed hij op zijn website verslag van. Je moet het vooralsnog even met een gebrekkige video doen – als het fragment online komt, zal ik het voor je opnemen in dit blogboek.
,,In die dertig jaar is er ontzettend veel veranderd in de wereld, het is veel warmer geworden. Daarom heb ik grote moeite om over het normaal te praten. Ik vind het een soort van volksverlakkerij als je het huidige weer vergelijkt met het normaal, want dan vergeet je dat het veertig jaar geleden aanzienlijk kouder was.”
Maarten Loonen, poolbioloog en klimaatdeskundige RuG
20201230 NOS Journaal, Maarten Loonen, 1 januari 2021.
Weerapp ‘ThermoMate’ wil beter beeld geven van opwarming aarde
,,De klimaatverandering wordt eigenlijk vervaagd. Dat zorgt voor verwarring bij mensen over wat de werkelijke omstandigheden zijn.”
App laat zien dat het 70% van de dagen warmer is dan normaal, OOG Groningen, 15 oktober 2020.
Nieuw klimaatdashboard KNMI
Deze discussie hangt nauw samen met de lancering van het nieuwe Klimaatdashboard (met interactieve grafiek) van het KNMI, dat op 7 december 2020 online werd gezet. Dit Klimaatdashboard toont in één overzicht de gemiddelde temperatuur in De Bilt met daarin de trend, de verwachting en de verschillende klimaatscenario’s voor de toekomst. Het dashboard wordt in 2021 uitgebreid met andere klimaatvariabelen, zoals bijvoorbeeld neerslag. Je vindt hier achtergrondinfo en uitleg over (de werkwijze van) het interactieve dashboard.
Gemiddeldes en extremen
Als gevolg van klimaatverandering verandert het gemiddelde klimaat, maar ook de kans op extremen. Bovendien kunnen extremen anders veranderen dan gemiddelden. De kans op extreme neerslag kan bijvoorbeeld toenemen, terwijl de gemiddelde neerslag afneemt. Scenario’s voor een toekomstig klimaat moeten dus informatie geven over zowel de gemiddelde verandering als de verandering in extremen. Uitleg daarover vind je in ‘KNMI-klimaatscenario’s‘..
Hoe houden we Nederland weerbaar tegen droogte?
,,Nederland heeft een slim en doordacht watersysteem. Daar zijn wij Nederlanders trots op. Maar als we met ons waterbeheer doorgaan op de huidige weg dan zwemmen we op termijn in een fuik. Dat kunnen we voorkomen, maar dat vergt wel dat we nu keuzes maken.” Dat betoogden Marjolein Mens en Marjolijn Haasnoot afgelopen september op het Springtij Forum (2020).
,,Ruimtelijke ingrepen en transities in de landbouw en energie kunnen we aangrijpen om ook ons waterbeheer aan te passen aan klimaatverandering.”
Vandaag de dag kampt Nederland met lange droogteperioden. De bodem verdroogt, verzilt en verzakt, ondanks dat er ook perioden van extreme neerslag zijn. Hoe kan dat? En vooral: hoe lossen we het op?
In Nederland Droogteland reist wetenschaps- en milieujournalist René Didde langs droge beken en dorre landschappen. Hij verdiept zich in onderzoeken en spreekt bezorgde en vooruitziende experts. Al jaren schrijft hij ook over de systematische verdroging van ons land. Hij mag met recht de ‘droogtespecialist’ van Nederland heten. In Nederland Droogteland trekt hij aan de bel, maar wijst hij ook de weg naar oplossingen.
Nederland Droogteland, uitgeverij Lias. Voor meer info en bestellen klik je hier.
‘En woesjjj, daar pompen we al dat kostbare water weg’
In het laatste weekend van januari 2021, vlak voordat René Didde zijn nieuwe boek Nederland Droogland aankondigde, rees het waterpeil van de Rijn, de ‘hoofdkraan van Nederland’, tot de kolossale hoogte: 15 meter boven NAP. Kunnen we met de actuele hoogwaterpiek niet iets zinvollers doen dan domweg wegpompen naar zee, vraagt hij zich af. Ja, dat kan. Zonder de illusie te wekken dat we die hele huidige zondvloed kunnen bergen voor droge tijden. Didde zoekt naar ondergrondse oplossingen:
Boven de grond ontbreekt de ruimte in Nederland. De ondergrond is echter een nog goeddeels onontgonnen terrein voor opslag. Het teveel aan water dat valt als we het niet nodig hebben, kunnen we daar ‘parkeren’ om het langer uit te zingen als we er een tekort aan hebben.
‘Hoe ook Fryslân, een provincie die water ademt, steeds meer last van de droogte zal gaan krijgen’
In het extreem droge jaar 2018 dachten we nog dat het een toevallig incident was. Maar het daaropvolgende jaar was het weer droog en het jaar daarna weer. Hoe kan een typisch waterland als Nederland verdrogen? Wybe Fraanje zocht het voor je uit middels een boekbespreking van René Didde’s ‘Nederland Droogteland‘ in het Friesch Dagblad van 22 april 2021.
De Watertransitie Webinars – Naar een klimaatrobuust watersysteem (2), Witteveen+Bos, 10 februari 2021.
Ter voortzetting van deze reeks vraagt het gerenommeerde ingenieursbureu een aantal wetenschappers, waterbeheerders, adviseurs en mensen uit de praktijk naar hun persoonlijke ‘moonshot’ en wat ze daarvoor doen. Doel: inspiratie en motivatie opdoen om het waterbeheer structureel anders, beter, eerlijker en klimaatrobuuster in te richten.
‘We hebben een ministerie van WROK nodig: Water, Ruimtelijke Ordening en Klimaat’
Ik vertel niks nieuws als ik zeg dat water essentieel is: voor de inrichting van ons land, voor het bedrijfsleven, voor de natuur, voor de drinkwatervoorziening. Toch is het opvallend afwezig in de politiek. Dat zegt Jos Peters, adviseur Water bij Royal Haskoning DHV, een onafhankelijk internationaal ingenieurs- en projectmanagementadviesbureau op het gebied van duurzame ontwikkeling en innovatie, in een opiniestuk in watervakblad H2O Actueel op 7 november 2020.
Peters pleit daarin voor een ministerie van WROK: Water, Ruimtelijke Ordening en Klimaat. Hij vindt dat water een prominente plek moet krijgen in de verkiezingsprogramma’s en in de komende kabinetsformatie, én dat het een speerpunt moet zijn voor de lange termijn. Mirjam Jochemsen sprak met hem.
,,Veranderingen komen pas op gang als we als maatschappij de urgentie voelen. Met alleen beleid komen we er niet. We hebben behoefte aan lef en langetermijnvisie. Het hangt naar mijn stellige mening niet op enkel technologie.”
‘Er is gestemd. Hierbij alvast de waterparagraaf ‘Slim omgaan met water’ voor het nieuwe regeerakkoord’
Zo, Nederland heeft gekozen, de stemmen zijn geteld. We weten hoe de Tweede Kamer er zal uitzien in de nieuwe kabinetsperiode, zegt diezelfde Jos Peters in onderstaand opiniestuk in het watervakblad H2O, een dag na de Tweede Kamerverkiezingen van 2021. Om de formatie te bespoedigen, schreef hij alvast een waterparagraaf voor het Regeerakkoord 2021-2025: ‘Slim omgaan met water’. Heldere lijnen naar de toekomst? Opmerkelijk: Peters‘ ‘ministerie van WROK‘ (what’s in a name) is in zijn aanbevelingen verworden tot een ‘minister voor Water en Ruimte‘.
,,Lezers van H2O weten het, water gedraagt zich volgens natuurkundige wetten. Daarom zijn keuzes mogelijk, puur op inhoud, die op kamerbrede steun kunnen rekenen.”
‘Slim Watermanagement’: het beter benutten van het Nederlandse watersysteem om problemen door watertekort en wateroverlast te verminderen
Hoe kunnen we het water in Nederland nog slimmer verdelen over het hele watersysteem? Die vraag staat centraal bij Slim Watermanagement. Een relevante vraag, want teveel water zorgt voor overstromingsgevaar en te weinig water veroorzaakt problemen voor bijvoorbeeld natuur, landbouw, industrie en scheepvaart.
Voor waterschappen en Rijkswaterstaat is het een ingewikkelde puzzel om het water via gemalen, stuwen en sluizen in de goede richting te sturen. Zeker omdat zij voortdurend voor de uitdaging staan om de gebruikers van het water tevreden te stellen en bovendien het energieverbruik voor het pompen zoveel mogelijk willen beperken.
In een tijd waarin het klimaat verandert en perioden met droogte en wateroverlast vaker kunnen voorkomen is het extra belangrijk om die puzzel zo ‘slim’ mogelijk (met elkaar) op te lossen. Bij de Helpdesk Water spreken spreken ze overigens niet alleen over ‘slim’, ook over ‘slank’ watermanagement.
Slank Watermanagement, Helpdeskwater, 29 april 2021.
Slim Watermanagement is een maatregel uit het uitvoeringsprogramma van het Deltaprogramma Zoetwater, die loopt tot en met 2021. Het Deltaprogramma Zoetwater brengt de langetermijn maatregelen en -ingrepen in het watersysteem in beeld.
‘Waterman’: Menno Bentveld onderzoekt de complexe strijd om iedere druppel water
‘Water, we komen eruit voort, en we leven ervan’. In de vierdelige BNNVARA-documentaire-serie ‘Waterman‘ onderzoekt presentator Menno Bentveld onze wonderlijke verhouding tot water. Hij volgt de loop van het water in Nederland en belandt in een wereld van botsende belangen en tegenstrijdige inzichten.
Dit persoonlijke vierluik, dat hij samen met regisseur Geertjan Lassche maakte, neemt je mee in een wereld vol uitersten, die je blik op het water voorgoed zal veranderen, zo luidt het persbericht. Vanaf 11 april 2021 kun je Waterman bekijken via de mini–special van Kunst en Landschap, met daarin interviews, achtergrondartikelen, recensies en radio- en tv-reportages over deze (terecht veelbekeken) docu-serie. Aanrader. Klik op Menno!
VN-rapport: aarde wordt ‘onbewoonbare hel’ door overstromingen en droogte
De 21ste eeuw is twintig jaar bezig en in die jaren zijn er 7348 rampen wereldwijd geteld. Dat is bijna twee keer zoveel als in de twintig jaar daarvoor (1980-1999). Een nieuw VN-rapport schetst een somber beeld voor de toekomst. Dat meldt RTL Nieuws op 16 oktober 2020.
Bij die ruim 7000 rampen in de afgelopen twintig jaar zijn vier miljard mensen getroffen en meer dan één miljoen mensen overleden. De toename is mede toe te schrijven aan klimaatverandering, zeggen de VN-onderzoekers in Human cost of disasters. An overview of the last twenty years (2000-2019).
Overstromingen komen vooral voor in landen in Azië zoals Pakistan, India en China, terwijl ze in Afrika juist te maken hebben met de gevolgen van droogte. In Europa leiden hittegolven tot de meeste doden.
In diezelfde maand verscheen ook een VN-rapport over waarschuwingssystemen voor het weer. Omdat extreem weer in de toekomst toeneemt moeten die snel verbeterd worden, met name voor ontwikkelingslanden. Lees hier het RTL Nieuws-artikel.
‘Kan het vijf jaar oude akkoord van Parijs klimaatverandering stoppen?’
Precies vijf jaar na het Klimaatakkoord van Parijs van zaterdag 12 december 2015, het akkoord dat ‘het einde inluidt van een economie die draait op fossiele brandstoffen’, maakte NRC de balans op met een uitgebreid (veel links naar eerdere artikelen) Klimaatdossier. Een groot aantal (klimaat)redacteuren is bij het project betrokken. Ze stellen zichzelf vijftien in hun ogen ‘feitelijke vragen’ en vragen zich af of de aarde opwarmt door menselijk toedoen en, zo ja, hoeveel dan? Is klimaatverandering te stoppen? Met die vragen gaan ze terug ‘naar de basis’. Wat moet je écht weten over het klimaat en de wetenschap erachter? Klik op de illustratie hieronder voor ‘Kan het vijf jaar oude akkoord van Parijs klimaatverandering stoppen?‘, je krijgt dan antwoord op die 15 vragen. Ze worden ondersteund door een mooie animatie-explainer:
Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’
De aanpak van waterveiligheidsopgaven kan meer kwaliteit opleveren als de verantwoordelijke overheden slimmer samenwerken. Dat is de kern van het advies ‘Hoogwaterbeschermingsprogramma: van ‘sober en doelmatig’ naar ‘slim en doelmatig’‘ dat het College van Rijksadviseurs aan de Minister van Infrastructuur en Waterstaat en de programmadirectie van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) aanbood op 20 juli 2020. Je kunt het hieronder downloaden. Het HWBP heeft door de veelheid en spreiding van de projecten minder dan haar voorganger Ruimte voor de Rivier het imago van een groot project, maar is dat nadrukkelijk wel.
Unie van Waterschappen en Vewin komen met manifest: ‘Water verbindt’
Op 25 februari 2021 lanceerden de Unie van Waterschappen en Vewin, de vereniging van waterbedrijven in Nederland, het rapport ‘Water verbindt‘, een manifest waarin ze pleiten voor een Nationale Watertransitie die een gezamenlijk toekomstperspectief moet bieden voor een klimaatrobuust watersysteem. Ze trekken met dit manifest nogmaals aan de bel – eerder vroegen de waterschappen en drinkwaterbedrijven (in april 2020 via ‘oproepen’) al aandacht voor de noodzaak van herstel van de natuurlijke balans van ons watersysteem. ,,Het roer moet om!”
Ze vragen met een gezamenlijke agenda – en een wenkend toekomstperspectief – aandacht van de politiek, de Rijksoverheid, maar ook van andere overheden en bovenal: de samenleving. Een herbezinning anno 2021 is volgens hen op zijn plaats.
,,Om het watersysteem klimaatrobuust en daarmee toekomstbestendig te maken zal water een leidende factor voor de samenleving moeten zijn.”
Unie van Waterschappen en Vewin (in Water verbindt)
Trouw-journalist Onno Havermans heeft het dertien pagina’s tellende Water verbindt-manifest voor je ‘samengevat’ in een tweetal artikelen. Hij sprak daarvoor met Vewin-voorzitter Peter van der Velden en Unie-voorzitter Rogier van der Sande, die dijkgraaf is van het Hoogheemraadschap van Rijnland. Het overigens prettig leesbare manifest heb ik uiteraard ook voor je opgenomen.
Water verbindt Unie van Waterschappen en Vewin, 25 februari 2021
Water als sturend principe in de leefomgeving
Om schade door weersextremen te beperken, is het nodig dat overheden water ‘sturend’ laten zijn voor de ruimtelijke inrichting. Waterschappen roepen in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen-2021 dan ook op om bij het invullen van de woningbouwopgave toekomstbestendige keuzes te maken in water-, land en bodemgebruik.
In de regio is hier volgens hen meer samenwerking en regie nodig (een zogenoemde ‘gebiedsgerichte’ aanpak). Van het nieuwe kabinet vragen ze dit ordeningsprincipe nadrukkelijk te omarmen en daar structureel financieel aan bij te dragen. Voor meer achtergronden over een integrale gebiedsgerichte aanpak van de ruimtelijke inrichting van (Noord) Nederland verwijs ik je graag naar de hoofdpagina van Kunst en Landschap.
Wat Waterschappen Willen, Unie van Waterschappen, 2 maart 2021.
Unie van Waterschappen: kabinet moet sneller en op grotere schaal voldoende geld beschikbaar stellen voor decentrale overheden
Na de drie extreem droge zomers van voorgaande jaren en de overstromingen in de zomer van 2021 in Limburg (zie special Kunst en Landschap: ‘EXTREEM WEER in LIMBURG; gaan we ons in de toekomst ook op het land wapenen tegen KLIMAATVERANDERING?‘) roept Rogier van de Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen op 16 september 2021 het kabinet op om sneller en op grotere schaal voldoende geld beschikbaar te stellen voor decentrale overheden.
#WatWaterschappenWillen: versneld aanpassen aan weersextremen, Unie van Waterschappen, 16 september 2021.
Podcastserie ‘Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta’
De discussies over zeespiegelstijging en klimaatverandering zijn dit jaar aardig op gang gekomen. Om daaraan (ook) een bijdrage te leveren kwam het Deltaprogramma met een primeur: op 22 januari (2020) werden de eerste twee afleveringen van de podcastserie‘Over Water & Klimaat – de toekomst van onze delta‘ online gezet. In de loop van het jaar werden daar nieuwe afleveringen aan toegevoegd.
Wat doet Nederland om te zorgen dat we droge voeten houden? Hoe zorgen we voor voldoende water in droge tijden? Is Nederland wel voorbereid op een veranderend klimaat? Podcastproducent Hajo Magré praat met wetenschappers en experts die elke dag met die vragen – en de antwoorden – bezig zijn. Over Water & Klimaat kent zes concrete afleveringen.
Je kunt ze hier allemaal beluisteren. (Ze zijn ook in alle bekende podcastapps op je smartphone te beluisteren.)
Zeespiegelstijging
Droogte en verzilting
De crisis van een overstroming
Deltaprogramma in de stad
Young Professionals en water
In gesprek met deltacommissaris Peter Glas .
Bonusaflevering ‘Werken aan water en klimaat’ tijdens de coronacrisis
,,Coronacrisis of niet, klimaatverandering staat niet stil. En daarom mag het werken aan waterveiligheid ook niet stilstaan”, meldt DeltacommissarisPeter Glas op 13 mei 2020. Vanaf dat moment is er een speciale coronabonusaflevering aan het rijtje podcasts toegevoegd.
Anno 2020 zijn Nederlanders niet bang voor overstromingsrisico’s
De meeste Nederlanders zijn niet bang dat ze op termijn in grote problemen komen door overstromingen. Uit een onderzoek onder bijna 1.100 mensen van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, een alliantie van de waterschappen en Rijkswaterstaat die werkt aan versterking van de dijken voor een waterveilig Nederland in 2050, blijkt dat ze ervan uitgaan dat de overheid op tijd maatregelen neemt. Tachtig procent van de ondervraagden heeft daar veel of tamelijkveel vertrouwen in.
Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoeksbureau Kantar in opdracht van het Hoogwaterbeschermingsprogramma.
‘Hoogwaterbeschermingsprogramma’, veilig wonen, werken en recreëren door samenwerking
Het verhaal van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, Hoogwaterbeschermingsprogramma, 8 september 2020.
Het Hoogwaterbeschermingsprogramma wil meer zijn dan een alliantie van waterschappen en Rijkswaterstaat. Steeds vaker zoekt men naar samenwerking met ‘externe partijen’ om te werken aan de grootste dijkversterkingsoperatie ooit sinds de Deltawerken. Met nog minimaal 1.100 kilometer dijken en daarnaast 500 sluizen en gemalen te gaan, lijkt me dat een verstandige werkwijze, al was het maar omdat het Deltaprogramma uitgaat van een versterking gedurende de komende dertig jaar. Dan komen we wellicht op nieuwe, verfrissende ideeën, houden we er de vaart in omdat er minder geprocedeerd hoeft te worden en zijn we met elkaar verantwoordelijk – we doen het immers samen.
Hoogwaterbeschermingsprogramma – Meters maken, Dijkwerkers, 10 april 2019.
‘Nederland en de strijd tegen het water’, #hohohoogwater
In de laatste week van januari 2020, was het precies 25 jaar geleden dat meer dan 250.000 mensen huis en haard achterlieten vanwege extreem hoge waterstanden. Het was de grootste evacuatie in de Nederlandse naoorlogse geschiedenis. Ondertussen is er ongelofelijk veel werk verricht om de rivierengebieden veiliger te maken. Door de aanleg en verbetering van dijken én de rivier ruimte te geven.
Hoogwaterjournaal, ‘De strijd tegen het water’, Dijkwerkers, 24 januari 2020.
Tijdens deze week werd met #hohohoogwater het verhaal van toen, nu en de toekomst in de Nederlandse delta verteld. Met een speciaal journaal, videodagboeken en met infographics over de belangrijkste ontwikkelingen. Ze staan hier allemaal op een rijtje. Hieronder het evaluatiefilmpje.
Terugblik op #hohohoogwater, Dijkwerkers, 4 februari 2020.
Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig
Op donderdag 19 december 2019 is de zeedijk tussen Eemshaven en Delfzijl officieel ‘dijk veilig’ en aardbevingsbestendig. Minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat), de samenwerkingspartners en leerlingen van basisschool Karrepad uit Groningen onthulden samen een gedichtenbankop de dijk. De kunstwerken van Merijn Vrij met de gedichten van Rik Andreae, Famke Gussenhoven, Aly Freije en Lilian Zielstra werden naast die bij Delfzijl (Noord) geplaatst in Nansum, Spijksterpompen, Nieuwstad en bij het strandje van Bierum. Deze ‘dijkdichters’ dragen hun gedichten vanaf de dijk persoonlijk aan je voor – wel even de app ‘VERS‘ downloaden.
‘Wat als er geen dijken zouden zijn?’
Ter gelegenheid van de opening van de verbeterde dijk maakte daarnaast beeldend kunstenaar Manja Kindt samen met leerlingen van OBS Hiliglo uit Holwierde en OBS ’t Zigt uit Delfzijl een bijzondere animatie. Als basis voor dit project gebruikte ze de creatieve ideeën van leerlingen, opgeschreven en voorgelezen door henzelf en geïllustreerd met hun eigen slibschilderingen. Het centrale thema was: ‘Wat als er geen dijken zouden zijn?’
De Dijk weer open, Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 16 april 2020.
De zeedijk is de eerste in ons land die volgens de nieuwste veiligheidsnormen én met aardbevingsmaatregelen is versterkt. Bekijk hieronder een kort videoverslag van deze memorabele dag.
Groningse zeedijk officieel ‘dijk veilig’ én aardbevingsbestendig, Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 23 december 2019.
,,De overstromingen in 1993 en 1995 schudden de samenleving en politiek wakker. Iedereen is sindsdien weer met waterveiligheid bezig. Rijkswaterstaat en de waterschappen werken samen aan de grootste waterveiligheidsopgave sinds de Deltawerken”, schrijft Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, in haar dagboek.
,,1 februari 1995. De waterstanden van de Rijn, Maas en Waal zijn extreem hoog en ik ben aan de buis gekluisterd.”
Michèle Blom
Michèle Blom, Directeur-Generaal Rijkswaterstaat, blikt terug op het hoogwater van 1995, Dijkwerkers, 1 februari 2020.
Tussen Lauwersoog en de Westpolder ligt de Groningse Lauwersmeerdijk. Hij voldoet niet meer aan de eisen voor veiligheid, hij moet dus versterkt.
Het versterkingsproject bestaat het project uit drie fases.
De eerste fase is de verkenningsfase. Die is gestart in 2017. In de verkenningsfase is op hoofdlijnen vastgesteld wat de beste oplossingen zijn voor dijkversterking en welke projecten ‘gekoppeld’ kunnen worden.
De tweede fase is de planuitwerkingsfase. Die fase is in 2020 gestart. Plannen worden daarin concreet gemaakt: hoe hoog wordt de dijk, welk type bekleding wordt gekozen en hoe kunnen koppelkansen worden uitgevoerd?
De derde fase is de realisatiefase. In die fase wordt er daadwerkelijk aan de dijk gewerkt. De realisatiefase start in maart 2023.
In 2025 hoopt men het project af te ronden; de dijk moet dan tot zeker 50 jaar tegen overstromingen bescherming bieden. Nu, eind 2020, staat men aan het begin van de planuitwerkingsfase.
Versterking Lauwersmeerdijk (Lauwersmeer-Vierhuizergat), Dijkversterking Lauwersmeer-Vierhuizergat, 12 november 2020.
Wetterskip Fryslân start met verkenning dijkversterking Koehool-Lauwersmeer
Op 14 augustus (2020) maakte Wetterskip Fryslân melding van de start van de verkenning om 47 kilometer Waddenzeedijk tussen buurtschap Koehool (boven Tzummarum) en het Lauwersmeer (net voorbij Paesens-Moddergat) te versterken. De komende periode wil het Friese waterschap in goede samenhang met het Deltaprogramma samen met de omgeving kijken welke oplossingen er zijn om de dijk te versterken om daarmee te voldoen aan de moderne veiligheidseisen in combinatie met het verbeteren van het landschap en de natuur. Het startdocument voor deze verkenning lag tot en met 28 september ter inzage. In deze periode kon men zienswijzen indienen. Na verwerking van de reacties wordt een definitief plan gemaakt. Dat moet uiterlijk 2023 worden opgesteld zodat men dan met de werkzaamheden kan beginnen. Het hele project moet in 2028 klaar zijn.
De versterkingsoperatie gaat ruim 300 miljoen euro kosten. Hoe de plannen er concreet gaan uitzien, wordt pas later duidelijk. De komende maanden wordt met andere partijen – gemeenten, provincie, Rijkswaterstaat, It Fryske Gea, landbouworganisatie LTO en bewoners gekeken naar de mogelijkheden en wensen om het gebied rondom de dijk landschappelijk, ecologisch en duurzaam te verbeteren. De ideeën die hieruit voortvloeien worden niet door het zogenoemde Hoogwaterbeschermingsprogramma ((HWBP), dat de gehele Nederlandse kustlijn bestrijkt, gedekt. ,,Voor het HWBP is het uitgangspunt dat de dijk veilig en toekomstbestendig moet zijn. Daarbij is het credo sober en doelmatig’’, aldus programmamanager Willem-Jan van Elsacker en projectleider Jan Hateboer.
Wetterskip Fryslân staat dus op het punt om 47 kilometer aan Waddenzeedijk op te knappen. ,,Dit is het grootste dijkverstevigingsproject van Nederland”, zegt bestuurder Bé de Winter tegen Friesch Dagblad-journalist Geert Veldstra op 15 augustus 2020:
De versterking van de Waddenzeedijk tussen Koehool en Lauwersmeer is voor Wetterskip Fryslân het grootste project in zijn bestaan. Het waterschap kiest voor een gebiedsgerichte aanpak en dat is nieuw. ,,Het is een geweldige, uitdagende, maar ook noodzakelijke opgave”, zegt diezelfde bestuurder Bé de Winter, die sprak met een redacteur van het vaktijdschrift H2O Actueel:
Er gaat veel gebeuren op de landelijke dijk! De dijk wordt een stuk hoger, gemiddeld 60 cm. En de steenbekleding aan de buitenkant wordt vervangen. De kruin van de dijk verschuift naar binnen en de weg wordt smaller. En er komt een natuurlijke overgang van de dijk in het water. pic.twitter.com/iMsETaK7ra
— Dijkversterking Lauwersmeerdijk-Vierhuizergat (@Dijkverbetering) November 29, 2021
‘Dit is mijn geboortegrond. Hier wil ik blijven wonen’
,,Dit is mijn geboortegrond. Hier wil ik blijven wonen. En als ik kinderen krijg, wil ik ook dat zij hier kunnen opgroeien’’, zegt Nynke Agnes Postma uit Oudebildtzijl. Maar wat betekenen klimaatverandering en de stijgende zeespiegel die daarvan het gevolg is, voor dit kenmerkende Friese landschap, met z’n binnendijkjes en terpen?
.
Postma dingt met ‘Sterk Water‘ mee naar de prestigieuze ‘LC Award‘. Samen met achttien andere (groepjes) studenten is zij één van de genomineerden voor deze jaarlijks door de Leeuwarder Courant uit te reiken prijs voor excellente studenten. Hij wordt op 8 juni tijdens de grote finale van de LC Awards-2021 in de stadsschouwburg De Harmonie in Leeuwarden uitgereikt.
Het publiek, jij dus ook, kan vanaf 26 mei t/m 6 juni 2021 van elk project een video bekijken en stemmen voor de ‘Publieksprijs’. Uiteraard kun je deze video’s (nadien) terugkijken via de afspeellijst ‘LC-Awards’ op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap.
Sterk water – Nynke Agnes Postma, Kunst en Landschap (Bron: Leeuwarder Courant/NHL Stenden), 26 mei 2021.
‘Futuring Corona’: hoe verhoudt de huidige Coronacrisis zich tot de veel grotere en aanhoudende klimaatcrisis?
Hoe verhoudt de huidige Coronacrisis zich tot de veel grotere en aanhoudende klimaatcrisis? Dat is de vraag die ‘The Urban Futures Studio‘ zichzelf stelt in een – tot nu toe – zevendelige vlog-serie: ‘Futuring Corona‘. Maarten Hajer, hoogleraar Urban Futures aan Universiteit Utrecht, nodigt samen met onderzoekers een aantal (internationale) experts uit om de huidige Coronacrisis te bespreken en er lering uit te trekken. Dat zijn in – eerste instantie – Detlef van Vuuren (hoogleraar Universiteit Utrecht), Linda Steg (hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen), Elena Bennett (hoogleraar McGill University) en Arjun Appadurai (hoogleraar New York University).
De eerste aflevering kun je hieronder bekijken. Aflevering 2 tot en met 7 vind je hier. 1 tot en met 4 zijn in het Nederlands. De vierde, waarin Maarten Hajer en Lisette van Beek spreken met de Groningse hoogleraar Linda Steg, beveel ik je van harte aan – niet in de laatste plaats omdat Steg aan het einde van de vlog een interessante aanbeveling doet voor een vervolgvlog. Bij de vijfde aflevering schakelen ze over op Engels vanwege hun internationale gasten. Ze zijn terwijl ik dit bericht post op zoek naar manieren om alle content (online) beschikbaar te maken voor een internationaal publiek.
Futuring Corona: leren van de crisis #1, Vimeo-kanaal Urban Futures Studio, april 2020.
HET GROTE STRAATBERAAD; een ongewone VERGADERING met gewone mensen over de TOEKOMST van het KLIMAAT
In de laatste week van augustus hebben ‘gewone’ bewoners van Friese en Groningse straten, stegen, streekjes en hofjes, pleinen, kades en oeverstroken een ongewone vergadering: ze doen mee met ‘Het Grote Straatberaad‘. Friesland bijt het spits af op zondag 23 augustus. Precies een week later, op 30 augustus, praten burgers uit Groningse steden, buurtschappen en dorpen over de toekomst van het klimaat.
De organisatie van deze grootschalige noordelijke klimaatvolksraadpleging, die overigens ook in de weken erna plaatsvindt in Amsterdam, Den Haag, Nijmegen en Rotterdam en culmineert in een bottom-up-verklaring tijdens het Warming Up Festival, is in handen van Warming Up.
Kunst en Landschap Noord Nederland brengt ‘Grote Straatberaaddagen’ van Fryslân en Groningen in beeld
Kunst en Landschap Noord Nederland gaat beide noordelijke Grote Straatberaaddagen op de voet volgen. In twee aparte blogs brengt het multimediale platform in oprichting alles wat je wilt weten over de voorbereidingen, het verloop en bijzondere momenten van beide dagen, en de ruimschootse media-aandacht (voor, tijdens en na) die dit bijzondere evenement ongetwijfeld zal opleveren. Klik op de illustratie hieronder:
Het klimaat redden kan nog net, staat in steeds alarmistischer rapporten
‘De bezorgdheid die spreekt uit de vele klimaatrapporten groeit. Net als de kans dat de gestelde doelen niet worden gehaald’, schrijft Paul Luttikhuis in de NRC van 1 oktober 2020. In een analytisch artikel zet hij een scala aan internationale rapporten en resoluties van de laatste decennia voor je op een rijtje: vanaf de eerste resolutie (43/53) van het IPCC, het wetenschappelijke klimaatpanel van de Verenigde Naties dat in 1988 werd opgericht, tot aan het moment van schrijven.
Ze dienen allemaal als uitgangspunt voor beleid wereldwijd om klimaatverandering en verlies van biodiversiteit tegen te gaan. Maar de opwarming en het verlies van natuur gaan vaak veel sneller dan in de rapporten wordt beschreven. Gaan we het nog redden? Klik op de illustratie hieronder voor het antwoord op die vraag.
Zorgen over klimaat flink toegenomen tijdens corona
Door het Coronavirus zijn Nederlanders zich meer dan ooit bewust van de gevolgen van klimaatverandering. Zo vindt maar liefst 80 procent dat we zuiniger moeten omgaan met het klimaat en is ruim de helft bereid het eigen reisgedrag hiervoor blijvend aan te passen. Dat blijkt uit onderzoek dat Ipsos in opdracht van ABN AMRO heeft verricht en publiceerde op 17 november 2020. Niet eerder sprak Nederland zich zo stellig uit voor het klimaat.
Als reden voor het sterk gegroeide milieubewustzijn noemen bijna 4 op de 10 Nederlanders de Coronacrisis. Ruim een derde beschouwt dit zelfs als een wake-up call om meer oog te hebben voor het klimaat. Ruim 40 procent woont daarbij graag in een maatschappij waarin we zowel financieel als persoonlijk om elkaars welzijn denken. Voordat de crisis begon, gebeurde dat nauwelijks, meent 85 procent. Klik op onderstaande illustratie om het hele rapport ‘Zorgen over klimaatverandering flink toegenomen tijdens corona‘ te lezen.
(Met dank aan Biojournaal, 17 november 2020)
‘Is de democratie opgewassen tegen klimaatverandering?’
Klimaatverandering is een urgent en acuut probleem. Tegelijkertijd is de oplossing er één van een langere termijn dan onze politiek doorgaans in het vizier heeft. Daar komt bij dat een nieuwe regering – om de vier jaar, dus – bestaand klimaatbeleid weer ongedaan kan maken.
In de slotaflevering van de podcast ‘Stemmen‘ van De Correspondent spreken Armèn Hakhverdian en Tom van der Meer hierover met hoofdredacteur Rob Wijnberg en politicologen Brian Burgoon en Marlies Glasius. Klimaatverandering tegengaan kan niet zonder grote offers – maar lukt dat in een democratie?
Stemmen 8 – Is de democratie opgewassen tegen klimaatverandering?, De Correspondent, 18 mei 2021.
THE CL!MATE MILES: Kunst en Landschap loopt virtueel mee! Van GRONINGEN naar GLASGOW (COP26) 6 t/m 29 oktober. Loop en help je mee?
Op 6 oktober 2021 gaat ie van start: ‘The Cl!mate Miles‘-wandeltocht van Groningen naar Glasgow, waar de internationale klimaat-conferentie ‘COP26‘ van de Verenigde Naties (31 oktober t/m 12 november 2021) plaatsvindt. Vanuit de Eemshaven in Groningen wandelt Marjan Minnesma, directeur van de duurzaamheidsorganisatie Urgenda, in 25 dagen via Rotterdam naar Glasgow langs duurzame initiatieven.
Doel van The Cl!mate Miles: wereldleiders aanzetten tot aanscherping van acties om de klimaatdoelen van ‘Parijs’ uit 2015 te halen. ‘Let’s accelerate!’, we hebben meer actie nodig en geen dag te verspillen’, zegt Minnesma. Noorderlingen kunnen in de eerste week op verschillende plekken in de regio aanhaken.
De zeespiegelstijging is geen probleem van de toekomst, maar van nu. Dat weten ze nergens beter dan in Oceanië, waar de band tussen mens en water innig is. Museum Volkenkunde maakt dat op een prachtige manier zichtbaar. De expositie is te zien tot en met 5 april 2021.
De zee is altijd nauw verbonden geweest met de bewoners van Oceanië, de collectieve benaming voor duizenden eilanden in de Grote en Stille Oceaan. De eilanden vormen een verbindingsweg naar ‘anderen’, een middel om handel te drijven of om oorlog te voeren. Deze verschillende thema’s komen terug in de tentoonstelling Een zee van eilanden in Museum Volkenkunde in Leiden. Je ziet er adembenemende kano’s, sieraden, zeekaarten en objecten die verwijzen naar mythen rondom het water. Hier een preview:
EEN ZEE VAN EILANDEN – Topstukken uit Oceanië, Museum Volkenkunde, 3 maart 2020.
Vanwege de coronacrisis namen de cultuurvloggers van My Daily Shot of Culture het initiatief om met Thuismuseum.nl de cultuurhuizen en musea van Nederland te ondersteunen en bij jou (t)huis te brengen. Dankzij hen – vlogger Jip was te gast bij het Museum Volkenkunde – kun je nu alvast een ‘glimp’ van het museum opvangen.
Kunst en Landschap brengt zeespiegelstijgingsdiscussie vanaf 2020 in beeld
Ik ga – op hoofdlijnen en met ingang van dit bericht, januari 2020 dus – trachten je via deze pagina op de hoogte te houden van de zeespiegelstijging- en klimaatverandering-discussie. Relevante artikelen, opiniestukken en rapporten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat een reden Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag. Vanzelfsprekend zijn alle suggesties voor opname in dit overzicht welkom. Alvast dank daarvoor. En, wellicht ten overvloede, hier vind je een aantal artikelen en video’s die een goede bijdrage kunnen leveren aan het debat: de door mij gekwalificeerde ‘Must Reads‘.
De Waddenzee spoelt over de veerdam van Ameland
Laat ik beginnen met een bericht dat op 10 februari 2020 via het YouTube-kanaal van Ameland bij Kunst en Landschap binnenkwam. Niet direct bijdragend aan discussie, maar wel aardig om een van de belangrijkste principes van Kunst en Landschap onder de aandacht te brengen, dat van verbeelding: Full screen aan!
De Waddenzee spoelt over de veerdam, Nes, Ameland, 10 februari 2020.
Hoogwater maakt Kiekkaaste in Nieuwe Statenzijl onbereikbaar
Op 12 februari verbeeldde Luken Hulsker het hoge water op zijn Facebookpagina door onderstaande ‘plaatjes’ te schieten van de Kiekkaaste, de enige buitendijkse vogelkijkhut van Nederland die goed zicht geeft op de slikvelden van de Dollard – favoriete plek van vogelspotters en -fotografen en dankbaar object voor marketeers bij hun Groningen–promotie.
De Kiekkaaste in Nieuwe Statenzijl, Groningen, 12 februari 2020. Foto’s: Luken Hulsker.
Heeft Nederland over een eeuw nog wel dezelfde kustlijn als nu? Waarom verzetten lokale vissers in Jakarta zich tegen de aanleg van de zeedijk die de metropool moet beschermen? Wat gebeurt er met de bevolking als een land zoals Kiribati volledig dreigt te verdwijnen? Hoe lossen ze het in Miami op, nu met hoogtij het zilte zeewater al door de straten stroomt? En hoe gaan we de komende decennia om met de miljoenen klimaatvluchtelingen?
In de vierdelige documentaireserie ‘Na ons de zondvloed‘ (2019) bezoekt gerenommeerd fotojournalist Kadir van Lohuizen laaggelegen gebieden waar het wassende water een urgent probleem is. Van Bangladesh tot New York. Van Jakarta tot Terschelling en van de Marshall Eilanden tot Miami. Steden en streken waar de stijgende zeespiegel een dagelijkse realiteit is.
Kadir ontmoet mensen die soms het lot in eigen handen nemen vanwege een overheid die het laat afweten. Wat zijn hun angsten, wat hun vooruitzichten? Hij sprak ook met Deltacommissaris Peter Glas, die inging op vragen over het Deltaprogramma 2020 dat ons land in de toekomst tegen ‘wateroverlast’ moet beschermen:
Het resultaat is een vierdelige serie waarin op een toegankelijke en prikkelende manier een confronterend beeld wordt geschetst van een nabije toekomst.
,,Kadir heeft mij geïnterviewd bij de Zandmotor op het strand bij Ter Heijde en de Maeslantkering in de Nieuwe Waterweg. Over het Deltaprogramma in Nederland en wat we doen om ons voor te bereiden op mogelijke zeespiegelstijging voor 2050, voor 2100 en daarna […] De uitgangspositie voor ons land is gunstiger dan voor andere delta’s in de wereld. We hebben de veiligste delta, en we hebben tijd om ons adaptief voor te bereiden op de veranderende omstandigheden. De afspraken van ‘Parijs’ om de opwarming van de aarde te remmen moeten wél gehaald worden!”
Deltacommissaris Peter Glas
Deltaprogramma 2020, in alle regio’s van Nederland aan de slag
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag #1
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag #2 (Noord Nederland)
Deltaprogramma Overal in Nederland aan de slag #3
Deltaprogramma. Overal in Nederland aan de slag #4
Drijfveren en ambities van Kadir van Lohuizen, interview
Voor wie zich meer wil verdiepen in de drijfveren en ambities van Kadir van Lohuizen, hieronder kun je kijken naar een interview met hem tijdens het Logan Symposium ‘Building an Alliance against Surveillance, Secrecy and Censorship‘, waarin onderzoeks- en fotojournalistiek centraal stond. Het vond plaats in 2014 in Londen. Van Lohuizen zat op de bank bij Connor Naylor.
‘Luis in de pels’ Kadir van Lohuizen bij radioprogramma Argos
Kadir van Lohuizen bedrijft, zoals hij het zelf noemt, ‘visuele onderzoeksjournalistiek’. Vanaf het einde van de jaren ’80 reist hij de wereld rond. Hij deed verslag van conflicten, legde migratiestromen in het gehele Amerikaanse continent vast en volgde diamanten van de mijnen in Congo naar de winkels in New York. Luister naar een bijna een uur durend interview met Kadir dat verslaggeefster Tessel Blok van het radioprogramma Argos (Human/VPRO) in de serie ‘Luizen in de pels‘ op 4 januari 2020 met hem had. Klik op de foto hieronder.
Twee tentoonstellingen in Nationaal Scheepvaartmuseum
De wereldwijde impact van smeltend ijs en de stijgende zeespiegel staan centraal in een tweetal tentoonstellingen van het Nationaal Scheepvaartmuseum in Amsterdam: ‘Strijd om het IJs’ en ‘Rijzend Water’.
Trailer | Strijd om het IJs en Rijzend Water
Volgens het tentoonstelingsschema waren ze beide te bezoeken tot en met 10 mei 2020. De deuren gingen echter vanwege het coronavirus voortijdig dicht: in eerste instantie tot en met 6 april, later werd besloten dat de sluiting pas vanaf 1 juni zou worden opgeheven. Vanwege de lock down in januari 2021 moest iedereen zelf de RIVM-condities even in de gaten houden. Wanneer het weer ‘kon’, kon men de tentoonstelling zien tot 5 april 2021.
Opening tentoonstellingen Strijd om het IJs en Rijzend Water, Scheepvaartmuseum, Amsterdam. 4 oktober 2019.
Digitale rondleiding ‘Rijzend Water’
Diverse sectoren lagen vanaf 15 maart (2020, red.) dus op hun gat. Maar daarop zitten deden ze niet. Overal in Nederland ontstonden creatieve ideeën om de crisis het hoofd te bieden. De culturele sector werd uitermate hard getroffen en greep veelal naar het middel ‘online’. Zo ook het Scheepvaartmuseum, dat samen met Van Lohuizen gedurende de te overbruggen periode digitale rondleidingen aanbood, om in de culturele leemte te voorzien. Kunst en Landschap verzamelde ze voor je. Ga mee met Kadir en volg de zevendelige tour langs ‘Rijzend Water‘.
,,Het startpunt van de tentoonstelling en deze tour is Groenland, waar de ijskap smelt. Dit is een van de redenen voor het stijgen van de zeespiegel. Kadir laat zien dat de situatie in Groenland zowel magisch mooi als onwaarschijnlijk dramatisch is.”
,,Het tweede deel van de tour brengt je in Bangladesh, de eerste plek die Kadir bezocht om de gevolgen van de stijgende zeespiegel in beeld te brengen. Van Lohuizen laat zien hoe de bevolking van Bangladesh haar land verliest door het veranderende klimaat.”
,,Het derde deel van de tour leidt naar Engeland. Kadir laat zien dat de gevolgen van zeespiegelstijging ook dicht bij huis zichtbaar zijn: door het rijzende water verdwijnt jaarlijks twee tot drie meter van de Engelse kustlijn.”
,,In Miami, direct gesitueerd aan de Atlantische Oceaan in de Amerikaanse staat Florida, lijken de bewoners zich niet te beseffen hoe kwetsbaar hun leefomgeving is. Zal een wake-up call nodig zijn om het tij te keren?”
,,Kadir’s onderzoek naar de gevolgen van de zeespiegelstijging bracht hem in Indonesië. De hoofdstad Jakarta zinkt door de invloed van grondwateronttrekking. Tegelijkertijd stijgt het waterpeil. Hoe ziet de toekomst eruit voor een stad die ten dode opgeschreven lijkt?”
,,Kiribas, gelegen tussen Fiji en Hawaii, was de eerste plek waar Kadir op ongemakkelijke wijze geconfronteerd werd met het stijgende water. Omdat de atollen niet meer dan een tot anderhalve meter boven de zeespiegel liggen, kunnen de bewoners geen kant op als er een storm komt.”
,,In het laatste deel van zijn rondleiding door de tentoonstelling Rijzend Water blijft Kadir dicht bij huis. Hij vertelt over de gevolgen van de klimaatcrisis voor Nederland, die voor veel mensen een ver-van-hun-bed show lijken. Is dat wel terecht, als de zeespiegel 1 tot 3 meter kan stijgen?”
‘Rijzend Water’ en ‘Strijd om het IJs’ wegens succes verlengd tot en met 28 februari 2021
De coronacrisis heeft er dus voor gezorgd dat je een ruime inkijk in deze prachtige tentoonstelling hebt gekregen. Er is goed nieuws: hij wordt verlengd tot en met 28 februari 2021.
Aardigheidje. Deze wil ik je niet onthouden: op vrijdag 29 mei, vlak voor het pinksterweekend, kwam Kadir met het volgende bericht op Linkedin, waarin hij zijn blijdschap uitte over een verlenging van de expositie tot 12 oktober:
,,Very happy that the museums in the Netherlands will open again this Monday and even happier that the Maritime museum decided to extend my exhibition till October 12 (otherwise it would have been closed already…). So do go if you haven’t seen it and if you are too far I gave an online tour with some behind the scenes gossip ;-)”
Kadir van Lohuizen
Special Pakhuis de Zwijger met Kadir van Lohuizen: ‘Na ons de Zondvloed’
In 2019 organiseerde Pakhuis de Zwijger een thema-avond en maakte een special over de NTR-documentaireserie Na ons de Zondvloed en de twee exposities in het Scheepvaart-museum – over hoe klimaatverandering (nu al) het leven van vooral de armste mensen ontwricht. Tijdens deze avond, die live werd uitgezonden, toont Kadir op een groot scherm zijn foto’s en filmfragmenten. Daarna komen experts aan het woord op het gebied van klimaatrechtvaardigheid, klimaatvluchtelingen en activisme. Vanaf minuut 16:40 wordt het geluid pas ingeschakeld, Corona had zijn invloed – 8 december 2019 – nog niet doen gelden, zullen we maar zeggen.
Special met Kadir van Lohuizen: Na ons de zondvloed, Pakhuis de Zwijger, 9 december 2019.
‘Fotograaf Kadir van Lohuizen waarschuwt de wereld nog één keer’
Met eerst een documentaireserie, daarna een tentoonstelling en met ingang van januari 2021 het boek ‘After Us The Deluge‘ wijst Kadir van Lohuizen ons (nogmaals) op het oprukkende water dat wereldwijd noopt tot veel rigoureuzere maatregelen dan nu worden genomen. Hij trok naar zeven verschillende gebieden ter wereld (Groenland, VS, Bangladesh, Indonesië, Panama en de Pacific) en legde er vast wat de klimaatopwarming er aanricht. Het resultaat is een even verontrustend als esthetisch indrukwekkend tijdsdocument en fotoboek. Voor elk hoofdstuk schreef een deskundige ter plekke een bijdrage over de specifieke problematiek in zijn of haar land.
‘After Us The Deluge’: Kadir van Lohuizen waarschuwt de wereld nog één keer
Een dag voor het verschijnen van After Us The Deluge publiceert de Volkskrant een prachtige reportage van Arno Haijtema, die Kadir van Lohuizen voor de krant interviewde over zijn nieuwe boek. Van Lohuizen verwijt met name de politiek een te afwachtende houding op basis van te ‘rooskleurige’ scenario’s.
,,De maatregelen tegen klimaatverandering en de bescherming tegen de gevolgen zijn kwesties waarbij twintig jaar vooruit moet worden gedacht, en dat sluit slecht aan bij de politiek, waar meestal maximaal vier jaar vooruit wordt gekeken.”
Kadir van Lohuizen levert in Buitenhof visuele bewijslast
,,Negen jaar lang reisde hij over de wereld om zichtbaar te maken wat we ons maar moeilijk kunnen voorstellen: de zeespiegel stijgt door klimaatopwarming. Dat betekent dat leven in delen van de wereld heel moeilijk, soms zelfs onmogelijk wordt.” Dat is de introductietekst van Twan Huys tijdens de Buitenhof-uitzending van 31 januari 2021, waarin Kadir te gast was – en die liever niet over ‘klimaatverandering, maar over een ‘klimaatcrisis’ spreekt. Daarvoor levert hij visuele bewijslast.
klimaatcrisis | Kadir van Lohuizen, Buitenhof 31 januari 2021.
Boekpresentatie en debat ‘After Us The Deluge’ via special livecast van Pakhuis De Zwijger
Op 18 februari 2021 wordt Van Lohuizen’sAfter us the deluge gepresenteerd via een ‘special livecast’ van Pakhuis De Zwijger. Na deze presentatie volgt een debat over de klimaatcrisis en de stijgende zeespiegel met een aantal prominente gasten. Speciale gezant voor internationale wateraangelegenheden Nederland, Henk Ovink, modereert. In dit debat wordt besproken wat het worst case scenario zou kunnen zijn en hoe we ons hierop kunnen voorbereiden.
Wat zijn de gevolgen voor eilandstaten als Kiribati en hebben we genoeg tijd om onze kustverdediging te versterken, of is aanpassing aan het water de juiste keuze? Hoe voorspelbaar is het smelten van de ijskappen en waarom kunnen we de temperatuur nog steeds niet verlagen zoals afgesproken op de klimaattop in Parijs? Zodra de video beschikbaar is neem ik hem hieronder op. Voor als je dit tijdig leest: je kunt reserveren door op onderstaande illustratie te klikken. (De uitzending start om 16:00 uur.)
Book presentation & debate: After us the deluge, Pakhuis de Zwijger, 19 februari 2021.
Kadir hoopt met After Us The Deluge een breder publiek te bereiken, ook dat van politici en beleidsmakers
Toen Kadir zo’n 10 jaar geleden sprak over zeespiegelstijging keken zijn toehoorders hem regelmatig glazig aan – waar heeft ie ’t over? Dat weerhield hem er niet van hard door te werken aan zijn boek. ‘Ik zag het gewoon voor me gebeuren, dit verhaal moet gewoon verteld worden’, zo omschrijft hij zijn motivatie After Us The Deluge te willen voltooien. Hij spreekt in onderstaande video met een medewerker van Scheltema Boekverkopers, boekhandel voor Groot-Amsterdam en ver daarbuiten.
,,We kunnen met zijn allen allemaal dikke rapporten schrijven, maar die lijken toch niet helemaal door te sijpelen.”
Kadir van Lohuizen
Van Lohuizen benadrukt dat het boek meer is dan een fotoboek met slechts een visuele bewijslast. Een zevental auteurs, van politici tot activisten tot wetenschappers, dragen eraan bij met essays met sterke goed onderbouwde teksten, gelardeerd met duidende overstromingskaarten. Kadir hoopt met After Us The Deluge mede daardoor een breder publiek te bereiken, ook dat van politici en beleidsmakers.
After Us The Deluge – Kadir van Lohuizen, Scheltema-TV, 15 april 2021.
Kadir van Lohuizen: „Ik begrijp niet dat we ons hier zo weinig zorgen maken.”
Hoewel journalist Tracy Metz ruim voor verschijning een voorbeschouwing schreef over After Us The Deluge in NRC, neem ik hem hier op, niet in de laatste plaats omdat ze het hele oeuvre van Kadir in een breed perspectief plaatst. Ze interviewt Van Lohuizen op zijn woonschip in de binnenstad van Amsterdam. Die neemt nog een laatste keer de drukvellen van het kolossale boek door.
Is het nu klaar? Hij aarzelt. „De dreiging van de deluge neemt alleen maar toe, maar na een tentoonstelling, een tv-serie en nu het boek heb ik besloten dat het klaar is. Meer plekken bezoeken voegt niet noodzakelijk meer toe. Het mooiste zou zijn als er een jonge fotograaf over 30, 40 jaar terug zou gaan naar die plekken.”
Van Lohuizen (57), fotojournalist sinds 1988, schrijft Metz, is steeds meer groot opgezette projecten gaan aanpakken over mondiale onderwerpen, vaak over milieu en klimaat. Zo fotografeerde hij voor zijn project Wasteland eindeloze bergen plastic, karton, blik en ander afval in zes wereldsteden. Voor Via PanAm reisde hij 40.000 kilometer, van het zuidelijkste punt van Chili naar het noordelijkste punt van Alaska, om de stroom migranten in beeld te brengen. Daarnaast was hij in 2007 mede-oprichter van Noor Images, een agentschap voor fotografen en filmmakers. „Natuurlijk om de rechten op ons werk goed te regelen, maar ook als klankbord voor elkaar.” Heerlijk interview.
Kadir van Lohuizen wint met ‘Wasteland’ World Press Photo-2018 in de categorie ‘Milieu-series’
Kadir van Lohuizen won met zijn project ‘Wasteland‘ de World Press Photo 2018 in de categorie ‘Milieu-series’. Als onderdeel van het festival ‘We Make The City‘ was zijn werk heel de zomer te zien op Overhoeks in Amsterdam-Noord. Beluister hieronder een podcast van Pakhuis de Zwijger. Maurice Seleky spreekt met Kadir over Wasteland.
Samen met Yuri Kozyrev is Kadir Van Lohuizen medeoprichter van fotoagentschap NOOR. In 2018 begonnen ze aan een enorme expeditie: ze legden (simultaan) de drastische veranderingen en onomkeerbare effecten van klimaatverandering en politieke spanningen in het Noordpoolgebied vast. Het resultaat is voor het eerst te zien in Nederland tijdens de expositie van de fotoserie ‘Arctic: New Frontier‘ op Geldersekade 34 bij Gallery Vriend van Bavink tijdens de Amsterdam Art Week van 17 tot en met 27 juni 2021. Ze wonnen er de prestigieuze Carmignac Award mee.
‘Artist Talk’ Kadir van Lohuizen tijdens Amsterdam Art Week
Op zaterdag 19 juni geeft Kadir in dit kader bij ‘Vriend van Bavink’ een Artist Talk. Deze is gratis te bezoeken.
Van Lohuizen en Kozyrev laten met Arctic: New Frontier een alarmerende getuigenis achter over de snelheid van de transformatie van het Noordpoolgebied en de onrust op het wereldtoneel die dit met zich meebrengt. Over het maken van de fotoserie maakte VPRO-Tegenlicht met Kadir en Yuri in 2019 de documentaire ‘Verovering van de Noordpool‘. Die kun je hieronder bekijken.
(De expositie Arctic: New Frontier werd eerder tentoongesteld bij de Fondation Carmignac in Parijs en Hyères en Saatchi Gallery in Londen.)
Verovering van de Noordpool, VPRO Tegenlicht, 3 maart 2019.
Kadir van Lohuizen inspireert tijdens ‘Week voor de Dijkwerker’
Precies een maand voordat het oprukkende water in de zomer van 2021 Limburg, België, Luxemburg en Duitslandoverviel, nodigt Kadir van Lohuizen dijkwerkers uit voor zijn bijdrage aan de ‘Week voor de Dijkwerker‘, het online alternatief voor de traditionele Dijkwerkersdag die jaarlijks georganiseerd wordt in het kader van het Hoogwater-beschermingsprogramma. Die vond plaats van 21 tot en met 24 juni. Kadir sloot de talkshow van de laatste dag van de dijkwerkersweek af met een inspirerende lezing in ’tekst en beeld’.
Oproepje van Kadir van Lohuizen, Hoogwaterbeschermingsprogramma, 15 juni 2021.
Week voor de Dijkwerker | Dijkwerkerslezing door Kadir van Lohuizen, Hoogwater-beschermingsprogramma, 15 juni 2021.
Kadir van Lohuizen opent met plenaire sessie Springtij Forum-2021
Op 22 september trapte Kadir van Lohuizen af met de eerste plenaire sessie van het Springtij Forum-2021. We hebben een bloeiende aarde nodig om van een goed leven te kunnen genieten, is het credo van wat sommigen het ‘(groene) Davos van het Noorden‘ noemen, Springtij beweegt mensen door ze bij elkaar te brengen in een inspirerende omgeving van natuur en cultuur in hun zoektocht naar verbinding en verandering. Het driedaagse forum vindt (op zijn minst) een keer per jaar plaats op het eiland Terschelling. Mensen die zich willen inzetten voor een duurzamer Nederland komen er ieder jaar samen.
Kadir was goed voorbereid, had zijn laptop met HDMI-aansluiting mee, dus een feest van verbeelding kon beginnen:
Plenaire opening – Kadir van Lohuizen, woensdag 22-9-2021, Springtij Forum, 23 september 2021.
‘Het water komt; zorgen om stijging van de zeespiegel’
Op 29 januari 2020 blies Rutger Bregman, journalist bij De Correspondent, de zeespiegelstijgingsdiscussie nieuw leven in door een brief te schrijven gericht aan alle inwoners van Nederland – startsein van de crossmediale campagne van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij: ‘Het water komt…‘.
HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING, Robert Rosendal voor Kunst en Landschap Noord Nederland, v.a. 1 februari 2020.
Maandagmiddag 16 september toog ik naar Friesland om getuige te zijn van de installatie van ‘De Dunne Dame‘, beeld van de Drachtster kunstenaar Jan Ketelaar, op de dijk van het krimpdorpHolwerd in de gemeente Noardeast-Fryslân.
Wanneer je Jan Ketelaar zegt, zeg je Joop Mulder (RIP 10-01-’21, red.). Zeg je Joop Mulder, dan zeg je Oerol – hij was immers bedenker. oprichter en gangmaker van het Terschellinger landschapstheaterfestival. Na een aantal experimenten op en tijdens (zijn laatste periode van) dit (inter)nationale evenement – waar hij zo’n 35 jaar de scepter zwaaide – besloot Mulder nieuwe wegen in te slaan – Sense of Place was geboren! ‘Wachten op Hoog Water’ van Jan Ketelaar werd het eerste project van deze nieuwbakken organisatie.
Sense of Place – Teaser. Joop Mulder vertelt in vogelvlucht over de projecten van Sense of Place, Kunst en Landschap, 20 september 2019.
‘Holwerd aan Zee’ en ‘Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa 2018’
Dat ‘Wachten op Hoog Water’ gerealiseerd is in Holwerd is geen toeval. De innige verstrengeling van Ketelaar en Mulder reikt verder dan die met Sense of Place. Holwerd aan Zee en Leeuwarden-Friesland Culturele Hoofdstad van Europa 2018 (LF-2018) zijn nauw in de plannen van beide heren betrokken. Ik geef hieronder een korte impressie van beide projecten om je een indruk te geven van deze Friese organisaties die op hun beurt ook weer nauw met elkaar verbonden zijn.
In een later stadium – dat zal niet lang op zich laten wachten, zo schat ik in – bericht ik je er afzonderlijk over. LF-2018 heeft zijn (legacy-)pijlen inmiddels gericht op 2028, en voor Holwerd aan Zee bestaat grote (internationale) belangstelling. We gaan er zeker de komende jaren meer van horen.
Holwerd aan Zee
Holwerd aan Zee, Kunst en Landschap, 2 februari 2019.
Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa 2018
LF-2018 Aftermovie, Leeuwarden-Fryslân 2028, 25 november 2018.
LF2018 Animatie Resultaten NL, Leeuwarden-Fryslân 2028, 14 maart 2019.
Voorbereidingen en crowdfundingactie ‘Wachten op Hoog Water’
Al in 2010 begon Ketelaar aan zijn tijdrovende project: twee gelaste, metalen vrouwbeelden van vijf meter hoog. Eerst op eigen houtje, de laatste jaren in samenwerking met Sense of Place. ,,Tien jaar heb ik er aan gewerkt, waarvan de laatste zes fulltime”, vertelde Ketelaar eerder aan het Friesch Dagblad, waarin in aanloop naar de installatie een groot artikel over zijn loopbaan en projecten verscheen.
,,Vooral ’s nachts riepen de dames me steeds. Voor het eerst in heel lange tijd slaap ik nu weer uit.”
Jan Ketelaar
Sense of Place – Wachten op Hoog Water – Iets achterlaten, Kunst en Landschap, 23 september 2019.
GPTV: Uit de KUNST met Jan Ketelaar, wachten op hoogwater, GPTV, 24 september 2015.
GPTV: Jan Ketelaar over LWD2018, GPTV, 22 juli 2016.
December 2018: eerste beeld op dijk Holwerd geïnstalleerd
In de laatste maand van het Friese succesjaar 2018 (net op tijd dus, red.) werd in het kader van – in de eerste plaats Sense of Place, maar natuurlijk ook Holwerd aan Zee en LF-2018 – het eerste beeld, De Volle Dame, van Wachten op Hoog Water door het vakkundige Mannen van Staal geplaatst. Knap staaltje werk, zeg maar.
Omrop Fryslân was er bij die dag, 6 december 2018 – Simone Scheffer deed verslag in beeld en geluid. Voor een tweetal videoreportages en drie radiofragmenten met interviews met betrokkenen klik je hier.
Ook foto- en videograaf Maurice Hamming, die Ketelaar voor het eerst in 2011 ontmoette, was ter plekke. Zijn reportage(s) kun je hieronder bekijken.
[VLOG] Kunstwerk Jan Ketelaar geplaatst op dijk, Maurice Hamming, 7 december 2018.
Documentaire potzenmaker Jan Ketelaar (2011)
2018 was ook het jaar dat Hamming zijn studie BA-Communicatie aan de Hanzehogeschool in Groningen afrondde. Hij maakte voor een stageproject in 2011 – ik memoreerde dat zo-even, zeven jaar eerder dus – een documentaire over Ketelaar’s Wachten op Hoog Water. Neem er even de tijd voor, pak een kopje koffie, en geniet van bijna een half uur Ketelaar.
Jan Ketelaar – Wachten op Hoogwater (Documentaire, 2011), Maurice Hamming, 2 november 2016.
In deze documentaire legt Ketelaar o.a. uit waarom hij zichzelf ‘potzenmaker‘ noemt. Dat doet hij ook op zijn website: Potzenmakerij Ketelaar!
‘Wachten op Hoog Water’, ‘vrijheidsbeeld van Holwerd’ compleet!
Wachten op Hoog Water is na zo’n tien jaar ‘prutsen’, bedelen en lobbyen een feit, ze staan! Nee, het staat!
Gert Kracht postte in zijn serie ‘Above’ drone-videobeelden van Wachten op Hoog Water op Facebook en YouTube. Vooraf vroeg hij Ketelaar om toestemming en of hij een gedicht voor de dames had. Het antwoord laat zich raden – Kracht monteerde het in.
Hoog bezoek en een gedicht voor de Dames
ABOVE #36 – Hoog bezoek, Gert Kracht, 20 september 2019.
Reportage Leeuwarder Courant
Klik op de onderstaande foto van een triomferende Ketelaar voor een uitgebreide video-reportage van Asing Walthaus (Leeuwarder Courant) over de dag van installatie van De Dunne Dame.
Tweede dame van kunstwerk Jan Ketelaar geplaatst op dijk bij Holwerd, Aktief Plus, 18 september 2019.
Vrolijke aftermovie Sense of Place
Een paar dagen nadat De Dunne Dame naast haar volle vriendin werd geïnstalleerd kwam Sense of Place met een opgetogen aftermovie waar de vrolijkheid van afspatte. Uiteraard met glansrollen voor kunstenaar Jan Ketelaar en Sense of Place-oprichter Joop Mulder, de mannen die jarenlang onverstoorbaar hebben gewerkt aan het megaproject Wachten op Hoog Water. Ze zijn zichtbaar trots op het eindresultaat.
Advies van de maker van video, Jonathan Doornenbal: ,,Geluid aan voor instant vrolijkheid!”
Sense of Place – Plaatsing wachten op hoog water Jan ketelaar v3, Sense of Place, 23 september 2019.
Joop Mulder: “Zie je wel…, gewoon even door blijven zetten. Niet denken dat het niet lukt. Want dan kom je nergens.”
Keunstwurk fan Jan Ketelaar stiet te plak op de dyk by Holwert, Omrop Fryslân, 6 december 2018.
Waddenkunst, twee metalen vrouwen
Facebook-bericht Geert Pruiksma, 22 september 2025.
Kunsthistoricus Geert Pruiksma deed voor het KRO-NCRV-tv-programma BinnensteBuiten op 22 september 2025 Holwerd aan en maakte een reportage over ‘een hoog beeld van twee vrouwen die de zon aanbidden. Of reiken ze naar elkaars handen?’
Sinds medio 2023 gaat Rinke met zijn YouTubeprogramma ‘Met Rinke Op Pad‘ in gesprek ‘met bijzondere mensen met interessante verhalen’. In oktober 2025 bezoekt Rinke kunstenaar Jan Ketelaar. Uiteraard neem ik de video op zijn YouTube-kanaal op in de afspeellijst van Wachten op Hoog Water van het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap, maar, om de drijfveren van Rinke te achterhalen, plaats ik hieronder zijn Facebookbericht.
Afspeellijst ‘Wachten op Hoog Water’ op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap Noord Nederland
Wachten op Hoog Water van Jan Ketelaar is een van de eerste specials van Kunst en Landschap Noord Nederland. Het multimediale transitieplatform in oprichting, dat in 2019 van start ging, houdt op haar YouTube-kanaal (de voortgang van) dit soort prachtige (kunst)projecten in speciale afspeellijsten bij. Uiteraard verwelkomen we je graag als abonnee. Treed binnen in de afspeellijst: ‘Wachten op Hoog Water’ – Jan Ketelaar / Sense of Place.
Nawoord Sense of Place
“De voltooiing van Wachten op Hoog Water geeft Sense of Place veel energie en frisse moed voor de landschapsprojecten die nog op stapel staan. De komende tijd ligt de focus op het vervolg van ‘Bildtstars en Eigenheimers‘, de uitkijktoren ‘Camera Batavia‘ van Arjen Boerstra en het getijdenobject ‘De Streken‘ van Marc van Vliet.”
23 mei 2019 was de officiële herdenking van 50 jaar Lauwersmeer.
Op 23 mei 1969 werd de Lauwerszee afgesloten en ontstond het Lauwersmeer. Inwoners van het dorp Zoutkamp ervoeren dit als een regelrechte ramp. Met de afsluiting verdwenen niet alleen het eb en het vloed, maar ook de vissersschepen en de bedrijvigheid uit het dorpsbeeld.
De Lauwerszee is dicht, YouTube-kanaal Waddenacademie, 22 november 2011.
Je kunt hem hier bekijken, of later op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap Noord Nederland, waar je honderden videoberichten verdeeld over een groot aantal afspeellijsten zult aantreffen. Abonneren mag!
50 jaar afsluiting Lauwerszee, De Verhalen van Groningen.
Jubilerend Lauwersmeer twee keer in beeld
Regisseur Thom Verheul maakte ter gelegenheid van dit jubileum voor Fryslân DOK een documentaire in twee delen over het gebied en de toekomst ervan.
De toekomst van het Lauwersmeer is belangrijk, want het gebied verandert door klimaatverandering, ecologische- en socio-economische factoren. De regio zelf heeft een plan bedacht voor een breed gedragen en duurzame toekomst van het gebied: het Manifest Lauwerskust. Met steun van Waddenvereniging en Programma naar een Rijke Waddenzee.
Toekomstvisie op de Lauwerskust voor 2050 en verder: het Manifest Lauwerskust.
In het eerste deel van de documentaire gaat het met name over de landbouw. Na de afsluiting van de Lauwerszee kwam de landbouw tot bloei in het Lauwersmeergebied. De pootaardappelen uit deze regio zijn wereldberoemd. Eén van de gevolgen van de klimaatverandering is een toename van de verzilting van het kustgebied. Daarom wordt in de toekomstvisie vanuit de regio ervoor gepleit om nu al te experimenteren met zilte en zouttolerante gewassen. Zo kan de regio haar positie als voorloper op het gebied van de landbouwproductie versterken.
Boer Marc van Rijsselberghe experimenteert op Texel al jaren met zouttolerante aardappelen
Op meer terreinen heeft klimaatverandering gevolgen voor het leven, wonen en werken in het Lauwerskustgebied. Ook dat komt aan bod in de documentaire. Vooral het tweede deel gaat over de overgang naar de waterstofeconomie en duurzaam toerisme. Maar er is een bedreiging: door het afsluiten van de Lauwerszee slibben de vaarwegen naar Lauwersoog en Schiermonnikoog dicht. Wat zal dat betekenen voor de economie en de manier van leven op het eiland?
In het gebied is al eeuwenlang sprake van een pioniersmentaliteit. De opstellers van de toekomstvisie geloven dan ook dat de vormgeving van de toekomst voor het gebied door en voor mensen uit het gebied moet gebeuren.
Documentaire ‘Een beeld van de tijd’ op NPO2 en Omrop Fryslân
Het eerste deel van de documentaire, Een beeld van de tijd, was vlak na de jubileumdag te zien op NPO2 en werd herhaald bij Omrop Fryslân (Dok). Het tweede deel – Vooruitgang & bedreiging – was te zien op NPO2 op zaterdag 1 juni om 15.30 uur en werd op de zondag erna herhaald op Omrop Fryslân (Dok). Beide delen vind je hieronder. Natuurlijk zijn ze ook opgenomen in het ‘Kunst en Landschap’-YouTube-kanaal. Je kunt ze daar – op het moment dat het jou uitkomt – terugzien in een van de vele afspeellijsten die het kanaal rijk is. Wel zo makkelijk. Zoals gezegd, abonneren mag.
Een beeld van de tijd, deel 1 documentaire Thom Verheul.
Een verademing om te zien hoe drie noordelijke provincies en het Waddenfonds de handen ineen geslagen hebben om Waddenzee Werelderfgoed op de kaart te zetten. Op 4 april (2019) – mijn verjaardag – werd het startsein gegeven voor een multimediale campagne, met de lancering van de website ‘Visit Wadden’.
Op de Facebook-pagina van Waddenzee Werelderfgoed (‘Visit Wadden‘) ging mijn hart een beetje sneller kloppen, na de omschrijving van de pagina te hebben gelezen!
De Wadden is Waddenzee Werelderfgoed. Een dynamisch gebied dat met elk tij verandert. Waarin de eilanden wandelen en de nacht nog donker is. Een Werelderfgoed waarin al eeuwenlang mensen leven. Met en van de zee. De geboortegrond van het Nederlandse waterbeheer, met een uniek stelsel van terpen, dijken, watergangen, polders en gemalen. Waar creativiteit voor droge voeten zorgt, maar ook voor verrassende landart, duurzame festivals en nieuwe zilte smaken. Een gebied om te ontdekken!
Kunst en Landschap brengt Noord Nederlandse transities in beeld
Beeld: Hoofdpagina Kunst en Landschap Noord Nederland: De transities in beeld!
Het raakte in een versnelling, omdat het mij enorm sterkt in de gedachte het – nu in conceptfase verkerende – platform Kunst en Landschap in de nabije toekomst het licht te doen zien. Met alle transities die ons boven het hoofd hangen hoop ik een multimediaal (ook fysiek) platform te kunnen introduceren, waarbij tal van betrokken organisaties in gezamenlijkheid optrekken om het prachtige landschap van Noord Nederland – met inbegrip van Drenthe! – in al haar facetten en op ‘verbeeldende’ wijze onder de aandacht te brengen bij een groot (inter)nationaal publiek. Op een manier die ook toekomstige generaties aan zal spreken.
Zie je het voor je? Bij elke seizoenswisseling verschijnt een prachtig vormgegeven (online en offline) magazine dat, met actuele informatie en diepgravende populair wetenschappelijke achtergrondartikelen, het Noorden in het zonnetje zet. Dat een groot publiek – incluis binnen- en buitenlandse toeristen – informeert over (de ontstaansgeschiedenis van) het noordelijk landschap, bezienswaardigheden en actuele culturele activiteiten. Aan bondige samenvattingen in het Duits en Engels wordt natuurlijk gedacht.
Dat moet zo langzamerhand als we de cijfers van het Nederlandse Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) moeten geloven. Sterker, daar liggen prachtige kansen om vanuit een doelgericht en weloverwogen perspectief (geen massatoerisme) kunst, cultuur, erfgoed en het noordelijk landschap te promoten.
Blik op het Noorden vanuit het Groninger Forum – Artist Impression
Stimulering kunst- en landschapsbeleving
Stimulering van kunst- en landschapsbeleving onder de paraplu van het platform, gevoed door de deelnemende en meewerkende organisaties, en ondersteund met een gelikte website, apps, videokanalen, webinars, podcasts, virtual reality en AI, educatie- en onderwijsprogramma’s, gerichte regionale- en themagewijze journalistiek, (format-gestuurde) (eigen) radio- en tv-programma’s, documentaires en reportages.
En met jaarlijks – eventueel over de provincies roulerende – kunst- en landschapsevenementen, manifestaties, lezingen, kenniscafé’s en -festivals op ’toepasselijke’ locaties, met symposia, debatten en toekomstdroombijeenkomsten in de cultuurtempels, bibliotheken, kerken. dorpshuizen en huiskamers van Groningen, Friesland en Drenthe. Waarbij kunstenaars, IT-technici, musea, ERL (erfgoed, ruimte en leefomgeving)-beleids- en kwartiermakers, wetenschap, onderwijs, politici, media, marketeers, ondernemers en burgers – van jong tot oud – gezamenlijk de kar gaan trekken. Wellicht ben ik in alle opsommingen iets of iemand vergeten. Vergeef me, ik liet me even gaan. Ik zie het wel voor me.
Sense of Place
Ondanks een tijdsgewricht met hevige polarisatie ervaar ik ook een nadrukkelijke wens tot verbondenheid. En saamhorigheid, die van het op een positieve en innovatieve wijze er ‘samen de schouders onder willen zetten’ ter verbetering van hun directe leefomgeving. Zeker in het geplaagde Noorden.
Met het platform ‘Kunst en Landschap‘ krijgen we een interactief (multimediaal) medium om – via kunst- en cultuuruitingen – het noordelijk landschap en culturele erfgoed op de kaart te zetten, het te kunnen koesteren. Een uitgestoken hand! Sense of Place!
‘Waddenverbeelder’ Ruben Smit heeft komende zomer iets voor je in petto
Ik begon dit bericht met de overkoepelende en op samenwerking gebaseerde promotietrein die in gang is gezet om de Wadden goed (en verantwoord) bij het publiek in beeld te krijgen. Ik sluit deze bijdrage af door je nu al te wijzen op ‘Waddenverbeelder’ Ruben Smit, die komende zomer iets voor je in petto heeft. Daarna bericht ik over een trilaterale fietstocht, hét evenement van het verjaardagsprogramma van Waddenzee Werelderfgoed, dat ook deze zomer plaatsvindt en internationaal onder de aandacht wordt gebracht.
Ikzelf ga me in aanloop naar de zomer volledig storten op ‘Mammoet‘, een muziektheater-spektakel dat komende zomer plaatsvindt op een gigantisch podium midden in de eeuwenoude en ongeschonden natuur van het Buinerveld in Drenthe, waarvoor ik onlangs auditie deed. Daarna is Kunst en Landschap weer aan de beurt.
WAD-film gaat live!
Trailer – WAD, overleven op de grens van water en land
Voor wie hem gemist heeft: ‘WAD, overleven op de grens van water en land’, gaat in de zomer van 2019 op tour langs twintig theaters in een speciale muzikale hommage onder begeleiding van het Noordpool Orkest.
WAD livegaat in premiere op Noorderzon Festival in Groningen en speelt daarna door heel Nederland, van Carré tot TivoliVredenburg en De Meenthe. Ruben Smit, regisseur van WAD, begeleidt deze theatertour-WAD live als verteller.
Muziek, geluid en titelsong
Muziek en geluid in WADfilm zijn essentieel. Ze komen samen en nemen je letterlijk mee onder het ijs, in het zand en op het wad. Je hoort het geluid van het gras zoals het bergeendje dat ook hoort.
Titelsong van WAD-film; overleven op de grens van water en land. De film is een ode aan het waddengebied.
De muziek is speciaal – tijdens de montage – gecomponeerd voor de film door Martin Fondse. Daarbij is nauw samengewerkt met Nynke Laverman, Lavinia Meijer en Sytze Pruiksma. Meestal wordt de muziek gecomponeerd als de film al helemaal afgemonteerd is. Dat maakt het voor componisten soms best lastig omdat timing, de opbouw en de gewenste emotie hand in hand gaan met de edit van de filmscenes. Met deze co-creatie van muziek en film duikt de kijker nog meer de essentie van de film in.
Officiële trailer van WAD-Live
Op 24 april 2019 lanceerde Wad-Live haar officiële trailer voor de tour langs 20 theaters met het 42-koppige Noordpool Orkest en regisseur Ruben Smit als verteller.
Natuurjournalist en WADlive-verteller Rob Buiter deelt zijn ervaringen met deze unieke show.
‘WADlive’ is een spannende en avontuurlijke combinatie van de film WAD met orkestrale jazz van het Noordpoolorkes.
‘One Wadden Sea. Two wheels. Three countries.’
De door mij geprezen drie noordelijke provincies werken deze zomer niet alleen samen binnen de eigen landsgrenzen, ook Duitsland en Denemarken zijn betrokken bij de promotie van het waddengebied. Joop Mulders Sense of Place-gedachtegoed lijkt ook tot de ideeënwereld van de provinciale burelen doorgedrongen te zijn. Samen met Waddenzee Werelderfgoed organiseren ze van 19 tot en met 30 juni een trilaterale fietstocht, hét evenement van het verjaardagsprogramma van Waddenzee Werelderfgoed. Motto: ‘One Wadden Sea. Two wheels. Three countries’.
Fietstocht ‘One Wadden Sea. Two wheels. Three countries’, 19 t/m 30 juni 2019.
Een groep fietsers start in het Deense waddengebied, een andere groep in Nederland, op Vlieland. Beide eindigen in Willemshaven, Duitsland.
Iedereen kan aanhaken!
Tijdens de route zijn er diverse stops met lokale evenementen die allemaal in het teken staan van ‘10 jaar Werelderfgoed‘. Vanaf 19 juni kunnen fietsers, bezoekers en bedrijfsteams elke dag bij de fietsgroep aanhaken. Meedoen? Lees er alles over op ‘Visit Wadden!’.
Zingen voor de jarige Waddenzee
Speciaal voor haar verjaardag wordt er op zaterdag 29 juni gezongen voor de Waddenzee! Tijdens de Dag van het Wad zingt men de zee toe om het Waddenzee Werelderfgoed een stukje mooier én schoner te maken. De burgemeesters van het Waddengebied doen op deze dag een belofte aan de Waddenzee. Ook hier geldt: je leest er alles over op ‘Visit Wadden!’.
Volledige programma Dag van het Wad
Er wordt niet alleen gezongen. Het hele weekend van 29 en 30 juni staat bol van activiteiten. Door middel van uiteenlopende evenementen laat Waddenzee Werelderfgoed je kennis maken met de Waddenzee. Je kunt wadlopen op Terschelling, kano-varen richting Vlieland óf een bijzondere rondvaart langs de zeehonden bij Ameland maken. Er valt genoeg te beleven! Het volledige programma voor de Dag van het Wad 2019 vind je hier.
Visit Wadden onderdeel van internationale campagne
Medio mei 2019 ging – opnieuw in gezamenlijkheid – een internationale campagne van start onder de vlag van ‘Holland National Parks‘. Samen met Nationaal Park NLDelta en Nationaal Park Hollandse Duinen wordt UNESCO Waddenzee Werelderfgoed internationaal onder de aandacht gebracht! Deze campagne is een samenwerking (!) tussen het Nationale Parkenbureau en NBTC Holland Marketing. Klik op de foto hieronder voor meer info!
Drie natuurgebieden met internationale potentie, waaronder Waddenzee Werelderfgoed, worden in het buitenland onder de aandacht gebracht.
Op 23 mei 2019 is het precies 50 jaar geleden dat de Lauwerszee, in aanwezigheid van Koningin Juliana, werd afgesloten. De Lauwerszee werd Lauwersmeer, zout werd zoet. De visserij verplaatste zich naar Lauwersoog en de Lauwerszee veranderde in een ca 6000 ha groot zoetwater natuurgebied.
Het Lauwersmeer is sinds 2003 een Nationaal Park en heeft de Europese status van Natura2000. In 2016 heeft het Nationaal Park het internationale predicaat Dark Sky Park verkregen. Naast het Nationaal Park, de bedrijvige haven van Lauwersoog en de waddenregio’s Noordoost Fryslân en Noordwest Groningen, is het militaire oefenterrein de Marnewaard (circa 1.500 hectare) onderdeel van het Lauwersmeergebied.
De inschrijving voor het symposium startte op vrijdag 15 maart jl. Binnen een paar dagen zat men aan het maximale aantal deelnemers van 150. Inschrijven is dus niet meer mogelijk.
50 jaar Lauwersmeer
Gedurende het gehele jaar 2019 vinden er op verschillende plaatsen in en rondom het Lauwersmeer activiteiten plaats in het kader van 50 jaar Lauwersmeer. Voor een overzicht van deze activiteiten kun je terecht bij ‘De Verhalen van Groningen‘. Zie hun Activiteitenkalender,
Hou ook het aprilnummer ’19 ‘Polderkoorts aan de Lauwerskust’ van het tijdschrift Noorderbreedte in de gaten!
Expositie over 50 jaar afsluiting Lauwerszee
In het Visserijmuseum in Zoutkamp is een expositie geopend over de afsluiting van de Lauwerszee. Op 23 mei – de dag van de afsluiting – zullen vissers vanuit Lauwersoog naar Zoutkamp varen met de vlaggen halfstok. Eén van die vissers is Henk Buitjes. Hij herinnert zich die dag vijftig jaar geleden nog goed: ‘Dat zoute water ruik je niet meer.’ Interview met Henk op RTV-Noord.
De video hieronder postte ik op de Facebook-pagina van ‘Kunst en Landschap‘. Dat leverde een aantal reacties op waarvan ik er een uitlicht, die van Joop Mulder, die het bericht met commentaar deelde op zijn eigen pagina:
“Ik zou zeggen kijk even naar dit filmpje, het duurt niet zo lang maar laat wel zien hoe bijzonder de Wadden zijn. Sense of Place werkt samen met Het Groninger Landschap, It Fryske Gea en iedereen die de Wadden koestert, en werkt vanuit een nieuw standpunt. Laat het zien, laten we het beleven! Dan snappen mensen beter dat we het moeten beschermen. Nieuwe standpunten stuiten vaak op weerstand omdat het anders is. Sense of Place heeft tijd nodig, maar ik bemerk steeds meer medestand door anders durven zien. Sense of Place, de naam zegt het al; wij willen de plek koesteren maar ook deelgenoot maken van ons respect voor de natuur. Het is toch waanzinnig dat de politiek in den Haag nog steeds denkt dat ons unieke noorden geschikt is voor zoutwinning, gaswinning, windmolens en andere narigheid. Kijk even naar dit filmpje. En denk vooral zelf na. Ik heb daar eigenlijk niets aan toe te voegen.”
