HET GROTE STRAATBERAAD; een ongewone VERGADERING met gewone mensen over de TOEKOMST van het KLIMAAT

In de laatste week van augustus 2020 hebben ‘gewone’ bewoners van Friese en Groningse straten, stegen, streekjes en hofjes, pleinen, kades en oeverstroken een ongewone vergadering: ze doen mee met ‘Het Grote Straatberaad‘. Friesland bijt het spits af op zondag 23 augustus. Precies een week later, op 30 augustus, praten burgers uit Groningse steden, buurtschappen en dorpen over de toekomst van het klimaat.

We Are Warming Up, YouTube-kanaal We Are Warming Up, 14 juli 2020.

Grootschalige klimaatvolksraadpleging moet leiden tot een landelijke klimaatverklaring (#THEFUTUREWEWANT)

De organisatie van deze grootschalige noordelijke klimaatvolksraadpleging, die overigens ook in de weken erna plaatsvindt in Amsterdam, Den Haag, Nijmegen en Rotterdam en culmineert in een (bottom-up)-Klimaatverklaring tijdens het Warming Up Festival, is in handen van Warming Up.

Warming Up is een groep kunst- en cultuurmakers die (in samenwerking met een groot aantal partners) door kunst en cultuur aan het klimaatvraagstuk te verbinden, klimaatverandering op een verbeeldende wijze zichtbaar en bespreekbaar wil maken. Zij gaat er daarbij van uit dat de cultuursector dat als geen ander kan, of misschien wel moet, doen – ze bereiken immers jaarlijks zo’n negentig procent van alle Nederlanders.

Doel van de Straatberaad-estafette is om via (gecoördineerd) spel en opdrachten de bevolking meer bij het klimaatvraagstuk te betrekken. Alle ‘input’ tijdens de Straatberaaddagen wordt door de organisatie verzameld en moet uitmonden in een (landelijke) Klimaatverklaring die – zoals het nu lijkt – op 6 november in Den Haag aan het Kabinet wordt aangeboden.

Warming Up maakt – samen met jou – van de straat een podium voor interactief klimaatberaad

Warming Up heeft deze Straatberaad(mid)dagen al ver voor de zomervakantie tot in de puntjes voorbereid. Voor het welslagen van het evenement echter hebben ze hulp nodig – misschien wel jouw hulp. Voor de provincies Friesland en Groningen – Noord Nederland is vertrekpunt van de eerste edities van Het Grote Straatberaad – worden ‘aanjagers‘ gezocht! Het maakt niet uit of je veel of weinig van het klimaatvraagstuk af weet, of je jong of oud, meer een doener of een prater bent: dit beraad is er volgens hen voor iedereen!

Straatcoaches en -omroepers gezocht!

Als je meedoet, maak je deel uit van en ben je schakel in een cultureel, inhoudelijk en interactief programma met live-optredens van artiesten, inspirerende hulplijnen en video’s, live streams en een interactief klimaatberaad. Wat er van je verwacht wordt kun je lezen in Warming Up’s ‘Oproep Straatcoaches en -omroepers‘.

Aanmelden voor Het Grote Straatberaad

Beeld: Matthea de Jong

Enthousiast geworden om als straatcoach of -omroeper in jouw ‘straat’ aan de gang te gaan? Je kunt je hier opgeven:

Aanmelden voor Het Grote Straatberaad.

Twijfel je nog of je deze rol voor één dag op je wilt nemen, of heb je nog vragen? Stuur dan even een mailtje naar Warming Up: info@wearewarmingup.nl.


(Inschrijven kan tot een dag voor aanvang van het evenement.)

.

Het coronavirus maakt het lastig om met veel mensen tegelijk samen te komen en met elkaar over het klimaat (en andere urgente thema(’s) te kunnen praten. Daarom maakt Warming Up van de straat (geheel coronaproof) een speels podium. Ja, je leest het goed, ‘speels’, het wordt geen ‘saaie bedoening’. Integendeel: er gaat – onder deskundige begeleiding – zelfs gespeeld worden! En kijk niet raar op wanneer er ineens een pratende auto bij je straat, buurt, camping, vriendenclub of sportschool voor komt rijden,

Niet omdat het anders moet, maar of het (ook) anders kan

Het Grote Straatberaad is ontwikkeld door theater- en educatiemaker Karlijn Benthem, die, samen met Anouk Rutten, eigenaar is en deel uitmaakt van Gebied-B, een bureau voor kunsteducatie. Hun werkgebied ligt in de ruimte tussen kunst, publiek en actualiteit. Karlijn nodigt haar publiek graag uit om onbevangen hardop over dingen na te denken en zich daar comfortabel bij te voelen. Ze wil samen met haar publiek, zoals zij dat noemt, ‘mogelijkheidszin‘ creëren om te bedenken, je af te vragen hoe, en óf ‘dingen’ (ook) anders kunnen. Niet omdat het moet, maar of het zóu kunnen.

Karlijn Benthem, YouTube-kanaal Jeugdtheater Hofplein, 29 februari 2019.

‘Warming Up’ wil permanent platform creëren rondom kunst, klimaat en democratie

Warming Up is een initiatief van de Stichting Impact Makers en is een vervolg op de ‘Artistieke Klimaattop‘ die op 13 oktober 2018 plaatsvond als onderdeel van Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad van Europa. Een groep kunstenaars deed destijds een oproep aan de politiek om zitting te kunnen nemen aan de zogeheten ‘Klimaattafels‘. Ze schreven daartoe een brief aan Ed Nijpels, toenmalig Voorzitter van die Klimaattafels. Het is dan ook geen toeval dat het eerste Grote Straatberaad in Friesland van start gaat.

Video van Iepen UP – Artistieke Klimaattop, Leeuwarden-Fryslân 2028, 17 oktober 2018.

Warming Up wil mensen samenbrengen en in het hart raken met muziek, verhalen en beelden

Zo’n negen maanden geleden ging het Warming Up-team ‘de straat op’ – in dit geval de Kanaalstraat in Utrecht – om willekeurige mensen aan te spreken en ze te vragen hoe zij vinden dat het met het klimaat gaat:

Warming Up wil mensen samenbrengen en in het hart raken met muziek, verhalen en beelden – om zo het publiek in beweging te brengen. Ze mobiliseert aansprekende film-, theater- en reclamemakers, ontwerpers, vormgevers, wetenschappers en artiesten uit heel Nederland om steeds meer mensen actief te betrekken bij de vragen en veranderopgaven (transities) waar we in de (nabije) toekomst met zijn allen voor staan. De ambitie van het kunst- en cultuurcollectief is om een permanent platform te creëren rondom kunst, klimaat en democratie.

Matthea de Jong bij ‘Spraakmakers’: ‘meningvorming zou meer centraal moeten staan in plaats van meninguiting’

Op vrijdagochtend 7 augustus waren directeur Tolhuistuin en initiatiefnemer-Warming Up Matthea de Jong en cabaretier Patrick Nederkoorn te gast bij Niels Heithuis, presentator van het NPO Radio 1– programma ‘Spraakmakers‘ (KRO/NCRV). De gespreksleider vindt, tijdens zijn introductie van Het Grote Straatberaad van de ‘artistiek maatschappelijke organisatie’ Warming Up, dat het allemaal wel ‘knap ingewikkeld klinkt’, maar gelukkig kan Matthea haarfijn uit de doeken doen wat het culturele collectief allemaal op stapel heeft staan. Patrick, die overigens zelf ook zal bijdragen aan het Warming Up-festival (12 t/m 22 oktober, Tolhuistuin, Amsterdam) door zijn nieuwste voorstelling ‘Hoogtij’ over de stijgende zeespiegel te presenteren, valt haar bij. Kijk en luister hieronder naar de uitzending. ‘Patrick Nederkoorn en Matthea de Jong over de kunst en de klimaatcrisis‘.

Eerste Warming Up-Festival: Tolhuistuin: 12 t/m 22 oktober

Kunst en Landschap Noord Nederland brengt Grote Straatberaaddagen van Fryslân en Groningen in beeld

Kunst en Landschap Noord Nederland gaat beide noordelijke Grote Straatberaaddagen op de voet volgen. In twee aparte blogs brengt het multimediale platform in oprichting alles wat je wilt weten over de voorbereidingen, het verloop en bijzondere momenten van beide dagen, en de ruimschootse media-aandacht (voor, tijdens en na) die dit bijzondere evenement ongetwijfeld zal opleveren.

Klik hieronder op jouw provincie en zie wat er allemaal gebeurt en gebeurde in jouw straat, dorp of stad, of bij dat van de ‘buren’ natuurlijk. Have fun. Maar eerst nog even dit!

Special ‘Kunst en Landschap’ over zeespiegelstijging en klimaatverandering

Kunst en Landschap Noord Nederland, het nieuwe multimediale platform voor verbeelding van (en reflectie op) verandering, gaat – als alles een beetje meezit volgend jaar van start, maar ik ben – als voorproefje, op een bescheiden website – toch alvast maar begonnen. Want de nood is hoog; we are warming up! En het water komt!

HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING

Op 29 januari (2020), vlak voor de jaarlijkse herdenking van de Watersnoodramp van 1953 (1 februari), één van de grootste overstromingen uit de geschiedenis van Nederland, kwam Correspondent-journalist en auteur Rutger Bregman met een boodschap aan alle Nederlanders:

,,Beste landgenoot, laat ik de dreiging wat duidelijker beschrijven. Het voortbestaan van Nederland staat op het spel.

Er is een kans dat onze kinderen afscheid moeten nemen van steden als Den Haag en Delft, Rotterdam en Amsterdam, Leiden en Haarlem. Dat zeg ik niet, dat zeggen tal van Nederlandse wetenschappers.“


Rutger Bregman
Rutger Bregman, ‘Het water komt’, YouTube-kanaal De Correspondent, 28 januari 2020.

Het bericht en de videoboodschap luidde een gezamenlijke crossmediale campagne in van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij ter promotie van Bregman’s boek ‘Het water komt‘.

Rutger Bregman’s ‘Het water komt‘ was voor mij aanleiding om voor Kunst en Landschap alvast van start te gaan. Ik volgde vanaf dat moment de media en verzamelde reacties, discussie- en opiniestukken en video’s op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing. En dat blijf ik doen, het hele jaar door!

Daar kun jij (nu, ook) de vruchten van plukken! Gebruik de ‘stortvloed’ aan informatie van Kunst en Landschap. Doe er je voordeel mee. Maar bovenal: veel plezier tijdens Het Grote Straatberaad in Friesland en Groningen!

Robert Rosendal,
initiatiefnemer Kunst en Landschap Noord Nederland

HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: maart 2020

HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING
(Terug naar homepage)



.






.






.

Maart 2020

Maak Zeeland een proeftuin voor vernieuwingen
Ton Brandenbarg, Bert van den Brink, Tammo Bult, John Dane en Colin Janssen en Klaas Timmermans, de Volkskrant, 1 maart 2020

.

Klimaatverandering bedreigt zandstranden
Marcel aan de Brugh, NRC, 2 maart 2020


.

Brussel gaat het klimaatbeleid sturen
Christoph Schmidt, Trouw, 3 maart 2020


.

Frans Timmermans over EU-klimaatwet: Moeder Aarde zal ons bij de les houden
Christoph Schmidt, Trouw, 4 maart 2020

.

Emissions: four times the work or one-third of the time to comply with the Paris Agreement
PBL, Netherlands Environmental Assessment Agency, 4 maart 2020

Wetenschappers trekken aan de bel: ‘Het klimaat duldt geen uitstel meer’
Joep Engels, Trouw, 4 maart 2020

.

Zes vragen over de nieuwe klimaatwet van ‘Brussel’
Clara van de Wiel, NRC, 4 maart 2020


.

Het redden van het klimaat is de afgelopen tien jaar alleen maar lastiger geworden
Vivian Lammerse, Scientias, 5 maart 2020

.

‘Helft van alle stranden wereldwijd aan einde eeuw mogelijk verdwenen’
H2O Actueel, 5 maart 2020
.

Klimaatverandering onthult gloednieuw eiland voor de kust van Antartica
Caroline Kraaijvanger, Scientias, 6 maart 2020

.

Meer klimaat-twijfel met Clintel
Martijn Tonies, Sargasso, 6 maart 2020

.

Aan Timmermans’ klimaatwet wordt van alle kanten geknaagd
Mathijs Schiffers, Financieel Dagblad, 7 maart 2020


.

COVID-19 reduces economic activity, which reduces pollution, which saves lives
Marshall Burke, G-Feed, 8 maart 2020

.

‘Klimaatscepsis is een gepasseerd station’
Bart Verheggen, NRC, 9 maart 2020


.

Een afgedamde Noordzee: ultieme redding of vergezocht vergezicht?
Joppe Gloerich, Elsevier Weekblad, 9 maart 2020




.

Tempo van klimaatverandering neemt almaar toe volgens WMO-studie
H2O Actueel, 11 maart 2020
,

Zuid-Holland ontsnapte ternauwernood aan Watersnood in 1953
Hans Middendorp, herpublicatie blog, 13 maart 2020
.

Het grote ijs is in beweging gekomen
Joep Engels, Trouw, 14 maart 2020




.

Frans Timmermans: ‘Moeder natuur laat dagelijks weten dat ze het zat is’
BNN/VARA Vroege Vogels, 16 maart 2020 (+ radiofragment)

‘We hebben nog te veel domme infrastructuur’
Rob de Lange, Financieel Dagblad, 19 maart 2020


.

En dan die andere crisis: zeespiegel stijgt in 2 maanden tijd met 2,2 millimeter
Jeannette Kras, Welingelichte Kringen, 19 maart 2020
.

Greenland’s melting ice raised global sea level by 2.2mm in two months
Oliver Milman, The Guardian, 19 maart 2020
.

De coronacrisis als generale repetitie voor de klimaatcrisis die komt
Ben van Raaij, de Volkskrant, 20 maart 2020
.

De steunberen van kathedraal Antarctica vallen één voor één om
Bert van Dijk, Financieel Dagblad, 20 maart 2020

World Water Development Report 2020 ‘Water and Climate Change’
VN, verenigde Natiies, 21 maart 2020
.

Water is Climate. And water is our best asset to adapt to climate change
Henk Ovink, voor WWF, wereld Natuur Fonds, 22 maart 2020
.

Ook de Oost-Antarctische Denman-gletsjer heeft in de afgelopen twee decennia bizar veel ijs verloren
Vivian Lammerse, Scientias, 24 maart 2020

.

De coronacrisis is níet goed voor het klimaat
Jan Brusselaers, Mondiaal Nieuws, 25 maart 2020


.

Samenvatting Klimaatverbond-inventarisatie lokale hitteplannen
Klimaatverbond Nederland, 26 maart 2020


.

Inventarisatie lokale hitteplannen
Klimaatverbond Nederland, maart 2020







.

Out of averting the inevitable a community was born
Hans Faber, Frisia Coast Trail, 25 maart 2020

.

Steenkoolstop levert economie netto voordeel op
Duurzaam Nieuws, 26 maart 2020

.

Hogere terpen tegen zeespiegelstijging, het gebeurt in Duitsland
Ernst Arbouw, de Volkskrant, 27 maart 2020

Het echte probleem van klimaatverandering is de traagheid ervan
Rolf Schuttenhelm, Vrij Nederland, 29 maart 2020

De Watersnoodramp van 1953 en haar boodschap voor de coronacrisis
Heiko Miskotte, Nederlands Sagblad, 30 maart 2020
.

Eerste hittegolf vastgesteld op Antarctica: ‘Klimaatverandering beïnvloedt zelfs meest afgelegen gebieden’
edm, Belga, 31 maart 2020

.

Testen met dijken in ‘Living Lab Hedwige-Prosperpolder’
Drs. B.J. van Weeren, Land & Water, maart 2020


.

The Europese Klimaatwet
Europese Unie (Green Deal), maart 2020







.

HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING
(Terug naar homepage)



.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: februari 2020

HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING
(Terug naar homepage)



.






.

Februari 2020

Ik sprak een overlevende van de watersnoodramp over brekende dijken en zeespiegelstijging
VICE Nederland (Blog), 1 februari 2020

De hele Noordzee afsluiten? Dat klinkt als een gewaagd plan!
Vroege Vogels, BNN/VARA, 2 februari 2020
(Radiofragment)

.

Waddenexpeditie over zeespiegelstijging
Franeker Courant, 2 februari 2020

.

2120: een groen land met brede rivieren
Arjen Schreuder, NRC, 3 januari 2020



.

Moeten we Zeeland opgeven om Nederland te redden?
VPRO Tegenlicht, 4 februari 2020

.

Zeebodem daalt door water van smeltende ijskappen
New Scientist, 4 februari 2020
.

Zeespiegelstijging is een groter probleem dan we denken
Groen Nieuws, 4 februari 2020

.

Hoeveel zeespiegelstijging kan Nederland aan?
Rolf Schuttenhelm, De Correspondent, 7 februari 2020

.

Honderd jaar bouwen aan een dijk rond de Noordzee
Rob Buiter, NRC, 7 februari 2020


.

Dat nieuwe klimaat komt er toch, Rutger
Neelke Doorn, NRC, 7 februari 2020


.

Wat Thierry Baudet, Rutger Bregman en Farmers Defence Force gemeen hebben
Thijs Broer, Vrij Nederland, 7 februari 2020

EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug
Kunst en Landschap-special, 2×5 + 1×10 longreads, rijk geïllustreerd, Robert Rosendal, m.i.v. 8 februari 2020

Als het water komt, kan de natuur een handje helpen, stelt deze bioloog
Lex Bohlmeijer, De Correspondent, + podcast 8 februari 2020

Dat nieuwe klimaat komt er toch, Rutger
Neelke Doorn, Opinie & Debat, NRC, 8 februari 2020



Kustzone die meegroeit met de zeespiegelstijging
Henk van Norel, inzending idee ‘Toukomst’, 10 februari 2020


.

Nederland neemt maatregelen tegen hoogwater in de rivieren
Maartje Geels (fotoserie), NRC, 11 februari 2020

.

Waddenvereniging doet mee aan internationale expertsessie over klimaatverandering
Publicatie Waddenvereniging, 13 februari 2020

Natuur als buffer tegen klimaatverandering
WUR-Nieuws, 13 februari 2020


.

Kansen voor natuur als buffer tegen klimaatverandering
Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers, 14 februari 2020

.

Heijmans & GMB en Arcadis aan de slag met dijkverbetering Lauwersmeerdijk
Waterschap Noorderzijlvest, 18 februari 2020

.

Een gletsjer is zijn rem aan het verliezen
Marcel aan de Brugh, NRC, 19 februari 2020

.

Methaanuitstoot van olie- en gasindustrie zwaar onderschat
Marcel aan de Brugh, NRC, 20 februari 2020


.

‘Klimaatverandering is geen raketwetenschap’
Rob de Lange en Han Dirk Hekking, Financieel Dagblad, 21 februari 2020

.

Het Nederlandse bedrijfsleven financierde negen jaar lang een klimaatscepticus
Platform Authentieke Journalistiek, Follow The Money, 22 februari 2020

Klimaatverandering is ongemakkelijk, en dus was de boodschap van Böttcher zeer welkom
Wouter van Dieren, Linkedin (artikel), 22 februari 2020
.

Financiering van natuurinclusieve klimaatadaptie vergt een nieuw verhaal
H2O (vakartikelen), 24 februari 2020
.

Investeringen in klimaat moeten verdubbelen om Parijs te halen
Gerard Reijn, Volkskrant, 25 februari 2020

.

Compilatie media-aandacht Northern European Enclosure Dam (NEED)
Sjoerd Groeskamp, Linkedin-artikel, 27 februari 2020
.

TOEKOMSTBESTENDIGE OPLOSSING VOOR DE HOOGWATERPROBLEMATIEK
Dijkontwerp + Innovatie, H+N+S+ Landscape Architects, 27 februari 2020
.

Zó erg wordt het ook weer niet met het klimaat: hoe het rampscenario de bovenhand krijgt
Maarten Keulemans, de Volkskrant, 28 februari 2020
.

Het klimaat wordt steeds meer een kredietrisico
Mark Beunderman, NRC, 28 februarie 2020

.

Klimaatwetenschapster Valerie Masson-Delmotte waarschuwt: ‘Hoed u voor alibi-bomen’
Tine Hens, MO Mondiaal Nieuws, 29 februari 2020

.

HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING
(Terug naar homepage)



.

Artikelen en reacties op ‘HET WATER KOMT’: januari 2020

HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING
(Terug naar homepage)


.

2120: een groen land met brede rivieren
Arjen Schreuder, NRC, 3 januari 2020




.

Hoe ziet Nederland eruit in 2120? Tim van Hattum Wageningen University & Research, Buitenhof, 5 januari 2020.

Zeespiegelstijging: nu verkennen welke maatregelen straks nodig zijn
H2O Actueel, 6 januari 2020.

Sterk is de zee, maar sterker de gedachte
Dorp Stad & Land, januari 2020
Tweet Deltacommissaris Peter Glas, 31 januari 2020

.

Nee, het valt niét mee met de zeespiegelstijging
Wouter Hoving, Friesch Dagblad, 27 januari 2020


.

Bomen planten en nog vier opties voor CO2-opslag: geen magische knop
Rolf Schuttenhelm, NU.nl, 28 januari 2020
.

Geen zee te hoog
Roderik van de Wal, NRC (Opinie), 28 januari 2020


.

Een brief aan alle Nederlanders: Klimaatverandering bedreigt het voortbestaan van ons land
Rutger Bregman, De Correspondent, 29 januari 2020

‘Brief aan alle Nederlanders’ vraagt aandacht voor zeespiegelstijging
NOS Nieuws, 29 januari 2020
.

Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen
Hans Middendorp, blog, 30 januari 2020
.

Warm water tast de meest kwetsbare gletsjer op Antartica van onderaf aan
Scientias, 31 januari 2020
.

Oproep aan kabinet Rutte III: maak Deltawerken voor 2050 af
Hans Middendorp, BN De Stem, 31 januari 2020


.

HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING
(Terug naar homepage)



.

EXPEDITIE WADDENZEE: Carlien Bootsma drie weken te voet langs de noordelijke kustlijn, van oost naar west en weer terug

Carlien Bootsma bij haar vertrek in Nieuwe Statenzijl. Foto: Carlien Bootsma / BLICmedia

De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad

,,De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad. Journalist Carlien Bootsma loopt hartje winter drie weken met een tentje rond de Waddenzee om te vertellen over wat dat teweegbrengt”, schrijft Maaike Borst in het Dagblad van het Noorden in haar aankondiging van ‘Expeditie Waddenzee‘ op 27 december 2019. Je vindt het artikel hieronder, als eerste van een reeks artikelen die een – rijk geïllustreerd – overzicht biedt van Bootsma’s expeditie.

Beeld: screenshot video, bewerkt RR/K&L

Carlien Bootsma begon haar voettocht langs UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel, via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze doet verslag van haar ontdekkingstocht voor het Dagblad van het Noorden (op zaterdagen), Tijdschrift Noorderbreedte (op de woensdag) en De Correspondent (m.i.v. zaterdag 15 februari 2020). Leeft de stijging van de zeespiegel bij mensen die wonen op de grens van water en land? En hoe gaan ze om met de consequenties ervan?

Voor Kunst en Landschap volg ik Carlien op de voet – vanachter mijn bureau. Dagelijks bezoek ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en (soms) ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkomt – doe ik suggesties voor haar – zoals je hieronder zult merken – veelkleurige verhalen. Bootsma houdt van de mensen die er wonen en werken, en van het Waddengebied zelf natuurlijk.

Blijven we de zee de baas?

Carlien wilde een serie verhalen maken waarbij ze het plezier van wandelen kon combineren met het schrijven over een voor haar belangrijk onderwerp: bedreiging van het niet meer droogvallen van de wadplaten door zeespiegelstijging.

In de video hieronder – hij is gemaakt in de zomer van 2021 – bespreekt Carlien deze ‘problematiek’ met Thea van Wijk, eigenaar bij De Uitdaging, als introductie van een klimaatcollege over de gevolgen van een stijgende zeespiegel, dat zij op 5 oktober van dat jaar samen met weerman Gerrit Hiemstra in Theater Sneek gaf.

Interview met Carlien Bootsma 2021 (zeespiegelstijging), De Uitdaging, 6 juli 2021.

HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel

Deze meerdelige serie ‘Expeditie Waddenzee‘ – Carlien schreef in totaal 21 verhalen – start niet geheel toevallig op 1 februari 2020: het is – 67 jaar na dato – precies de dag die herinnert aan de Watersnoodramp die Nederland overkwam en trof in 1953.

Over die ramp, de overstromingen van 1993, 1995 en 2021, maar meer nog over zeespiegelstijging, klimaatverandering en de manier waarop Nederland zich wapent tegen een eventueel naderend onheil, verwijs ik je graag naar een special van Kunst en Landschap: ‘Het water komt…‘, die overigens ook, net als deze bijdrage, op 1 februari 2020 van start ging.

Je wordt daarin uitgebreid geïnformeerd over de waterhuishouding van Nederland en de wijze waarop we ons (kunnen) weren tegen stijging van de zeespiegel. Deze special, die inmiddels is uitgegroeid tot blogboek, wordt, niet in de laatste plaats vanwege de zorgen om die (snelle) stijging, (nagenoeg) dagelijks geupdatet – alleszins reden om de site meermalen te bezoeken. Maar… niet eerder nadat je genoten hebt van 21 prachtige verhalen van Carlien Bootsma!

HET WATER KOMT, zorgen om stijging van de zeespiegel
Kunst en Landschap, Robert Rosendal, v.a. 1 februari 2020


Journalist Carlien Bootsma start ‘Expeditie Waddenzee’ vanuit Nieuwe Statenzijl

Journalist Carlien Bootsma reist met een tentje rond de Waddenzee: Als het einde dreigt van een oneindig landschap
DvhN, Maaike Borst, 27 december 2019
.

Carlien Bootsma loopt rond de Waddenzee: ‘Dit gebied verdient de mooiste verhalen’
DvhN, Maaike Borst, 17 januari 2020

.

Van Nieuwe Statenzijl naar Schiermonnikoog: Carlien Bootsma liep een maand lang over de Wadden (en maakt daar een serie verhalen over)
DvhN, 31 januari 2019


‘Expeditie Waddenzee’, meerdelige serie in: Dagblad van het Noorden, Noorderbreedte en De Correspondent

Dagblad van het Noorden

Expeditie Waddenzee etappe 1: Carlien Bootsma begint aan haar tocht (en vreest een briesende zeehond)
DvhN, Carlien Bootsma, 1 februari 2020
.

Expeditie Waddenzee etappe 2: Carlien Bootsma ontmoet twee eenzame strijders
DvhN, Carlien Bootsma, 8 februari 2020
.

Expeditie Waddenzee etappe 3: Carlien Bootsma bezoekt een strijdvaardige boerin. ‘Wij menen een heleboel te kunnen, maar de natuur is baas’, DvhN, Carlien Bootsma, 15 februari 2020

Expeditie Waddenzee etappe 4: Carlien Bootsma en een wandeltocht over die eindeloze Afsluitdijk, DvhN, Carlien Bootsma, 22 februari 2020
.

Expeditie Waddenzee etappe 5: Carlien Bootsma en het leven aan de Waddenzee dat altijd maar verandert
DvhN, Carlien Bootsma, 29 februari 2020


Tijdschrift Noorderbreedte

Lonkend zeeleven
Carlien Boonstra spreekt met Hennie Berkenpas, deel 1 serie, Noorderbreedte, 7 februari 2020



.

Een eenvoudige eilandschilder
Carlien Boonstra spreekt met Michael Horn, deel 2 serie, Noorderbreedte, 12 februari 2020



.

Gedurfde stappen
Carlien Boonstra spreekt met Jaeike Stienstra, deel 3 serie, Noorderbreedte, 19 februari 2020



.

Verstrijkende tijd
Carlien Boonstra spreekt met Hessel en Durkje Bierma, deel 4 serie, Noorderbreedte, 26 februari 2020



.

De liefde van een verhalenjutter
Carlien Boonstra spreekt met Marloes Fopma, deel 5 serie, Noorderbreedte, 4 maart 2020



.

Gedreven op goede geulen
Carlien Boonstra spreekt met Douwe Gorter, deel 6 serie, Noorderbreedte, 11 maart 2020



.

Uit liefde loslaten
Carlien Boonstra spreekt met Katja Philippart, deel 7 serie, Noorderbreedte, 18 maart 2020



.

Noorderleegse onverzettelijkheid
Carlien Boonstra spreekt met Pieter Bouma, deel 8 serie, Noorderbreedte, 25 maart 2020



.

Zeewaardige eilanden
Carlien Boonstra spreekt met Richard Gorter, deel 9 serie, Noorderbreedte, 1 april 2020


.

Immer onstuimig
Carlien Boonstra spreekt met Henk Buitjes, deel 10 serie, Noorderbreedte, 8 april 2020


De Correspondent

Laat het water maar komen, zeggen ze in dit Friese dorp
Carlien Bootsma, De Correspondent, 15 februari 2020

.

We hebben de natuur harder nodig dan ooit – zelfs de allerkleinste waddenwezentjes
Carlien Bootsma, De Correspondent, 29 februari 2020
.

Deze eilanders weten: de natuur is de baas
Carlien Bootsma, De Correspondent, 21 maart 2020

.

HET WATER KOMT, zorgen om de stijging van de ZEESPIEGEL en KLIMAATVERANDERING


Zo’n 10.000 jaar geleden werd de basis gelegd voor wat wij nu kennen als onze kustlijn. 8.000 jaar voor onze jaartelling lag de kustlijn 75 kilometer noordelijker. Het was het einde van de laatste IJstijd. De zeespiegel lag 30 tot 40 meter lager dan nu, Nederland lag vast aan het Verenigd Koninkrijk. De ijskappen smolten en de zeespiegel begon te stijgen…

Noordkust, Het Groninger Landschap, Strawberry fields, script Gerben werkt, 2010.

Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten?

Hoe kunnen we ons leven leiden zonder een spoor van verwoesting achter te laten? Dat is voor Rijksbouwmeester Floris Alkemade de centrale vraag van deze tijd. Hij zoekt het antwoord in datgene waar Nederlanders goed in zijn: de verbeelding!

Deze video prijkt niet voor niets bovenaan deze pagina, ook Kunst en Landschap gelooft in de kracht van verbeelding. Sterker, het is een van de basisprincipes van het multimediale platform in oprichting.

Kijk hieronder naar een verkorte weergave van Alkemade’s Brainwash Talk‘ op en van Omroep Human. De hele uitzending (11:42 min.) kun je hier terugkijken: Floris Alkemade: De kracht van verbeelding.

Alleen verbeelding kan ons redden – Rijksbouwmeester Floris Alkemade, Brainwash, 4 augustus 2020

Special Kunst en Landschap over zeespiegelstijging en klimaatverandering

,,Deze blogbijdrage – ik heb hem vanwege zijn omvang inmiddels ‘blogboek’ gedoopt – start met de crossmediale campagne ‘Het water komt’ van Correspondent-journalist Rutger Bregman en de reacties daarop. Hij vervolgt met algemene informatie (af en toe met een educatief tintje) en opiniestukken op het gebied van klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing. Ook heb ik een aantal ‘Must Reads‘ voor je verzameld.

Als je goed op de hoogte wil blijven van de actuele ontwikkelingen, hou dan de (bijna dagelijkse) updates van deze pagina goed in de gaten. Alle bijdragen en artikelen zijn (vanaf januari 2020) onder aan deze pagina in handige maandoverzichten gerangschikt. Ook klimaat- en watergerelateerde evenementen vind je daar.

Tot slot, het blogboek is – daar waar dit zo uitkomt – gelardeerd met kunstprojecten die de klimaat- en waterproblematiek vanuit soms onverwachte, maar bovenal prikkelende hoek duiden. Kúnst en Landschap, immers. Bookmarken mag.”

Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap

Klimaatverandering bedreigt het voortbestaan van Nederland

,,Beste landgenoot, laat ik de dreiging wat duidelijker beschrijven. Het voortbestaan van Nederland staat op het spel”, schrijft Rutger Bregman in een brief gericht aan alle Nederlanders. Publicatiedatum: 29 januari 2020 (AD).

Hij spreekt met deze brief de lezer persoonlijk aan om in actie te komen tegen zeespiegelstijging en wil hem of haar bewegen het tij letterlijk te keren. In een voorpublicatie legt hij uit dat de nood hoog is en wil hij hen behoeden voor een Watersnoodramp als die van 1953, of erger.

,,Er is een kans dat onze kinderen afscheid moeten nemen van steden als Den Haag en Delft, Rotterdam en Amsterdam, Leiden en Haarlem. Dat zeg ik niet, dat zeggen tal van Nederlandse wetenschappers.


Rutger Bregman
Rutger Bregman: Het water komt 🌊, De Correspondent, 29 januari 2020.

Het bericht luidde een gezamenlijke crossmediale campagne in van De Correspondent en de Nationale Postcode Loterij ter promotie van zijn nieuwe boek ‘Het water komt‘. Lezers konden zelf een vorm kiezen waarin ze het boek gratis wensten te ontvangen – als luisterboek, e-book of paperback door het hieronder te bestellen!

De actie begon op 29 januari, vlak voor de jaarlijkse herdenking van de Watersnoodramp van 1953 op 1 februari, een van de grootste overstromingen uit de geschiedenis van Nederland. De campagne liep door tot en met 30 april 2020. Tot die tijd konden lezers het boek gratis ontvangen. De actie is inmiddels beëindigd en leverde bij De Correspondent een viertal publicaties op.

Watersnoodramp 1953: wat gebeurde er precies?, Rijkswaterstaat, 24 april 2018.

Johan van Veen, Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven

,,Als er nu één verhaal verteld moet worden, dan is dat het verhaal van Johan van Veen. Een van de grootste Nederlanders aller tijden. Hij was de vader van de Deltawerken, en zijn verhaal laat zien: we kunnen de strijd tegen het water opnieuw winnen.”


Rutger Bregman

Dat verhaal is natuurlijk menigmaal verteld, maar zaken raken in de vergetelheid – ook belangwekkende. Zo niet bij het online tijdschrift Historiek waar ik graag te rade ga in mijn onbedwingbare honger naar historische feiten en feitjes. Ik stuitte er bijvoorbeeld op onderstaand filmpje over de Watersnoodramp van 1953. Het ging vergezeld van de volgende tekst:

,,Bij springtij volle maan en Z.W. storm braken de dijken in Zeeland Noord Brabant en Zuid Holland. 1800 mensen kwamen om het leven. Hier een filmpje over die dagen en een jaar later. Heel Nederland zamelde geld in voor de wederopbouw onder het motto beurzen open en dijken dicht. Er was een liedje op de radio waar ik me enkele regels van herinner Van hier tot Hinderlopen. Van Dokkum tot Maastricht Beurzen open en dijken dicht.”


Matthijs Rodijk
(125) DE RAMP 1 FEB. 1953, Matthijs Rodijk, 24 september 2011.

Johan van Veen, dus. Onder het pseudoniem Cassandra, wier vloek het was dat zij de toekomst kon voorspellen maar dat niemand haar ooit geloofde, waarschuwde waterstaatkundige Johan van Veen (1893-1959; hij overleed in het jaar van mijn geboorte) vanaf 1937 in publicaties in vaktijdschrift ‘De Ingenieur‘ voor de te lage dijken langs de Zeeuwse en Hollandse zeegaten. Had ‘De Ramp in 1953′ voorkomen kunnen worden als er was geluisterd naar Van Veen?

Lees het in een prachtige Historiek-bijdrage van Hans Middendorp: ‘Johan van Veen (1893-1959), Vader Deltaplan, Europoort en Eemshaven’ van30 januari 2020. Klik op de foto hieronder voor een antwoord op die vraag.

Johan van Veen. Beeld: Hans Middendorp / familiearchief Van Veen

,,Een iemand die voor Nederland ongelooflijk belangrijk is geweest, op elk gebied. Zowel technisch als commercieel, als milieu. Daar hebben we eigenlijk onze hele toekomst aan te danken.”


Marian Schillhorn van Veen, dochter Johan van Veen
Hij had twee grote plannen, waaronder het Deltaplan: het verhaal van Marian Schillhorn van Veen, Watersnoodmuseum, 12 juni 2019.

‘De nacht van Elisabeth’: de nacht van 18 op 19 november 1421

Meester van de Heilige Elisabeth-Panelen, 18 op 19 november 1421, ©Rijksmuseum.

In de nacht van 18 op 19 november 1421 brak een woeste storm de dijken en veroorzaakte een van de ergste overstromingen uit de Nederlandse geschiedenis: de Sint-Elisabethsvloed. Een gigantische watersnoodramp, waarbij (tientallen jaren later) de Biesbosch ontstond. Mensen stierven en dorpen verdronken. Deze ramp voltrok zich exact 600 jaar geleden.
Aanleiding voor het consortium ‘De Nacht van Elisabeth’ er uitgebreid bij stil te staan. Het wordt een ‘herdenking van formaat’. Van juli 2021 tot en met september 2022 vinden tal van activiteiten plaats, van masterclasses en lezingen tot exposities en evenementen voor het grote publiek.

600 jaar Sint Elisabethsvloed, 600jaarElisabethsvloed, 17 november 2021.

Gaan we met De Kennis van Nu De dreigende zee‘ het hoofd bieden?

De dreiging vanuit de zee is ook nu urgent, en actueler dan ooit. Want ‘het water komt’ weer, als gevolg van de wereldwijde klimaatcrisis. Hoe houden we dit keer droge voeten? Wat hebben we geleerd van toen? Hoe houden we ons binnenland veilig? De 40 minuten durende NTR-documentaire ‘De dreigende zee’ hieronder (van de programmamakers van ‘De Kennis van Nu’, van 18 november 2021) voert je langs verschillende gebieden langs de Nederlandse kust: van Zeeland tot de Friese en Groningse kwelders, waar wetenschappelijke innovaties zoals (gekerfde) dijken in de duinen, ‘De Zandmotor’ en nieuwe vormen van kwelderbeheer ons moeten behoeden voor de dreigende zee. ‘Al die problemen met overstromingen…, die hebben we eigenlijk over onszelf afgeroepen!’:

Klik op de illustratie hierboven voor de (De Kennis van Nu-) documentaire ‘De dreigende zee’ (18 november 2021).

Evenals Thomas van Seeratt in 1717 werd de Groninger Johan van Veen niet serieus genomen

De (ook in de video hierboven uitgebreid gelauwerde) waterstaatkundig ingenieur Johan van Veen kwam uit de Groningse havenplaats Uithuizermeeden. In het kader van De Verhalen van Groningen herinner ik me een bijdrage van Emmy Wagenaar Hummelinck, die geheel aan hem gewijd was: ‘Johan van Veen voorzag de Watersnoodramp van 1953‘.

We luisteren (ook) niet goed naar de Cassandra’s van onze tijd, zegt Rob Roggemma, landschapsarchitect en lector Ruimtelijke Transformaties aan de Hanzehogeschool in Groningen in een Open Universiteit-college tijdens de Klimaatadaptatieweek Groningen, die plaatsvindt van 19 tot en met 25 januari 2021. We weten dat ons klimaat verandert, dat het steeds sneller gaat, en met steeds heftiger gevolgen, maar we weten eigenlijk niet zo goed hoe hiermee om te gaan. Hij vindt dat we de ‘profeten’ anno nu toch maar beter serieus kunnen nemen.

Open Universiteit (college), Klimaatadaptatie Groningen, 7 januari 2021.

Uithuizermeeden, 17 oktober 1979: onthulling borstbeeld dr.ir. Johan van Veen

V.l.n.r.: borstbeeld, de beeldhouwer Onno de Ruyter, burg. J. Zandbergen, prof. dr. L. Boersma en de weduwe van Johan van Veen, mevr. Van Veen. Beeld: ANP Fotoarchief.

Op zaterdag 17 oktober 1979 – ik was koud een maand neergestreken in (de stad) Groningen om te beginnen aan mijn studie aan de NLO, de Nieuwe Lerarenopleiding Ubbo Emmius – werd in Uithuizermeeden, aan het Johan van Veenplein, een borstbeeld onthuld, ontworpen door beeldhouwer Onno de Ruijter uit Meppel.

Roelke Nienhuis, projectmanager dorpsvernieuwing bij de gemeente Groningen wees me onlangs op ‘Staat in Eemsdelta‘, een website van de toenmalige gemeenten Delfzijl, Appingedam en Eemsmond, waar kunst in de openbare ruimte en Rijksmonumenten getoond wordt. Je gaat hier naar de pagina van de buste van Johan van Veen.

Johan van Veen was geestelijk vader van het Deltaplan: ‘Hij wilde ‘bouwen’ met de natuur’

,,Een fascinerende biografie van een van de grootste Nederlanders aller tijden: Johan van Veen. Zijn naam zou niet misstaan tussen die van illustere figuren als Willem van Oranje en Michiel de Ruyter, Aletta Jacobs en Annie M.G. Schmidt. En toch kennen de meeste Nederlanders hem niet.”


Rutger Bregman

Het was een lang gekoesterde wens die in vervulling ging. Op 24 september 2020 verscheen de herziene herdruk over het leven en werk van Johan van Veen, de vader van het Deltaplan. Op Neeltje Jans hief schrijver Willem van der Ham het glas tijdens de officiële presentatie van ‘Johan van Veen, meester van de zee. Grondlegger van het Deltaplan‘. Lees hierover in een vooraankondiging van Jan van Damme in de Zeeuwse Provinciale Courant – een dag voor de presentatie: ‘Johan van Veen was geestelijk vader van het Deltaplan: ‘Hij wilde ‘bouwen’ met de natuur’‘.

Meer dan 60 jaar na zijn dood krijgt Johan van Veen een blijvende herinnering

Onthulling standbeeld Johan van Veen, Capelle aan de IJssel, 28 september 2020. Beeld: Karen van Burg.

In Capelle aan den IJssel, vlakbij de Hollandsche IJsselkering, het eerste van de Deltawerken, is op 28 september 2020 een standbeeld onthuld van de man die bij veel Nederlanders onbekend is gebleven: waterstaatkundig ingenieur Johan van Veen. Meer dan 60 jaar na zijn dood krijgt hij nu toch een blijvende herinnering. Deltacommissaris Peter Glas was aanwezig bij de onthulling van het standbeeld, een initiatief van stichting De Blauwe Lijn.

‘Vader van de Deltawerken’ heeft nu standbeeld in Capelle aan den IJssel, Rijnmond, 28 september 2020.

Een deel van de plannen van Johan van Veen wordt bewaard bij het Nationaal Archief in Den Haag. Een ander deel ligt in het Zeeuws Archief. Ook de familie Van Veen heeft stukken van de ingenieur. Stichting De Blauwe Lijn wil al deze stukken bijeenbrengen om jonge mensen te inspireren.

Introductiefilm Stichting Blauwe Lijn, Stichting Blauwe Lijn, 16 september 2020.

,,Het borstbeeld van Van Veen aan de Hollandsche IJssel moet mensen eraan herinneren dat de strijd tegen het water doorgaat.”


Karen van Burg

Dat zegt Karen van Burg, initiator van de stichting. Als het aan De Blauwe Lijn ligt, wordt de jongere generatie daarbij betrokken en uitgedaagd.

Aankondiging: Standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen in Capelle aan den IJssel, Stichting Blauwe Lijn, 28 september 2020.

Mij is ter ore gekomen dat Van Burg van plan is om dit project op film vast te leggen. Zodra daar wat meer over te vertellen (en te tonen) is, hoor je van me. Hier het artikel van Rijnmond, waarin Marcia Tap verslag doet van deze memorabele dag:

‘Vader van de Deltawerken’ heeft nu standbeeld in Capelle aan den IJssel
Marcia Tap, Rijnmond, 28 september 2020


.

Aftermovie – Onthulling standbeeld Dr. Ir. Johan van Veen | 28-9-2020, Stichting Blauwe Lijn, 3 oktober 2020.

‘Het water komt’ bij De Wereld Draait Door

De keuze van het campagneteam om het AD in te zetten als primeurmedium voor de waarschuwende boodschap lijkt te rechtvaardigen, Bregman wil immers een zo groot mogelijk publiek bereiken met Het water komt en zeespiegelstijging gaat iedereen aan. Als ook Matthijs van Nieuwkerk diezelfde avond bijna een kwartier zendtijd inruimt voor de lancering van het boek bij De Wereld Draait Door is hij verzekerd van impact met een groot bereik.

Rutger Bregman waarschuwt alle Nederlanders bij DWDD: ‘Het water komt’, 29 januari 2020.

‘Geen paniek, zeespiegelstijging van 8 meter is zéér onwaarschijnlijk’

De boodschap kwam aan. Gesprek van de dag. Maar, ,,geen paniek“, zei Deltacommissaris Peter Glas de volgende dag – opnieuw in het AD – die namens de overheid verantwoordelijk is voor het Deltaprogramma-2020 om Nederland te beschermen tegen overstromingen.

,,Als Rutger Bregman het zou hebben over 75 centimeter had hij niet zoveel aandacht voor zijn open brief gekregen. Het zou kunnen hoor, een stijging van acht meter. Ooit. De vraag is wanneer. De kans dat een dergelijke stijging nog deze eeuw plaatsvindt, is zéér onwaarschijnlijk. We moeten nuchter blijven. Het zou een nachtmerrie zijn als het nu gebeurt. Maar dat is niet het geval. We hoeven geen paniek te zaaien.”


Deltacommissaris Peter Glas
Deltaprogramma Nederland, Kunst en Landschap (Bron: Nationaal Deltaprogramma), 1 februari 2020.

,,Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren. Geen andere delta ter wereld ontwerpt de hele waterinfrastructuur zó nauwgezet en met zúlke hoge veiligheidsnormen. In het buitenland zijn ze jaloers op ons. Landen als Bangladesh, Vietnam en de Verenigde Staten roepen onze expertise in.”


Deltacommissaris Peter Glas

Nederland is zéér goed voorbereid op zeespiegelstijging en op hoogwater in de rivieren

Deltacommissaris Peter Glas memoreert ‘wateruitspraken’ uit de troonrede, Deltacommissaris, 17 september 2019.
Deltaprogramma: overal in Nederland aan de slag, Deltacommissaris, 25 juni 2018.

Ciara-storm 2020, springtij en hoge rivierwaterstanden: keringen dicht!

Om je een indruk te geven dat Nederland (voorlopig) goed is voorbereid op een stijgende zeewaterspiegel, en over wat er allemaal komt kijken bij het beheer en onderhoud van ‘onze’ stormvloedkeringen, kun je kijken naar onderstaande video die Alex Pitstra maakte in opdracht van Rijkswaterstraat.

Op 10 februari 2020 heeft Rijkswaterstaat overigens, in verband met de Ciara-storm en springtij, en – mede daardoor – de hoge waterstand in de rivieren, verschillende stormvloedkeringen gesloten, waaronder de Haringvlietsluizen en de Hollandsche IJsselkering in Zuid-Holland. Hierdoor werd de waterstand in de rivieren niet verder opgestuwd vanuit zee. Dat we dit momenteel kunnen ‘reguleren’ is mede te danken aan noeste arbeid van weleer.

Op de schouders van reuzen: de vier stormvloedkeringen in Zuid-Holland, Rijkswaterstaat (Alex Pitstra Media), 22 oktober 2018.

Promotiefilm bouw Deltawerken (1953-1963)

Deltawerken, oorspronkelijk materiaal: Cinecentrum Hilversum, Omroep Voorne, 10 februari 2014.

Begin van de bouw aan de Stormvloedkering in 1967

Trugkieke – Deltaplan: Bouw Stormvloedkering, Omroep Zeeland, 28 september 2020.

Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?

Onlangs verscheen een longread artikel over de zeespiegelstijging in de Financial Times, ook Peter Glas werd daarvoor geïnterviewd: ‘Can the Dutch save the world from the danger of rising sea levels?‘, Simon Kuper, Financial Times, 30 januari 2020. Wel even registreren, maar het is de moeite waard.

The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?

Nog eentje vanaf de andere kant van de grote plas. In het eerste deel van een serie (Water Ways) van de Times (Picayune and Advocate) wordt onderzocht hoe de Nederlandse adaptatiestrategieën voor klimaatverandering een model zouden kunnen zijn voor de kust van Louisiana: ‘The Dutch have mastered water for a millennium. Could their new approach save New Orleans?‘ (Tristan Baurick, Water Ways, Nola.com, 6 maart 2020)

De Nederlandse Deltawerken: wereldvoorbeeld!

Simon Whistler, een Britse YouTube- en podcast host die in Praag woont, bespreekt op onnavolgbare wijze de Nederlandse Deltawerken in het kader van zijn ‘Megaprojects around the World‘.

Delta Works: An Example for the Rest of Us, Megaprojects, 22 mei 2020.

‘How the Dutch Created The Netherlands’

,,God schiep de aarde, maar de Nederlanders schiepen Nederland”, zo luidt een buitenlandse uitspraak over ons Nederlanders. Deze metafoor typeert het gevecht van de Nederlander tegen het water om landwinning treffend. De Deltawerken en de Zuiderzeewerken zijn door een vooraanstaande Amerikaanse vereniging van ingenieurs, The American Society of Civil Engineers, dan ook uitgeroepen tot één van de moderne wereldwonderen. Ik vond onlangs een aardig overzichtsfilmpje, gemaakt door YouTuber Geography Geek, die die strijd – tot en met het bouwen van een eigen Nederlandse berg en de Marker Wadden – aardig in beeld brengt. Negeer de wat ‘opsommende’, ietwat ‘boring’ voice-over.

How the Dutch Created The Netherlands, Geography Geek, 25 januari 2021.

Hoe bereiden Nederlanders zich voor op een overstroming?

Er zijn nogal wat plekken op de wereld waar men vertrouwt op de Nederlandse expertise om zich te beschermen tegen overstromingen en wateroverlast. Maar hoe is het gesteld met het vertrouwen in Rijkswaterstaat en wat doet en kan de Nederlander (zelf) doen bij een overstroming, met name als hij of zij woont, werkt en leeft in het zogenaamde risicogebied – maar liefst zestig procent van ons land?

Nederland voorbereid op een overstroming: hoe dan?, Rijkswaterstaat, 21 februari 2020.

Extreme regenval in de Eifel kan leiden tot wateroverlast en aardverschuivingen

Provincie Luik zwaar getroffen door hevige regenval: wegen afgesloten, rivieren buiten oevers getreden, kelders en straten ondergelopen

Op 14 juli 2021 werd (vooral het oosten van) de Belgische provincie Luik zwaar getroffen door hevige regenval. De centra van de stad Spa en de gemeente Theux stonden in no time helemaal blank. Op sommige plaatsen viel de elektriciteit uit. De naburige gemeente Jalhay werd ook zwaar getroffen. Net zoals in de provincie Namen was in Luik de provinciale fase van het rampenplan van kracht, nadat het KMI (het Belgische KNMI, red.) er code rood voor regen had afgekondigd.

Provincie Luik zwaarst getroffen: wegen afgesloten, rivieren buiten oevers getreden, kelders en straten ondergelopen
Dorien Vanmeldert, VRT NWS, 14 juli 2021

‘Pas als het land overstroomt, komt er actie en zijn mensen weer even bezig met het water’

Het water moet in Nederland meer ruimte krijgen, stelt de ‘Commissie Waterbeheer 21e eeuw‘. Dat schrijft Marieke Aarden in de Volkskrant op 2 september 2000 (!):

Wateroverlast staat in Nederland niet erg in de belangstelling van het publiek. Pas als het land overstroomt, komt er actie en zijn mensen weer even bezig met het water. Als er drie jaar geen problemen zijn, is de angst voor een volgend wateronheil weggezakt. ‘Dat is tragisch, want daardoor ontbreekt het gevoel dat er iets ingrijpends moet gebeuren’, zegt dr. André van der Zande van het onderzoeksbureau Alterra in dat zelfde.artikel: ‘Water kruipt waar het niet gaan kan‘. Dat is dus meer dan 21 jaar geleden!

,,We dachten: oh, even een doekje op doen. Maar we waren nog niet bij het doekje gekomen, of het kwam van alle kanten tussen de muren, tussen de deuren…overal kwam het water vandaan.”


NOS-reportage (Facebook), 14 juli 2021

Wateroverlast in Limburg, België en Duistland ontaardt in watersnoodramp

Voor het eerst in de geschiedenis wordt er in Nederland een ‘code-rood’ afgekondigd vanwege hevige regenval

Voor het eerst in de geschiedenis wordt er door het KNMI in Nederland (op 14 juli 2021) een ‘code-rood’ afgekondigd vanwege hevige regenval, vertelt Peter Kuipers Munneke in het NOS-achtuur-journaal, waarin de rampspoed, 100 millimeter neerslag – meer dan er ‘normaal’ in een maand valt – die Limburg ten deel viel vanzelfsprekend breed werd uitgemeten. Hij waarschuwde voor nog meer ellende: er zou in de avond en nacht zeker nog zo’n 40 tot 50 millimeter bijkomen.

NOS Journaal 14-07-2021: Hevige regenval en wateroverlast teistert Zuid Limburg,
Jury’s Blog, 14 juli 2021.

Hoe het Limburg verder verging, lees je hieronder: Kunst en Landschap maakt(e) een special, waarbij de ‘Watersnoodramp 2021’ in Limburg, België en Duitsland vanaf 13 juli gevolgd en beschreven wordt. Uiteraard in de brede context van klimaatverandering.

Extreem weer in Limburg; gaan we ons in de toekomst ook op het land wapenen tegen klimaatverandering?

,,Het oprukkende water overviel Limburg in de zomer van 2021. Net als in 1995, maar nu nog veel heviger. Doet Nederland wel genoeg aan waterveiligheid, nu plensbuien en hevige regenval door klimaatverandering zullen toenemen?

Is de watersnoodramp een wake-up call? En moeten we niet veel meer klimaatadaptief gaan bouwen, of zelfs gaan bouwen op het water? Kunst en Landschap hoopt je met deze nieuwe blogbijdrage (als onderdeel van de klimaat-, water- en zeespiegelstijging-special ‘Het water komt…) antwoord te kunnen geven op die vragen. Wij gaan de discussies daarover volgen, ik hoop jij ons ook. Treed binnen.”


Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
Special over de Watersnoodramp 2021 in Limburg, België en Duitsland, Robert Rosendal voor Kunst en Landschap, (vanaf) 13 juli 2021.

Enorme en langdurige hoosbuien; wat ga jij daar nou precies van merken?

Het was dus ‘Code-Rood’ in de zomer van 2021, rampspoed en catastrofe overvielen Limburg, België, Luxemburg en Duitsland door enorme en langdurige hoosbuien. De verwachting is, ook onder zo’n 14.000 klimaatwetenschappers (IPCC-rapport-2021), dat die in de komende jaren alleen maar zullen toenemen. Wat ga jij daar nou precies van merken? Klimaatweten-schapper Bart van den Hurk komt met de keiharde feiten.

Van den Hurk is klimaatwetenschapper bij de Vrije Universiteit en Deltares. Hij is een van de hoofdauteurs van het IPCC-rapport. Daarin worden alle wetenschappelijke studies naar het klimaat beoordeelt, verzamelt en samenvat. Het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) is het internationale klimaatpanel van de Verenigde Naties (VN).

Wat ga jij merken van klimaatverandering?, Universiteit van Nederland, 30 oktober 2021.

In 7 minuten de kern van een volhoudbare klimaat-waterstrategie

De Nederlandse speciale gezant voor Watermanagement Henk Ovink schetst hieronder mijns inziens in 7 minuten de kern van een volhoudbare adaptieve klimaat-waterstrategie.

Reinier van den Berg: ‘Global warming is eigenlijk verandering van water’

‘Global warming is eigenlijk verandering van water’, zegt Kijk ‘RTL-4-weerman’ Reinier van den Berg, tijdens een interview bij de jaarlijkse Stowa-Kennisdag Inspectie Waterkeringen: ‘’n Natje en ’n Droogje‘ in Burgers’ Zoo Arnhem.

Van de Berg spreekt meer dan 30 jaar met passie en overtuiging over weer en klimaat. Maar zijn grootste drive is mensen inspireren om de kans en uitdaging in duurzaamheid te zien. ‘Let’s make the world great again!’

Interview met Reinier van den Berg, STOWA, 9 april 2019.

Rijksbouwmeester Floris Alkemade opent eerste editie VPRO-Zomergasten-2021

Klimaatverandering is een van de veranderingen waar we ons de komende tijd aan moeten aanpassen. Er zijn meer grote veranderopgaven die we (de komende decennia) het hoofd moeten zien te bieden. In dat verband wijs ik je graag op de 2021-editie van VPRO-ZomergastenJanine Abbring praat daarin met architect en Rijksbouwmeester Floris Alkemade die op 18 juli zijn ideale televisieavond presenteerde: over het inzetten van verandering, vrijheid en de verantwoordelijkheid die daarbij hoort.

Volgens Alkemade kan techniek alleen ons niet redden om de grote vragen van deze tijd te beantwoorden, maar onze verbeeldingskracht wel. Hij hoopt dat zijn avond een verlangen naar de toekomst opwekt. Daarmee onderstreept hij het basisprincipe van (de oprichting van) het multimediale platform Kunst en Landschap.

,,In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering (sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor verbeelding van een hoopvolle toekomst.”


Kunst en Landschap Noord Nederland

Kennisprogramma Zeespiegelstijging

In september 2019 is het Kennisprogramma Zeespiegelstijging gestart. Dit programma loopt tot en met 2025; over de voortgang wordt ieder jaar gerapporteerd in het Deltaprogramma. Het Kennisprogramma levert belangrijke beslisinformatie voor de volgende zes-jaarlijkse herijking van het Deltaprogramma, die wordt opgenomen in het Deltaprogramma 2027. Je kunt het hier downloaden.

Het Kennisprogramma richt zich primair op de effecten van zeespiegelstijging op de waterveiligheid (kustfundament, waterkeringen) en de zoetwatervoorziening (verziltings-problematiek). Maar ook de effecten op onze economie (havens/scheepvaart), ruimtegebruik (wonen, recreatie), landbouw en natuur/ecologie worden in het onderzoek meegenomen.

Deltaprogramma 2021, een nieuwe fase breekt aan!

Animatie Nationaal Deltaprogramma, deltacommissaris, 14 september 2020.

Op 15 september, Prinsjesdag-2020 – het kwik in Gilze-Rijen steeg tot recordhoogte (35,1 graden Celsius) – biedt minister Cora van Nieuwenhuizen (Waterstaat en Infrastructuur) namens het Kabinet het Nationaal Deltaprogramma-2021 aan aan de voorzitters van de Tweede– en Eerste Kamer. Het Deltaprogramma is het jaarlijkse voorstel van de Deltacommissaris op het gebied van (water)veiligheid en zoetwatervoorziening.

Oproep Deltacommissaris aan alle ‘partijen’: ‘Water stuurt, in plaats van water volgt’

Met het Deltaprogramma-2021 gaat het Programma een nieuwe fase in. Het bevat de uitkomsten van de eerste zesjaarlijkse herijking van de in 2015 vastgestelde deltabeslissingen en regionale voorkeursstrategieën. Op basis van deze herijking komt de Deltacommissaris tot een drietal oproepen en adviezen:

  • een oproep aan keringbeheerders (en stakeholders) om de waterveiligheid in 2050 op orde te hebben (en cyberweerbaarheid hierin te betrekken),
  • oproep aan Rijks- en regionale partijen (ook private sector) om het werken aan het klimaatbestendig maken van vitale en kwetsbare functies te intensiveren,
  • oproep aan politiek om te voorkomen dat Covid-19 ertoe leidt dat het werken aan de voor Nederland existentiële opgaven van het Deltaprogramma stagneert.

Er is in het nieuwe Deltaprogramma veel aandacht voor de relatie ‘water’ en ‘ruimte’. De Deltacommissaris pleit met betrekking tot de grote veranderopgaven waar Nederland de komende decennia voor staat voor een voorname – sturende – rol van water. Hij kiest daarmee nadrukkelijk voor een integrale, gebiedsgebonden en ‘landschapsinclusieve’ benadering. Wat dat precies betekent kun je lezen op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.

,,De wateropgaven moeten sturend worden en randvoorwaarden aangeven voor de keuzes in de ruimtelijke inrichting van Nederland. Bij plannen en maatregelen voor nieuwe en bestaande woonwijken, infrastructuur, natuur, landbouw en energie moet water onderdeel uitmaken van de ruimtelijke afwegingen en planuitwerking. Water stuurt in plaats van water volgt!”


Peter Glas, Deltacommissaris
Deltavlog 10: Deltaprogramma 2021, deltacommissaris, 15 september 2020.

Dat de nood hoog is, illustreert zijn oproep aan alle ‘waterwerkers’ en betrokkenen in ons land op Linkedin, op Prinsjesdag-avond, bij de aankondiging van het Deltaprogramma-2021.

,,We hebben nog 30 jaar te gaan tot 2050, maar er is weinig tijd te verliezen, want de opgaven zijn groot! De uitvoering moet versnellen. Ik roep alle keringbeheerders en betrokken partijen op om alles op alles te zetten om de doelen voor waterveiligheid te realiseren.”


Peter Glas, Deltacommissaris

Klik op onderstaande illustratie om naar het Deltaprogramma-2021 te gaan, of om het te kunnen downloaden.

Deltaprogramma 2021, screenshot cover, Kunst en Landschap, 15 september 2020.

Elfde Nationaal Deltacongres 2020

Op donderdag 12 november vindt – voor het eerst online vanwege Covid-19 – het elfde Nationaal Deltacongres via livestream plaats. Onder gespreksleiding van Rens de Jong vindt een plenaire uitzending van ‘De Delta Draait Door‘ plaats. Delta-commissaris Peter Glas is daarbij zijn tafelheer.

Gasten aan de Plenaire Deltatafel zijn Cora van Nieuwenhuizen, minister van Infrastructuur en Waterstaat, Annemieke Nijhof, algemeen directeur van Deltares, Jeroen Haan, dijkgraaf en vice-voorzitter van het Bestuurlijk Platform Zoetwater, Ingrid Thijssen, voorzitter VNO-NCW en Peter Kuipers Munneke, NOS-weerman, meteoroloog en glacioloog. Tijdens de uitzending worden diverse digitale excursies door Nederland gemaakt en kijkt men naar vooraf gemaakte video’s.

Plenaire opening Nationaal Deltacongres 2020, Deltacommissaris, 17 november 2020.

Inhoudelijke sessies

Na het plenaire deel nemen de virtuele congresgangers in twee rondes met in totaal acht inhoudelijke sessies deel aan gesprekken over verschillende thema’s van het nationaal Deltaprogramma: droogte, klimaatbestendige woningbouw, integraal riviermanagement, ruimtelijke adaptatie, de energietransitie, hittestress en zeespiegelstijging. Ik neem sessie-3, die over het Kennisprogramma Zeespiegelstijging, hieronder voor je op in dit blogboek. Voor wat betreft de andere grote (met elkaar samenhangende) transitievraagstukken (die een integrale aanpak vereisen) verwijs ik je graag door naar de ‘hoofdpagina’ van Kunst en Landschap.

(Nb: de overige sessies en nog een hoop andere congresonderdelen kun je terugkijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Er is een speciale playlist voor je aangemaakt: (Online) Deltacongres 2020.)

Sessie 3 Kennisprogramma Zeespiegelstijging, deltacommissaris, 16 november 2020.

De wetenschap is het erover eens: de aarde warmt op, zeespiegelstijging is daarvan het gevolg

Het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change, in het Nederlands de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering, is een organisatie van de Verenigde Naties om de risico’s van klimaatverandering te evalueren. Sinds zijn oprichting heeft het IPCC een reeks rapporten gepubliceerd die gelden als referentiewerken voor beleidsmakers, wetenschappers, studenten en andere specialisten. Deze rapporten hebben een grote invloed in het milieubeleid van vele regeringen. Telkenmale verschijnt een rapport, het laatste (definitieve, het eerstvolgende rapport, zo verwacht men, verschijnt in het voorjaar van 2022) verscheen in september 2019.

Wie zegt er eigenlijk dat de aarde opwarmt?, NOS op 3, 21 september 2019.

In de twintigste eeuw is de zeespiegel ongeveer 20 centimeter gestegen. Voor Nederland is dit een van de belangrijkste gevolgen van de opwarming van het klimaat, volgens het KNMI, het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. (De link naar het KNMI verwijst door naar hun uitleg over zeespiegelstijging.)

Het IPCC verwacht dat de zeespiegel aan het einde van de 21e-eeuw op wereldschaal met 26 tot 82 centimeter zal stijgen. Uit satellietmetingen blijkt dat het zeeniveau niet overal op aarde even snel stijgt. De zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust was de afgelopen eeuw vrijwel net zo sterk als de wereldwijde stijging. Sybren Drijfhout, klimaatonderzoeker zeespiegelstijging bij het KNMI, beantwoordt drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging. Wat zijn volgens hem de redenen van zeespiegelstijging, en wat zijn ‘zijn’ verwachtingen voor de komende eeuw?

Drie veelgestelde vragen over zeespiegelstijging, KNMI, 30 juli 2019.

‘De huidige klimaatmodelsimulaties overschatten de toekomstige zeespiegelstijging’

Naast de veelal alarmerende geluiden over de zeespiegelstijging is het ook wel eens prettig om vanuit de wetenschap positieve meldingen te krijgen. Op 9 april bracht de Universiteit Utrecht het ‘verheugende’ nieuws dat de ‘huidige’ klimaatmodelsimulaties de toekomstige zeespiegelstijging overschatten, misschien wel met zo’n 25 procent.

Prof. Henk Dijkstra bestudeerde, samen met zijn promovendus René van Westen, de afgelopen jaren oceaanstromingen in klimaatmodelsimulaties met hoge resolutie in vergelijk met die met de (huidige) grovere resolutie. Hun bevindingen werden gepubliceerd in het tijdschrift Science Advances. Lees hier het persbericht over dit onderzoek:

Current climate model simulations overestimate future sea-level rise
Universiteit Utrecht (persbericht), 9 april 2021


.

HR CESM vs LR CESM, Faculty of Science Utrecht University, 9 april 2021.

De andere kant van de zeespiegelverandering

Veel landen implementeren of plannen aanpassingsmaatregelen (mitigatie) rond zeespiegelstijging, op basis van informatie (uit de rapporten) van het IPCC, het Intergovernmental Panel on Climate Change. Daarentegen krijgt de verwachte impact van de opwarming van de aarde op dalende waterstanden in binnenzeeën en -meren(stelsels) als gevolg van continentale uitdroging in grote delen van de wereld veel minder aandacht.

De zogenoemde ‘endorische’ zeeën en meren, die geen ‘uitstroom’ hebben, zijn bijzonder gevoelig voor klimaatveranderingen, omdat hun waterpeil wordt bepaald door het delicate evenwicht tussen neerslag en afvoer in de zee of het meer en verdamping aan het wateroppervlak. Hoewel het klimaatgedreven opdrogen van continentale gebieden en wateren wordt erkend als een belangrijk probleem in termen van zoetwaterschaarste, zal de impact ervan op het niveau van binnenzeeën en -meren vele andere verstrekkende gevolgen hebben die ondergewaardeerd worden, maar die van invloed zijn op het levensonderhoud en economie van miljoenen mensen (en dieren) over de hele wereld.

Nederland mag zich schrap zetten voor een stijgende zeespiegel, maar in de landen rond de Kaspische Zee krijgen meer dan honderd miljoen mensen (en dieren) te maken met het omgekeerde probleem: een enorme zeespiegeldaling. Technisch gesproken is de zee een binnenmeer, maar wel het grootste ter wereld (371.000 km2), en zout. Dit grootste meer ter wereld is aanzienlijk aan het krimpen. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw daalt het waterpeil jaarlijks met een paar centimeter. Dat zal de komende decennia alleen nog maar sneller gaan, berekenden onderzoekers van de Duitse universiteiten van Gießen en Bremen, samen met de Nederlandse aardwetenschapper Frank Wesselingh, verbonden aan de Universiteit Utrecht en Naturalis.

Je vraagt je misschien af hoe het kan dat, terwijl de mondiale zeespiegel stijgt, het waterpeil van de Kaspische Zee daalt. ,,Dat komt omdat de Kaspische Zee niet in verbinding staat met de wereldwijde oceanen,” legt Wesselingh desgevraagd uit aan Vivian Lammerse, die hem voor Scientias interviewde. Een uitwerking van dit interview vind je hieronder, evenals het alarmerende artikel van de drie wetenschappers in het Nature-tijdschrift Communications Earth & Environment, waarin ze waarschuwen voor de gevolgen van deze zeespiegeldaling. Uiteraard zijn ze opgenomen in de handige maandoverzichten van Kunst en Landschap, zodat je ze (ook) op een later moment kunt (terug)lezen.

Beeld: Prange et al. 2020

The other side of sea level change
Matthias Prange, Thomas Wilke en Frank P. Wesselingh, Nature ( Communications Earth & Environment), 23 december 2020








.

Beeld: Scientias

Terwijl de mondiale zeespiegel stijgt, daalt het waterpeil van de Kaspische Zee fors
Vivian Lammerse, Scientias, 24 december 2020




.

In de hierboven beschreven ‘problematiek’ van zeespiegeldaling heb ik twee keer ‘en dieren’ tussen haakjes gezet, om te accentueren dat sommige onderzoeksrapporten mijn inziens te veel focussen op ‘louter’ de gevolgen voor mens en economie, en de consequenties ervan voor dieren (te) weinig aandacht geven. Zo niet het artikel van paleontoloog Jelle Reumer in Trouw van 2 januari 2021, die de benarde positie van de Kaspische zeehondPhoca caspica, een soort die nergens anders voorkomt, belicht:

Beeld: Getty

In de Kaspische Zee daalt de zeespiegel en dat is funest voor de zeehonden die er leven
Jelle Reumer, Trouw, 2 januari 2021




.

,,Het niveau van de Kaspische Zee is altijd een beetje op en neer gegaan. Maar als de zeespiegel negen tot achttien meter omlaag gaat, praat je over een heel andere situatie. Dat maakt echt een verschil”, aldus paleontoloog Frank Wesselingh. Hij was een maand later te gast bij Jacob de Vries van het NTR-programma Focus Radio om ook over zeespiegeldaling in de Kaspische Zee te praten – en over met name de ecologische consequenties daarvan. In bijna een uur durende reportage (onderbroken door door hem uitgezochte ’toepasselijke’ muziek) neemt hij je mee in een zeer onderhoudende uiteenzetting van de laatste vijf jaar van het (internationale) langjarige onderzoek dat hij en een groot aantal onderzoekers daar deed. Je vindt er daarnaast een uitgebreide beschrijving van de reportage. De video onder de Focus Radio-bijdrage is een toegift.

Ook dat is klimaatverandering: een lagere zeespiegel, NTR-Focus Radio, 2 februari 2021,
The Caspian Sea Is Set To Fall By 9 Metres Or More This Century, InnerSelfcom, 14 januari 2021.

Heel Holland zakt!, de zeespiegel stijgt en de bodem zakt

Terug naar zeespiegelstijging, terug naar Nederland, naar het laag liggende Deltagebied, waar we niet alleen te maken hebben met zeespiegelstijging, ook onze bodem zakt. Hoeveel blijft onzeker. Hoe gaan we om met de fundamentele onzekerheid omtrent de zeespiegelstijging? Allereerst legt Reinier van de Berg je haarfijn uit wat de onderlinge relatie tussen zeespiegelstijging en bodemdaling is, en welke consequenties die heeft voor de inrichting en bebouwing van ons cultuur- en veenlandschap.

‘Heel Holland zakt!’, thema-uitzending Weer.nl, 7 oktober 2017.

In de jaren ’90 steeg de zeespiegel met ongeveer 2,5 millimeter per jaar. Inmiddels zitten we op 3,4 millimeter per jaar. De stijging versnelt dus.

‘De stijging van de zeespiegel versnelt’, Weer.nl, 10 maart 2018.

Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt

De bodem in het veenweidegebied van groten delen van West– en Noord-Nederland daalt in rap tempo. Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt. Dat heeft gevolgen voor de bewoners en gebruikers én voor de overheden die hiermee te maken hebben. Als er nu niks gedaan wordt tegen het vertragen van de bodemdaling, kunnen maatschappelijke kosten oplopen tot ruim 20 miljard in 2050 en gaat een typisch Nederlands cultuurlandschap langzaam ten onder. Aldus het Platform Slappe Bodem.

Kijk hier naar ‘Het zinkende land‘, een film van Manfred van Eijk (56:29 min.). Op de website van De Kennis van Nu, een NTR-programma dat verdieping biedt op het gebied van wetenschap, kun je ook ‘De zinkende stad‘ bekijken. Ze gaan met deze (uitgebreide) reportage letterlijk de diepte in.

Het zinkende land, Platform Slappe Bodem, 11 oktober 2018.

Deltaplan Funderingsschade: miljardenschade aan huizen is te voorkomen

Eén miljoen huur- en koopwoningen lopen een aanzienlijk risico op funderingsschade de komende 30 jaar. Dat is te voorkomen door een nationaal gecoördineerde aanpak van funderingsproblemen en snel aan de slag te gaan met preventiemaatregelen. Dat staat in het Deltaplan Funderingsschade dat op 5 maart 2021 aan politiek Den Haag is aangeboden door een coalitie van de Vereniging Eigen Huis, hypotheekaanbieders (NVB, Verbond van Verzekeraars), het kenniscentrum KCAF en Aedes. Ze pleiten daarin voor een regierol voor het Rijk en roepen het volgend kabinet op om het Deltaplan te beleggen bij een minister van Wonen. Watervakblad H2O Actueel besteedde er uiteraard veel aandacht aan:

Beeld: Reiner Sierag/Flickr

Manifest: hoofdrol voor Rijk bij aanpak van funderingsschade
H2O Actueel, 9 maart 2021

.

‘Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil’

Gloort er licht, als de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten op 3 november het Veenweideprogramma 2021-2030 gaan presenteren? Vraag het aan de ‘funderingsgedupeerden’, zoals de getroffen bewoners inmiddels worden genoemd, schrijft journalist Jantien de Boer in een longread in de Leeuwarder Courant over de funderingsproblematiek in de veenweidegebieden van Friesland. Ze voegde de daad bij het woord en oogstte vooral vermoeide blikken.

Beeld: Niels Westra

Nee, dit is niet in Groningen: Friese huizen scheuren door zakkend grondwaterpeil
Jantien de Boer, Leeuwarder Courant, 24 oktober 2020

Staat het belang van Friese boeren een plan tegen verzakkende huizen in de weg?

,,De deur gaat niet zo goed meer open want het huis is wat verzakt”, zegt Ike Naafs. In haar huis komen steeds meer scheurtjes tevoorschijn. ,,We hebben de kelder al aan de muur moeten hangen omdat de bodem eronder weg is, en nu zijn er toch weer nieuwe scheuren”, zegt ze met een lichte wanhoop in haar stem.

Ike en haar man Ben hebben al meerdere reparaties laten doen aan hun huis in Munnekeburen en vrezen voor meer problemen. Ike: ,,Ik word soms ’s nachts wakker en dan denk ik: hoe moet het nu verder?” Bas Voorwinde trok, samen met Dick de Jong van het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek, naar het Friese platteland en maakte voor Nieuwsuur een uitgebreide reportage: ‘Staat het belang van Friese boeren een plan tegen verzakkende huizen in de weg?‘.

Het Friese waterschap heeft nog geen plan tegen de bodemdaling, Nieuwsuur, 11 mei 2019.

Klimaatverandering veroorzaakt nog meer funderingsschade

Uit nieuw onderzoek door instituut Deltares blijkt dat door droogte als gevolg van klimaatverandering huizen nog verder kunnen wegzakken dan verwacht, zo meldt Erik van Rein in Het Financieele Dagblad van 30 september 2020. Juist in de afgelopen jaren kwamen meer meldingen binnen over problemen vanwege bodemdalingen. Dat leidt mogelijk tot miljarden euro’s aan extra funderingsschade, vooral in het westen van Nederland, Friesland, delen van Overijssel en Zuid-Limburg.

,,We laten zien dat het echt een landelijk probleem is, niet alleen in de paar gemeenten waar al decennialang problemen bekend zijn.”


Sien Kok, onderzoeker Deltares
Beeld: Remko de Waal/ANP

Klimaatverandering veroorzaakt nog meer funderingsschade
Erik van Rein, Het Financieele Dagblad, 30 september 2020

‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’

Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteren. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:

© Leeuwarder Courant

Dit is het programma voor de veenweide: grote ambities, krap budget
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen

Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.

Beeld: Remco de Vries

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
NOS Nieuws (Bron: Omrop Fryslân), 4 november 2020

Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan

,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”

Beeld: Niels de Vries

Veenweideplan koel onthaald: ‘It plan sa’t it der no leit, is net goed genôch. It is tiid om echte keuzes te meitsjen’
Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020



.

,,Zowel landbouw- als natuurorganisaties zijn (dus, red.) niet blij met de plannen. Zeven verenigde boerenorganisaties vinden onder meer dat de resterende veengebieden, waar eerst geen peilverhoging wordt voorgesteld, ook volledig uit de plannen moeten worden gelaten. Natuurorganisaties vinden de plannen te vrijblijvend. Zij wijzen erop dat de nood tot maatregelen hoog is.” Dat schreef Pieter Atsma de volgende dag in het Friesch Dagblad.

Niels de Vries

Veenweide 2030: Fries veenweideplan staat of valt met het benodigde geld
Pieter Atsma, Friesch Dagblad, 5 november 2020

Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek

Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.

Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.

Kansen voor natuur als buffer tegen klimaatverandering

Nederland in 2120, ©WUR

Ook door ruimte te geven aan natuurlijke processen is aanpassing aan klimaatverandering (klimaatadaptatie) mogelijk. Wageningen University & Research heeft eind 2019 een visie gepresenteerd voor Nederland in 2120 waarin natuur en natuurlijke processen de hoofdrol spelen. Die heeft veel stof doen opwaaien en kreeg ruim (ook internationaal) media-aandacht. Ik kom er in een later stadium zeker (uitgebreider) op terug.

Zo kan samenleven met de natuur er over honderd jaar uitzien

De VPRO Tegenlicht-reportage ‘Zo kan samenleven met de natuur er over honderd jaar uitzien‘, die Veerle Klok maakte op 1 oktober 2021, is een leuke manier om kennis te maken met de WUR-visie. Ze sprak met ingenieur Tim van Hattum, Programmaleider Klimaat, en een van de gepassioneerde onderzoekers achter het WUR-rapport.

Beeld: Overzichtskaartje ‘Zo kan samenleven met de natuur er over honderd jaar uitzien’, ©VPRO Tegenlicht / Fleurine Brijker, 1 oktober 2021.

Zo groen kan Nederland (en de wereld) eruit zien in 2120

Zo groen kan Nederland (en de wereld) eruit zien in 2120, Wageningen Environmental Research, 23 januari 2021.

Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers maakt met klimaatbuffers Nederland zowel veiliger als mooier

Natuurlijke klimaatbuffers kunnen water vasthouden en opvangen, watertekorten voorkomen en broeikasgasemissies verminderen. Sinds 2008 werkt de coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers, die bestaat uit 8 natuurorganisaties, aan zo’n 70 projecten. Ze realiseren met tal van partners klimaatbuffers om Nederland zowel veiliger als mooier te maken.

Natuur- en waterbergingsgebied ‘De Onlanden’ vlakbij de stad Groningen: mooi voorbeeld klimaatbuffering

Natuur- en waterbergingsgebied De Onlanden, op de grens van Groningen en Drenthe, is een mooi voorbeeld van klimaatbuffering. Het werd zo’n tien jaar geleden ingericht voor natuur en de berging van water. Het gebied ‘functioneert’ als natuurlijke klimaatbuffer en helpt om de gevolgen van klimaatverandering aan te kunnen: door de natuur de ruimte te geven en om – zo – natuurlijke processen te herstellen. Met voordelen voor mens en natuur. De Onlanden zorgt voor het vasthouden en opvangen van water, het voorkomen van watertekorten, het temperen van hitte (‘in Stad’) en het verminderen van CO2-uitstoot in de atmosfeer.

Expedition Wadden coast: Onlanden – natural climate buffers, Rijke Waddenzee, 11 januari 2021.

Zee levert zelf de klei voor het opvangen van zeespiegelstijging

Om ons land te beschermen wordt vaak als eerste gedacht aan hogere dijken of grotere gemalen. Er is echter meer mogelijk dan alleen technische oplossingen. Een oplossing die, naast aan meer veiligheid ook bijdraagt aan meer biodiversiteit, een aantrekkelijker landschap en een gezondere leefomgeving, kan verkregen worden met natuurlijke klimaatbuffers. Zo kunnen we met méér natuur ons land beschermen tegen klimaatverandering: natuur als golfslagbreker, als CO2-opslag, als groene airco, als natuurlijke spons, als beschermende vooroever van dijken of als waterberging – veel is mogelijk. Kijk maar eens naar het principe van ‘dubbele dijken’ – één van de manieren waarop natuur kan helpen om kusten te beschermen, met zogenoemde wisselpolders:

Double Dikes, NIOZ, 4 juni 2020.

Dijkversterking Eemshaven-Delfzijl

Als onderdeel van de dijkversterking Eemshaven-Delfzijl ontwikkelde de provincie Groningen samen met het waterschap Noorderzijlvest een dubbele dijk bij Nieuwstad, ten zuiden van de Eemshaven (zeedijk bij Bierum).

Project Dubbele Dijk, Provincie Groningen, 1 juni 2018.

POV-waddenzeedijken, Projectoverstijgende Verkenning Waddenzeedijken

Een dubbele dijk is maar één voorbeeld van een innovatieve natuurlijke toepassing om ons te beschermen tegen de steeds stijgende zee. Bij de drie noordelijke waterschappen is men daarvan al jaren lang doordrongen en is men naarstig op zoek naar slimme (duurzame en betaalbare) toepassingen om ons – samen met andere zogenoemde ‘stakeholderste wapenen tegen zeespiegelstijging. Kijk hieronder naar een filmpje uit 2014.

POV-waddenzeedijken, Custard on & offline communicatie, 24 november 2014.

De huidige Projectoverstijgende Verkenning POV-Waddenzeedijken bestaat uit twaalf onderzoeken naar innovatieve dijkconcepten langs de Waddenzee. Er wordt gekeken naar mogelijkheden om de noodzakelijke verbeteringen aan de waddenzeedijken sneller en goedkoper uit te kunnen voeren.

Op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap is een speciale playlist aangemaakt, waarop je de tot nu toe bedachte concepten (laatste update door waterschap Noorderzijlvest was 29 september 2015) kunt zien. Abonneren mag.

Waddenzeedijken versterking, Waterschap Noorderzijlvest (updates volgen).

‘GroenLunch’-Webinar ‘Natuurlijke klimaatbuffers’

Op 25 mei 2020 organiseert de Friese Milieu Federatie namens ‘de coalitie’ een digitale, interactieve ‘GroenLunch‘. Matthijs Nijboer, directeur-bestuurder Natuur en Milieu Overijssel en Chris Bakker, hoofd Natuurkwaliteit bij It Fryke Gea, nemen deelnemers mee in de ‘boeiende wereld van natuurlijke klimaatbuffers’. Zij vertellen over de coalitie (CNK), geven uitleg over zes typen klimaatbuffers en laten inspirerende werkende voorbeelden uit de praktijk zien. Directeur-bestuurder- en programmamanager-FMF Monique Plantinga nodigt je uit om de ‘livestream’ terug te kijken. ‘Moet’ wel via hun eigen kanaal. Grr.

Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer tekent een dag later voor een artikel dat bij mij de website bijkans door het plafond liet gaan – ik had het weliswaar royaal op social media ‘uitgezet’, maar toch. Natuurlijke klimaatbuffers spreken blijkbaar tot de verbeelding. Uitnutten, zeg ik dan. Nu we het toch over ‘verbeelding’ hebben; wat denk je van die prachtige foto hieronder van de kwelders bij Moddergat? Hij is gemaakt door Marcel van Kammen? Klik er maar es op.

Beeld: LC, Marcel van Kammen

Zee levert zelf de klei voor het opvangen van zeespiegelstijging
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 26 mei 2020

Belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee is ons eigen strand

Op z’n waterscooter raast onderzoeker Matthieu de Schipper (TU Delft) veel langs de kust om het gedrag van water en zand te bestuderen. In een videocollege van de Universiteit van Nederland legt hij uit dat de belangrijkste verdediging tegen de krachten van de zee wel eens ons eigen strand kan zijn.

Zijn de dijken overbodig? Universiteit van Nederland, 6 februari 2020.

Doorbraak in wetenschap: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot

Oostelijk van Griend (bij Terschelling) is een experiment om zeegras terug te brengen in het Waddengebied behoorlijk uit de hand gelopen. Met 170 bunder ligt bij het onbewoonde eilandje nu het grootste zeegrasgebied van het Nederlandse Waddengebied.

Al jaren proberen wetenschappers zeegras terug te krijgen in de Waddenzee. Dit jaar (2020) was er een echte doorbraak. De planten verspreiden zich buiten de proefvlakken. Afgelopen voorjaar is het zeegrasgebied toegenomen tot 100 bunder en nu is het 170 bunder groot. Het telt zo’n 100.000 planten.

Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot, Omrop Fryslân, 29 augustus 2020.

Zeegras is er zowel in een kleine als in een grote variant. Beide zijn grotendeels verdwenen uit de Waddenzee na de aanleg van de Afsluitdijk. Er kwamen toen ziekten in het zeegras. Het project loopt nog een jaar. In die tijd willen de onderzoekers de ‘plotjes’ die ingezaaid worden groter maken.

,,Wat we graag willen, is klein zeegras”, zegt Laura Govers, onderzoeker van de Rijksuniversiteit Groningen, die de wetenschappelijke kant van het project coördineert. ,,Als je veel klein zeegras hebt kunnen de Wadplaten meer slib invangen en zijn ze beter bestand tegen zeespiegelstijging. Dat is een langetermijneffect.” Op sommige plekken bij Griend neemt het nu al toe. Lees hier het hele artikel: ‘Experiment succesvol: zeegrasveld bij Griend nu al 170 bunder groot‘ (Omrop Fryslân, 29 augustus 2020).

‘Klimaatadaptatieweek Groningen’ en ‘CAS Summit-2021’

Klimaatbuffers spreken dus tot de verbeelding. Verbeelding van verandering is een van de belangrijkste ‘opdrachten’ c.q. uitgangspunten van Kunst en Landschap – ze biedt inzicht, kan raken, inspireren en enthousiasmeren, aanzetten tot verlangen naar vernieuwen en innoveren – hoop en perspectief bieden voor een onzekere toekomst. Kunst en Landschap gelooft in de kracht van verbeelding als motor voor verandering(sgezindheid).

Dat we door klimaatverandering zelf ook (onze mindset) moeten veranderen, staat als een paal boven water – vergeef me het gebruik van deze metafoor – als we ons oor te luisteren leggen bij de wetenschap. Dat is ook de insteek van de internationale Klimaatadaptatie-Top-2021, de CAS Summit-2021, die (wereldwijd online) plaatsvindt vanuit Nederland op 25 en 26 januari 2021. De Top is gericht op het opvangen van veranderingen in het klimaat, door aanpassing aan de effecten van droogte, hitte, een stijgende zeespiegel en extreme buien. In de aanloop er naartoe vonden in 2020 allerlei ‘Act & Adapt‘-evenementen plaats, culminerend in de Klimaatadaptatieweek Groningen, die plaats vond van 19 tot en met 25 januari, startsein voor en van de Top.

Klimaatadaptatieweek Groningen 2021, Klimaatadaptatie Groningen, 25 januari 2021.

Bijna een uur lang NOS-televisie over door Nederland georganiseerde internationale Klimaattop – primetime!

Nadat in Groningen kosten noch moeite gespaard werden om klimaatadaptatie bij het grote publiek onder de aandacht te brengen, nam de NOS het stokje over door op de eerste dag van de klimaatadaptatietop bijna een uur lang uit te zenden vanuit het World Forum in Den Haag en het Afsluitdijk Wadden Center. Verslaggevers Herman van der Zandt en Malou Petter nemen je vanuit deze twee locaties mee met gasten, reportages, bijzondere voorbeelden en uitleg over hoe we ons kunnen aanpassen aan een veranderend klimaat. Het woord is vooral aan jongeren en (jonge) wetenschappers die werken aan het Nederland van de toekomst.

NOS Klimaattop, Seizoen 1 Aflevering 1, 20:30 uur (49:33 minuten), 25 januari 2021.

Delfzijl als voorbeeld voor de rest van de wereld in strijd tegen zeespiegelstijging

De aangelegde kwelders bij Delfzijl vormen een prachtige blikvanger op de Klimaattop-Adaptatie, zegt Trouw-journalist Onno Havermans op de openingsdag van de CAS Summit-2021. De pionierkwelder van 15 hectare is in 2018 aangelegd, met zand uit de vaargeul in de riviermonding van de Eems-Dollard. en maakt onderdeel uit van het Marconi-project van Eems Dollard 2020-2050. Ook het slib voor de toplaag komt uit het gebied zelf.

Kunst en Landschap is op dit moment bezig een en ander rond dit veelzijdige project, in breed (Wadden)perspectief en in samenhang met andere klimaatadaptieve projecten in – voornamelijk – de noordelijke delta, voor je ‘op een rijtje’ te zetten. Binnenkort verschijnt daar een speciaal ‘blogboek‘ over. Al deze projecten hebben gemeen dat er gezocht wordt naar oplossingen waarbij (integraal en interdisciplinair) ‘gebouwd wordt met de natuur’ – ‘Building with Nature‘.

Beeld: Kees van de Veen

De kwelders bij Delfzijl zijn een voorbeeld voor de rest van de wereld in strijd tegen de zeespiegelstijging
Onno Havermans, Trouw, 25 januari 2021

‘Klimaatadaptatie, maar hoe?’

Tijdens een wandeling op Terschelling in het late voorjaar van 2021 vertelt wetenschapper Klimaatadaptatie en Water bij kennisinstituut Deltares en de Universiteit Utrecht, Marjolijn Haasnoot, haar kinderen over het samenspel van water, zand en natuur. Met trots legt ze uit wat Nederland heeft gedaan om te kunnen leven in de delta. Soms vechtend tegen het water met dijken en keringen, maar ook samenwerkend met het water door het uit te nodigen en ruimte te geven. Met enige zorg vertelt ze echter ook over wat ons in Nederland en in andere kustgebieden te wachten staat. Gelukkig ontwikkelt de wetenschap wat betreft adaptatie aan zeespiegelstijging verschillende strategieën. Haasnoot legt ze je hieronder in het kort aan je uit.

Beeld: Anke Teunissen / Hollandse Hoogte

Klimaatadaptatie, maar hoe?
Marjolijn Haasnoot, Leeuwarder Courant, 5 juni 2021

Building with Nature

Een in Nederland gestart initiatief, ‘EcoShape‘, ontwikkelt en deelt kennis (wereldwijd) over Building with Nature: een nieuwe benadering van waterbouw die de krachten van de natuur benut ten behoeve van milieu, economie en samenleving. EcoShape is een stichting naar Nederlands recht die het publiekprivate innovatieprogramma Building with Nature beheert. Kennis wordt ontwikkeld via pilots, waarin Building with Nature (Nature Based Solutions) wordt gerealiseerd en bewaakt. Op basis van de monitoringresultaten worden richtlijnen voor replicatie en opschaling ontwikkeld en verspreid via hun website. Ontdek EcoShape’s filosofie, en zie hoe je kunt bouwen met de natuur.

Op de openingsdag van de klimaattop vond de internationale lancering van EcoShape’s boek ‘Building with Nature – Creating implement and upscaling Nature-based Solutions plaats. Hieronder een impressie:

Building with Nature – Creating implementing and upscaling Nature based Solutions, EcoShape, 25 januari 2021.

Met een ‘Climate Risk Overview’ komen tot ‘Climate Adaptation Solutions’ met behulp van een ‘Knowledge Hub’

Doel van de Climate Adaptation Summit (CAS) is om de inspanningen van de wereld om zich aan te passen aan de onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering te versnellen, te innoveren en op te schalen. CAS-2021 brengt een reeks deelnemers samen en komt tegemoet aan de oproep van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, António Guterres, voor ‘meer concrete plannen, meer ambitie van meer landen en meer bedrijven’ om de wereld klimaatbestendiger te maken.

Een van de bedrijven die aan Guterres‘ oproep gehoor geeft, is Van Oord, een Nederlands familiebedrijf met meer dan 150 jaar ervaring als internationale maritieme aannemer, en één van de consortiumpartners van het hierboven beschreven EcoShape. Klimaataanpassing is voor Nederlandse bedrijven economisch een interessant thema, niet in de laatste plaats, vanwege onze ‘roots’ – de manier waarop we ons sinds eeuwen weren tegen een stijgende zeespiegel en die ons daarmee internationale allure geeft.

Het bedrijf lanceert – mede daarop bogend – een ‘drietrapsraket-voorstel’ om het komende decennium aan de slag te gaan: het wil met behulp van een ‘Climate Risk Overview‘ komen tot ‘Climate Adaptation Solutions‘ en kennis moet gebundeld worden in een ‘Knowledge Hub‘. Voor wat betreft de (noodzakelijke) financiering – niet onbelangrijk natuurlijk, er is veel extra geld nodig tegen de onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering – vertrouwt men op publiek-private samenwerking en een actieve(re) rol van het IMF en de Wereldbank. Video start op 1 minuut 50.

Livestream Van Oord – Climate Adaptation Summit (CAS), van Oord, 25 januari 2021.

Pijnlijke onrechtvaardigheden van klimaatverandering

Een van de pijnlijke onrechtvaardigheden van klimaatverandering is dat de rijke landen het probleem hebben veroorzaakt, terwijl de arme landen er het hardst door worden getroffen. Dat zegt Paul Luttikhuis in ‘Mens kan er niet meer omheen: aanpassen aan klimaat moet‘ in het NRC. Volgens hem worden de gemaakte afspraken van ‘Parijs’ – er komt een klimaatfonds voor arme landen van 100 miljard dollar per jaar, te betalen door rijke landen – met voeten getreden. En dan ‘moet de discussie over ‘climate justice‘, de ethische en politieke schuld van rijke landen, en dus ook over schadevergoeding, nog beginnen’.

,,In Parijs werden in 2015 afspraken gemaakt over een klimaatfonds voor arme landen van 100 miljard dollar per jaar, te betalen door rijke landen. Dat bedrag wordt nog niet gehaald. De landen leggen de verantwoordelijkheid onder het mom van ‘publiek-private initiatieven’ deels bij het bedrijfsleven.”


Paul Luttikhuis
Beeld: EPA/XL Catlin Seaview Survey Australia

Mens kan er niet meer omheen: aanpassen aan klimaat moet
Paul Luttikhuis, NRC, 24 januari 2021

‘De dubbele klimaatagenda van Nederland’

Voor Nederland is aanpassing aan klimaatverandering een succesvol verdienmodel. Zolang Nederland echter de eigen uitstoot van broeikasgassen niet onder controle krijgt, is dit model pervers. Dat zeggen Daniëlle Hirsch, directeur van milieuorganisatie Both ENDS (ze staat op plek 16 van de kandidatenlijst van GroenLinks voor de Tweede Kamerverkiezingen) en Pieter Pauw, onderzoeker bij de Frankfurt School of Finance and Management. Lees hier hun opiniestuk in het NRC dat verscheen op de slotdag van de Climate Adaptation Summit-2021.

Beeld: Sem van der Wal/ANP

De dubbele klimaatagenda van Nederland
Daniëlle Hirsch en Pieter Pauw, NRC (Opinie), 26 januari 2021




.

Landen maken een rommeltje van de klimaatfinanciering bedoeld voor ontwikkelingslanden. Er is geen goeie transparante rapportage en er is slechte controle. Ook is het niet altijd duidelijk of gefinancierde klimaatprojecten de gewenste resultaten boeken. Dat blijkt uit verschillende rapporten en wordt bevestigd door experts aan journalisten van Nieuwsuur, Renee van Hest en Marijn Duintjer Tebbens. Oorzaak: het ontbreken van definities en boekhoudkundige regels. Ze spraken onder andere met Pieter Pauw, een van de schrijvers van het opiniestuk hierboven.

Pauw is mede-auteur van het VN-rapport Adaptation Gap report 2020, dat uiteraard in het januari-maandoverzicht van Kunst en Landschap is opgenomen. Jaarlijks brengt dit rapport in kaart hoe de mens zich wereldwijd aan de klimaatverandering aanpast. In het rapport staat letterlijk: ‘Op dit moment is het onmogelijk de vraag te beantwoorden of er ook daadwerkelijk 100 miljard euro is gemobiliseerd’.

Beeld: ©ANP

‘Rijke landen rommelen met klimaatfinanciering voor ontwikkelingslanden’
Renee van Hest en Marijn Duintjer Tebbens, NOS (Nieuwsuur), 24 januari 2021


.

,,Het is absoluut een voordeel voor industriële landen als er geen duidelijke boekhouding is over klimaatfinanciering.”


Pieter Pauw

Rijke landen moeten hun financiële verplichtingen nakomen om klimaatcrisis aan te pakken

Volgens de secretaris-generaal van de VN-Klimaatconferentie, Patricia Espinosa, moeten rijke landen hun financiële verplichtingen nakomen om de klimaatcrisis aan te pakken. De belofte van $ 100 miljard per jaar werd voor het eerst gedaan in 2009, tijdens de klimaatconferentie in Kopenhagen , en werd herhaald bij de goedkeuring van het Akkoord van Parijs van 2015. We zullen zien wat er gaat gebeuren richting ‘Glasgow‘ in november 2021 (Cop26, red.)

Beeld: Sean Gallup/Getty

Rich countries must update financial vows to tackle climate crisis, says UN
Fiona Harvey, The Guardian, 4 februari 2021

Climate Adaptation Summit Global Wrap-Up

Climate Adaptation Summit Global Wrap-Up, CAS TV, 26 januari 2021.

Deltafacts: altijd de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit

Nederland ligt in een delta van vier internationale rivieren. Zelfs in de droge zomers van 2018 en 2019 stroomde er water door die rivieren en stond er water in de sloten. Waar maken we ons druk om, hoor je sommigen zeggen; het valt toch allemaal wel mee?

Waterbeheerders en direct belanghebbenden weten wel beter. Zij kregen te maken met beperkt scheepvaartverkeer, beregeningsverboden, droogvallende beken, verdorde natuur, blauwalgen, ondergelopen straten, verzilting en oogstschade. En dat terwijl wij Nederlanders bekend staan om ons waterbeheer.

Om natuurlijke omstandigheden te beheersen en die te verbeteren, en om dat ook in de toekomst te kunnen blijven doen, zijn innovatie en kennisontwikkeling onontbeerlijk. De Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA), een kenniscentrum van de regionale waterbeheerders (veelal de waterschappen), speelt daarbij sinds 1971 een belangrijke rol.

Als je altijd goed op de hoogte wilt zijn van de nieuwste feiten over klimaat, waterbeheer en waterkwaliteit, raad ik je aan hun Deltafacts-pagina te bezoeken. Je kunt er gericht je vragen stellen.

VPRO-Tegenlicht: Waterlanders

Bekijk hier de uitzending ‘Waterlanders‘ van VPRO-Tegenlicht van 22 september 2019. Met daarin verwachtingen van en oplossingsvoorstellen voor, maar ook kansen die benut kunnen worden bij zeespiegelstijging. Klik op de illustratie hieronder voor de reportage en een stortvloed aan achtergrondinformatie.

Moeten we Zeeland opgeven om Nederland te redden?

Nederland geniet een internationale status op het gebied van waterbeheersing. We zijn goed met water. Het is misschien wel het enige waar we onze overheid blind op vertrouwen. Is dat wel terecht?

Bij datzelfde VPRO-Tegenlicht verkenden ze alvast een aantal toekomstscenario’s voor als we te maken (kunnen) krijgen met ongekend hoge waterstanden. Moeten we bijvoorbeeld Zeeland opgeven om Nederland te redden? Vele Meet Ups (hopelijk vanaf 2022 in samenwerking met Kunst en Landschap) zullen er de komende jaren aan gewijd worden. Tegenlicht ging in maart (2020, red.) weer van start met hun prachtige onderzoeksjournalistieke reportages. Hieronder de trailer.

Heel Europa beschermd door één Noordzee-dijk

Zeeland opgeven alleen is niet voldoende volgens oceanograaf van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ), Sjoerd Groeskamp. ,,Als we niets doen aan de zeespiegelstijging, dan zal op termijn Amsterdam niet meer bestaan, en Rotterdam is dan ook niet veilig meer. En schrap half Nederland eigenlijk maar van de kaart”, aldus de aankondiging van het televisieprogramma Op1.

Om dit rampscenario te voorkomen, bedenkt Groeskamp een plan: een soort afsluitdijk van Frankrijk tot aan Groot-Brittannië en van Groot-Brittannië tot aan Noorwegen. Heel Europa beschermd door één ‘Noordzee-dijk‘.

Oceanograaf Sjoerd Groeskamp wil Noordzee afsluiten om Europa te beschermen tegen stijgend zeewater, Op1, 17 februari 2020.

Maak van de Noordzee een badkuip

Op zaterdagochtend 29 februari licht Groeskamp zijn ‘megalomane, wellicht onontkoombare plan’ toe bij Mieke van der Weij in het radioprogramma Nieuwsweekend:

,,Twee dammen met een lengte van in totaal 637 kilometer tussen Bretagne, via de Shetland-eilanden naar Noorwegen. Het kan over vijftig jaar de enige oplossing zijn om 25 miljoen Europeanen te beschermen tegen de gevolgen van de verwachte zeespiegelstijging.”


Tekst: redactie Nieuwsweekend

Klik op Mieke om de uitzending te bekijken en te beluisteren.

Mieke van der Weij in gesprek met oceanograaf Sjoerd Groeskamp, radiogrogramma Nieuwsweekend, 29 februari 2020.

Samenwerking tussen kunst en wetenschap leidt tot groter publieksbereik

Megalomaan idee: giga-dijk in Noordzee, Z zoekt uit, RTL Z, 11 februari 2020.

Sjoerd Groeskamp trok met zijn plan (de ‘broodnodige’) media-aandacht tot ver over onze landsgrenzen. Als je wilt weten hoe ver, en je je verder wilt verdiepen in het (ontstaan van het) Northern European Enclosure Dam (NEED)-plan, raad ik je aan zijn website te bezoeken. Hij heeft het allemaal prachtig in kaart gebracht – je vindt er een schat aan informatie over (zijn onderzoek aan) zeespiegelstijging in relatie tot klimaatverandering. Ik vond deze wel aardig; een kleine anderhalf miljoen mensen bekeken de video – de reclame vooraf, moet je maar voor lief nemen:

,,Wetenschappers uit Nederland en Duitsland hebben voorgesteld om twee enorme dammen te bouwen om zo’n 25 miljoen mensen te beschermen tegen de stijgende zeespiegel… Is dit plan haalbaar of is het zo overweldigend en onrealistisch als het lijkt?”


CaspianReport
Dutch proposal to dam the North Sea, CaspianReport, 24 februari 2020.

Grasduinend op zijn site werd ik getroffen door onderstaand filmpje, een ‘Argo-stop-motion-animatie‘ die bedoeld is om kinderen (en volwassenen) te inspireren om zich bezig te houden met mariene wetenschap. Het is tegelijkertijd eigenzinnig, leuk en informatief. De animatie legt uit wat een Argo-vlotter is, hoe deze werkt en hoe de verzamelde gegevens van het apparaat ons helpen de oceaancirculatie en het klimaat te begrijpen.

Niet alleen de video greep me bij de lurven, ook Groesbeek’s ‘verantwoording‘ – hij onderstreept ondubbelzinnig (het belang van) de relatie tussen kunst, wetenschap, onderwijs en publieksbereik. Dat sterkt me in mijn opvattingen dat ik met het initiatief ‘Kunst en Landschap‘ een goede weg ben ingeslagen.

‘Plan: megadam bouwen die Noordzee afsluit en beschermt tegen zeespiegelstijging’

De dam draagt bij om te visualiseren wat er zou kunnen gebeuren als we niets aan klimaatverandering doen, zegt Sjoerd Groeskamp precies een jaar later, op 8 februari 2021, tegen Rogiér Dankerlui die een (korte) reportage over Groeskamp’s megadam maakt voor NH Nieuws.

Plan: megadam bouwen die Noordzee afsluit en beschermt tegen zeespiegelstijging, Rogiér Dankerlui, NH Nieuws, 8 februari 2021.

Sjoerd Groeskamp uitgenodigd voor keynote-lezing Nederlands Earth-Science Congres-2021

Hieronder kun je kijken naar een keynote-lezing die Sjoerd Groeskamp gaf voor het Nederlands Earth-Science Congres (NAC) in de zomer van 2021. Hij is in het Engels, verontschuldigt Groeskamp zich op Facebook op 26 oktober 2021, maar niet technisch (denkt hij). Hij beschouwt zijn presentatie van april’21 als ‘oud’, omdat de (voorlopige versie van het) IPCC-zomerrapport in augustus volgens hem nieuwe inzichten hebben opgeleverd, maar zeker niet achterhaald: ‘hij dekt alles’.

Inivted keynote talk Sjoerd Groeskamp for NAC, Nederlands Aardwetenschappelijk Congres, 8 april 2021.

Nordsjøen dike; Nederland begint aan de bouw van een 600 kilometer lange dijk om de Noordzee

Illustrator Veerle van Herk raakte kort na de lancering van Sjoerd Groeskamp’s Northern European Enclosure Dam gefascineerd door dit immense dijkenproject. Ze ging aan de slag en werkte een aantal maanden hard aan een filmplan voor ‘Nordsjøen dike‘, waarmee ze onlangs afstudeerde aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam.

Dat plan wil ze graag uitwerken en ‘omzetten’ in een korte en absurdistische film, die ze wil realiseren met de hulp van een groep talentvolle Rotterdamse filmmakers die haar filmdebuut naar een hoger niveau moet tillen. Dat doet ze onder andere via ‘hét platform voor crowdfunding in de creatieve sector’ voordekunst.nl.

Nordsjøen dijk, Voordekunst, augustus 2020.

Van Herk dacht met zo’n € 4.500 aan donaties uit de brand te zijn. Op het moment van schrijven en met nog vijf dagen te gaan heeft ze dat doelbedrag al bereikt en probeert ze nu de € 5.500 te halen. Ik vermoed dat de confetti binnenkort wel voor de tweede keer over de voordekunst-pagina zal dwarrelen.

Lees hier alles over haar filmproject: Nordsjøen dike. Doneren mag natuurlijk. Ook via het Haarlems Weekblad kom je meer over dit prachtige project van de oorspronkelijk Haarlemse Veerle van Herk te weten.

Haarlemse illustrator zoekt hulp om korte film over Noordzeedijk te realiseren
Haarlems Weekblad, 13 augustus 2020



.

Hoe ver kunnen we gaan in deze maakbare wereld? Veerle van Herk te gast bij Mirthe van der Drift in radioprogramma Fris!

Je kunt Veerle en haar plan zelfs beluisteren: ze was op zondagochtend 23 augustus 2020 te gast bij Mirthe van der Drift in het NPO 1-radioprogramma ‘Fris! Klik op de illustratie hieronder om de uitzending te beluisteren.

Schets voor scène 2: Een werkvoorbereider doet een deformatiemeting op de plek waar de dijk komt te liggen. Illustratie: Veerle van Herk.

De film én het beeldend werk zullen in het najaar van 2020 worden vertoond op verschillende locaties in Rotterdam en onderdeel zijn van de afstudeerexpositie van de Willem de Kooning Academie. Daarnaast hoopt Veerle van Herk haar project op diverse plekken te kunnen exposeren om zo het vraagstuk rondom de stijgende zeespiegel een platform te bieden.

Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging

,,Nederland moet ingrijpend op de schop als het zich wil beschermen tegen een mogelijk extreem stijgende zeespiegel. De kans op zo’n scenario wordt nu nog klein geacht, maar is niet ondenkbaar”, schrijft Marcel Aan de Brugh in het NRC van 30 september 2019. (Dit artikel vind je hieronder, red.)

Kennisinstituut Deltares publiceerde diezelfde dag, in samenwerking met een aantal universiteiten en het Planbureau voor de Leefomgeving, een belangrijk rapport: ‘Verkenning Deltares – Strategieën voor adaptatie aan hoge en versnelde zeespiegelstijging‘. De verkenning moet gezien worden als een eerste studie, een gedachtenexperiment, door een groep experts op het gebied van deltatechnologie en -beheer naar de opties die er zijn om het hoofd te bieden aan zeer grote, snelle zeespiegelstijgingen in de komende 100 tot 200 jaar. Daarin worden vier opties voor de toekomst verkend. Het rapport verscheen in opdracht van deltacommissaris Peter Glas – en bundelt 180 plannen, verzameld uit heel Nederland..

Ook studenten dachten en werkten mee. Ze kwamen in de zomer van 2019 uit alle hoeken van Nederland bij Deltares bijeen voor een heuse ‘Hackaton‘ over de gevolgen van (snelle(re)) zeespiegelstijging. Een van hen was promovendus Kees van Ginkel, die van dit tweedaagse evenement een leuke vlog maakte. Klik overigens ook even op KustWikidee, dat presenteert ideeën en plannen voor kustontwikkeling en adaptatie aan zeespiegelstijging.

Klimaatvlog 3: Hackathon zeespiegelstijging, Kees van Ginkel, 15 juli 2019.

Adaptatie aan zeespiegelstijging

Er ‘moeten’ dus zo’n 180 (oude en nieuwe) plannen worden geanalyseerd. Deze plannen zijn vooralsnog gecategoriseerd aan de hand van vier oplossingsrichtingen:

  • Beschermen-gesloten: beschermen van de kust tegen overstromingen en erosie middels harde of zachte maatregelen, zoals keringen, zandsuppletie of wetlands. Rivierarmen worden afgesloten (met dammen of stormvloedkeringen)
  • Beschermen-open: idem als boven, maar de rivieren blijven in open verbinding met de zee
  • Zeewaarts: creëren van nieuw, hoger en zeewaarts gelegen land om de delta tegen gevolgen van overstroming te beschermen
  • Meebewegen: verkleinen van de kwetsbaarheid voor de gevolgen van een hogere zeespiegelstijging door water- of zouttolerant landgebruik (e.g. gebouwen op palen), ophogen van land, ruimtelijke planning en/of migratie

Klik op de illustratie om de vier oplossingsrichtingen (adaptatiepaden) afzonderlijk te bekijken.

De figuren zijn gemaakt door Carolien Feldbrugge in opdracht van Deltares. ©Carof-Beeldleveranciers.

Marjolijn Haasnoot, senior onderzoeker bij Deltares, legt hieronder uit hoe adaptatiepaden plannen- en beleidsmakers kunnen helpen bij het omgaan met onzekerheden. Deze aanpak brengt verschillende toekomstscenarios in beeld en helpt knikpunten te bepalen.

Adaptatieknikpunten, Deltares, 21 november 2014.
Oplossingsrichtingen en mogelijke adaptatiepaden voor de Nederlandse delta bij een hoge zeespiegelstijging, ©Deltares.

Nederland moet ingrijpend op de schop

Elk van de vier opties vraagt dus harde, ingrijpende keuzes. Worden bijvoorbeeld delen van Nederland geëvacueerd of teruggegeven aan de zee? Of legt Nederland nieuwe eilanden aan voor de kust die een ‘mega-investering’ en gigantische hoeveelheden zand vragen? Marcel Aan de Brugh bespreekt in ‘Nederland moet ingrijpend veranderen om zeespiegelstijging op te vangen‘ alle opties. Fijn dat het NRC onderaan dit artikel vijf andere lezenswaardige, aan zeespiegelstijging gerelateerde, bijdragen opgenomen heeft. Je boft maar.

Beeld: Flip Franssen

Nederland moet ingrijpend veranderen om zeespiegelstijging op te vangen
Marcel aan de Brugh, NRC, 30 september 2019

Zwartste scenario zeespiegelstijging steeds realistischer

,,Maatregelen om klimaatverandering te beperken en voorbereiding op de gevolgen van zeespiegelstijging worden steeds urgenter”, is de reactie van diezelfde Marjolijn Haasnoot op 25 augustus 2020 in H2O, een uitgave van het Koninklijk Nederlands Waternetwerk, op een artikel, ‘Earth’s ice imbalance‘, van onderzoekers van de universiteiten van Leeds, Edinburgh en het University College London.

,,Dit onderzoek, dat voor het eerst het smelten van ijs op integrale wijze in kaart brengt, maakt aan veel onduidelijkheid een einde.”


Marjolijn Haasnoot
Beeld: H2O

Zwartste scenario zeespiegelstijging steeds realistischer: aarde verloor 28 biljoen ton ijs in 30 jaar
H2O Actueel, 25 augustus 2020

Groenland wordt steeds groener en is uit balans

Groenland, de naam van het land lijkt een voorbode te worden van hoe het land er in de toekomst uit gaat zien, hoor je op de voice-over in onderstaande video van RTL Nieuws. Hoe groen gaat Groenland worden? Maurice van Tiggelen, onderzoeker aan de Universiteit Utrecht, geeft het antwoord op die vraag, en geeft daarbij aan dat – ook als we op ‘miraculeuze’ wijze de klimaatverandering weten te stoppen – het nog wel een tijdje gaat duren voordat de Groenlandse landschappen (weer) in balans zijn.

Groenland wordt steeds groener en dat is slecht nieuws, RTL Nieuws, 28 augustus 2020.

Dramatische beelden tonen enorm stuk ijs dat langzaam loskomt van Groenlandse gletsjer

Je kunt er niet direct via deze site naar kijken, maar als je hier klikt, krijg je beelden te zien van een enorm stuk ijs dat afbrokkelt van een Groenlandse gletsjer. Ze zijn in juli 2013 door ‘Hans T.’ geschoten. Hij brengt zijn video via Newsflare aan de man. (Newsflare biedt videomakers de gelegenheid om beelden te tonen aan een wereldwijd publiek.)

VN-beschermheer Lewis Pugh waarschuwt met ‘de koudste duik ter wereld’ dat er zonder poolijs geen leven op aarde is

Er gebeurt nooit iets, als je het niet eerst visualiseert, zegt Lewis Pugh op zijn website, daarmee een van de hoofdpijlers van Kunst en Landschap benadrukkend: geloven in de kracht van verbeelding. Pugh is VN-oceaanbeschermheer en richtte de Lewis Pugh Foundation op om de oceanen te behouden voor een vreedzame en duurzame toekomst.

Meer dan 15 jaar zet Lewis zijn leven op het spel door in poolgebieden te zwemmen om daarmee campagne te voeren voor beschermde mariene gebieden in de Arctische en Antarctische wateren. Zijn mantra: zonder poolijs is er geen leven op aarde.

Op 7 september 2021 neemt Pugh als eerste persoon ter wereld een meerdaagse duik in de Ilulissat Icefjord, ’s werelds snelst bewegende gletsjer, in Groenland. Later dat jaar spreekt hij op de VN-klimaatconferentie (COP26) in Glasgow, die van 31 oktober tot 12 november plaatsvindt. Zijn verhaal over zijn duik gebruikt hij op dat wereldtoneel om bij de wereldleiders de snelheid van klimaatverandering te benadrukken; hij dringt er bij hen op aan (veel) sneller actie te ondernemen.

,,Niemand zal aan klimaatverandering ontsnappen. Het zal elk wezen op deze planeet beïnvloeden, groot of klein.“


Lewis Pugh

Op zijn website visualiseert Lewis Pugh de klimaatcrisis aan de hand van beelden van Adam LeWinter en regisseur Jeff Orlowski, die op 28 mei 2008 een historisch uiteenvallen op de Ilulissat-gletsjer in West-Groenland vastlegden. Het afkalven duurde 75 minuten, de gletsjer trok zich zo’n anderhalve kilometer terug over een afkalfvlak van zo’n vijf kilometer breed. De hoogte van het ijs is ongeveer een kilometer – 100 tot 130 meter boven water, de rest onder water. Als dit geen indruk maakt…

“CHASING ICE” captures largest glacier calving ever filmed – OFFICIAL VIDEO, Exposure Labs, 14 december 2012.

Ongeveer een maand voor aanvang van de COP26 in Glasgow was Pugh via een online verbinding te gast bij Sky News. Daar bracht hij zijn missie van de foundation goed over het voetlicht: zonder poolijs is er geen leven op aarde!

,,Verandering wordt gedreven door individuen, niet door instellingen. Daarom wordt onze Foundation aangedreven door geïnspireerde individuen en toegewijde kleine teams.“


Lewis Pugh
Ice swimmer Lewis Pugh’s stark climate warning: without polar ice, there is no life on earth, Sky News, 14 september 2021.

Groenlandse ijskap smelt sneller dan ooit eerder gemeten

Ook de NOS zet in aanloop naar de klimaattop in Glasgow, in navolging van meerdere (internationale) mediakanalen, het snelle smelten van de ijskap op de agenda. Correspondent Rolien Créton reisde af naar Groenland om de klimaatcrisis in meerdere reportages te verslaan.

Groenland: onze correspondent in de frontlinie van klimaatverandering, NOS, 23 oktober 2021.

Het is een symptoom van klimaatverandering dat de opwarming van de aarde ook nog eens kan versterken

De cryosfeer is een verzamelnaam voor alle gebieden op aarde waarin water voorkomt in de vorm van sneeuw, (zee)ijs of permafrost. Dat de cryosfeer te lijden heeft onder klimaatverandering is overduidelijk, zo stelt Caroline Kraaijvanger in Scientias op 5 juli 2021. Zo hebben talloze studies aangetoond dat gletsjers dunner worden. Ook zijn er veel onderzoeken die uitwijzen dat de ijskappen krimpen. En weer andere studies onthullen dat zee-ijs verdwijnt.

Maar in al die eerdere studies richtten onderzoekers zich telkens op een specifiek deel van de cryosfeer. Bijvoorbeeld: de Groenlandse ijskap of het Arctisch zee-ijs. Nog nooit is gekeken naar de impact die klimaatverandering op de complete cryosfeer heeft. Een nieuw onderzoek – verschenen in het blad ‘Earth’s Future‘ – brengt daar echter verandering in.

De aardse cyrosfeer wordt elk jaar zo’n 87000 kilometer kleiner
Caroline Kraaijvanger, Scientias, 5 juli 2021

‘Hoeveel rampen zijn er nodig voor een cultuuromslag?’

Het klimaatgevaar neemt toe, maar nog steeds missen we de drang om écht anders te gaan leven. Wat is er voor nodig om een cultuurverandering plaats te laten vinden, vraagt Tegenlicht-programmamaker Britta Hosman zich af. De échte uitdaging de komende jaren ligt in het leren leven met minder. Dat zei schrijver Amitav Ghosh in 2017 in gesprek met Hosman.

Een gesprek dat nog steeds zó actueel is, dat het VPRO-programma het opnieuw in het voorjaar van 2021 onder de aandacht brengt. ,,Als de pandemie een test was om wakker te worden, dan zijn we in ieder geval gezakt.”: ‘Hoeveel rampen zijn er nodig voor een cultuuromslag?

Natuurlijk is de klimaatcrisis vooral een probleem op beleidsniveau, zegt Ghosh, maar fundamenteler is de vraag waarom we dingen blijven willen die onze aarde om zeep helpen.

,,Iedereen wil deel uitmaken van het goede leven. We zijn als een kalkoen voor Thanksgiving. We worden lekker volgestopt maar op een dag gaat de kop eraf.”


Amitav Ghosh, schrijver (India)

‘KNMI stelt verwachte zeespiegelstijging Nederland naar boven bij: tot 1,2 meter in 2100’

Beeld: ©KNMI

De zeespiegelstijging voor de kust van Nederland kan extremer worden dan eerder gedacht, meldt Maartje Bakker op 25 oktober 2021 in de Volks-krant. Bakker spreekt Sybren Drijfhout, klimaatexpert bij het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI). Als de uitstoot van broeikasgassen onverminderd blijft toenemen, ligt een stijging van 1,2 meter in 2100 binnen bereik (ten opzichte van begin deze eeuw). Eerder leek het ondenkbaar dat de zeespiegel meer dan één meter zou stijgen.

Dat staat in het Klimaatsignaal’21, een rapport waarvoor het KNMI heeft uitgezocht wat het gezaghebbende IPCCklimaatrapport (zomer 2021) betekent voor Nederland. In dit IPCC-rapport, waarover hieronder (veel) meer, zetten honderden wetenschappers van over de hele wereld de laatste inzichten over het klimaat op een rij.

,,We hebben meer rekening gehouden met de onzekerheid die er zit in de verschillende klimaatscenario’s. Ook de laatste inzichten over Antarctica leidden ertoe dat we de verwachtingen naar boven hebben bijgesteld. Verder nemen we nu voor het eerst bodemdaling mee.“


Sybren Drijfhout, klimaatexpert KNMI

KNMI komt in navolging van IPCC-zomerrapport met alarmerend rapport: ‘Klimaatsignaal’21’

Het klimaat verandert – ook in Nederland. Dat zal ook jou niet zijn ontgaan. Zo komen sommige situaties vaker voor (hitte) en andere situaties juist minder vaak (strenge vorst). Extreem weer blijft hangen in ons geheugen. Zo zullen we de indringende beelden van de overstromingen en wateroverlast na de ongekend hevige regenval op 13 en 14 juli 2021 in Nederland, Duitsland, België en Luxemburg niet snel vergeten. Het aantal slachtoffers (meer dan 200) en de materiële schade (honderden miljoenen, in Duitsland gaat het in de miljarden lopen) waren groot.

Het KNMI brengt in navolging van het alarmerende IPCC-zomerrapport (nogmaals; dit (imposante) rapport van het internationale klimaatpanel van de Verenigde Naties wordt hieronder uitgebreid beschreven) het Klimaatsignaal’21 uit, om antwoord te geven op vragen als: in welke mate is het klimaat al veranderd? Wat is eigenlijk normaal voor de tijd van het jaar? En waar moeten we in de toekomst rekening mee houden?

KNMI Klimaatsignaal’21, KNMI, 25 oktober 2021.

Klimaatverandering in Nederland heeft een steeds grotere impact op onze samenleving

Met dit rapport geeft het KNMI (opnieuw) het signaal af dat het klimaat (ook) in Nederland snel verandert. Ook benadrukt het instituut dat klimaatverandering in Nederland een steeds grotere impact heeft op onze samenleving. Daarmee wordt eens te meer onderstreept hoe belangrijk het is om – samen met andere landen – de uitstoot van broeikasgassen fors te verminderen. Alleen dan zullen we volgens de organisatie de gevolgen van klimaatverandering, zoals toenemende hitte, droogte, extreme neerslag en zeespiegelstijging voor Nederland kunnen beperken.

Onderstaande infographic, die het Klimaatsignaal’21 in een notendop weergeeft, is clickable gemaakt, zodat je ook de ‘kleine letterjtes’ kunt lezen.

Beeld: ©KNMI

Reactie Deltacommissaris Peter Glas op KNMI-rapport Klimaatsignaal’21

Op elkaar afgestemd of niet, nog dezelfde dag, 25 oktober 2021, komt deltacommissaris Peter Glas met een reactie op het Klimaatsignaal’21-rapport van het KNMI. Niet raar, omdat dit signaalrapport directe consequenties zal hebben voor uitwerking en uitvoering van het Deltaprogramma (2022): waterkeringen versterken, de kustlijn onderhouden, zoetwatervoorraden in oppervlaktewater en grondwater behouden en een nieuwe balans vinden tussen vasthouden en afvoeren van regenwater in landelijk en stedelijk gebied. Het Deltaprogramma is overigens september 2021 net bijgesteld. Ik citeer Glas letterlijk:

,,Het KNMI-Klimaatsignaal’21 bevestigt dat het voor ons laaggelegen land essentieel is dat de CO2-emissies mondiaal omlaag gaan en dat we extra tempo moeten maken binnen het Deltaprogramma met de maatregelen waarmee we in 2050 weerbaar zijn tegen overstromingen, zoetwatertekorten en extreem weer.”


Peter Glas, deltacommissaris

Zeespiegelscenario’s KNMI laten zien dat eind deze eeuw bestaande aanpak Deltaprogramma mogelijk niet meer volstaat

De zeespiegelscenario’s van het KNMI laten zien dat eind deze eeuw de bestaande aanpak mogelijk niet meer volstaat, zegt de deltacommissaris, en meer ingrijpende keuzes voor het waterbeheer en ruimtelijke inrichting kunnen nodig zijn.

,,Deze nieuwste wetenschappelijke inzichten vergroten de urgentie om de voorbereiding op deze keuzes nu al ter hand te nemen.”


Peter Glas, deltacommissaris

Tegelijkertijd vindt Glas dat we er nu bij onze ruimtelijke inrichting al rekening mee moeten houden dat we onze strategieën op termijn moeten aanpassen en dus goed moeten kijken waar we bouwen en ervoor zorgen dat we dat op een toekomstbestendige manier doen.

Hoe? Daarover vertelt hij in de Kunst en Landschap-special:

Beeld: cover special Kunst en Landschap, ©RR/K&L

Is het extreme weer in Limburg een wake-up call? Hoe gaan we ons in de toekomst wapenen tegen klimaatverandering?
Robert Rosendal, voor Kunst en Landschap, vanaf 13 juli 2021

Uitgebreide toelichting Deltacommissaris achtergronden KNMI-Klimaatsignaal’21-rapport

In 2014 berekende het KNMI dat in 2100 de grens 1 meter zou zijn. De berekende zeespiegelstijging is nu dus naar boven bijgesteld, is de conclusie van de deltacommissaris in zijn uitgebreide toelichting op het Klimaatsignaal’21 van het KNMI. Op de lange termijn, zo stelt hij, wordt het verschil in zeespiegelstijging tussen niets doen aan de uitstoot van broeikasgassen en het voldoen aan het Klimaatakkoord van Parijs zeer groot. In 2300 kan dit verschil namelijk al oplopen tot vele meters.

Klik op de illustratie hieronder voor een uitgebreide toelichting en reflecties namens de deltacommissaris op zeespiegelstijging, extremere zomerbuien, langdurige droogte of hitte, rivieren, orkanen en stormen, stedelijk klimaat en op IPCC en KNMI-klimaatscenario’s.

Beeld: compilatie van illustraties uit de uitgebreide toelichting van de deltacommissaris, RR/©K&L.

‘Zeespiegel dreigt sneller te stijgen: ‘We gaan naar kritieke grens”

Zeespiegel dreigt sneller te stijgen: ‘We gaan naar kritieke grens’, NU.nl, 25 oktober 2021.

Kadir van Lohuizen levert in Buitenhof visuele bewijslast

,,Negen jaar lang reisde hij over de wereld, waaronder Groenland, om zichtbaar te maken wat we ons maar moeilijk kunnen voorstellen: de zeespiegel stijgt door klimaatopwarming. Dat betekent dat leven in delen van de wereld heel moeilijk, soms zelfs onmogelijk wordt.” Dat is de introductietekst van Twan Huys tijdens de Buitenhof-uitzending van 31 januari 2021, waarin Kadir van Lohuizen te gast was – en die liever niet over ‘klimaatverandering, maar over een ‘klimaatcrisis’ spreekt. Daarvoor levert hij visuele bewijslast.

klimaatcrisis | Kadir van Lohuizen, Buitenhof 31 januari 2021.

‘Fotograaf Kadir van Lohuizen waarschuwt de wereld nog één keer’

Met eerst een documentaireserie, daarna een tentoonstelling en met ingang van januari 2021 dus het boek ‘After Us The Deluge‘ wijst Kadir van Lohuizen ons (nogmaals) op het oprukkende water dat wereldwijd noopt tot veel rigoureuzere maatregelen dan nu worden genomen.

Ik volg Kadir al een tijdje en heb voor Kunst en Landschap een speciale blogbijdrage over zijn werk samengesteld. Je vindt er de complete vierdelige tv-documentaireserie ‘Na ons de zondvloed‘, een ontmoeting tussen hem en Deltacommissaris Peter Glas bij de Zandmotor, een aantal radio- en tv-interviews over zijn drijfveren en ambities (waarin zijn onderzoeks- en fotojournalistiek centraal staan) plus twee tentoonstellingen in het Nationaal Scheepvaartmuseum in Amsterdam, waarbij je via diverse video’s een virtuele rondleiding krijgt langs plekken op zeven verschillende continenten – van Groenland tot Terschelling. Uiteraard is daarin ook aandacht voor Kadir’s nieuwe boek. Klik op onderstaande illustratie om het allemaal te bekijken. De moeite waard. Fasten your seatbelts!

‘Na ons de zondvloed’, KADIR VAN LOHUIZEN waarschuwt tot drie maal toe voor versneld STIJGENDE ZEESPIEGEL, Robert Rosendal, Kunst en Landschap, gestart op 19 oktober 2019.

‘Lands That Will FLOOD in Our Lifetime’

Bij Pro Atlas hebben ze de plekken, die op de verschillende continenten bedreigd worden door zeespiegelstijging, aardig in beeld gebracht. De computerspraakgestuurde voice-over-intonatie leidt soms een beetje af, probeer je daaraan niet te ergeren. Zit onze Nederlandse Delta erbij?

Lands That Will FLOOD in Our Lifetime, Atlas Pro, 20 vovember 2020.

‘Stel dat de zee opeens twee meter stijgt’

Lang is gedacht dat de stijging van de zeespiegel aan het einde van deze eeuw echt niet meer dan een meter zou bedragen. Maar stel dat het toch meer wordt, misschien twee meter? Wat moet Nederland dan doen? Er zijn drie opties, zegt Arjen Schreuder in het NRC van 31 januari 2021. ‘Dat blijkt’, volgens hem, ‘uit allerlei plannen: het land beschermen, zoals nu, een offensieve aanpak, of de economie oostwaarts verleggen.’

Beeld: Ruud Taal/ANP

Stel dat de zee opeens twee meter stijgt
Arjen Schreuder, NRC, 31 januari 2021

Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen

Illustratie bij ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen’, Hans Middendorp, 30 januari 2020.

Er zijn met ingang van het nieuwe decennium nogal wat beschouwingen op de toekomst losgelaten. Voor wat betreft toekomstverwachtingen en oplossingen in de strijd tegen zeespiegelstijging kreeg ik op 30 januari jongstleden een aardige blogbijdrage onder ogen van – opnieuw – Hans Middendorp: ‘Het water komt – zelfs als we nu alle CO2 uitstoot kunnen stoppen‘.

In een uitgebreid overzicht, waarin hij ook ‘Het water komt‘ van Bregman bespreekt en ‘bekritiseerd’, doet hij een aantal voorstellen tot zeespiegelstijgingoplossingen en wil hij niet (tot 2050) wachten om daarmee aan de slag te gaan. Klik hier om het te lezen.

,,Zo pleit ik voor een zeesluis in de Nieuwe Waterweg, om Rotterdam en Dordrecht te beschermen. Als die er in 2050 ligt, kunnen we daar een eeuw mee vooruit. Maar wat doen we daarna?”


Hans Middendorp

Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!

Uit: Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!’, blog Hans Middendorp, 12 december 2017.

Op 31 januari 2020 werd Hans Middendorp door ‘BN De Stem‘ als gast de ruimte geboden om zijn opinie, over zeespiegelstijging, en wat daartegen te doen is om ook in de verre toekomst droge voeten te houden, kenbaar te maken. Het opiniestuk ‘Oproep aan kabinet Rutte III: maak Deltawerken voor 2050 af‘ in BN De Stem vind je (ook) in de rubriek hieronder, waarin ik ‘alle’ reacties’ op ‘Het water komt‘ voor je op een rijtje heb gezet.

De basis voor deze oproep van Middendorp aan premier Rutte ligt aan een eerdere blogbijdrage van deze water- en ruimtestrateeg, die hij op 12 december 2017 reeds aan het net toevertrouwde; deze wil ik je niet onthouden: ‘Advies aan premier Rutte: maak de Deltawerken nou eens af!‘.

De Haakse Zeedijk: een totaalplan voor een klimaatbestendig Nederland bij zeespiegelstijging

In beide hierboven beschreven artikelen van Hans Middendorp komt ‘De Haakse Zeedijk‘ – niet toevallig, hij maakt onderdeel uit van de Adviesgroep De Haakse Zeedijk – ter sprake. Deze ontleent zijn naam aan de grondlegger van een plan om Nederland te behoeden voor çatastrofale rampen ten gevolge van zeespiegelstijging: Rob van den Haak. De werktuig- en scheepsbouwkundige overleed op 4 augustus 2019 op 90 jarige leeftijd.

Van den Haak startte in 1993 met onderzoek naar drijvende golfdempers. In 2003 lanceerde hij, samen met ir. Pieter Stokman, de eerste plannen voor een dijk in zee als oplossing voor de stijgende zeespiegel. In de jaren daarna optimaliseerde hij het plan en presenteerde het op diverse congressen en bijeenkomsten. De Haakse Zeedijk is een hoge, brede zeedijk, zo’n 25 km voor de huidige kust met tussenliggende bekkens met een blijvend peil rond 0-NAP, waarin de rivieren uitstromen.

De Haakse Zeedijk, Dutch Coastline Challenge, juli 2019.

Nieuw Deltaplan: grote zeedijk 25 kilometer voor Nederlandse kust

Dick Butijn zat en zit met Van den Haak achter De Haakse Zeedijk. Hij zet de plannen na het overlijden van Rob van den Haak voort als de ‘Adviesgroep De Haakse Zeedijk‘ en praat mee over de herijking van het Deltaprogramma richting 2026.

De Haakse Zeedijk

Op 4 juli 2020 verscheen bij het onafhankelijke nieuwsplatform Innovation Origins een tweetal met elkaar samenhangende artikelen waarin de aanpak voor een Haakse Zeedijk beschreven wordt, één beredeneerd vanuit de Nederlandse situatie, en één vanuit Europees, zo je wilt wereldperspectief. Butijn gaat daarbij in op zowel Rutger Bregman’s ‘Het water komt‘ als de plannen van Sjoerd Groeskamp die pleitte voor een omsluiting van de Noordzee. Wat Dick Butijn betreft hoeven we niet uit deze twee uitersten te kiezen en ligt er een heel wat realistischer plan klaar, dat stapsgewijs gerealiseerd kan worden. Beide artikelen zijn de moeite waard. Ik neem ze hieronder en in het maandoverzicht juli op:

Beeld: ©Pixabay

Nieuw Deltaplan: grote zeedijk 25 kilometer voor Nederlandse kust
Dick Butijn, Innovation Origins, 4 juli 2020




.

Beeld: ©Pixabay

Een dijk als ontsnappingsroute van het rijke westen
Dick Butijn, Innovation Origins, 4 juli 2020




.

Innovation Origins kwam op 10 juli 2020 met een podcast op hun volledig vernieuwde website waarin je kunt luisteren naar een interview met Dick Butijn over hoe de De Haakse Zeedijk ons – Nederland en Europa – volgens hem kan beschermen tegen het opkomende water:

Innovation Origins, 10 juli 2020 (podcast).

‘Wilde ideeën om een dam om Nederland te bouwen is onzinnig’

Zo’n twee weken voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 (15, 16 en 17 maart, red.) kwam directeur Gerard van der Steenhoven van het KNMI met een zorgelijke boodschap: de grens van 1,5 graad opwarming dreigt te worden overschreden, die bereikt ons mogelijk al over negen jaar – in 2030 dus. Hij riep het nieuwe Kabinet op er een schep bovenop te doen om de opwarming tegen te gaan. We zouden nu afkoersen op 3 graden opwarming. Dat tekent Rolf Schuttenhelm op in ‘Hogere dijken voor Nederland geen oplossing bij sterkere opwarming‘ voor NU.nl.

Zo’n hoge opwarming heeft grote gevolgen voor Nederland, waarschuwt hoogleraar fysische geografie Maarten Kleinhans van de Universiteit Utrecht. Het brengt ijskappen voorbij een kantelpunt, de zeespiegelstijging is dan niet te stuiten. En met de zee stijgen ook de rivieren over de hele breedte van (delta) Nederland.

,,In het rivierengebied beschermen we bij extreem hoogwater nu steden door water te lozen in dunbevolkte polders, maar met opstuwing door zeewater heeft dat geen zin meer.”


Maarten Kleinhans

Wilde ideeën om een dam om Nederland te bouwen noemt Kleinhans dan ook onzinnig. Een beter plan is het volgens hem om het probleem bij de echte bron aan te pakken: de uitstoot van broeikasgassen. Daarnaast moet in plaats van steeds hogere dijken en steeds diepere polders geprobeerd worden om het land lokaal iets op te hogen met gecontroleerde overstromingen, in zogeheten wisselpolders.

,,We voeren in Nederland waterbeleid, maar zouden ook ‘sedimentbeleid’ moeten voeren – om het wegzakken van Nederland te stoppen.”


Maarten Kleinhans

Plausibele redenering – formatiedingetje, zo lijkt me. In dit artikel van Rolf Schuttenhelm tref je overigens ook een paar mooie doorverwijzingen (linkjes) naar eerder verschenen artikelen, die zeer de moeite waard zijn.

Beeld: Jelte Keur, NU.nl

Hogere dijken voor Nederland geen oplossing bij sterkere opwarming
Rolf Schuttenhelm, NU.nl, 9 maart 2021

‘Waarom er een dijk moet komen op 25 kilometer van de Nederlandse kust’

De formatiebesprekingen zijn op 29 juli 2021 onder leiding van Mariëtte Hamer in volle gang en in Limburg, België en Duitsland likt men diepe wonden van het verwoestende oprukkende water dat twee weken daarvoor vanuit De Eifel en de Ardennen de provincie Limburg indenderde. Ieders vizier staat gericht op water(beheersing). Dick Butijn trok die dag naar de EO-studio voor het programma ‘Dit is de Dag‘ om zijn plan: de Nederlandse variant van De Haakse Zeedijk (de term viel in de uitzending overigens niet één keer) nogmaals onder de aandacht te brengen.

Presentator Tijs van den Brink spreekt Butijn, samen met Bas Jonkman, hoogleraar Waterbouw aan de TU Delft (die het een interessant plan vindt) en wetenschapsjournalist René Didde, die er bedenkingen bij heeft.

Waarom er een dijk moet komen op 25 kilometer van de Nederlandse kust, NPO Radio1 (Dit is de dag), 29 juli 2021.

Innovatieve kustlijnzorg met de ‘Dutch Coastline Challenge’

Elk jaar onderhoudt Rijkswaterstaat de kust met gemiddeld 12 miljoen m3 zand. Hierbij worden broeikasgassen uitgestoten. Met het programma Innovaties in de Kustlijnzorg wil Rijkswaterstaat het reguliere kustonderhoud duurzamer maken. Op 20 april 2019 was op De Bouwcampus in Delft de eerste bijeenkomst van de Dutch Coastline Challenge: over de opgave om de Nederlandse kust in de toekomst veilig en duurzaam te houden.

Maak kennis met de Dutch Coastline Challenge, juli 2019.

Miljardeninvesteringen voor grote opgaven weer op de schop bij zeespiegelstijging?

We moeten in ons deltalandje (in de nabije, maar zeker ook verre toekomst) meer zaken slim en duurzaam aanpakken – lees naar integrale oplossingen zoeken. Bij de vijf grootste investeringsopgaven tot 2050: infrastructuur, woningbouw, energietransitie, klimaatadaptatie en natuur & landbouw, houdt Nederland echter nauwelijks rekening met de toekomstige effecten van zeespiegelstijging, zo blijkt uit een rapport van ingenieursadviesbureau Sweco. Mogelijk moeten deze investeringen, samen goed voor zo’n 900 miljard euro, hierdoor later alsnog op de schop.

Alleen in de watersector worden de gevolgen van de zeespiegelstijging ‘tot op zekere hoogte’ meegewogen, constateert het bureau in het rapport ‘Ruimte voor de toekomst’. Een nog groter risico van het huidige investerings- en planningsbeleid is volgens Sweco dat er straks helemaal geen flexibiliteit of (fysieke) ruimte meer is om de aanpassingen te kunnen doen die nodig zijn om ons land veilig en leefbaar te houden. Het pleit dan ook nadrukkelijk voor meer landelijke regie.

,,Er is veel meer regie nodig op ministerieel niveau”, meent Alex Hekman, business director-Water bij Sweco, zo tekent het watervakblad H2O Actueel op, op 11 februari 2021.

,,Nu wordt er slecht gestuurd op dit soort risico’s, en dat komt mede door de decentralisatie van ruimtelijke ordening. Er mist samenhang in de keuzes die we maken.”


Alex Hekman, business director Water (Sweco)

De belangrijkste conclusies uit de whitepaper Ruimte voor de toekomst:  

  • We moeten in Nederland ruimte vrijhouden voor maatregelen die in de toekomst nodig zijn om ons beschermen tegen zeespiegelstijging. Vooral in de laaggelegen delen moeten we niet alles dicht bouwen, zodat we voldoende flexibel blijven.
  • Niet alleen de watersector, maar alle sectoren moeten bij hun planvorming rekening houden met een mogelijke zeespiegelstijging. Hierbij kan de planning van de verschillende investeringsopgaven veel beter op elkaar wordt afgestemd. Koppel de verschillende investeringsagenda’s om maatregelen tegen zeespiegelstijging betaalbaar en maatschappelijk acceptabel te houden. En als we dan toch gaan investeren, laten we gelijk een stap zetten richting klimaatbestendig Nederland.

Bekijk hieronder de whitepaper Ruimte voor de Toekomst; Hans Verbraeken heeft het voor Het Financieele Dagblad (en voor jou) prachtig onder de loep genomen in ‘Nederland vergeet stijgende zeespiegel in plannen voor ruimtelijke ordening‘.

Beeld: © Sweco

Ruimte voor de toekomst
Sweco (Whitepaper), 11 februari 2021





.

Beeld: Lex van Lieshout

‘Nederland vergeet stijgende zeespiegel in plannen voor ruimtelijke ordening’
Hans Verbraeken, Het Financieele Dagblad, 11 februari 2021

Bouwen op het diepste punt van Nederland, is dat wel verstandig?

Bouwen op het diepste punt van Nederland, is dat wel verstandig? Er komt een compleet nieuw dorp in de Zuidplaspolder tussen Gouda en Rotterdam, op 6 meter onder zeeniveau. Terwijl het water de komende jaren alleen maar verder stijgt, en de polder zakt. Volgens burgemeester Han Weber van de gemeente Zuidplas kun je er prima op een veilige manier bouwen, maar Jan Rotmans, hoogleraar Transitiekunde aan de Erasmusuniversiteit Rotterdam, denkt daar (al heel lang) heel anders over en vindt dat je bij het bouwen van huizen veel toekomstgerichter (verder dan 2050, ‘richtjaar’ van het Deltaplan) moet denken: bouwen op en met het water op plekken waar dat kan, of zelfs móet, willen ook onze kinderen en kleinkinderen na dat jaar ‘droge voeten’ houden.

Is bouwen op het diepste punt van Nederland wel verstandig?, (Bron: NPO Radio 1, Dit is de Dag, 11 augustus 2021), Kunst en Landschap, 15 augustus 2021.

‘Deltacommissaris vraagt kabinet miljarden voor behoud Nederlandse kredietstatus’

Een betere planning en afstemming in de investeringen van de grote (ruimtelijke) opgaven alleen is niet voldoende. Klimaatverandering noodzaakt ook tot meer en slimmere investeringsbudgetten, ook voor de lange(re) termijn. Deltacommissaris Peter Glas roept dan ook op tot extra miljarden voor aanpassingen aan veranderd klimaat. Doen we dat niet, dan dreigt Nederland zelfs zijn ‘Triple A‘-status te verliezen, vanwege de toegenomen kans op overstromingen en schade door extreem weer.

Opnieuw biedt het Financieele Dagblad je hierover een uitgebreid artikel, ditmaal geschreven door Vasco van der Boon en Rob de Lange. De deltacommissaris was naar aanleiding van zijn ‘miljardenoproep‘ uitgenodigd om op 29 maart 2021 naar de BNR-studio te komen om uitleg te geven – Roelof Hemmen interviewt hem.

Beeld: Rob Engelaar/ANP

Deltacommissaris vraagt kabinet miljarden voor behoud Nederlandse kredietstatus
Vasco van der Boon en Rob de Lange, Het Financieele Dagblad, 28 maart 2021




.

Beeld: screenprint K&L

Waterveiligheid en infrastructuur moeten hoger op de agenda
BNR-Nieuwsradio, 29 maart 2021 (+ interview Deltacommissaris Peter Glas)

Deltaprogramma 2022: ‘Iedere schop in de grond klimaatbestendig!’

Peter Glas, die ter gelegenheid van Prinsjesdag, 21 september 2021, aan een (dan) rustige Maas staat, doet met het Deltaprogramma 2022 een oproep aan het kabinet om eenmalig 800 miljoen toe te voegen aan het Deltafonds en voor de periode daarna: 100 miljoen structureel per jaar. Aanleiding uiteraard: het Limburgs-Belgisch-Duitse debacle, waarbij meer dan 200 doden te betreuren waren, en waarbij Nederland ternauwernood aan dijkdoorbraken ontkwam.
.

,,We zijn met onze neus op de feiten gedrukt. De weersextremen zullen toenemen. Nat wordt natter, droog wordt droger en heet wordt heter. Daarom moeten we met grote urgentie doorgaan met het Deltaprogramma. Rijk en regio, waterschappen, provincies, gemeenten, iedereen. Daarvoor is geld nodig in het Deltafonds.”


Peter Glas, deltacommissaris

De Deltacommissaris is verheugd aan te kunnen kondigen dat er in de (budgettaire) plannen een extra impuls wordt gegeven aan en voor zoet water. Rijk en regio moeten meer gaan samenwerken aan weerbaarheid tegen watertekorten, door water vast te houden in de bodem, water te bergen en door het van en uit de rivieren slim(mer) te verdelen over ons land.

‘We hebben ook ontzettend veel kennis nodig’, zegt Glas. Daarom is er een Kennisprogramma Zeespiegelstijging, dat ook kijkt naar hoe het landijs smelt op Antartica. Voor de rivieren stelt hij een vergelijkbare aanpak voor:

,,Het zijn de grensoverschrijdende rivieren, dat hebben we gezien in Limburg, die naar onze Delta toekomen. Ook die kennis is nodig.”


Peter Glas

Glas besluit met een oproep aan iedereen onder het motto van het Deltaprogramma ‘Alles op alles voor een veilige en leefbare delta’: Deltaprogramma 2022, ‘iedere schop in de grond klimaatbestendig!’

Deltacommissaris Peter Glas over Deltaprogramma 2022, Kunst en Landschap (Bron: Nationaal Deltaprogramma), 22 september 2021.

Unie van Waterschappen: nieuwe Kabinet moet substantiële stappen zetten om problemen én kosten niet naar volgende generaties door te schuiven

Ook Rogier van de Sande, voorzitter van de Unie van Waterschappen reageert op de plannen van het kabinet die op Prinsjesdag bekend zijn gemaakt. Hij maant het nieuwe Kabinet om substantiële stappen te zetten. De Waterschappen werken zich weliswaar drie slagen in de rondte om de gevolgen van de weersextremen tegen te gaan en op te vangen, maar er moeten volgens hem echt substantiële stappen gezet worden, die misschien pijnlijk zullen zijn voor de huidige generatie, maar noodzakelijk zijn om de problemen én de kosten niet naar volgende generaties door te schuiven.

Prinsjesdag 2021: Rogier van de Sande reageert, Unie van Waterschappen, 21 september 2021.

Grenzen water- en bodemsysteem bepalend voor toekomstige ruimtelijke inrichting

Water en bodem vormen letterlijk de basis van Nederland. We hebben een eeuwenoude traditie van aanpassingen om ons land leefbaar en veilig te maken. In het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie staan projecten en maatregelen die ervoor moeten zorgen dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig is ingericht. Het plan is ingevuld voor de komende zes jaar (het ‘volgt’ het Nationaal Deltaprogramma, red.) en voor de zes jaar daarna op hoofdlijnen en biedt ook een doorkijkje tot 2050.

Het is een uitdaging om voor alle opgaven ruimte te vinden en tegelijkertijd de onderliggende water- en bodemsystemen niet verder te overvragen. De grenzen van deze systemen zijn namelijk steeds zichtbaarder of worden soms al overschreden, zo concluderen het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en Deltares in respectievelijk de publicaties ‘Grote opgaven in een beperkte ruimte‘ en ‘Op waterbasis‘.

@Peter Dauvallier (uit: Ruimte met Toekomst), bewerking RR/K&L.

Op 7 september 2021 vertellen onderzoekers Rienk Kuiper (PBL) en Frans Klijn (Deltares) in de derde editie van ‘Deltanieuws‘ over wat die grenzen zijn en wat er nodig is om ze niet verder te overschrijden. Het is volgens hen inderdaad noodzakelijk dat Nederland robuuster wordt ingericht. Daarvoor zien ze een cruciale rol weggelegd voor ‘Ruimtelijke Ordening’, die (weer) op nationaal overheidsniveau aangestuurd zou moeten worden.

,,Er is een te smalle blik van de overheid. We merken dat het economisch gebruik van de ruimte de afgelopen decennia steeds belangrijker is geworden. Hierdoor kwam de toekomstwaarde (ecologische duurzaamheid) en belevingswaarde (perspectief van de burger) in het gedrang.“


Rienk Kuiper (PBL)

Ze refereren daarbij aan een artikel van Edwin Buitelaar, onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en bijzonder hoogleraar grond- en vastgoedontwikkeling aan de Universiteit Utrecht (UU) en Maarten Hajer, hoogleraar Urban Futures aan diezelfde universiteit, in een opiniestuk in het NRC van 16 februari 2021. Dat artikel wordt ook uitgebreid – in breed perspectief – besproken op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.

,,Er wordt vaak geroepen om een nieuwe landinrichting. Misschien moet je toe naar een grote zone waar de landbouw veel ruimte krijgt, moet je naar een inherent veilig deel van Nederland – boven zeeniveau – voor grootschalige woningbouw en heb je voor natuur een robuuste ecologische hoofdstructuur nodig.“


Frans Klijn (Deltares)
Beeld: ©Ivo Francken

Grenzen water- en bodemsysteem bepalend voor toekomstige ruimtelijke inrichting
Rienk Kuiper (PBL) en Frans Klijn (Deltares), Deltanieuws #3, 7 september 2021

EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug

Journalist Carlien Bootsma liep hartje winter-’19/’20 drie weken langs de Waddenzee. Beeld: DvhN, Siese Veenstra.

,,De verwachte zeespiegelstijging bedreigt het Wad. Journalist Carlien Bootsma loopt hartje winter drie weken met een tentje rond de Waddenzee om te vertellen over wat dat teweegbrengt”, schreef Maaike Borst, journalist bij het Dagblad van het Noorden, in haar aankondiging van ‘Expeditie Waddenzee‘ op 27 december 2019 in datzelfde dagblad: ‘Journalist Carlien Bootsma reist met een tentje rond de Waddenzee: Als het einde dreigt van een oneindig landschap‘.

Bootsma begon haar voettocht langs het UNESCO Werelderfgoed de Waddenzee, vanuit Nieuwe Statenzijl langs de noordelijke kustlijn naar het westen, dan naar Texel en via de eilanden terug, om vanaf Schiermonnikoog over het Wad naar Lauwersoog te lopen. Ze deed (en doet) verslag voor Dagblad van het Noorden, tijdschrift Noorderbreedte en De Correspondent.

Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’

Een gebied met Unesco-status dat bedreigt wordt door zeespiegelstijging vraagt natuurlijk om adequate bescherming. Daartoe is (o.a.) een heuse Waddenacademie opgericht. Deze verbindt kennis over het waddengebied met betrekking tot geowetenschap, ecologie, cultuurhistorie, economie, klimaat en water en maakt deze toegankelijk en toepasbaar.

Bekijk hieronder een korte film waarin het wetenschappelijk rapport ‘Sea-level rise, subsidence and morphodynamics in the Dutch Wadden Sea; 2030, 2050, 2100’ in negen minuten wordt samengevat. Je kunt hem ook op een later tijdstip bekijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap.

Korte film ‘Over zeespiegelstijging, bodemdaling en sedimentatie in de Nederlandse Waddenzee’, Waddenacademie, 22 mei 2018.

Voor Kunst en Landschap volgde ik Bootsma op de voet. Dagelijks bezocht ik haar Facebookpagina om kennis te nemen van haar gesprekspartners en -onderwerpen, belevenissen en ontberingen. Zo af en toe – als het zo uitkwam – deed ik suggesties voor haar verhaal.

In een aparte blogbijdrage ‘EXPEDITIE WADDENZEE, Carlien Bootsma drie weken te voet van oost naar west en weer terug’ krijg je in vijf (bij Noorderbreedte zelfs tien!) etappes (wekelijkse updates) een beeld van Carliens Expeditie langs de oevers van de Waddenzee. Klik op de foto hieronder voor de Kunst en Landschap-special ‘Expeditie Waddenzee‘ – een rijk geïllustreerd verslag van haar 300 kilometers lange tocht.

Carlien Bootsma bij haar vertrek in Nieuwe Statenzijl. Cover ‘Expeditie Waddenzee’ Beeld: Carlien Bootsma / BLICmedia

Expeditie Waddenkust van start

Expeditie Waddenkust – van dijk naar dynamische dijkzone, Rijke Waddenzee, 14 december 2020.

Op 23 november 2020 ging ‘Expeditie Waddenkust‘ van start. Expeditie Waddenkust is een samenwerking tussen Rijkswaterstaat, provincie Groningen, provincie Fryslân, Investeringskader Waddengebied (IKW), waterschap Noorderzijlvest, Eems-Dollard 2050, Klimaatadaptatie Groningen en Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW). Doel van het project: het gezamenlijk ‘in beeld brengen‘ van klimaatadaptatie door mens, plant en dier langs de Nederlandse Waddenkust.

Expeditie Waddenkust – Waarden van het Werelderfgoed, Rijke Waddenzee, 22 november 2020

De gevolgen van klimaatverandering bedreigen het Waddengebied. Het wordt warmer, het regent harder, het is langere perioden droog en de verzilting in de kuststrook neemt toe. Die dreiging zal de komende jaren steeds groter worden. Daarom worden op verschillende plekken langs de Waddenkust maatregelen genomen. Welke locaties dat zijn kun je hier zien.

Zelf op expeditie

Vanaf april 2021 organiseren de partners van Expeditie Waddenkust excursies naar de verschillende locaties. Je kunt daar dan zelf op expeditie om klimaatadaptatie ter plekke te zien, te horen – te beleven.

Eerste gedachtenkronkels Kunst en Landschap

In mijn blogbijdrage ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied‘ lees je alles over hoe verschillende organisaties in Noord Nederland de handen ineen sloegen ter bescherming van het Werelderfgoed Waddenzee. Tevens tref je daarin enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van en over Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten over het multimediale platform in oprichting – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik voor Kunst en Landschap op de foto hieronder.

Reacties op ‘Het water komt’ in de media en verdere discussie

Niet alleen de Deltacommissaris, ook Eric Wiebes, Minister van Economische Zaken en Klimaat, pareerde ‘Het water komt‘ met een snelle reactie. Op 2 februari jongstleden schoof hij aan op de bank bij Rick Nieman bij het zichzelf als ‘rechts georiënteerd opinieprogramma’ afficherende WNL Op Zondag:

Minister Wiebes: Nederland komt niet onder water te staan, WNL, 2 februari 2020.

,,De voorspellingen van Rutger Bregman zijn niet leidend voor het kabinet; wij volgen het internationale klimaatpanel. Iedereen mag zijn punten naar voren brengen, maar dit is een hyperbool.”


Eric Wiebes

Als door een hond gebeten klom Bregman in zijn toetsenbord en betreurde de wijze van repliek van de minister door een ‘bijdrage‘ te posten op Linkedin.

,,Ik vond het een treurige reactie. Het *zijn* namelijk niet mijn voorspellingen. Het zijn de risico-inschattingen van wetenschappers die werken in opdracht van de Nederlandse overheid.”


Rutger Bregman

‘Wéér is het te droog. Wat gaan we eraan doen?’