Kunst en Landschap biedt (ook vanaf 2023) overzicht van zoektocht naar oplossingen voor en met toekomstperspectief
Dit is het het (tweede) vervolg op de Kunst en Landschap-special over de watersnoodramp die zich in Zuid-Limburg (en delen van België en Duitsland) in de zomer van 2021 voltrok. Het is op zijn beurt weer een vervolg op het eerste vervolg, waarin we in 2022 al de diepte in gingen.
In dit tweede vervolg, vanaf 2023, gaan we een stapje verder en pogen we een overzicht te bieden van de zoektocht naar oplossingen voor en met toekomstperspectief. We blijven ons daarbij dezelfde vragen stellen: houden we bij de invulling van de schaarse ruimte in Nederland voldoende rekening met de gevolgen van klimaatverandering? En moeten we niet veel verder vooruitdenken over de indeling van ons land?
Wat als de ‘Limburgbui’ op Zuid-Holland valt?
Als de zware neerslag van juli 2021 in Limburg, België en Duitsland op Zuid-Holland was gevallen, dan zou dit heel veel schade opleveren, stelt ‘Flood Risk Manager’ bij Deltares Karin de Bruijn in het eerste vervolg van onze Watersnoodramp-special, ongeveer een jaar na de (eerste) ‘hackaton’, waarin het wateronderzoeksinstituut zich afvroeg wat er zou gebeuren als de ‘Limburgse waterbom’ elders in Nederland zou neerdalen. Dit blijkt uit een boven-regionale stresstest die Deltares en de Provincie Zuid-Holland samen met de waterschappen van Zuid-Holland, enkele gemeentes en veiligheidsregio’s in 2022 hebben uitgevoerd.
Er zou volgens deze stresstest grootschalige wateroverlast ontstaan, met in veel gebieden langdurig water op het maaiveld, op wegen, in landbouwgebieden, glastuinbouwgebieden en in steden. De schade is geraamd op 2 miljard euro en kan verder oplopen door maalstops, verdronken riooloverstorten, kadedoorbraken en gemaalstoringen. De Bruijn bericht er over op 17 januari 2023: ‘Wat als de ‘Limburgbui’ op Zuid-Holland valt?‘
Wat als de ‘Limburgbui’ op Zuid-Holland valt?
Karin de Bruijn, Deltares, 17 januari 2023
Rapport Deltares brengt de complexe werking van de watersystemen in Limburg in beeld en biedt een basis voor de vervolgaanpak
Op 26 januari 2023 heeft Deltares tijdens een webinar (je kunt het terugkijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap) de resultaten gepresenteerd van een watersysteemanalyse in Limburg. Dit feitelijk onderzoek vond plaats in opdracht van de Provincie Limburg en Waterschap Limburg naar aanleiding van het hoogwater in juli 2021.
Het wateronderzoeksinstituut maakte een analyse hoe de watersystemen van beken en rivieren in het zuidelijke deel van Limburg werken bij extreem natte weersomstandigheden. Het hoogwater werd, zoals we inmiddels allemaal weten, veroorzaakt door een grote hoeveelheid neerslag die in een paar dagen viel. ,,Deze extreme weersomstandigheden zijn we niet gewend dus dat roept vragen op.”
Deltares geeft in het rapport aan dat er geen absolute bescherming is tegen wateroverlast: niet alle overlast valt te voorkomen. Wel kan door het nemen van een reeks aan maatregelen overlast worden beperkt. Verder kunnen overheden, maar ook bedrijven en burgers, zich beter voorbereiden. Het waterbewustzijn en kennis van de mogelijkheden om zich hierop voor te bereiden zijn hierbij volgens het waterinstituut belangrijk. Maar zeker ook de wijze waarop de ruimtelijke ordening wordt ingericht.
Rapport Deltares brengt de complexe werking van de watersystemen in Limburg in beeld en biedt een basis voor de vervolgaanpak
Deltares, 26 januari 2023
NRC-podcastserie ‘Boven Water’
Vanaf woensdag 18 januari 2023 zendt NRC wekelijks een aflevering uit de zesdelige podcastserie ‘Boven Water‘ uit – een serie over klimaatverandering naar aanleiding van de Watersnoodramp in 1953. Floor Boon en Maarten Dallinga onderzoeken daarin wie aan zet zijn om ontwrichtend extreem weer zoveel mogelijk te voorkomen. “Onze toekomst hebben we deels zelf in de hand”, zo luidt hun uitgangspunt.
Voor de tweede aflevering van deze serie spreken ze Philip Boessen, die in 2021 vast kwam te zitten in zijn kelder toen Limburg veranderde in een rampgebied. Ze polsen Boessen’s mening over of het anders had kunnen aflopen als de overheid beter had geluisterd? Beluister hier aflevering 2 van 25 januari 2023: ‘Cassandra‘.
Accepteren dat de boel weer overstroomt? ‘Kijk naar de Zwitsers, zij lopen 25 jaar voor’
Accepteren dat Limburg eens in de zoveel jaar ten prooi valt aan een verwoestende overstroming? Onzin, vindt professor bos- en natuurgevaar Luuk Dorren. Kijk naar de Zwitsers, zegt hij. Zij hebben ook leren leven met kolkend water. En daar kan Nederland wat van leren. ,,Zwitserland loopt wat dat betreft 25 jaar voor.’’
De in Valkenburg geboren Dorren kwam in beeld bij de burgemeester van het Limburgse (toeristen-) stadje, Daan Prevoo, nadat bewoners de burgervader te kennen gaven geschrokken te zijn van het hierboven beschreven Deltares-onderzoek:
,,Bewoners zijn erg geschrokken. Dat rapport schetst een beeld alsof er maar één oplossing is: een muur van 3,5 meter hoog bouwen langs de Geul. Dat zou ons stadje compleet onaan-trekkelijk maken, daarmee raak je aan ons hart en onze ziel.”
Daan Prevoo, burgemeester Valkenburg
En dus kreeg hij Dorren een paar dagen later aan de lijn. Sinds 2008 is Dorren in Zwitserland betrokken bij ‘natuurgevarenmanagement’, zoals hij het omschrijft, nu aan de landbouw-universiteit in Bern. In het Alpenland denken ze al veel langer na over de risico’s van hemelwater.
Accepteren dat de boel weer overstroomt? ‘Kijk naar de Zwitsers, zij lopen 25 jaar voor’
Sander van Mersbergen, AD, 21 februari 2023
Compensatie schade wateroverlast Valkenburg moet beter, zegt burgemeester: ‘Met voorstellen die er liggen kun je je zaak opdoeken’
Nog even los van het feit of de kades langs de Geul zo’n 3,5 meter opgetrokken zouden ‘moeten’ worden, is burgemeester Prevoo ook verbolgen over de schade-afhandeling. Sterker, hij vindt dat de wet daarvoor moet worden aangepast. Keer op keer ‘moet hij op de bres springen voor zijn inwoners’ die in vergelijking met bewoners aan de grote rivieren (en de kust) wél (volledig) gecompenseerd worden, zo vertelt hij bij EenVandaag op 1 februari 2023. Matthijs Kok, hoogleraar Overstromingsrisico aan de Universiteit Delft, valt hem daarin bij:
Waar is er plek voor 300 miljoen badkuipen water?
Wat Valkenburg hartje zomer 2021 meemaakte, kan morgen ook in de Meierij en rond Den Bosch gebeuren, schrijft Domien van der Meijden op 10 maart 2023 in het Brabants Dagblad, regiokrant De Meierij, die Boxtel, Meierijstad en Sint-Michielsgestel van nieuws voorziet. Een groot waterplan is hoognodig, stelt hij. ,,Maar heel weinig inwoners in dit gebied beseffen dat grote delen van Brabant door het oog van de naald zijn gekropen. De zoektocht om bij nood 300 miljoen badkuipen water te bergen is in volle gang.” Klik voor het antwoord op de vraag bij die zoektocht op onderstaand (integraal opgenomen, waarvoor dank) artikel:
Meeste Limburgers niet goed voorbereid op extreme wateroverlast
Een ruime meerderheid van de Limburgers is volgens een enquête onvoldoende voorbereid op een noodsituatie door extreme wateroverlast, zelfs als zij in het verleden hierdoor directe schade hebben geleden. Veel inwoners zijn ontevreden over de informatievoorziening vanuit de overheid.
Dat zijn twee conclusies van een inwonersonderzoek door bureau Enneüs. Meer dan 1.250 Limburgers hebben hierbij een vragenlijst ingevuld. Uit de reacties blijkt dat het waterbewustzijn niet erg groot is en er nog aanzienlijke winst te behalen valt bij de voorzorgsmaatregelen van inwoners en de communicatie door de overheid.
Meeste Limburgers niet goed voorbereid op extreme wateroverlast
H2O Actueel, 2 mei 2023
‘Gericht aan de slag’: Limburgers krijgen advies op maat voor meer waterveiligheid
Een zogenoemd opbouwplan moet Limburg beter in staat stellen watersnoodsituaties het hoofd te bieden. Advies op maat voor bewoners, draaiboeken voor de buurt, een website met praktische informatie en een waarschuwingssysteem voor extreme neerslag. Dat zijn de concrete maatregelen die In het plan staan voor een waterveiliger Limburg en om de provincie te beschermen tegen wateroverlast.
Het opbouwplan is de praktische uitwerking van het Programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL), dat juli 2022 is gestart als samenwerking van de 31 Limburgse gemeenten, het waterschap, de provincie en het Rijk. Zij maakten daarin, een jaar na de overstromingen, afspraken over de veiligheid van de beken en zijrivieren van de Maas (het regionale watersysteem) voor de lange termijn.
Dit opbouwplan, met als titel ‘Gericht aan de slag’, werd 31 mei 2023 gepresenteerd. De aanpak van het hele regionale watersysteem, met 115 stroomgebieden, gaat ongeveer vijftien jaar duren. Als eerste komen de stroomgebieden van de Geul, de Roer en de Geleenbeek aan de beurt, die het zwaarst zijn getroffen bij de overstromingen in 2021.
Limburgers krijgen advies op maat voor meer waterveiligheid
H2O Actueel, 1 juni 2023
‘De Waterschuld’: een journalistieke missie voor en met alle Limburgse waterslachtoffers
Op de dag dat het kabinet Rutte-IV ten val kwam, 7 juli 2023, startte de redactie van De Limburger het project De Waterschuld, een omvangrijk journalistiek onderzoek naar de afwikkeling van de hoogwatercrisis in 2021. Hoofdredacteur Bjorn Oostra en chef van de onderzoeksredactie Bram van der Heijden roepen daarbij (gedupeerde) Limburgers op tot hulp. De Limburger gaat vanaf dat moment in kaart brengen hoeveel personen nog altijd problemen ondervinden in hun woonsituatie als gevolg van het hoogwater van twee jaar geleden. “Premier Mark Rutte zei toch dat de Limburgers niet in de steek zouden worden gelaten?”
,,Het voornaamste doel van dit journalistieke onderzoek is dat we de mensen die nog altijd kampen met problemen een gezicht willen geven. Wat doet het met hen? En hoe heeft de watercrisis hen in de portemonnee geraakt?”
Bjorn Oostra en Bram van der Heijden
Hoe meer mensen zich melden, hoe scherper we zicht krijgen op de totale omvang van de hoogwaterschade, besluiten ze in hun oproep en verwijzen daarin naar een uitgebreid artikel, diezelfde dag in De Limburger, met achtergrondinformatie, en waarin diverse (uitlatingen van) prominenten de revue passeren: ‘Veel Limburgers zitten na watersnood met restschade van soms tienduizenden euro’s en in een enkel geval zelfs tonnen‘.
Is het kabinet de belofte nagekomen? Luc Peeters: “Bij mij niet. Ik woon nog steeds op zolder.”
De eerste die zich ongetwijfeld bij De Waterschuld gemeld heeft om haar verhaal te delen, is watersnoodgedupeerde Luc Peeters. Ze is, samen met burgemeester Daan Prevoo en onderzoeksjournalist Bram van der Heijden, op 12 juli 2023 te gast bij Op1. Hieronder kun je kijken naar een (kort) fragment uit de gehele uitzending op NPO Start. (Het gesprek met de drie Limburgse gasten start op minuut 21:07.) Is het kabinet de belofte nagekomen gedupeerden ruimhartig te compenseren? Luc Peeters: “Bij mij niet. Ik woon nog steeds op zolder.”
Leven met water in Limburg – Frans Timmermans in gesprek met Limburgse jongeren over klimaatadaptatie
Op zaterdag 15 juli 2023, bezoekt (toenmalig) uitvoerend vicevoorzitter van de Europese Commissie Frans Timmermans de gemeente Valkenburg aan de Geul, een van de zwaarst getroffen gebieden in Nederlands Limburg. Als verantwoordelijke voor de Green Deal, gaat hij in gesprek met Limburgse jongeren over hoe zij een rol kunnen spelen bij klimaatadaptatie, zodat ‘we’ beter voorbereid zijn op toekomstige overstromingen. Eerder die dag bezoekt Timmermans de getroffen gebieden in België en Duitsland.
‘Frans Timmermans in Valkenburg in gesprek over hoogwater’
Vele aanwezige jongeren hebben zelf het hoogwater twee jaar geleden meegemaakt. Zij gingen dan ook met hun eigen ervaringen het gesprek met Timmermans aan. De grote vraag: hoe kunnen we er samen voor zorgen dat we beter voorbereid zijn op zo’n overstroming als twee jaar geleden?
“Als we toen geen aanpassingen hadden gedaan, was de ellende twee jaar geleden niet te overzien geweest. Water is drager van leven, maar brenger van dood als je er niet goed mee omgaat. En dat begrip moet tussen de oren.”
Frans Timmermans, Eurocommissaris
Bekijk hieronder een reportage van 1Limburg plus een interview met Frans Timmermans, of klik op onderstaande illustratie:
Nieuwe KNMI-klimaatscenario’s: ‘Nederland moet zich voorbereiden op zwaardere weersextremen’
‘Iedereen merkt het’, zegt KNMI-hoofddirecteur Maarten van Aalst bij de presentatie van de nieuwe KNMI-klimaatscenario’s-2023 op 9 oktober 2023: “Ons klimaat verandert. Het is warmer en het weer wordt extremer. Iedereen heeft afgelopen zomer gezien hoe heftige weersextremen landen over de hele wereld teisterden. Ook Nederland moet zich voor-bereiden op steeds zwaardere weersomstandigheden.”
“Betere en eerdere waarschuwingen worden steeds belangrijker. Voor het weer van de komende uren en dagen, maar ook voor hoe het klimaat zal blijven veranderen.”
Maarten van Aalst, hoofddirecteur KNMI
Met de nieuwe klimaatscenario’s presenteert het KNMI hoe het toekomstige klimaat in Nederland en Caribisch Nederland eruit kan zien. Kort gezegd komt het volgens het weer- en klimaatinstituut hierop neer: hoe hoger de uitstoot van broeikasgassen, hoe extremer het weer zal worden. In onderstaande video laat het KNMI aan de hand van drie voorbeelden zien hoe we ons (kunnen) aanpassen aan het veranderende klimaat.
In het eerste voorbeeld zie je dat aanpassingen in het Geuldal in Zuid-Limburg grote overstromingen in de toekomst moeten voorkomen. Hetty Meertens van natuurorganisatie ARK Rewilding Nederland vertelt er over. In het tweede voorbeeld laat Sabine Engel van Mangrove Maniacs op Bonaire zien dat mangroven een eerste bescherming vormen bij tropische stormen. En daarnaast ook nog eens CO2 opslaan. In het derde voorbeeld toont Djûke Smith, eigenaar van boerderij Nieuw Slagmaat in Bunnik, dat het – door je aan te passen aan klimaatverandering – het tegenwoordig al mogelijk is om kiwi’s te kweken in Nederland.
Met deze klimaatscenario’s, vervolgt Van Aalst, “kan iedereen de gevolgen van veran-deringen in het klimaat en extreem weer in kaart brengen om Nederland ook in de toekomst veilig en bewoonbaar te houden. De nieuwe klimaatscenario’s worden bijvoorbeeld gebruikt om de Nationale Adaptatie Strategie te actualiseren. En ook worden de Deltascenario’s van het Deltaprogramma (mede) op de scenario’s gebaseerd. Verder kunnen provincies, gemeentes, waterschappen, bedrijven en burgers de scenario’s gebruiken om zich via een daartoe speciaal ingericht ‘dataportaal‘ voor te bereiden op een veranderend klimaat.” Op deze Deltascenario’s komen we in het vervolg van deze Kunst en Landschap-special in 2024 terug.
In de KNMI’23-klimaatscenario’s heeft het KNMI alle nieuwe kennis over klimaatverandering uit het meest recente IPCC-rapport vertaald naar de Nederlandse situatie. In totaal heeft de ‘supercomputer‘ zo’n 2 jaar 2.000 terabyte aan klimaatmodellen doorgerekend. Een grote groep KNMI’ers heeft aan de scenario’s meegewerkt. Rond 2031 worden weer nieuwe klimaatscenario’s verwacht.
Bekijk hieronder een korte animatie over de KNMI’23-klimaat-scenario’s. Uiteraard vind je deze video ook in de speciaal voor deze Kunst en Landschap-special aangemaakte afspeellijst op ons YouTube-kanaal (Watersnoodramp NL (Limburg) – België – Duitsland (juli 2021); abonneren mag).
KNMI lanceert podcastserie over de seizoenen van de toekomst
Tegelijk met de publicatie van de hierboven besproken KNMI’23-klimaatscenario’s komt het KNMI met een podcastserie over de seizoenen van de toekomst. De klimaatscenario’s laten immers zien wat Nederland en Caribisch Nederland de komende decennia te wachten staat aan klimaatverandering. In deze podcastserie neemt het KNMI je mee naar ‘de vier seizoenen van de toekomst’.
De afleveringen zijn te beluisteren via de reguliere podcastkanalen, zoals Spotify, Apple Podcasts, Podimo en Springcast. De podcast is geproduceerd door PodWorkz.
Natuurkracht.org: “Natuur werkt als bondgenoot tegen wateroverlast en droogte in het Geuldal”
Een natuurlijker landschap maakt het Geuldal veiliger en helpt om wateroverlast en droogte tegen te gaan. Door aanpassingen in inrichting en gebruik kan het landschap meer regenwater opnemen, opslaan en vertraagd afgeven. Dat blijkt uit de studie ‘Water vasthouden en vertragen in het Geuldal’ van Bureau Stroming, H+N+S Landschapsarchitecten en Acacia Water die is uitgevoerd in opdracht van de coalitie Natuurkracht. Voor overheden, grondeigenaren, bedrijven, inwoners en ontwerpers beantwoordt deze studie de vraag wélke maatregelen wáár in het Geuldal – één van de stroomgebieden dat in het het Opbouwplan geprioriteerd is – kunnen worden toegepast en wát dat oplevert.
In het rapport zijn tien maatregelen uitgewerkt. Ze hebben betrekking op de inrichting en het landgebruik. “Sommige zijn bij uitstek geschikt voor plateau en helling”, zegt landschapsarchitect Jasper Hugtenburg van H+N+S landschapsarchitecten in een Linkedin-bericht waarin het rapport wordt gepresenteerd (26 oktober 2023), “en andere voor droogdal en beekdal. Niet alleen voor het landelijk gebied zijn natuurlijke maatregelen gepresenteerd, óók voor het stedelijk gebied.”
In hetzelfde Linkedin-bericht doet Hettie Meertens (van ARK/ Natuurkracht) een veelzeggende uitspraak:
,,Door de weg van een regendruppel door het landschap te volgen zie je wat het beste werkt op welke plek. Van nature is het landschap één grote spons. Wij nodigen provincie, gemeenten, waterschap, grondeigenaren, bedrijven, burgers, plannenmakers en ontwerpers uit om veel meer gebruik te maken van de oplossingen die de natuur aanreikt.”
Hettie Meertens, ARK/ Natuurkracht
Meertens wees er in het watervakblad H2O – kort na de watersnoodramp in 2021! – al op, dat het natuurlijker inrichten van het landschap in het zuiden van Limburg niet alleen belangrijk is vanuit het oogpunt van bergen van water, waarbij water en bodem ‘sturend’ zijn, ze benadrukt hiermee ook één van de belangrijke pijlers van Kunst en Landschap: het zoeken naar integrale, gebiedsgerichte, natuur- en landschapsinclusieve oplossingen voor een (biodiverse, klimaatadaptieve) inrichting van ons land.
Uiteraard kun je dit H2O-artikel met Meertens teruglezen (even naar beneden scrollen) in het eerste deel van deze Kunst en Landschap-‘Limburg-watersnood-special’.
Klik op de illustratie hieronder voor een korte samenvatting van het rapport Water vasthouden en vertragen in het Geuldal.
Water vasthouden en vertragen in het Geuldal
Coalitie Natuurkracht.org, Derk Zijlker, 24 oktober 2023
“Met het delen van verhalen kunnen we onze genen weer wakker maken. Ik noem ze onze watergenen.”
In november staat het Geul– en Gulpdal in het teken van de ‘Natuurkracht’-maand, lees ik op de Facebookpagina van Natuurkracht.org. Als initiatiefnemer van het multimediale platform Kunst en Landschap wil ik je een bericht (van 19 oktober 2023) op die pagina niet onthouden: “Vandaag aan het woord, één van onze ambassadeurs: Claudia Volders.”
Bewonerscollectief aan de Maas ontwikkelt een toekomstvisie voor het riviergebied
Na de overstromingen in het zuiden van Nederland van 2021 heeft een bewoners-collectief aan de Maas een toekomstvisie ontwikkeld voor het riviergebied: een natuurrijke Maas tussen Hedel en Heusden. Ze ontdekten dat in de vele plannen die er zijn nog te weinig integraal gekeken wordt naar de uitdagingen rond dit stuk Maas. Met hun toekomstvisie De Vrije Maas bieden ze een compleet perspectief voor het gebied.
“Een perspectief waarin alle belangen zijn vertegenwoordigd, maar waarin waterveiligheid en biodiversiteit voorop staan. Nu staan ze voor de uitdaging om met het plan daadwerkelijk invloed uit te oefenen op de ontwikkeling van de Maas”, zo concludeert de deltacommissaris in het derde nummer van Deltanieuws, november 2023.
,,De Maas, bevrijd van haar strakke begrenzing, krijgt in dit plan de ruimte om te meanderen zodat de veiligheid van onze dorpen en steden gediend wordt zonder haar belangrijke scheepvaart-functie te verliezen. Naast veiligheid is in het plan ook rekening gehouden met waterberging om droogte te voorkomen, met de terugkeer van oorspronkelijke biodiversiteit, met de leefbaarheid voor mensen die willen wonen en recreëren, met de energietransitie en met alternatieve bedrijfsvoering voor de boeren in het gebied.”
Bewonerscollectief De Vrije Maas
Fonds Natuurkracht steunt project zusters tegen overstromingen Geul
Ook kleine beetjes helpen: de zusters van Priorij Regina Pacis in Valkenburg helpen mee in de strijd tegen hoogwater in het Limburgse heuvelland, meldt watervakblad H2O Actueel na een (helse) waterrijke jaarwisseling-23/24. Gesteund door een subsidie van het hierboven beschreven Fonds Natuurkracht maken ze van een kale akker een hoogstamboomgaard met extensieve begrazing. Daardoor stroomt het water minder snel af naar de Geul. Het project ‘Ora et Labora’ (Bid en werk) van de kloosterzusters is een van de eerste initiatieven die een financiële bijdrage ontvangen uit het vorig jaar opgerichte Fonds, dat natuurlijke maatregelen steunt om wateroverlast in Zuid-Limburg te verminderen.
Fonds Natuurkracht steunt project zusters tegen overstromingen Geul
H2O Actueel, 25 januari 2024
Kunst en Landschap biedt (ook vanaf 2024) overzicht van zoektocht naar oplossingen voor en met toekomstperspectief
Zo rollen we met dit sympathieke ‘zusterproject’ 2024 in. In het derde vervolg van deze special over de watersnoodramp in Limburg (en delen van België en Duitsland) – vanaf 2024 dus – gaan we een stapje verder en pogen we een overzicht te bieden van de zoektocht naar (duurzame) oplossingen, voor en met toekomstperspectief.
We blijven ons daarbij dezelfde vragen stellen: houden we bij de invulling van de schaarse ruimte in Nederland voldoende rekening met de gevolgen van klimaatverandering? En moeten we niet veel verder vooruitdenken over de indeling van ons land? Lees gerust verder:
