‘MANSHOLT’ in reprise! Toneelgroep Jan Vos opent tentdeuren in EELDE: 3 t/m 14 augustus 2021
Vanaf 3 augustus 2021 is het Noorden aan de beurt. Toneelgroep Jan Vos opent dan haar (tent)deuren voor de reprise-voorstelling ‘MANSHOLT‘. Van 3 tot en met 14 augustus is het theatergezelschap met het hele team aanwezig op een prachtige (boeren)locatie: Kijkboerderij ’t Hoogeveld, bij het biologisch vleesveebedrijf van Sytze en Alma van der Goot aan de Helmerdijk 71 in Eelde.
MANSHOLT was de eerste (locatie)voorstelling van Toneelgroep Jan Vos. Ze speelden het stuk in de zomers van 2014 en 2015 op tal van boerenerven en in boerenschuren, als onderdeel van het Nederlands Theater Festival on Tour. De voorstelling ging in juni 2014 in première op landschapstheaterfestival Oerol op Terschelling. Het stuk werd door pers en publiek bejubeld en door het Nederlands Theater Festival (NTF) geselecteerd als een van de beste voorstellingen van 2015.
,,Documentair theater: goed geschreven, sterk geregisseerd en gespeeld. Maar bovenal een intrigerende inhoud. IJzersterk gespeeld door Helmert Woudenberg.”
Officiële Juryselectie 2015 (NTF)
Vier ervan waren in de provincie Groningen te zien. Ikzelf bezocht die bij 2Bunders in Ellerhuizen(Bedum) – een wel heel prettige kennismaking met een nieuwe theatergroep, om meer dan een reden. De voorstelling trok in totaal zo’n 25.000 bezoekers.
Mansholt komt naar Groningen, RTV Noord, 3 juni 2014.
‘We waren eigenlijk helemaal niet van plan een toneelgroep te beginnen’
MANSHOLT was onze eerste voorstelling en we waren toen we die gingen maken eigenlijk helemaal niet van plan om een groep te beginnen, zegt regisseur en oprichter van de ‘stichting Jan Vos‘ Jeroen van den Berg in de gloednieuwe podcastserie (maker: Bente Janssen) van het gezelschap: ‘On the Road to Mansholt‘.
,,MANSHOLT was bedoeld als een eenmalige samenwerking, maar het beviel ons zo goed om op boerderijen te spelen – we trokken veel publiek, kregen veel enthousiaste reacties – we vonden het zelf ook eigenlijk allemaal leuk om op die manier toneel te maken.”
.
De theaters en schouwburgen ‘ontvluchtend’ besloten ze na MANSHOLT met elkaar verder te gaan (toeren): als groep. ‘On the Road’.
On the Road to Mansholt, Toneelgroep Jan Vos, 30 juli 2021.
Help Jan Vos vooruit: een grotere tent voor een groter bereik
Toneelgroep Jan Vos was geboren. Zaken werden voortaan wel grootser aangepakt. Niet meer (alleen) spelen in boerenschuren, maar op het erf of in het land van de boerderijen – in een heuse eigen tent. Een aantal ook nieuwe voorstellingen werden er in opgevoerd. Hieronder een impressie van de tent op locatie Hofboerderij ‘Erve Kagelink‘ te Markvelde (Diepenheim) voor een MANSHOLT-voorstelling in 2015.
Voor de (uitgestelde) editie MANSHOLT-2021 – corona was ook voor hen letterlijk en figuurlijk spelbreker – startte de toneelgroep in december 2020 een succesvolle ‘Voor-de-Kunst’-crowdfundingscampagne ‘voor een grotere tent en voor een groter bereik’.
Filmpje Voor de Kunst crowdfunding campagne dec 2020/jan 2021, Toneelgroep Jan Vos, 28 december 2020.
De speeltent, gemaakt van hout met een bruin, semi-transparant zeil, is ontworpen door Ellen Klever, vaste decor- en kostuumontwerper bij Toneelgroep Jan Vos. Zowel de oude als de nieuwe tent zijn door haar vormgegeven. De grotere tent biedt vanwege zijn open karakter fraai uitzicht op het (omliggende) landschap. Hij kan zo, de schuren en dichte tent verlatend, nog beter dienst doen de ‘boerenproblematiek’ bij een groter publiek voor het voetlicht te brengen. En dat lijkt (hard) nodig. De bouw van de nieuwe tent, een mobiel theater met een tribune die plek biedt aan 280 personen, was in handen van tenten- en tribunebouwer Karel Kolkman. Groot voordeel: hij staat in een mum van tijd!
Opbouw tent Toneelgroep Jan Vos, bericht Facebookpagina Toneelgroep Jan Vos, 28 juni 2021.
‘Er is in die zes jaar tussen de voorstelling MANSHOLT toen en nu heel veel gebeurd’
Er is in die zes jaar tussen de voorstelling MANSHOLT toen en nu heel veel gebeurd, zegt Van de Berg. Inhoudelijk verschillen ze niet zo zeer, maar omdat de tijdsgeest heel erg verandert – er is heel veel gebeurd in de wereld – zijn zaken als bijvoorbeeld klimaatverandering, maar zeker ook de landbouw(hervormingen) meer pregnant, prangender en meer breed gedragen maatschappelijke issues geworden. Het verhaal dat Sicco Mansholt in 1972 hield, is in die zin meer urgent geworden. Bovendien: actueler dan ooit!
Trailer Mansholt, Toneelgroep Jan Vos, 21 mei 2021.
MANSHOLT, het verhaal. ‘Verandering vergt moed!’
De voorstelling MANSHOLT beschrijft de persoonlijke en politieke crisis waarin Mansholt terechtkwam aan het begin van de zeventiger jaren van de vorige eeuw. Nu zo’n vijftig jaar later, confronteert het stuk je met dezelfde vragen die Mansholt in zijn tijd al stelde: heb (ook) jij de moed om je leven te veranderen? En hebben wij, als maatschappij, het elan om een nieuwe koers te gaan varen?
Het is 1972. De Apollo 16 reist naar de maan en de Vietnamoorlog is in volle gang. Ard Schenk wint 3 gouden medailles tijdens de Olympische Winterspelen. Euro-commissaris van Landbouw Sicco Mansholt staat aan de vooravond van zijn pensioen, zijn werk zit erop.
Dan komt de Club van Rome met het alarmerende rapport Grenzen aan de groei. Als Mansholt ziet wat de gevolgen zijn van het beleid van schaalvergroting, waarvoor hij zich zijn leven lang heeft ingezet, slaat de schrik hem om het hart. Hij breekt radicaal met zijn oude overtuigingen. En tot afgrijzen van de mensen om hem heen wordt hij een van de eerste pleitbezorgers van een kringloop-economie.
Als hij daarnaast ook nog eens verliefd wordt op zijn 40 jaar jongere stagiaire Petra Kelly, de latere oprichtster van Die Grünen in Duitsland, ontpopt hij zich tot Profeet van de Nulgroei en is de chaos compleet. Voor het eerst in zijn leven kan Sicco niet kiezen. Moet hij met zijn vrouw na zijn pensioen in Drenthe gaan wonen? Of is het nog geen tijd om zich terug te trekken en gaat hij samen met Petra de wereld in om zijn nieuwe politieke boodschap te verkondigen?
Parallel aan het verhaal van Mansholt loopt de geschiedenis van Wietje Nanninga, boerin, die samen met haar vader een onrendabele boerderij in Drenthe runt. Mede door het beleid van Mansholt zijn ze gedwongen hun bedrijf te verkopen. Als een potentiële koper Mansholt blijkt te zijn, die er na zijn pensioen samen met zijn vrouw wil gaan wonen, komt vader Tjerk in opstand en besluit hij zich te verzetten tegen het onontkoombare.
Mansholt is aangrijpend toneel over de moed die het kost om te veranderen.
Zonder Mansholt had Toneelgroep Jan Vos niet eens bestaan, zegt de schrijver van het stuk, Tjeerd Bischoff tegen Frank Mulder, die hem in Haastrecht na de eerste voorstelling van MANSHOLT voor De Groene Amsterdammer interviewt.
,,Toen ik in 2013 een eerste versie had geschreven, liet ik het lezen aan regisseur Jeroen van den Berg, en hij wilde het meteen regisseren. Als het maar wel zou worden opgevoerd op boerderijen. Zo is onze toneelgroep begonnen.”
.
Bischoff was op Mansholt gestuit door het boek ‘De graanrepubliek‘ van Frank Westerman, over Oost-Groningen:
,,Ook de familie-Mansholt speelt daar een rol in. Daar las ik voor het eerst over de crisis waar de eurocommissaris in terechtkomt vlak voor zijn pensionering. Dat maakte Mansholt meteen al een fascinerende man.”
Tjeerd Bischoff
100 jaar Sicco Mansholt geëerd met onthulling standbeeld en symposium
Nu we met Westerman’s De graanrepubliek toch in Groningen zijn beland: op 13 september 2008 organiseerde de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen een symposium over Sicco Mansholt. Het was dan 100 jaar geleden dat de bekende landbouwer, minister en Euro-commissaris geboren werd. Om dat te gedenken waren er die dag verschillende festiviteiten, gecoördineerd door de Stichting 100 jaar Sicco Mansholt. Naast het symposium waren er ook andere activiteiten. Zo maakte kunstenaar Marten Grupstra een beeld van Mansholt, dat een plaats kreeg in de Blauwe Stad.
Symposium 100 jaar Mansholt, Rijksuniversiteit Groningen, 24 juni 2011.
De moed om te veranderen, of juist niet
Op de tribune zit geen typisch schouwburgpubliek. Het zijn vooral boeren en dorpelingen die zijn afgekomen op de voorstelling Mansholt, schrijft Frank Mulder in zijn inleiding van een prachtige recensie over MANSHOLT in De Groene Amsterdammer. Een must read!
‘Als we zo door blijven groeien stort binnenkort onze beschaving in’
In de jaren zeventig van de vorige eeuw voorspelde het Massachusetts Institute of Technology (MIT) dat onze samenleving deze eeuw in zou storten. En we lijken keurig op schema te liggen, zo blijkt uit een nieuw empirisch onderzoek. Dat schrijft Nafeez Ahmed voor Vice Nederland op 11 augustus 2021.
Met het systeemdynamisch model van de Club van Rome – dat (ook) de ‘ommekeer’ van Sicco Mansholt bewerkstelligde – keken ze waar precies ‘de grenzen aan de groei’ lagen. Hun voorspelling: de industriële beschaving was hard op weg om ergens in de 21e eeuw in te storten, als gevolg van de overexploitatie van de grondstoffen op aarde.
Gezien het ‘onaantrekkelijke vooruitzicht’ van de ineenstorting van onze (industriële) beschaving was Gaya Herrington, hoofd van de afdeling Duurzaamheid en dynamische systeemanalyse bij KPMG in de Verenigde Staten, die het onderzoeksproject op persoonlijke titel heeft uitgevoerd, benieuwd welke scenario’s het meest overeenkwamen met de empirische gegevens van nu. Het is de eerste keer dat een topanalist bij een groot internationaal bedrijf het ‘Grenzen aan de groei’-model serieus neemt. Uitkomst?
Ik werd gewezen op dit artikel door een bericht op de Facebookpagina van Toneelgroep Jan Vos. Ik neem het hieronder integraal op:
‘We hoeven het niet als zwaktebod te zien als we onze maatschappelijke prioriteiten aanpassen aan de grimmige werkelijkheid’
Facebookbericht Toneelgroep Jan Vos, 19 augustus 2021.
50 jaar op de planken! Helmert Woudenberg gelauwerd in de Orde van Oranje-Nassau
Behalve dat de geschiedenis waarop de voorstelling MANSHOLT gebaseerd is, zich vijftig jaar afspeelde, is het ook vijftig jaar geleden dat Helmert Woudenberg, zijn eerste schreden op het podium zette. Woudenberg was één van de oprichters en gezichtsbepalende acteurs van Het Werktheater. Een roemrucht gezelschap – opgericht in 1970 – dat van grote invloed zou worden op het Nederlandse toneel. Het heeft een plaats gekregen in de ‘Canon van het Theater in Nederland‘.
Dankzij ondersteuning van TIN/ Universiteit van Amsterdam Bijzondere Collecties, enthousiaste en geheel belangeloze medewerking van vele rechthebbenden, is er met behulp van een geslaagde crowdfundingsactie (ook via voordekunst.nl) een prachtige, goed gedocumenteerde website over dit legendarische theatergezelschap tot stand gekomen.
Na zijn vertrek bij Het Werktheater in 1982, bleef Helmert Woudenberg de geest van dit gezelschap trouw. Als regisseur, docent, toneelschrijver en acteur werkte hij onverdroten voort in alle geledingen van de maatschappij. Voor Toneelgroep Jan Vos zijn Het Werktheater en Woudenberg altijd inspirerende voorbeelden geweest, het ‘vervult het gezelschap dan ook met trots en blijdschap dat Helmert op zijn vijftig-jarig jubileum opnieuw bij hen op de planken staat’, zo lees ik in de prachtige MANSHOLT-Courant die ik bij binnenkomst aangereikt kreeg.
Op 24 juli, na afloop van ‘een week MANSHOLT-optredens’ in Haastrecht, werd Helmert Woudenberg, ‘als klap op de vuurpijl‘ bij de laatste voorstelling aldaar, benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Burgemeester Roel Cazemier van de gemeente Krimpenerwaard kwam naar voren, sprak eerst wat lovende woorden over de voorstelling, maar roemde daarna omstandig de acteur en diens glansrijke carrière.
Hein Janssen was erbij en schreef voor de Volkskrant een dag later een prachtige recensie. Ook Pim Siegers van het Dagblad van het Noorden stond stil bij Woudenberg’s ‘versierselen’ en blikte op die dag vooruit op de voorstellingen in Eelde.
,,Helmert Woudenberg liet weer eens zien dat hij een geheel eigen soort van acteren heeft ontwikkeld: flegmatiek, bijna nadenkend tijdens het spelen, nooit ijdel, altijd ten dienste van het stuk en zijn medespelers.”
Acteur, regisseur en schrijver Helmert Woudenberg (78) overleden
,,Mede voor zijn werk als docent en zijn spelmethode werd Woudenberg in 2021 benoemd tot Ridder in de orde van Oranje Nassau”, schrijft Joke Beeckmans in de Theaterkrant op 24 november 2023 naar aanleiding van het onverwachtte overlijden van Helmert Woudenberg een dag daarvoor. ,,Het gaf hem veel voldoening dat het een onderscheiding was die verder ging dan alleen een waardering voor goed acteren. ‘Zo’n ridderorde krijg je als je wat voor het land en de samenleving betekend hebt. Ik probeer, onder meer in mijn solo’s, altijd werk met maatschappelijke relevantie te maken. Mijn voorstellingen sluiten altijd aan op hoe de wereld er op dat moment voorstaat.’”
De acteur, regisseur en schrijver die vele spraakmakende monologen maakte, overleed aan een hartaanval, middenin de tournee van de voorstelling Blind, die dat jaar op 21 oktober in première ging bij Matzer Theaterproducties. Woudenberg speelde er een oude vader wiens halsstarrigheid finaal botste met het al even hardnekkige idealisme van zijn dochter (José Kuijpers). De voorstelling zou nog tot en met 15 december door Nederland toeren.
‘Afscheidsnieuwsbrief’ van Toneelgroep Jan Vos
,,’s Middags ging hij nog even naar de bioscoop en daar is hij omgevallen. In de ambulance konden ze hem niet meer reanimeren. Voor iemand als Helmert, die altijd verklaarde dat hij leefde om te kunnen spelen, is het fijn dat hij in het harnas is gestorven. Maar voor ons als groep is het een groot verlies”.
In DE MANSHOLT-Courant vind je uitgebreide beschrijvingen van en over de voorstelling(en), de makers, de cast en het (artistieke) team, de locaties en de tentoonstelling ‘Boeren in Beweging‘ (plus prachtige interviews en reportages). Ik beperk me hieronder tot een korte beschrijving van de toneelgroep en de acteurs.
Ik kon helaas geen digitale versie van deze Courant vinden, wel komt er eventueel een rechtenvrij interview van Trouw-journalist Eric Brassem beschikbaar. Hij heeft de makers, regisseur Jeroen van de Berg en schrijver van en acteur bij MANSHOLT, Tjeerd Bischoff, geïnterviewd over de voorstelling. Onderaan deze blogbijdrage tref je een selectie uit de media aan… Oeps, wat komt daar nu via Twitter binnen? Klik op de ‘MANSHOLT-Courant hiernaast om hem via Issuu te bekijken/downloaden.
Voorstellingen op locatie over mensen die zich staande proberen te houden in een sterk veranderende wereld
Toneelgroep Jan Vos maakt voorstellingen op locatie over mensen die zich staande proberen te houden in een sterk veranderende wereld. Ze tonen ‘de complexe werkelijkheid van individuele mensen die schuilgaat achter statistieken, rapporten, beleidsvoornemens en krantenkoppen’.
Hun stukken ontstaan niet op de beruchte zolderkamertjes – ze trekken er op uit, vinden inspiratie in de wereld om hen heen en gaan het gesprek aan met maatschappelijke organisaties, denkers, specialisten en ervaringsdeskundigen. Samen met hen brengen ze de krachten in kaart die er rondom een bepaald thema spelen en vertalen die naar persoonlijke verhalen.
De voorstellingen worden gespeeld op locaties die passen bij de gekozen thematiek. Ze plaatsen hun verhalen midden in de realiteit en bereiken daarmee de mensen waar het in hun werk om draait. Zo speelden ze ‘Koning van het Grasland‘ en MANSHOLT op boerderijen, voor een publiek van boeren en andere plattelandsbewoners. Met ‘GAS‘ stonden ze in het centrum van het Groningse aardbevingsgebied en gingen ze het land in, naar o.a. Den Haag, de stad waar er over de gaswinning wordt beslist.
De acteurs
Helmert WoudenbergTrudi KleverJosé KuijpersStefanie van LeersumBart KleverTjeerd Bischoff
Margriet Brandsma en Helmert Woudenberg in ‘Spraakmakers’ over MANSHOLT
Op 23 juli zijn ‘De Toekomst‘-talkshowhost voor MANSHOLT Margriet Brandsma en acteur Helmert Woudenberg te gast bij Ghislaine Plag in de NPO Radio 1-radiotalkshow ‘Spraakmakers‘, een dag voor de laatste voorstelling bij boerderij De Twee Hoeven in Haastrecht, waar de eerste zeven voorstellingen van de 2021-editie van MANSHOLT plaatsvonden. De try-outs werden daar ook gespeeld, op 16, 17 en 18 juli.
Plag blikt met haar gasten terug op het landbouwbeleid en idealisme van Sicco Mansholt, dat volgens haar nog steeds opvallend actueel is.
Margriet Brandsma en Helmert Woudenberg in ‘Spraakmakers’ over ‘MANSHOLT’, Kunst en Landschap (Bron: NPO1-Spraakmakers 23 juli 2021), 2 augustus 2021.
Randprogramma MANSHOLT: een reizende expositie, soep met brood én ‘Talkshow De Toekomst’
Rondom de voorstelling MANSHOLT biedt Toneelgroep Jan Vos de bezoekers naast een reizende expositie en de mogelijkheid om voorafgaand aan de voorstelling een eenvoudige maaltijd (soep met ‘slordig’ belegd broodje) te nuttigen ook een wekelijkse talkshow aan. (In Eelde vinden er daarom twee plaats, op 7 en 14 augustus.)
MANSHOLT: Talkshow de Toekomst, Toneelgroep Jan Vos, 8 juli 2021.
Hoe kunnen we als maatschappij een nieuwe koers varen? Met die vraag gaan ze aan de slag tijdens Talkshow De Toekomst. Onder leiding van journalist Margriet Brandsma laten ze mensen aan het woord die met creatieve oplossingen en onverwachte invalshoeken komen. Maar ook mensen die in de praktijk ervaren hoe lastig het is de bakens te verzetten. Boeren, bestuurders en wetenschappers. Zanger Jan Veldman zorgt voor de muzikale omlijsting. De talkshow is gratis te bezoeken – wel even van tevoren reserveren.
De eerste aflevering, die in Haastrecht op 24 juli, staat al online: met Harm Evert Waalkens (agrariër en politicus), bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling (en voormalig veehouder) Martijn van der Heijden en melkveehouder.Aad Straathof. Je kunt hem hieronder beluisteren. Zodra de andere afleveringen gereed zijn, kun je ze terugluisteren via de speciaal voor Kunst en Landschap aangemaakte MANSHOLT-podcast-afspeellijst.
Het lag in de bedoeling om de Talkshow af te trappen met demissionair minister van landbouw Carola Schouten, zij moest helaas om ‘agenda-technische’ redenen verstek laten gaan. Hopelijk ‘zet ze dat nog recht’ voor de laatste Talkshow De Toekomst in het Utrechtse Haarzuilens.
Talkshow De Toekomst, 24 juli in Haastrecht, Toneelgroep Jan Vos, 1 augustus 2021.
Twee keer een talkshow ‘De Toekomst’ in Eelde met prominente gasten
Op zaterdag 7 en 14 augustus – ik heb voor de 14e een plekje in de nieuwe tent gereserveerd – vind de talkshow ‘De Toekomst‘ in Eelde plaats met prominente Noord Nederlandse gasten:
Zaterdag 7 augustus, Eelde, 18:30 uur:
Harm Evert Waalkens had ooit samen met een groep andere boeren één van de grootste melkveebedrijven van Nederland. Dit in navolging van de ideeën van Mansholt. Later werd hij biologisch en nog weer later ging hij in navolging van Mansholt de politiek in, waar hij voor de PvdA in de Tweede Kamer kwam en woordvoerder werd op het gebied van landbouw.
Wat is zijn kijk op agrarische sector van dit moment? Waar staan we? Wat is de stip aan de horizon waar we wat hem betreft naar toe moeten? En wat vindt hij van het gedrag van de consument?
Dirk Strijker bekleedde van 2005 tot 2020 de Mansholt-leerstoel voor Plattelands-ontwikkeling. Hij publiceert onder meer over de economische aspecten van landbouw en landbouwpolitiek, niet alleen voor andere wetenschappers, maar ook als columnist van het Dagblad van het Noorden (tot 2009) en De Boerderij (sinds 2010) Strijker is de zoon van een boerengezin in Drenthe, waar ze meer op hadden met Boer Koekoek dan met Mansholt. Dirk Strijker heeft veel oog voor wat beleidsvoornemens in de praktijk betekenen.
Wordt er bij de verduurzaming van de landbouw voldoende rekening gehouden met de belangen van de boer? Zijn de verwachtingen van de maatschappij richting de agrarische sector realistisch?
Jan Reinier de Jong: Akkerbouwbedrijf de Jong is niet biologisch, maar doet wel aan agrarisch natuurbeheer en is lid van Agrarische Natuur Drenthe. Daarnaast levert het bedrijf zonne-energie aan zestig huishoudens en weet die energie ook op te slaan. En het bedrijf specialiseert zich in precisie-landbouw. Met hoogwaardige technologie wordt er voor gezorgd dat het verbouwen van gewassen zo efficiënt mogelijk verloopt. In 2019 was deze boerderij de ‘Winnaar publieksprijs Duurzaamste bedrijf Drenthe‘.
Wat kunnen we leren van Jan Reinier de Jong? En welke rol speelt technologie bij zijn streven naar duurzaamheid?
Voorstelling MANSHOLT van zaterdag 7 augustus (Eelde) vroegtijdig afgebroken vanwege onveilige weersomstandigheden
,,Helaas is de voorstelling MANSHOLT van zaterdag 7 augustus vroegtijdig afgebroken vanwege onveilige weersomstandighe-den. Hoe spijtig dat ook is: uw veiligheid gaat boven alles. Uiteraard willen we u wel graag de kans bieden om de afgelaste voorstelling in te halen. Daarom spelen we op 14 augustus om 13.00 uur een inhaalvoorstelling.”
Theunis Piersma is hoogleraar Trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en als waddenbioloog verbonden aan het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ). Met een internationaal onderzoeksteam onderzoekt hij hoe klimaat, voedsel, roofvijanden, ziektekiemen en historisch-genetische achtergrond wad- en weidevogels beïnvloeden, met name de kanoet en de grutto. Hij won hiermee nationale en internationale prijzen, waaronder de Spinozapremie.
Piersma was één van de initiatiefnemers van Kening fan e Greide, een burgerinitiatief dat zich inzette voor het behoud het weidelandschap en de daar levende dieren en planten.
Hoe is het gesteld met de biodiversiteit op het platteland en wat zou er moeten gebeuren om daar verandering in te brengen?
Peter Oosterhof Al vijf generaties lang is de boerderij van Peter Oosterhof, in Foxwolde (noord Drenthe) in zijn familie. Sinds een aantal jaar is Peter anders gaan boeren, met grote aandacht voor de bodem. Het gebruik van kunstmest en veel krachtvoer gingen hem tegenstaan. Hierdoor heeft hij het roer omgegooid waardoor hij nu biologisch boert en natuurlijke processen volgt. Dit resulteert in minder melk, maar zijn koeien zijn nu veel gezonder en hij heeft minder uitgaven.
Wat is het geheim van zijn succes en wat houdt andere boeren tegen om op deze manier hun bedrijf te voeren?
Louise Vet is emeritus hoogleraar ecologie aan de Universiteit van Wageningen en ex-directeur van het Nioo, het Nederlands Instituut voor Ecologie. In 2019 nam ze het initiatief voor het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarin ze met zowel bedrijven als particulieren tot een biodiversere wereld wil komen. Tegelijkertijd werkte ze als lid van de Commissie-Remkes aan het Eindadvies van het Adviescollege Stikstofproblematiek (‘Niet Alles kan Overal‘) over een structurele aanpak van stikstof op lange termijn. Ze ziet een opeenstapeling van bewijzen dat het bergafwaarts gaat met de leefbaarheid van de wereld.
Wat moet er volgens haar gebeuren om tot een betere een duurzamere wereld te komen?
In Eelde gaan publiek, politici en boeren met elkaar in gesprek
Laatste speeldag Eelde 14 augustus: extra capaciteit!
,,Wees er wel snel bij, want de kaarten gaan hard”, zo luidt het bericht op de Facebookpagina van de toneelgroep op 3 augustus. Goed dat de capaciteit vanaf de 14e augustus wordt opgeschroefd, want alle voorstellingen zijn tot die dag volgens de toenmalige RIVM-voorwaarden uitverkocht. Snelle beslissers kunnen voor de 14e nog reserveren, andere belangstellenden zijn aangewezen op een dagje Deventer, Zaandam of Haarzuilens – ook leuk.
Ik had voor de laatste MANSHOLT-dag in Eelde gelukkig vroegtijdig een kaartje bemachtigd. Hieronder een compilatie van mijn bezoek op en om het erf van de Kijkboerderij; uiteraard geen foto’s van de voorstelling zelf.
Met nog 16 voorstellingen te gaan is MANSHOLT uitverkocht!
Met nog 16 voorstellingen in respectievelijk Deventer, Zaandam en Haarzuilens maakt Toneelgroep Jan Vos op 23 augustus 2021 via Twitter bekend dat alle voorstellingen zijn volgeboekt. Een plaatsje op de wachtlijst is dan nog je enige hoop om van het stuk te kunnen genieten.
‘Dit stuk zouden veel meer jonge agrariërs moeten zien’
Ik parkeerde mijn camper tijdens een weekje vakantie in eigen land bij een natuurboerderij, ergens in de buurt van Deventer langs de Terwoldse Wetering, kwam in gesprek met een boerin, tevens beheerder van de camperplaats. Ze was net klaar met de laatste schud van het te hooien gras. De Deventer-voorstellingenreeks van MANSHOLT kwam op enig moment ter sprake. Ik beloofde haar (en haar man Albert) er een mailtje over te sturen. Ik kreeg antwoord:
,,Hopelijk ‘zet ze dat nog recht’ voor de laatste Talkshow De Toekomst in het Utrechtse Haarzuilens”, schreef ik eerder in dit blog naar aanleiding van het moeten afzeggen voor de eerste talkshow van demissionair minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Carola Schouten. En dat deed ze!
Op 9 september sprak de immer goed voorbereide talkshowhost MargrietBrandsma met Schouten, boer en filosoof Jan Huijgen, directeur Agrarische bedrijven (ABN-AMRO) Pierre Berntsen, directeur Duurzaamheid (Rabobank) Bas Rüter en melkveehouder, raadslid (CDA Woerden) en Agraaf-columniste Toos Soest. Hoe kunnen we als maatschappij een nieuwe (landbouw)koers varen?
Talkshow De Toekomst, Haarzuilens, 9 september, Toneelgroep Jan Vos, 20 september 2021.
Het einde van een geslaagde tournee, een terugblik op MANSHOLT door schrijver Tjeerd Bischoff
Hoe was het voor ons, de medewerkers, om aan deze voorstelling mee te doen? Dat vraagt Tjeerd Bischoff aan zichzelf in een afscheidsbrief aan het publiek.
,,Ikzelf speelde twee kleine rolletjes, die weinig van mij vergden. Daardoor was het een ontspannen tijd. Maar dat gold eigenlijk voor alle acteurs. Het was soms ook vermoeiend, vooral voor de crew, maar zoals José Kuijpers, één van de actrices, het uitdrukte: we werden gedragen door het publiek. We ervoeren dat we iets brachten waar de mensen op hadden zitten wachten.”
MANSHOLT revisited – De oogst van talkshow De Toekomst
De afgelopen zomer hebben we bij de voorstelling MANSHOLT acht keer een talkshow gehouden waarin tal van gasten zich uitspraken over de problemen in de agrarische sector, zegt opnieuw Tjeerd Bischoff, ditmaal bijna een jaar na de voorstelling MANSHOLT en op het moment dat boerenprotesten oplaaiden naar aanleiding van de stikstofcrisis: 6 juli 2022.
Onder leiding van Margriet Brandsma gaven boeren, politici, wetenschappers, vertegen-woordigers van de retail en van de banken hun visie over wat er aan de hand is en wat er gedaan moet worden, schrijft Bischoff in zijn inleiding en stelt zichzelf vragen: ,,Wat kunnen we leren van deze bijeenkomsten? Welke conclusies laten zich trekken? Als schrijver van het toneelstuk MANSHOLT heb ik de opnames van de talkshows nog eens beluisterd. Hieronder heb ik geprobeerd een samenvatting te geven van de vele betogen en verhalen en de gedachtes die ik daarbij kreeg. Dit alles ondersteund met wat cijfers. Extra interessant misschien, nu de stikstofcrisis op scherp staat.”
MANSHOLT in de zomer van 2021 gemist? Geen nood, vanaf april 2022 stream je hem vanuit huis!
Cultuurticket.nl is een nieuw streamingplatform voor de culturele sector. Ze zijn vanaf 2022 hard bezig om een zo divers en verrassend mogelijk aanbod samen te stellen. Cultuurticket.nl wil cultuur toegankelijk maken ‘voor iedereen, overal en altijd’.
Sinds april dat jaar biedt het nieuwe platform dat cultuur en publiek wil samenbrengen ook de voorstelling MANSHOLT aan. Voor nog geen vier Euro bekijk je de 114 minuten durende voorstelling vanuit je luie stoel. Klik op de illustratie om MANSHOLT via Cultuurticket.nl te bekijken.
Klik op de illustratie om MANSHOLT via Cultuurticket.nl te bekijken.
Gasten Talkshow De Toekomst geen onbekenden voor Kunst en Landschap
Nagenoeg alle gasten van de talkshow De Toekomst zijn bekende namen voor Kunst en Landschap. Ik maak(te) voor het multimediale platform voor ‘verbeelding van (en reflectie op) verandering‘ (in het Noorden) een aantal specials.
In één geval zelfs een special geheel gewijd aan een gast (en zijn onderzoek) zelf: trekvogelecoloog Theunis Piersma (en zijn team). Over de teloorgang van de grutto in relatie tot de verarming van het Nederlandse boerenland. Uiteraard kom je veel van de andere talkshowdeelnemers tegen in de specials over (natuur- en landschapsinclusieve) landbouw of in die over de ruilverkaveling in Drenthe. Je kunt bij alle vier even een kijkje nemen:
In 1972, vijftig jaar geleden, brengt de Club van Rome het rapport ‘De grenzen aan de groei‘ uit. In het rapport wordt voorspeld – voor het eerst op grond van computer-modellen – dat de grondstofvoorraden binnen enkele decennia zullen zijn uitgeput. Het woord doemdenken bestaat nog niet. Dat woord komt pas in de jaren ’80 in de Dikke Van Dale met dank aan Van Kooten en De Bie. Maar het zijn wel degelijk doemdenkers, en de toon van het rapport is buitengewoon somber. Wat opmerkelijk is: de Club van Rome is geen actiegroep, het zijn politici, managers uit het bedrijfsleven en wetenschappers.
Toch komt het rapport niet uit de lucht vallen. Want wat ook opvalt, is het ontwakend milieubewustzijn van die jaren. Milieu wordt begin jaren ’70 van de vorige eeuw, misschien wel voor het eerst, een hot item. Er zijn zorgen over giftige afvalbergen, tonnen plastic in de zee en bedreigde walvissen. De introductie van plastic vuilniszakken, de eindeloze vuilnisbelten en ongekend smerige rivieren leiden tot veel discussies, waaronder kernenergie..
Voor Kunst en Landschap dook ik in archiefmateriaal over de strijd voor een beter milieu door de jaren heen en maakte een selectie. Te beginnen, uiteraard in deze MANSHOLT-special, met Sicco Mansholt, daarna: met terugblikkende reportages op 50 jaar na De grenzen aan de groei en bespiegelingen op de toekomst.
Vroege Vogels in gesprek met Mansholt-biograaf Johan van Merriënboer: hoe zou Mansholt de stikstofcrisis hebben opgelost?
In de tijd dat RTV Noord het zichzelf nog permitteerde meer dan een half uur durende documentaires te maken, inmiddels 11 jaar geleden, kwam de regionale zender met een prachtig portret van Sicco Mansholt. Ik neem hieronder hun beschrijving van de video integraal op:
,,Mansholt is een van de wegbereiders van de Europese Unie. Als verzetsheld wordt hij na de Tweede Wereldoorlog minister van Landbouw en Voedselvoorziening en zorgt hij ervoor dat de Nederlanders genoeg te eten hebben. Mansholt stuwt de welvaart op met gegarandeerde graanprijzen. Een soortgelijk beleid voert hij als landbouwcommissaris van de EG. Hij wordt daarbij ook geconfronteerd met de schaduwkant van zo’n politiek: overschotten, boterbergen en melkplassen. Mansholt hoort thuis in het rijtje van mannen met macht, zoals John F. Kennedy en Charles de Gaulle.”
Sicco’, RTV Noord
Sicco, RTV Noord, 18 oktober 2010.
VPRO Tegenlicht duikt (in 2003) met tweeluik ‘Gesubsidieerde Aarde’ in de wereld van de Europese boer
14 januari 1965 is waarschijnlijk de duurste dag in het bestaan van de Europese Unie tot nu toe, schrijft VPRO Tegenlicht op 25 mei 2003. Op die dag werd in Brussel een akkoord gesloten tussen de zes toenmalige lidstaten over de toekomst van het Europese landbouwbeleid. De basis was gelegd voor het ingewikkelde systeem van regels en subsidies waarmee de Europese boeren sindsdien te maken hebben.
De ‘Methode Mansholt‘ is het tweede deel van het tweeluik ‘Gesubsidieerde Aarde‘, dat VPRO Tegenlicht op 25 mei 2003 uitzond. Zowel het eerste deel, ‘Berekenende Boeren‘, dat een week eerder op ‘hét future affairs-platform van Nederland’ werd uitgezonden, als dit tweede deel kunnen niet meer worden afgespeeld via hun website. De reden daarvan is mij niet bekend, wel heb ik na enig zoeken de Methode Mansholt voor je weten te achterhalen. Daarmee zijn we André van Hout van ‘De Aanpak‘ veel dank verschuldigd. Hij zette hem – weliswaar afgeschermd – op Vimeo.
Tegenlicht dook met deze twee uitzendingen in de wereld van de Europese boer. In Berekenende Boeren geven ze een beeld van de ingewikkelde afwegingen die boeren moeten maken om zich staande te houden binnen het Europese landbouwbeleid. In het tweede deel, dat je hieronder (dus wel, red.) kunt bekijken, doken ze in de geschiedenis van het gezamenlijke Europese beleid voor de agrarische sector. Daarin staat Sicco Mansholt, de belangrijkste man achter de gezamenlijke Europese aanpak, centraal.
Sicco Mansholt wordt de architect van de grootschaligheid
,,Sinds de lancering van het Europese landbeleid, ingevoerd door Eurocommissaris Sicco Mansholt in de jaren ’60, is er geen boer meer in Europa die op de een of andere manier niet te maken heeft met superheffingen, melkquota, het afhankelijk zijn van subsidies of de concurrentie van nieuwe Oost-Europese lidstaten.” Dat is de puntige samenvatting van Beeld en Geluid-Wiki. Pracht fly on the wall documentaire!
METHODE MANSHOLT, DE AANPAK, 10 oktober 2019. (Bron: Gesubsidieerde aarde (deel 2) – Methode Mansholt, VPRO Tegenlicht, 25 mei 2003. Beeld: K&L.
Tentoonstelling ‘Mansholt, Landschap in Perspectief’
De tentoonstelling ‘Mansholt, Landschap in Perspectief‘ van het platform voor architectuur en design Bureau Europa gaf (van 18 januari t/m 20 april 2014) een beeld van de wijze waarop landbouw de inrichting en vormgeving van het Nederlandse landschap na 1945 heeft bepaald – tegen de achtergrond van de toenmalige hervorming van het Europees Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Leidraad van de tentoonstelling was het werk van voormalig landbouwminister Sicco Mansholt.
Aan de hand van een aantal fases werd de ontwikkeling van de Nederlandse landbouw getoond plus de wijze waarop deze zich verhoudt tot het landschap. Onder andere: het herstel van geïnundeerd landschap na WO II; de Zuiderzeepolders als ideaal landbouwgebied; de modernisering van het platteland door middel van ruilverkavelingen en technologische innovatie; de toenemende invloed van recreatie en natuurbeheer, en ten slotte de hedendaagse opdeling in verbrede en industriële landbouw.
De tentoonstelling bood met het vele audiovisuele materiaal, een overzicht van de wijze waarop de landbouw in de loop der tijd is gerepresenteerd en tevens een interactieve kaart die is ontstaan vanuit een samenwerking tussen Bureau Europa en de Waag Society.
Deze tentoonstelling was de eerste inhoudelijke uiting van de samenwerking tussen Bureau Europa en Het Nieuwe Instituut. Het onderzoek en de tentoonstelling kregen een vervolg in het najaar van 2014 in Het Nieuwe Instituut.
Tentoonstelling ‘Sicco Mansholt. Een goede Europeaan’
,,Sicco Mansholt was een boer en sociaaldemocraat die een invloedrijke Nederlandse naoorlogse landbouwminister werd. Na 14 jaar minister werd Mansholt de eerste landbouwcommissaris van de EEG. In die rol fungeerde hij als een van de architecten van de huidige Europese Unie. Het beleid van Mansholt had een krachtige invloed op de economische positie van boeren, de eenwording van Europa en de inrichting van het Nederlandse landschap. De installatie voor de tentoonstelling, zoals ontworpen door Studio PolyLester, volgt de opkomst, ondergang en radicale verandering van hart van deze emblematische figuur van de Europese landbouwpolitiek.”
Het Nieuwe Instituut
Sicco Mansholt. Over de tentoonstelling, Het Nieuwe Instituut, 2014.
Sicco Mansholt. Een act in vijf delen, Het Nieuwe Instituut, 2014.
Sicco Mansholt. Boer en Landschap, Het Nieuwe Instituut, 2014.
Televisiedebat tussen Sicco Mansholt en Constant Boon over het ‘Plan Mansholt’
Het speuren naar achtergrondinformatie over Mansholt – vaak via omwegen – bracht me onlangs bij het Centrum Agrarische Geschiedenis (Leuven, België). Ik stuitte op een televisiedebat, waarin Mansholt en Constant Boon het ‘Plan Mansholt’ bediscussiëren tijdens een Panorama-uitzending op 18 december 1968. Het werd gemodereerd door Guido Naets. Daarnaast kwam een tweetal erg leuke artikelen ‘boven water’, een over het Plan Mansholt zelf: ‘Sicco Mansholt, baanbreker of boerenbreker?‘ en een over de boerenbetoging van 23 maart 1971: ‘Geen boer op het veld! De boerenbetoging van 23 maart 1971‘.
In opdracht van It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie, Staatsbosbeheer en Natuur-monumenten is een integrale denkwijze geschetst, gebaseerd op de unieke bodemopbouw van Fryslân en een weerbaar, toekomstbestendig watersysteem. De visie is geen blauwdruk, wel een uitnodiging om met elkaar in gesprek te gaan over de vraag hoe de provincie Fryslân zich de komende decennia zou kunnen ontwikkelen in het licht van de grote maatschappelijke opgaven.
Vier Friese bestuurders krijgen na een introductie van Peter de Ruyter en Eddy Wymenga de toekomstvisie Natuerlik Fryslân 2050 tijdens het webinar, dat ik hieronder integraal voor je opgenomen heb, officieel overhandigd. De gelukkigen zijn gedeputeerden van de provincie FryslânAvine Fokkens en Douwe Hoogland, dijkgraaf Luzette Kroon van Wetterskip Fryslân en burgemeester Jannewietske de Vries van de gemeente Súdwest-Fryslân. Ook gaat het gezelschap in gesprek met de directeuren van de natuurorganisaties. Hoe zal Friesland er in 2050 uitzien?
,,Vergezichten over een vogelrijke Waddenzee. Uitgestrekte en kleurrijke graslanden waar weidevogels de toon zetten. Waterrijke overstromingslandschappen met rietlanden, vis en otters. En traag stromende beken door een kleinschalig cultuurlandschap met natuurrijke bossen. Wat een aantrekkelijk vooruitzicht om in 2050 door Fryslân te wandelen, te fietsen of om er te wonen! Rijk aan natuur en met een landschap dat bloeit en zoemt van de insecten. Waar een schone bodem aan de basis staat van gezonde producten uit onze eigen omgeving. Klimaatbestendig, veilig en aantrekkelijk. We kijken uit naar een groene toekomst voor komende generaties.”
Inleiding ‘Natuerlik Fryslân 2050‘
Natuerlik Fryslân 2050. Natuur en Landschap als basis voor onze toekomst, Groenlunch, 2 juni 2021.
Deelnemers aan het webinar konden vragen stellen; niet alle vragen konden tijdens de uitzending worden beantwoord. Op de website van de Friese Milieufederatie zijn alle vragen (geanonimiseerd) en antwoorden vanaf 8 juni in te zien en te downloaden.
Kunst en Landschap gaat ontwikkelingen ‘Natuerlik Fryslân 2050’ op de voet volgen
Abstract ‘Natuerlik Fryslân 2050’, Peter de Ruyter, 2 juni 2021 (zie: LinkedIn, klik voor vergroting).
In de zoektocht naar oplossingen voor de grote maatschappelijke opgaven waar (ook) de provincie Friesland de komende decennia voor staat, staan in Natuerlik Fryslân 2050natuur en landschap centraal. De visie propageert daarbij een integrale en gebiedsgerichte aanpak. Ook op rijksniveau is volgens velen een integrale, ruimtelijke visie nodig voor de lange termijn, zeg 20 tot 30 jaar.
‘Het huidige beleid is te gefragmenteerd. Ministeries werken vooral sectoraal en bovendien is er veel gedecentraliseerd naar de provincies en de gemeenten, zegt voormalig Rijksadviseur Berno Strootmanin het meinummer (2021, red.) van het open magazine van Publiek Denken. ‘Voor veel opgaven leek rijksverantwoordelijkheid niet nodig. De tijd heeft ons daarin ongelijk gegeven’. Strootman pleit in dit opinieartikel (nogmaals en nadrukkelijk) voor een Minister van Ruimte – een nieuwe bewindspersoon met een eigen mandaat en budget.
,,Doordat centrale regie ontbreekt, maar ook door het ontbreken van een integrale langetermijnvisie en politieke wil, struikelen we van crisis naar crisis. […] Integraal beleid maken is ingewikkelder, maar leidt tot betere kwaliteit en is uiteindelijk goedkoper.”
Berno Strootman
Het multimediale platform in oprichting Kunst en Landschap Noord Nederland volgt de (landelijke) ontwikkeling(en) – uiteraard incluis die van Friesland – op dit gebied reeds geruime tijd op de voet. En dat blijft het doen, in de hoop aan het einde van dit jaar of in 2022, een bijdrage te (kunnen) leveren aan versnelling van de transities in het Noorden door in te zetten op noordelijke krachtenbundeling. Middels een expertise-, organisatie-, productie- en journalistiek platform voor verbeelding van (en reflectie op) verandering, gaat Kunst en Landschap tot ‘de verbeelding’ spreken door coöperatie op meerdere fronten!
Eerste reacties op ‘Natuerlik Fryslân 2050’
Ik houd, in aanloop naar de lancering van het platform, voor Kunst en Landschap een aantal (door mij) zogenoemde ‘blogboeken‘ bij. Met dit Natuerlik Fryslân 2050-blogboek krijg je er eentje bij. Je vindt ze overigens (de ‘KL-SPECIALS‘) onder de rechter menu-knop. Ik ga je – op hoofdlijnen, het hele jaar door en de jaren daarna – op de hoogte houden van de ontwikkelingen rond Natuerlik Fryslân 2050. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.
Hieronder alvast de eerste reacties op deze prachtige Visie, vol van wenkende perspectieven voor een veerkrachtige en hoopvolle toekomst voor de provincie Fryslân. (Nog) niet alle thema’s zijn verweven, maar de basis – de bodem en het ‘sturende’ water – voor ‘een goed gesprek’ ligt er. Ik blijf met Kunst en Landschap hard werken aan ‘implementatie’ van (al) die andere veranderopgaven, waarbij ik kunst en cultuur – als motor voor verandering(sgezindheid) – een voorname rol toebedeel bij de ontwikkeling en innovatie van Noord Nederland.
Nederland-Waterland: een complexe wereld van schipperen – strijd om iedere druppel water!
‘Water, we komen eruit voort, en we leven ervan’. In de vierdelige BNNVARA-documentaire-serie ‘Waterman‘ onderzoekt presentator Menno Bentveld – al veertien jaar gezicht en stem van instituut ‘Vroege vogels‘ – onze wonderlijke verhouding tot water. Hij volgt de loop van het water in Nederland en belandt in een wereld van botsende belangen en tegenstrijdige inzichten. Dit persoonlijke vierluik, dat hij samen met regisseur Geertjan Lassche (Break free, Frontberichten) maakte, neemt je mee in een wereld vol uitersten, die je blik op het water voorgoed zal veranderen, zo luidt het persbericht.
‘Waterman‘ ontdekt in het nieuwe tv-programma dat het eeuwenoude motto van pompen of verzuipen al lang niet meer opgaat voor de Nederlandse delta. Het water vasthouden is noodzakelijk, maar erg ingewikkeld: volstaat polderen, of is het tijd voor harde keuzes?
,,De manier waarop we eeuwenlang met water zijn omgegaan, staat onder druk. We wilden alles zo snel mogelijk kwijt anders verzopen we en konden boeren niet met hun trekkers het land op. Afvoeren en pompen maar. Nu leidt dat tot extreme tegenstellingen omdat we vaker met korte gigantische hoosbuien en langer met periodes van droogte te maken hebben.”
Menno Bentveld (Zie interview Annemart van Rhee voor BNNVARA hieronder.)
Bentveld spreekt in zijn zoektocht met mensen die op een bijzondere manier van water afhankelijk zijn: vissers, boeren, natuurbeheerders, schippers, boswachters, bierbrouwers en campinghouders. Ook met overheden, waterschappen, drinkwaterbedrijven, de industrie en – last but not least – de consument.
,,Nederland-Waterland blijkt een complexe wereld van schipperen, waarbij iedereen zijn eigen belang vooropstelt. Ieder vecht om dezelfde druppel.”
‘Waterman‘
Trailer ‘Waterman’
Bekijk hieronder de trailer van Waterman, de vierdelige serie is vanaf 11 april elke zondag te zien bij BNNVARA op NPO-2 (11 april: 20:45 uur; let op precieze aanvangstijden).
Trailer ‘Waterman’, BNNVARA, 29 maart 2021.
Met Kunst en Landschap heb je ze mooi op een rijtje
Natuurlijk zit ik die zondagen aan de buis gekluisterd en neem ik de Waterman-uitzendingen in deze blogbijdrage (voor Kunst en Landschap) voor je op. Je hebt ze dan alle vier mooi op een rijtje en je kunt ze (nadien) terugkijken op een moment dat het jou uitkomt. Veel plezier daarbij.
Menno Bentveld was naast zijn reportages en studiowerk voor Vroege vogels maandenlang hard bezig met de vierdelige documentairereeks over het Nederlandse watersysteem. Volgens hem een urgente serie, onder andere door de oplaaiende milieu- (stikstofcrisis) en landbouwdiscussies. Wat beweegt de ‘natuurradio- en televisieman’ om, samen met Geertjan Lassche en zijn team, Waterman te maken? Wat zijn z’n drijfveren en wat is er nou eigenlijk zo spannend aan water? Dat wilde freelance interviewer en reportagemaker Annemart van Rhee wel eens weten. Een openhartig interview:
,,In de jaren 80 ging de wereld écht naar de klote. Kernafval werd met tonnen zo de Atlantische Oceaan in gelazerd.”
‘Iedereen is aan het zoeken en aan het vechten om diezelfde druppel’
Op vrijdag 9 april schuift Menno Bentveld aan bij Astrid Joosten en Paul de Leeuw in het programma Op1 – een uitgelezen kans om de urgentie, zo niet noodzaak van het vasthouden van water bij een groot publiek onder de aandacht te brengen.
Menno Bentveld: “Iedereen is aan het zoeken en aan het vechten om diezelfde druppel”, Op1, 10 april 2021.
‘De bizarre wereld van het water in nieuwe serie van Menno Bentveld’
Nederland is beroemd om zijn strijd tegen het water, maar die strijd is, mede onder invloed van klimaatverandering, ook een strijd óm het water! En die is behoorlijk ingewikkeld zegt Patrick Lodiers, presentator van het NPO Radio-1-programma De Nieuws BV, die Bentveld op vrijdagmiddag 9 april tussen 12 en half 2 interviewde in zijn wekelijkse talkshow. Menno loopt al heel wat jaartjes rond in het Hilversumse, dus aan (voor-)publiciteit voor Waterman geen gebrek. Maar ze – Menno Bentveld en regisseur Geertjan Lassche – hebben dan ook niet ‘zo maar iets’ te melden.
,,Het moet een verhaal worden over de complexiteit, eigenlijk wel mafheid van hoe dat watersysteem bij ons in Nederland in elkaar zit.”
Menno Bentveld (en Geertjan Lassche)
Menno Bentveld in gesprek met Patrick Lodiers, De Nieuws BV, 9 april 2021.
‘Waterman’ in twee specials van Kunst en Landschap
Waterman krijgt een plekje in maar liefst twee specials van Kunst en Landschap: ‘Het water komt…‘, een blog(boek) over klimaatverandering, zeespiegelstijging en waterbeheersing en ‘Stappen naar…‘, waarin de (over)gang naar (natuurinclusieve) kringlooplandbouw centraal staat. Klik op de illustraties hieronder om in beide alvast een kijkje te nemen.
De strijd om water; over het lage grondwater op de hoge zandgronden van Brabant
In de eerste aflevering van Waterman spreekt Menno met de Brabantse Hans van Berlo, een fervent strijder voor het natter maken van de Brabantse natuur. Als vrijwilliger bij het IVN Gemert Bakel steekt hij veel van zijn tijd in het onder de aandacht brengen van het lage grondwater op de hoge zandgronden van Brabant. Verslaggever Marlijn Snijders zocht Van Berlo op en interviewt hem langs – what’s in a name – ‘De Snelle Loop‘ voor een radio-uitzending van Vroege Vogels.
BNNVARA-Serie Waterman, allemaal kijken!, Hans Natuurkanaal, 11 april 2021.
Waterman, de afleveringen (en reacties):
Aflevering 1: Brabant – Boren en pompen
‘Waterman‘: ,,Water in Brabant is een wereld van uitersten. Deze winter was de Maas, een van de zoetwaterleveranciers van Brabant, weer buiten zijn oevers getreden. Op zulke momenten willen we er zo snel mogelijk vanaf. Maar een paar maanden later is er niets meer over van deze overvloed. Er worden massaal putten geslagen. Boorteams zoeken in diepe aardlagen naar eeuwenoude watervoorraden, anders willen de gewassen niet groeien op onze uitgestrekte velden. Er wordt gestreden om iedere druppel. Kunnen we de aarde nog blijven benutten naar onze eigen wens of komt er een moment dat we moeten meebewegen met de loop van het water?”
Tv-recensent Walter van der Kooi (De Groene Amsterdammer) over ‘Waterman’: ,,Zeer aanbevolen.”
Veel lovende kritieken vielen Waterman na de eerste aflevering ten deel – uit diverse hoeken van de water-, klimaat-, natuur-, landschaps- en landbouwwereld. Met mijn Kunst en Landschaps-bril op, las ik met groot genoegen de reactie van tv-recensent Walter van der Kooi, die voor De Groene Amsterdammer op de dag van uitzending van de tweede aflevering van Waterman, met zowel een inhoudelijk als esthetisch oordeel kwam.
,,Regisseur Geertjan Lassche is in zijn werken niet alleen van de krachtige inhoud maar ook van de prachtige vorm.”
Walter van der Kooi, De Groene Amsterdammer
Van der Kooi geniet het privilege van het beroepshalve vooruit kunnen kijken. Dat gaf hem gelegenheid de eerste twee afleveringen-Waterman alvast te kunnen aan- en beschouwen. Hij prijst niet alleen de integrale benadering van het makersduo, maar ook ‘de VARA’, die volgens hem ‘goed bezig is met De boerenrepubliek en Waterman (omdat, red.) die elkaar regelmatig raken; en met Scheefgroei in de polder van Jeroen Pauw en Sander Heijne‘. Lees hier zijn recensie:
Waterman Walter van der Kooi, De Groene Amsterdammer, 18 april 2021
Aflevering 2: Zeeland – Zilt en zoet
‘Waterman’: ,,Zeeland en water is een geschiedenis van handel, zeeslagen en een worsteling met zoet en zout. Nog steeds zorgt het water voor overvloed, maar is voor Zeeland ook een permanente bedreiging. Wereldberoemd werden we met technische oplossingen, zoals de Deltawerken. Maar die hebben geen antwoord op nieuwe problemen. Het eiland Schouwen-Duiveland, dat volledig is omsloten door zout water, is afhankelijk van zoet regenwater, dat steeds minder vaak valt. Hoe vormt het zout zeewater op Schouwen-Duiveland zowel een bedreiging als een kans? En moeten we het zoute water blijven bevechten of moeten we het omarmen?”
‘Televisieserie duikt in waterproblemen op Schouwen-Duiveland’
In deze tweede aflevering gaat Menno langs bij boeren en fruittelers op Schouwen-Duiveland die een schreeuwend tekort hebben aan zoet water. Voor Omroep Zeeland reden om het daar een dag na de uitzending eens uitgebreid over te hebben. Luister hier naar een twintig minuten durend interview met Bentveld in het radioprogramma de Zeeuwse Kamer:
Interview Menno Bentveld in de Zeeuwse Kamer, Omroep Zeeland, 19 april 2021.
‘Showcolade zegt niets over ons; Waterman wél’
Waar Walter van der Kooi in De Groene Amsterdammer regisseur Geertjan Lassche roemt om de krachtige inhoud en de prachtige vorm, prijst Maaike Bos – in haar tv-column voor Trouw – Lassche om de urgentie die hij met de vier delen Waterman onderstreept: ‘Nederland heeft dorst, en moet het water zo lang mogelijk zien te behouden’.
,,Eeuwenlang vervolmaakte Nederland de waterafvoer – binnen vijf dagen komt een regenbui via rechte sloten, beken en rivieren in zee. Maar de laatste droge zomers maakten duidelijk dat de strijd is verlegd.”
Maaike Bos, tv-columnist Trouw
Fraaie column, waarbij Bos de Nederlandse Publieke Omroepkijker en passant ‘adviseert’ om in ieder geval de eerstkomende zondagavonden op primetime niet op NPO1 af te stemmen voor ‘Showcolade‘ – ‘een remake van het Japanse Sokkuri Sweets‘.
Wat blijft hangen bij deze tweede aflevering van Waterman, zo stelt de redactie van het Nederlands Dagblad op 17 april, is vooral de strijd van de boeren in dit gebied, die een onmogelijke concurrentiepositie hebben, doordat ze precies daar boeren waar geen zoet water beschikbaar is:
Om aan die ‘onmogelijke concurrentiepositie’ iets (structureels) te doen wil ‘De Puupe‘ zoet water op Schouwen-Duiveland mogelijk maken door het aanleggen van een ringleiding (‘puupe’ in Zeeuws dialect), die zoet water gaat aanvoeren vanuit het Schelde-Rijnkanaal. Doel van de stichting is dat alle agrariërs op Schouwen-Duiveland de beschikking krijgen over zoet water, zodat zij een rendabel agrarisch bedrijf kunnen runnen. Men hoopt en verwacht de ringleiding in het laatste kwartaal van 2023 voor zowel Schouwen als voor Duivenland op te kunnen leveren.
Informatiefilm De Puupe, De Puupe, 19 februari 2021.
Boeren op Walcheren slaan handen ineen met ‘De Waterhouderij’
Ook voor agrarisch ondernemers op Walcheren waren de laatste drie droge zomers in veel gevallen funest voor de opbrengst van fruit en groente. Een zevental boeren heeft de handen ineengeslagen en is de stichting De Waterhouderij begonnen. Agrariër Werner Louwerse vertelt over hoe ze de veranderende weersomstandigheden, in goed overleg met het ‘buiten de kaders tredende’ waterschap, het hoofd bieden.
,,Wij moeten het doen met het water dat uit de lucht valt. In de winter hebben we daar genoeg van, maar hebben we geen gewassen, en in de zomer hebben we gewassen en dan hebben we tekort.”
Werner Louwerse, agrariër
Zeeuwse boeren beheren eigen waterstand, Nieuwe Oogst, 8 juni 2021.
Masterplan Zoet Water reddingsboei voor verdrogend en verziltend Zeeland
Een bijzonder samenwerkingsverband moet redding bieden aan het Zeeuwse zoetwaterprobleem, op korte- en langeretermijn. Op 30 juni 2021 (na drie jaren hittestress en extreme regenval) presenteert een coalitie van landbouwcoöperatie CZAV, kennisinstelling Delphy, groeispecialist Van Iperen BV, de Nederlandse Fruittelers Organisatie (NFO), de Rabobank en de Zuidelijke Land- en Tuinbouw Organisatie (ZLTO) een masterplan ‘Zoetwater voor Zeeland‘ aan aan gedeputeerde Jo-Annes de Bat en waterschapbestuurder Luc Mangnus.
Ultieme oproep voor meer zoetwater in Zeeland, Nieuwe Oogst, 1 juli 2021.
Aflevering 3: Amsterdam – Pompen of verzuipen
‘Waterman’: ,,Amsterdam ligt laag. Bij extreme regenval kan het water nauwelijks weg. De hoofdstad vecht tegen wateroverlast maar tegelijk mag het waterpeil ook niet te ver zakken. Dan slaat de droogte toe en verkruimelen de houten funderingen onder de kapitale grachtenpanden. Amsterdam moet balanceren tussen niet te nat en niet te droog: precisiewerk. Een kostbare operatie, waar dagelijks honderden mensen druk mee zijn, geholpen door een eeuwenoud watersysteem. Als deze stad zo laag ligt, en het is zó ingewikkeld om alles draaiende te houden, moeten we er dan nog wel koste wat kost willen wonen? En zo ja, wat zijn dan de consequenties?”
‘Met zijn bootje vaart hij onder de Waag en de Nieuwmarkt door’
De Bijleveldschesluis is als ‘een verborgen rivier’ in hartje stad, schrijft Bart van Zoelen ter introductie van de derde aflevering van Waterman in Het Parool. In een prachtige voorbeschouwing neemt hij je mee in het bootje dat onder de Waag en de Nieuwmarkt door vaart, en dat 140 meter verderop uit het stikdonker weer boven de grond te komt.
Het is alsof we door een grot gaan, door de krochten van Amsterdam, zegt Menno Bentveld tegen hydroloog Maarten Ouboter, die Bentveld voor deze ‘unheimische’ tocht op sleeptouw nam. In deze derde Waterman komt een vitale schakel in de Amsterdamse waterhuishouding volop in de schijnwerpers – ‘Iets wat er altijd is en nooit wordt gezien’.
,,Door klimaatverandering zal Amsterdam vaker terugvallen op de eeuwenoude kustbescherming. Dat gaat belangrijker worden als het vaker hard regent. En door de zeespiegelstijging worden we meer afhankelijk van pompen die kunnen falen.”
Maarten Ouboter, hydroloog
Aflevering 4: Weerribben/Wieden – Iedereen wil wat
‘Waterman’: ,,Water en Nationaal Park Weerribben-Wieden zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De bekendste hotspot van dit gebied is Giethoorn. In de winter een walhalla voor natuurijsschaatsers, in de zomer, als het ijs weer stromend water is, wemelt het op de meren en grachten van bootjes. Maar naast recreatie leggen ook veel andere partijen een beslag op het water: onder andere boeren, vissers, waterschap en overheden. Iedereen wil zeggenschap, iedereen wil zijn belang gewaarborgd. Om de verhoudingen goed te houden, is het polderen geblazen. Moeten we het water onze wil blijven opleggen of moeten we beter luisteren naar de wil van het water?”
‘Documentaire Waterman over Giethoorn roept onbehaaglijk gevoel op’
De laatste aflevering van Waterman roept bij Gabriella Esselbrugge, eigenaresse van het Giethoornse hotel ‘De Dames van De Jonge‘, een onbehaaglijk gevoel op – ze mist nuance, vooral door de tegenstelling die daarin door de presentator wordt geschetst: Is Giethoorn een plek om geld te verdienen, rustig te wonen of te recreëren?
In 2018 verscheen ‘De ontsnapping van de natuur‘: een boek waarin de getalenteerde jonge ecoloog en journalist voor De CorrespondentThomas Oudman en zijn succesvolle leermeester, hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, een hartstochtelijk pleidooi houden voor een werkelijk duurzame omgang met onze aarde. Het staat vol met mooie verhalen die dat onderstrepen. Op de website van Vogelbescherming Nederland, Piersma’s leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen wordt mede gefinancierd door Vogelbescherming, publiceert Piersma (in zeven delen) een blog naar aanleiding van dit boek.
Drijfmest: het gif van de grutto-weide
Op 11 januari 2021 kwam het zesde deel online: ‘Het gif van de grutto-weide‘. In deze blogbijdrage toont Piersma vijf ‘gezichten’ van de ‘killer’ van ons (boeren)weidelandschap: drijfmest, het moderne mengsel van koeienpis en koeienpoep. Het gebruik van drijfmest, volgens hem de verwoestende kracht achter de teloorgang van onze nationale grasmat, is de voornaamste reden waarom alle investeringen aan goedwillende menskracht, en miljoenen euro’s voor deeloplossingen in het weidevogelbeheer, welhaast weggegooid geld zijn. Hij pleit dan ook voor een meer structurelere aanpak en verwijst naar het ‘Aanvalsplan Grutto‘ in de hoop de vrije val van grutto’s te keren.
November 2020: noodklok luidt voor bescherming weidevogels
In november 2020 ging het Kunst en Landschap–blogboek “AANVALSPLAN GRUTTO’ als laatste verdediging; de NOODKLOK luidt ter bescherming van WEIDEVOGELS‘ van start. In dit Aanvalsplan luiden het CDA, Vogelbescherming Nederland, natuur-, milieu- en boerenorganisaties, (ex-) politici en wetenschappers – ook het ‘Team Piersma‘ – de noodklok ter bescherming van weidevogels.
Eerdere blogbijdragen van Kunst en Landschap – sommige zijn uitgegroeid tot ‘blogboeken’ en worden (bijna) dagelijks geupdate – gerelateerd aan dit onderwerp vind je hieronder:
Ondanks alle inspanningen in de afgelopen dertig jaar om de Nederlandse weidevogels te beschermen, gaat het bijzonder slecht met de broedvogels van het agrarische gebied. De belangrijkste oorzaken hiervan zijn verstedelijking en intensivering van de landbouw. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is de populatie grutto’s met bijna 70 procent afgenomen.
Onze nationale vogel dreigt uit het Nederlandse boerenland te verdwijnen. Een ‘Aanvalsplan Grutto‘ moet (een laatste) redding bieden. Camilla Dreef, ambassadeur van Vogelbescherming Nederland, laat je kennismaken met de grutto en geeft het startschot!
De Grutto | Uitvogelen met Camilla, BinnensteBuiten, 4 maart 2021.
November 2020: noodklok luidt voor bescherming weidevogels
Terug naar de actualiteit van november 2020, de maand waarin dit Kunst en Landschap–blogboek van start gaat, en waarin een politieke partij, het CDA, Vogelbescherming Nederland, natuur-, milieu- en boerenorganisaties, (ex-) politici en wetenschappers – ook het Team Piersma – de noodklok luiden ter bescherming van weidevogels. Er werd een Initiatiefnota ingediend in de Tweede Kamer en een ‘Aanvalsplan Grutto‘ werd aangeboden aan Carola Schouten, minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, vlak voor de begrotingsbehandeling van dit ministerie en een paar maanden voor de Tweede Kamer-verkiezingen (17, 18 en 19 maart 2021, red.).
CDA presenteert plan voor bescherming weidevogels aan Tweede Kamer
CDA-kamerlid Maurits von Martels heeft in de Tweede Kamer een Initiatiefnota ingediend voor de bescherming van weidevogels, zo meldt de Leeuwarder Courant op 2 november 2020. Met dit initiatief, ‘Weidse blik op de Weidevogels‘, doet het CDA verschillende beleidsvoorstellen om de achteruitgang van de weidevogelpopulatie in Nederland een halt toe te roepen.
„Dit is een zorgelijke trend en toont aan dat het huidige weidevogelbeheer niet werkt. Met deze initiatiefnota doen wij verschillende voorstellen zodat het kabinet werk gaat maken van het verbeteren van het weidevogelbeheer in ons land”
Initiatiefnota weidevogels moet dalende trend ombuigen
Meer geld, vos en steenmarter op de vrijstellingslijst, betere samenwerking op gebiedsniveau tussen boeren en terreinbeherende organisaties en boeren actiever stimuleren met langere beheerscontracten en kennis. Dat zijn volgens Robert Ellenkamp, journalist bij Veldpost, een onafhankelijk regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland, de belangrijkste kernpunten uit de initiatiefnota ‘Weidse blik op de weidevogels’ die Tweede Kamerlid Maurits von Martels (30 oktober 2020) heeft ingediend.
‘Nieuwe Oogst‘-journalist, René Bouwmeester, gaat ook in op de initiatiefnota van Maurits von Martels en relateert hem aan de net verschenen ‘Boerenlandvogelbalans‘ (Sovon), die laat zien dat de populatie vogels van het open boerenland, zoals de grutto en de patrijs, van 1990 tot en met 2019 met bijna 70 procent is afgenomen.
Weidevogelspecialist, boer en landbouwstatisticus bij het CBS, Cor Pierik uit Genemuiden, is blij dat de landelijke politiek met CDA‘er Maurits von Martels in actie komt. Von Martels hoopt dat het Kabinet nog voor zijn aangekondigde vertrek uit de Tweede Kamer, na de verkiezingen in maart, toekomt aan het behandelen van de nota. Hij wil deze maand (november 2020, red.) al enkele onderdelen ter sprake brengen bij de behandeling van de begroting van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), want er komt geld kijken bij de realisatie van de plannen.
,,Het kritische punt is bereikt. Als we nu niets doen dan lopen we het risico dat we afscheid moeten nemen van de grutto en zijn soortgenoten.”
LandschappenNL op bezoek bij Kamerleden in hun favoriete landschap
Wat drijft Maurits Von Martels om zich in te zetten voor de weidevogels en ons boerenland(schap)? Kandidaat Kamerlid Marieke van Duijn (PvdA), die de public affairs doet voor LandschappenNL, reisde in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 het hele land door om Kamerleden te bevragen over hun favoriete landschap. Voor het eerste interview in de reeks trok ze naar hetOverijsselse Vechtdallandschap, de streek waar Von Martels opgroeide.
In deze interviews delen de Kamerleden niet alleen hun visie op de uitdagingen van natuur en landschap, maar ook persoonlijke herinneringen over het landschap waar ze in werden gefilmd. In onderstaande video bijt Maurits Von Martels het spits af. De andere acht presentaties van Kamerleden- (woordvoerders-) landbouw, natuur, visserij en milieu kun je bekijken via een speciale playlist op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.
LandschappenNL bezoekt Kamerleden in hun favoriete landschap – Maurits von Martels (CDA), LandschappenNL, 19 januari 2021.
Om grutto te redden is de aanval de laatste verdediging
Zonder serieuze maatregelen loopt het slecht af met de grutto. Een robuust plan moet de weidevogel behoeden voor uitsterven, aangezien het aantal broedparen van deze steltloper de afgelopen dertig jaar gedaald is van 100.000 naar 35.000. Overheden, rijk en provincie, moeten nú de regie nemen om samen met boeren en natuurbeschermers weidevogels te behouden én om aan onze internationale verplichtingen te voldoen. Daar zijn stevige maatregelen en extra middelen voor nodig.
Dat staat in het ‘Aanvalsplan Grutto’ dat initiatiefnemer Pieter Winsemius (voormalig-minister van VROM, VVD) op woensdag 18 november aanbiedt aan de minister van landbouw Carola Schouten. Mede-initiatiefnemers die bij haar alarmerend aan de bel trekken zijn It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie en Vogelbescherming Nederland. Het Aanvalsplan Grutto is met inbreng van zes weidevogelprovincies, landbouworganisaties, natuurorganisaties, en wetenschappers (w.o. Theunis Piersma) opgesteld.
Kijk en luister hieronder naar de Vroege Vogels-uitzending van zondag 15 november, waar Pieter Winsemius en Kees de Pater, directeur Vogelbescherming Nederland, te gast waren en het Aanvalsplan op hoofdlijnen duidden. Uiteraard werd ‘ingebeld’ naar trekvogelecoloog Theunis Piersma, die het plan prijst, maar zich net wat ‘radicaler’ op wil stellen, omdat hij vindt dat er in Nederland op een andere manier geboerd moet worden, omdat ‘het echt niet zo langer kán’. Hij geeft hiermee Carola Schouten een expliciete ‘veeg uit de pan’, omdat zij volgens hem te weinig doet aan bevordering en stimulering van (natuurinclusieve) kringlooplandbouw – terwijl zij die ‘visie’ wel uitdraagt.
Uitzending Vroege Vogels: ‘Om grutto te redden is de aanval de laatste verdediging’, 15 november 2020.
Vier maatregelen om de grutto er weer bovenop te helpen
Het Aanvalsplan Grutto moet de grutto dus helpen om er weer boven op te komen. Het plan stelt in grote lijnen voor om:
de kerngebieden te vergroten
het waterpeil tijdens het broedseizoen omhoog te brengen
het agrarische landgebruik aan te passen
en maatregelingen tegen predatoren in te zetten.
Vogelbescherming Nederland heeft een mooie samenvatting van het Aanvalsplan Grutto voor je gemaakt. Ik neem het hieronder op. De eerste initiatieven tot het Aanvalsplan dateren van zo’n anderhalf jaar geleden. Trouw-journalist Joop Bouma schreef er op 10 april 2019 een gedegen artikel over. Dat heb ik hieronder ook voor je klaar staan. Goed stuk!
Screenshot Vogelbescherming Nederland
Samenvatting Aanvalsplan Grutto Vogelbescherming Nederland (Bijlage bij ‘Om grutto te redden is de aanval de laatste verdediging‘, 15 november 2020)
Laatste redpoging om de teloorgang van de grutto te voorkomen?
Het Aanvalsplan Grutto ademt de sfeer van een laatste redpoging om de teloorgang van de grutto te voorkomen, tegelijkertijd biedt het (ook de overheid) een wenkend perspectief. Op zijn minst zal het, naar ik hoop, de tongen losmaken, uiteraard in Friesland. Ik ben benieuwd hoe de (landelijke) media het plan ‘oppikken’. Hier alvast de eerste reacties op het aanvalsplan – uit… Friesland. Vanzelfsprekend houdt Kunst en Landschap je op de hoogte:
Om de grutto te redden zijn optimale inrichting en beheer vereist in speciaal aan te wijzen kansrijke gebieden voor weidevogels, zo kun je lezen in het Aanvalsplan Grutto. Deze gebieden moeten van voldoende omvang zijn om te kunnen fungeren als brongebied voor het herstel van de populaties grutto’s en andere weidevogels. De kansgebieden liggen in laag-Nederland, in de weidevogelprovincies: Friesland, Groningen, NoordHolland, Zuid Holland, Utrecht en Overijssel. De provincies selecteren de ‘kansgebieden’ samen met boeren, natuur-organisaties en betrokken vrijwilligers.
Aantal weidevogels in Groninger Reitdiepgebied neemt toe ondanks landelijke daling
Dat het met goed beheer, onder de ‘juiste’ omstandigheden, ook een keertje mee kan zitten toont, natuur- en landschapsbeheerder bij Het Groninger Landschap, Arjan Hendriks. Het moet dan wel een beetje meezitten, zoals bijvoorbeeld in het ‘muizenjaar-2019’, waar met name de grutto de vruchten van plukte.
Aantal weidevogels in Reitdiep neemt toe ondanks landelijke daling, OOG Groningen, 13 november 2019.
Driehonderd nesten meer dan vorig jaar in de Noord Hollandse Eempolder
Een rampjaar zou het worden, treurden de weidevogelliefhebbers in de Noord HollandseEempolder dit voorjaar. Veel te droog, dat kon niet goed komen, het jaar 2020 kon worden afgeschreven. Maar dat viel dus mee in het Eemland. Ook tot verbazing van gebiedscoördinator Wilhelm Bos van Collectief Eemland. De vogeltellers turfden er dit jaar 1753 weidevogelnesten, een kleine driehonderd meer dan in 2019.
,,We komen zelfs op driehonderd nesten meer dan vorig jaar. Dat had ik niet verwacht.”
Wilhelm Bos
Gaat de grutto de zalm in de Rijn en de zeehond op de Wadden achterna?
Dertig weidevogelgebieden van duizend hectare, minder vee en toch een goed inkomen voor de boeren. Zo willen zes provincies de grutto redden. Voor 40 miljoen euro per jaar, zegt Onno Havermans op 17 november in het landelijke Trouw. Evenals anderhalf jaar geleden collega-journalist Joop Bouma (dat deed), komt ook hij met een uitstekende samenvatting en beschrijving van het Aanvalsplan Grutto. Ik heb hieronder zowel de digitale versie als die van de papieren krant voor je opgenomen. Voor wat betreft die tweede: twee keer klikken voor het beste (leesbare) resultaat. Gaat de grutto de zalm in de Rijn en de zeehond op de Wadden achterna?
Camilla Dreef, ambassadeur van de Vogelbescherming in ‘Met het Oog op Morgen’
,,Het gaat helaas heel erg slecht. De hoofdschuldige is ons landbouwbeleid, de manier waarop wij dus landbouw voeren. Dat is heel intensief”, vertelde Camilla Dreef, de ambassadeur-Vogelbescherming die in het grutto-introductiefilmpje al even voorbijkwam, in het NPO-1-radioprogramma Met het Oog op Morgen op 18 november 2020, de dag van aanbieding van het Aanvalsplan Grutto aan minister LNV Carola Schouten.
,,De grutto’s hebben een kruidenrijk boerenland nodig waar veel insecten zijn, vochtige bodems waar die volwassen vogels met hun snavels in kunnen om wormen te zoeken. Het oer-Hollandse land dat we ooit hadden dus.”
Camilla Dreef
Camilla Dreef, ambassadeur van de Vogelbescherming, NPO Radio 1, Met het Oog op Morgen, 18 november 2020.
BoerenNatuur verwacht bij de uitwerking van het Aanvalsplan Grutto nog wel ‘de nodige hobbels’
Op 18 november, twee dagen voordat er met Tweede-Kamerleden, samen met andere partijen zoals Vogelbescherming Nederland, LTO Nederland en BoerenNatuur, op het aanvalsplan wordt gereflecteerd, kwam BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer, met een eerste reactie. De organisatie is ‘blij met de aandacht voor de grutto als icoon voor alle weidevogels’, eveneens blij ‘dat dit initiatief zo breed wordt opgepakt’, maar verwacht bij de uitwerking van het plan nog wel ‘de nodige hobbels’:
,,Het is vooral nu taak om een slimme combinatie te maken. De grutto is toch het symbool in Nederland voor hoe we de boeren en de natuur kunnen verenigen met elkaar. Daarom willen we (LNV, red.) heel graag ons steentje bijdragen. Juist, om ervoor te zorgen dat de grutto de plek houdt die die nodig heeft. En, wat mij betreft, mogen er ook wel een paar meer bij.”
Carola Schouten, Minister LNV
Weidevogels | Aanvalsplan Grutto, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 19 november 2020.
Minister enthousiast over uitgangspunten Aanvalsplan en prijst integraliteit
Na overhandiging van het Aanvalsplan van Pieter Winsemius aan Carola Schoutentwitterde Douwe Hoogland, Gedeputeerde Provincie Fryslân (PvdA) met onder andere natuur, biodiversiteit, veenweide en water in zijn portefeuille, ’s avonds na achten:
,,Hjoed hat Pieter Winsemius it Grutto aanvalsplan oanbean oan minister Schouten. Mei digitale stipe fan û.o. de greidefûgelprovinsjes, @CroneFerd , @vogelnieuws , @fmf_frl en @BoerenNatuurNL . De minister wol graach fierder meitinke. #FoarútMeiDeSkriezen”
Hoogland keek, samen met andere bestuurders en vertegenwoordigers van de boeren- en natuurorganisaties, die middag mee via een videovergadering en constateerde dat de minister enthousiast is over de uitgangspunten van het Aanvalsplan: ,,Ze gaf aan dat ze heel blij is met de integraliteit, het perspectief dat het biedt voor natuur én landbouw.” Directeur Hans van der Werf van FMF, de Friese Milieufederatie, die ook meedeed aan de online-bijeenkomst, benadrukte de brede gedragenheid van het plan. Lees hier een bijdrage van Arjen Bakker in het Friesch Dagblad van 19 november:
Ja, de grutto heeft het moeilijk, maar geef de vos er niet de schuld van
Naast de hierboven door BoerenNatuur aangestipte ‘hobbels’, die genomen moeten worden om de weidevogel optimaal te beschermen en voor uitsterven te behoeden, richt Trouw-redacteur Onno Havermans zich dit keer op de momenteel steeds meer gevoerde – en hoger oplopende – discussie rond en over predatie. Hij voelde de hierboven genoemde gedeputeerde Douwe Hoogland en onderzoeksleider van het Team Piersma, Jos Hooijmeijer, aan de tand. Hooijmeijer doet sinds 2004 met hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, onderzoek naar de grutto en biodiversiteit in landbouwgebieden. Wederom: pracht artikel. Lezen!
,,Het Aanvalsplan Grutto is prima zolang het niet afleidt van die stip op de horizon: herstel van de biodiversiteit op het hele platteland. Het mag niet leiden tot het aanwijzen van de predatoren als zondebok, terwijl we dertig, veertig jaar hebben gefaald in de bescherming van de weidevogels, omdat niet centraal stond wat de vogels nodig hadden, maar wat de boer ze kon bieden.”
Dat kopte de Leeuwarder Courant op 19 november. Cor de Boer beschreef de euforische stemming die heerste bij de initiatiefnemers van het aanvalsplan na de ‘positieve ontvangst’ door de minister, en na stevig lobbywerk. ,,Er zijn eerder al veel pogingen gedaan, maar we klappen er nu bovenop’’, zegt Pieter Winsemius. Hij rekent op een breed gedragen motie als ‘signaal naar de minister én de kabinetsformatie’. Het CDA heeft immers een initiatiefvoorstel in de maak, weet ook Fries gedeputeerde Douwe Hoogland (PvdA).
De stemming bij LTO-Noord-regiobestuurder Jan Teade Kooistra was eveneens uitgelaten, maar dan meer in negatieve zin, sterker, hij vindt dat ‘de grutto (als icoon voor de weidevogel, red.) wordt misbruikt’ om ‘andere opgaven af te dwingen’. En, dat het Aanvalsplan ‘volslagen geschreven is vanuit een ecologische’ benadering.
LTO Noord: Grutto kan niet zonder de boer
,,Zonder boeren in een gebied is de weidevogel kansloos. Doorslaggevend voor het slagen van het plan van Winsemius is dat boeren vertrouwen hebben in de aanpak. Een andere manier van boeren moet ook bij je passen. Of alle voorstellen die Winsemius doet dan ook haalbaar zijn, moet blijken”, aldus Ben Haarman, portefeuillehouder Natuur en Landschap bij LTO Nederland.
,,De basis is samenwerking tussen boeren en partijen die het verschil kunnen maken. Een pilot zou hier duidelijkheid in kunnen geven, echter alleen als de boeren in zo’n gebied het ook willen. Ten overvloede, voor uitvoering moet er een verdienmodel zijn dat geborgd en toekomstbestendig is.”
Deze reacties, het prille LTO Nederland-voorzitterschap van Sjaak van der Tak, en de op komst zijnde Tweede Kamer-verkiezingen, zijn de reden dat je op deze (separate) pagina van het Kunst en Landschap-blogboek terecht bent gekomen. Ook, omdat de complexe veenweideproblematiek in het Friese (opnieuw) hoog op de agenda staat. Aan de beschrijving van die problematiek wordt momenteel hard gewerkt, en verschijnt binnenkort (ook) een speciaal blogboek.
Column Weidevogelman: ‘Ook eens heel goed nieuws!’
Boeren Noardlike Fryske Walden zetten plasdras-pomp aan om weiland maatschap Van Houten bij Lekkum onder water te zetten t.b.v. weidevogels. Beeld: Marcel van Kammen.
Het verschijnen van de jaarlijkse Boerenlandvogelbalans en de lancering van het Aanvalsplan Grutto was voor ‘Weidevogelman‘ reden ‘om flink rond te toeteren dat er ook hééél goed nieuws is’. Veehouders hebben afgelopen jaren namelijk’, volgens de columnist, ‘vrij massaal de greppel-plasdras omarmd’.
‘In Fryslân zijn de direct betrokken weidevogelbeheerders al bezig met het uitwerken van het plan’, zo meldt de Balkster Courant. Dat moet, volgens de redactie, ‘leiden tot nieuw provinciaal weidevogelbeleid medio 2021’. Zij verwacht dat daarover het laatste woord nog niet is gezegd en wijst op een tweetal ‘knelpunten’: waarom kunnen er (bij uitvoering door de provincie van het Aanvalsplan, red) compensatiegelden worden gegeven voor kansrijke weidevogelgebieden in ruil voor de bouw van bijvoorbeeld villawoningen (villapark-Balk, red), en waarom heeft de provincie op deze vraag nog geen antwoord gegeven? En hoe zit het met goedwillende vogelbeschermingsorganisaties en boeren die nu al aan (zwaar) weidevogelbeheer doen?
In een later stadium – als ik je meer kan vertellen over de ‘kwestie-Balk’ – kom ik daar op terug (in dit blogboek).
Schouten wil samen met de zes ‘weidevogelprovincies’ gaan werken aan uitvoering ‘Aanvalsplan Grutto’
Alarmerende grutto. Beeld: Remco de Vries, Omrop Fryslân.
Tweet Vogelbescherming 25 november 2020.
Terwijl de begrotingsbehandeling van haar ministeriein volle gang is, schrijft minister Schouten (LNV) een brief aan de Tweede Kamer, waarin ze haar zorgen uit over de neergaande trend in aantallen weidevogels, die de Boerenlandvogelbalans-2020 in oktober vaststelde. Samen met de zes ‘weidevogelprovincies’ wil ze gaan werken aan de uitvoering van het Aanvalsplan Grutto van oud-minister Pieter Winsemius. Dat schrijft Onno Havermans in Trouw, op 24 november 2020.
.
Het proces om tot gewogen langdurige beheersafspraken te komen en om een verdienmodel te ontwikkelen, zodat de participerende boeren betaald kunnen worden voor minder opbrengst en meer beheer, kan vanaf nu dus worden ingegaan. Aanpassingen in wet- en regelgeving zijn daarbij nodig. Ik houd je daarvan uiteraard op de hoogte.
Tweede Kamer wil dat minister nog dit jaar reageert op Aanvalsplan Grutto
Tijdens de LNV-begrotingsbehandeling van woensdag 25 november 2020 kreeg ‘de motie’ (Motie 34, Aanvalsplan Grutto, red.) van het (nu nog) CDA-Kamerlid Maurits von Martels de steun van de ChristenUnie, D66, SGP, PvdA en GroenLinks. Daarin staat onder meer dat minister Carola Schouten nog dit jaar met een reactie komt op het Aanvalsplan. Saskia van Westhreenen ‘onderstreepte’ dat met een kort artikel in de Leeuwarder Courant van 26 november: ‘De Tweede Kamer wil dat minister Schouten snel in actie komt voor de grutto‘.
Voor de goede orde: Von Martels diende tijdens bovengenoemde zitting, samen met het Tweede Kamerlid Arne Weverling (VVD), nog een (tweede) motie in (Motie 35, beheer vos en steenmarter, red.), waarin hij de regering verzocht om de steenmarter op de landelijke vrijstellingslijst te plaatsen en om de landelijke vrijstelling van de vos uit te breiden naar de gehele dag en nacht. Beide ‘groene’ heren keren overigens na de verkiezingen niet terug in de Kamer.
‘Motie Von Martels c.s.’ en ‘Motie Von Martels en Weverling’.
Ook huiszwaluw vertelt veel over de stand van het boerenland
Op 30 november 2020, een dag voordat de Tweede Kamer-leden stemden over de motie Von Martels c.s., circuleerde een alleraardigst filmpje op de sociale media, waarin Theunis Piersma op bezoek gaat bij een bio-dynamische boerderij in het Friese Gaasterland. Op Facebook, Twitter, Instagram, Linkedin en natuurlijk YouTube. Zembla-BNNVARA maakte deze (korte) videoreportage, waarin ditmaal niet de teloorgang van de grutto centraal staat, maar waarin (de aanwezigheid van) de huiszwaluw ons veel vertelt over de stand van het Nederlandse boerenland(schap).
,,Het gaat slecht met de vogels in het boerenland, zeker met de huiszwaluw. Maar op een Friese bioboerderij gebeurt iets heel ongebruikelijks. We gaan er kijken met trekvogelspecialist Theunis Piersma:”
Zembla-BNNVARA
De zeldzame huiszwaluw laat zich weer zien op bioboerderij, Zembla, 30 november 2020.
Tweede Kamer stemt in met motie ‘Aanvalsplan Grutto’ (Von Martels c.s.)
Op 1 december 2020 stemde de Tweede Kamer in met de motie-34 over het ‘Aanvalsplan Grutto’. Een ruime meerderheid van de Tweede Kamer steunt dus het plan, om de achteruitgang van deze weidevogel in Nederland te stoppen. De Kamer eist hiermee dat de minister nog dit jaar laat weten hoe ze het plan gaat uitvoeren. Motie-35, over de vrijstelling van de steenmarter en de vos, werd (met ruime meerderheid) verworpen.
Broedsucces en kuikenoverleving weidevogels sterk onder druk door predatie
Eerder in dit blogboek zagen we natuur- en landschapsbeheerder bij Het Groninger Landschap, Arjan Hendriks, in een videoreportage over het Reitdiepgebiedin Groningen voorbijkomen, waarin hij vertelde dat het met goed beheer, onder de ‘juiste’ omstandigheden, ook een keertje ‘mee kon zitten’ voor de weidevogel, de grutto in het bijzonder. Dat was in het najaar van het ‘muizenjaar-2019’, waarin predatoren in het overnatte voorjaar hun prooien voor het ‘oprapen’ hadden, en weidevogeleieren en -kuikens (daardoor, enigszins) ontzien werden. Zo niet het (desastreuze) jaar 2020.
In opdracht vanCollectief Groningen West en Het Groninger Landschap werden, met (co)financiering van de provincies Groningen, Fryslân en natuurorganisaties, de weidevogelgebieden Koningslaagte, Winsumermeeden en Paddepoel in 2019 en 2020 onderzocht. Een van de uitkomsten van dat onderzoek was, dat predatie, met name door de steenmarter, de belangrijkste oorzaak van het verlies van eieren en kuikens was.
Onderzoek naar broedsucces en kuikenoverleving, Collectief Groningen West, 8 december 2020.
Onderzoek naar predatie door steenmarter en steenmarterbeheer noodzakelijk
De laatste jaren is het aantal steenmarters in de open weidevogelgebieden van Fryslân en Groningen duidelijk toegenomen. Uit onderzoeken in beide provincies is gebleken dat de steenmarter een voorname rol speelt bij de predatie van weidevogels. Ruimtelijke studies aan steenmarters in Nederland zijn schaars en de tot heden uitgevoerde onderzoeken richten zich voornamelijk op steden en stadsranden.
Op dit moment is er geen kennis van het terreingebruik van steenmarters in open weidevogelgebieden. Die kennis is volgens de rapporteurs nodig om beter te begrijpen hoe predatie door de steenmarter verloopt en welke vormen van steenmarterbeheer mogelijk zijn. Ecosensysen Jasja Dekker Dierecologie hebben daarom in opdracht van de provincie Fryslân, Collectief Groningen West en Het Groninger Landschap onderzoek gedaan naar het terreingebruik van steenmarters in weidevogelgebieden. Dit onderzoek is uitgevoerd door middel van telemetrie met GPS-loggers.
Op 8 december – de minister kan er dus nog kennis van nemen – maakte mede-opdrachtgever Collectief Groningen West beide onderzoeksrapporten openbaar, vergezeld gaand van de video waar je zoëven naar hebt kunnen kijken. Beide rapportages kun je hieronder inzien en/of downloaden.
Beeld omslag: Steenmarter ‘Tjitske’ met GPS-logger predeert scholeksternest AL113, onderzoeksgebied Lytse Deelen, Aldeboarn, 25 mei 2020
De teloorgang van de grutto, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een verarmd boerenland
Ik vertrouw erop dat ‘Den Haag’ in al haar wijze besluitvorming ook De Grutto Monitor 2012-2019 van het team Piersma (nog eens) grondig gaat bestuderen. Dit in mei 2020 verschenen overzicht van de demografische parameters op basis van langjarig veldonderzoek in Sudwest Fryslân, maakt deel uit van ‘De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND‘, een blogboek van Kunst en Landschap Noord Nederland, waarin het (nieuwe) onderzoek van de (onlangs opnieuw gelauwerde) Theunis Piersma, vanaf de start – in 2004 – besproken wordt.
DE GRUTTO MONITOR 2012-2019 DE VINGER AAN DE POLS VAN DE GRUTTO-POPULATIE MET EEN ACTUEEL OVERZICHT VAN DE DEMOGRAFISCHE PARAMETERS OP BASIS VAN LANGJARIG VELDONDERZOEK IN SÚDWEST FRYSLÂN Egbert van der Velde, Rosemarie Kentie, Theunis Piersma, Eldar Rakhimberdiev & Jos Hooijmeijer, Rijksuniversiteit Groningen, mei 2020
Eindrapportage
‘Onze weidevogels 2020’
In al dat politieke krakeel is het soms een verademing om ook gewoon te genieten van weidevogels. Een beetje verstrooiing kan geen kwaad. Niet zo maar vertier: een combinatie van mooie beelden én een goed verpakte boodschap. Al meer dan 40 jaar fotografeert en filmt Henry Spruyt met veel plezier in en om de buitendijkse natuurgebieden tussen het Friese Workum, Makkum en de Afsluitdijk. Spruyt is verwoed vogelkijker, en kan het niet laten om zijn hobby, zelfs acht jaar na zijn pensioen, in daden om te zetten. Hij maakte in en over deze gebieden, die onder te verdelen zijn in de Workumerwaard, de Kooiwaard, de Makkumerzuidwaard en de Makkumernoordwaard, een prachtige compilatie van de meer dan 240 verschillende vogelsoorten die hij in de loop der jaren waarnam – veel vanuit een schuilhut, om de vogels in hun natuurlijke omgeving vast te leggen.
Ondanks een binnen dit genre ongebruikelijke voice-over beveel ik onderstaande video van Spruyt van harte bij je aan; hij toont en duidt de actuele weidevogelproblematiek goed en de beelden zijn vaak raak geschoten. Wellicht dat hij Carola Schouten nog dit jaar onder ogen komt.
Onze weidevogels 2020, Henry Spryt, 1 december 2020.
Aantal Friese proefgebieden voor wegvangen steenmarters wordt uitgebreid
Waldnet maakte op 8 december 2020 bekend dat het aantal proefgebieden in Friesland (Soarremoarrepolder, Zwagermieden, Veenhoop, Workumerwaard en Workumer-ommelanden, Fjûrlannen, Ontginning, Janssenstichting en Skrok en Skrins), waar de steenmarter wordt weggevangen (of gedood), wordt uitgebreid van acht naar veertien beheergebieden. In alle gebieden – met uitzondering van de Veenhoop – werden fors minder weidevogelnesten door steenmarters leeggehaald.
Naast het bejagen van de steenmarter, wordt er samen met boeren, natuurbeheerders en vrijwilligers het leefgebied van weidevogels verbeterd door het creëren van robuuste weidevogelkerngebieden met kruidenrijke en vochtige graslanden. Het vernieuwde beleid voor predatiebeheer wordt in mei 2021 aangeboden aan Provinciale Staten in de nota ‘Beheer en Schadebestrijding‘.
Ook Groningen bindt strijd aan met predatie: ‘In (te) kleine gebieden ‘is relatief veel te halen’
,,Weidevogels hebben het zwaar en daarom moeten steenmarters, vossen, kraaien en katten ‘uit het systeem worden gehaald’. Dat is de omschrijving die gedeputeerde Henk Staghouwer gebruikt om aan te geven dat deze dieren waar nodig letterlijk het veld moeten ruimen. Dat kan door ze te vangen en desnoods af te schieten, al wil Staghouwer die laatste optie beslist niet in de mond nemen.” Dat schrijft Johan de Veer op 9 december in het Dagblad van het Noorden.
Volgens Het Groninger Landschap bepaalt vooral de grootte van de weidevogelgebieden de overlast van predatoren, omdat het vaak kleine gebieden behelst waar ‘relatief veel te halen is’. Uitbreiding van de weidevogel(kern)gebieden is volgens de stichting dan ook het devies. De provincie Groningen, Het Groninger Landschap en Collectief Groningen West gaan samen aan de slag om predatiebeheersmaatregelen te treffen.
‘Aanvalsplan Grutto moet neergang van nationale vogel tot staan brengen’
,,Terwijl de grutto zelf nog in Afrika overwintert, maken in Nederland natuurbeschermers zich hard voor zijn toekomst”, schrijft verslaggever Stephan Roest in de Amstelland-editie van Noord Hollands Nieuws op 13 december 2020. Hij trok zijn laarzen aan en ging op reportage naar de polder ‘Ronde Hoep‘, waar hij ‘grutto-ambassadeur’ Camilla Dreef van Vogelbescherming Nederland trof en sprak, met onder meer Mark Kuiper, die als onderzoeker de veehouders in dit gebied bijstaat die weidevogels willen helpen, in deze oude polder tussen Ouderkerk aan de Amstel en Nes aan de Amstel. Klik hieronder voor zijn artikel met daarin een mooi (20 minuten durend) videoverslag. De Natuurlijk Noord Holland-reportage werd in stijl afgesloten met een slok echte Amstellandse koeienmelk.
Camilla Dreef en Stephan Roest, Noord Hollands Nieuws, 13 december 2020. Beeld: screenshot RR)
‘2020: een desastreus broedseizoen voor de grutto’
Op de valreep, 14 december 2020, gaf Vogelbescherming Nederland de minister nog een (extra) reden om het Aanvalsplan Grutto ‘op te pakken’ met het publiceren van het in hun opdracht samengestelde Sovon Vogelonderzoek Nederland-rapport ‘Jonge Grutto’s uitgevlogen in Nederland in 2020‘.
Vanaf 2012 houden weidevogeltellers en -onderzoekers van Sovon, de Rijksuniversiteit Groningen (o.a. team Piersma) en vele vogelwerkgroepen en agrarische natuurverenigingen in hun gebieden bij hoeveel jonge grutto’s vliegvlug worden, dat wil zeggen: het kuikenstadium voorbij zijn. Met deze tellingen en met behulp van grutto’s met kleurringen kan geschat worden hoeveel jonge grutto’s er in heel Nederland in totaal groot worden. Het ‘desastreuze’ jaar 2020 bleek van de negen jaren sinds 2012 het slechtste broedseizoen te zijn.
Nature Today nam het Vogelbescherming Nederland-bericht nog diezelfde dag integraal op haar website op – gelardeerd met een paar prachtige shots van grutto’s van Jankees Schwiebbe, BirdPhoto, Hollandse Hoogte, Piet Munsterman en Saxifraga.
”Aanvalsplan Grutto’ en de initiatiefnota ‘Von Martels’ bieden goede voorstellen om broedsucces te vergroten’
Het ‘Aanvalsplan Grutto‘ en de initiatiefnota ‘Weidse blik op de Weidevogels‘ komen op een goed moment om een extra impuls te geven aan het weidevogelbeleid. Dat schrijft minister Carola Schouten (LNV) in haar Kamerbrief van 15 december 2020. ,,Ten eerste omdat de cijfers daar alle aanleiding toe geven en ten tweede omdat er goede verbindingen te maken zijn met actuele programma’s zoals bijvoorbeeld de regionale veenweideplannen en de Klimaatplannen, die ook van belang zijn voor het behoud van de weidevogels.”
,,Een aanpak om het broedsucces te vergroten zal dan ook gericht moeten zijn op een samenhangende, gebalanceerde mix van activiteiten. Het ‘Aanvalsplan Grutto’ en de initiatiefnota ‘Von Martels’ bieden hiervoor goede voorstellen.”
Carola Schouten, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
De minister vindt dat de initiatiefnota van Von Martels (CDA) in de kern goed aansluit op de analyse en de voorgestelde maatregelen van het Aanvalsplan Grutto. De Rijksoverheid zal wat haar betreft, als systeemverantwoordelijke voor het natuurbeleid, een leidende rol nemen bij de monitoring en evaluatie van de effectiviteit van het weidevogelbeleid. Ze wijst daarbij op de op dit moment in opdracht van het ministerie (LNV) en de provincies uitgevoerde evaluatie van het nieuwe stelsel ANLb, het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb2016). Dit onderzoek zal naar verwachting begin 2021 worden afgerond.
Ze ziet verder verschillende manieren om de uitvoering van het Aanvalsplan te ondersteunen zoals bijvoorbeeld met onderzoek, opbouw van kennis over effectieve maatregelen, pilots en experimenten en waar het speelt aanpassing van belemmerende wet- en regelgeving. Voor wat betreft de ontwikkeling van een ‘robuust verdienmodel’ acht de minister het van cruciaal van belang om ‘de boer te interesseren om een bijdrage te leveren aan het maatschappelijke belang van het op pijl houden van de weidevogelstand.
Een en ander zal zijn beslag moeten krijgen in goede samenhang met alle betrokken partijen, ook uit de markt. Ze wil daarbij onderzoeken hoe de beleidsinstrumenten daarop benut kunnen worden en zijn in te richten, zoals bijvoorbeeld het ANLb en het nieuwe GLB, het (Europese) Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Ondanks de door de Kamer verworpen tweede motie (de motie over het beheer vos en steenmarter, red.), was (ook) Maurits von Martels verheugd over de Kamerbrief van de minister.
,,Positieve reactie van minister @carolaschouten: “Het Aanvalsplan #grutto en de initiatiefnota Weidse blik op de #weidevogels komen op een goed moment om een extra impuls te geven aan het #weidevogelbeleid”. @minlnv@cdavandaag”
‘In Balk kan de koning van het weiland fluiten naar zijn rust’
Op 23 november (2020) heb ik je beloofd, dat ik in een later stadium terug zou komen op de ‘kwestie-Balk‘. Er bestaan voor het sterk op recreatie leunende dorp Balk (al jaren) plannen voor een nieuw te bouwen luxe recreatievillapark, naast het reeds bestaande bungalowpark Markant aan de rand van het Slotermeer, maar ook aan de rand van een door de provincie Fryslân aangewezen weidevogelkansgebied (De Marren) uit het Aanvalsplan Grutto. Tegenstanders van het villapark, deVereniging van Eigenaren Bungalowpark Markant (VVE) en de Vogelwacht Balk, hopen met zo’n 1500 protesthandtekeningen (grotendeels ondertekend door Balkster dorpelingen) de Raad van de gemeente De Fryske Marren op andere gedachten te brengen. Een lastig parket voor Roel de Jong (PvdA), wethouder in deze gemeente.
De ‘kwestie’ werd opgepikt door journalist Karin de Mik, schrijvend voor het landelijke Trouw. Haar artikel ‘In Balk kan de koning van het weiland fluiten naar zijn rust‘, eerdere en nog komende berichten over de ‘villaparkaffaire’ neem ik hieronder op. Wordt vervolgd.
‘Natuurbeleid moet af van de christelijke traditie van heersen over de natuur’
,,Het natuurbeleid bestaat vrijwel volledig uit symptoombestrijding. Dat kan ook niet anders, zolang we de mens als meester over de natuur zien.” Dat zeggen Sander Turnhout en Glenn Lelieveld in een opiniestuk in het Dagblad van het Noorden op Kerstavond. Zij stellen dat een belangrijk grondoorzaak van een falend landbouw- en weidevogelbeleid gezocht moet worden in het feit dat we ‘in onze joods-christelijke traditie gewend zijn om te heersen over ‘de dieren des velds’. Daarom botsen we volgens hen beleidsmatig zo vaak met de natuur waar zich in een gezond systeem nu eenmaal zowel prooidieren als predatoren ontwikkelen. ‘Dat heeft de evolutie ons (namelijk, red.) gebracht’.
,,De ministers en gedeputeerden die we de afgelopen vijftig jaar op landbouw gezien hebben, zijn nagenoeg allemaal van rechts-christelijke komaf waarin zaken als evolutie of natuurlijke processen maar in beperkte mate worden erkend. En de liberalen met wie ze doorgaans regeren zijn het ermee eens of het kan ze gewoon niet zoveel schelen.”
Zuid Holland krijgt ‘Gruttoplas’: recreatiegebied het Kraaiennest omgetoverd tot vogelparadijs
Vlak voor kerst-2020 waren vrijwilligers onder leiding van John Kleijweg in recreatiegebied het Kraaiennest (Zuid Holland, tussen Maasland en De Lier), druk in de weer met voorbereidingen voor een heuse Gruttoplas. Deze grote ‘modderpoel’ moet in de toekomst een paradijs worden voor weidevogels, zoals de grutto. Het realiseren van het ‘dogproof’ vogelwalhalla bleek een flinke klus. Kleijweg hoopt de eerste weidevogels komend jaar rond februari te begroeten in het Kraaiennest.
Hek in gruttoplas beschermt vogels tegen honden, WOS, 22 december 2020.
De werkzaamheden bij de waterplas in het inmiddels tot natuurgebied omgetoverde Kraaiennest zijn zo goed als klaar. De plas is vanaf februari een paradijs voor weidevogels zoals de grutto. Om het waterpeil naar optimaal niveau te brengen, ging op 21 januari 2021 de sluis open.
Sluis bij Kraaiennest open voor weidevogels, WOS, 21 januari 2021.
Het aanpassen van natuurgebied het Kraaiennest tot weidevogelparadijs heeft geholpen. Op 8 maart 2021 – februari zat er dit jaar niet in vanwege een (bijna) ‘koudegolf‘ (van zondag 7 februari tot en met zaterdag 13 februari) – streken de eerste grutto’s neer. John Kleijweg van Vogelwerkgroep Midden-Delfland: ,,Goed om te zien dat de inspanning van alle betrokken partijen wordt beloond.” ,,Ze zijn er! Kom kijken! De eerste grutto’s zijn er.”
Grutto’s neergestreken in Kraaiennest, WOS, 8 maart 2021.
‘De vogel verdwijnt, een stiltewoestijn blijft over’
,,Door de industriële werkwijze van de grootschalige landbouw loopt de weidevogelstand zo hard achteruit dat de door Rachel Carson voorspelde nachtmerrie in Silent Spring daar al deels werkelijkheid is geworden.” Met ‘daar’ bedoelt publicist en vogelaar Jaap Kranenborg het Nederlandse platteland. In een opiniestuk in Het Parool (3 januari 2021) stelt hij dat het Aanvalsplan Grutto voor Carola Schouten wel eens ‘de laatste strohalm’ zou kunnen zijn, ‘en voor veel boeren misschien ook wel’: ‘De vogel verdwijnt, een stiltewoestijn blijft over’.
,,Als de minister haar voortdurend beleden visie op kringlooplandbouw nu opnieuw niet serieus in de praktijk brengt en niet volop inzet op een ‘verdienmodel’ voor boer én weidevogel, is het voorbij met de grutto, de tureluur en al die andere ‘herrieschoppers’ op ons platteland.”
Jaap Kranenborg
Een half jaar eerder, begin juni, stond Kranenborg aan de rand van een plasdrasgebiedje in Ouderkerk aan de Amstel, pal naast de A9. Het zou hem niet verbazen als het een van de rijkste vogelgebieden per vierkante meter in Nederland is, dit Landje van Geijsel, genoemd naar de onvolprezen boer. Hij beschrijft in een opiniestuk (‘Een drama: alwéér een mislukt broedseizoen voor de grutto’) – opnieuw in Het Parool – de in tientallen opgestelde vogelkijkers die, met hem, slechts tachtig grutto’s in het vizier krijgen. Hij probeert zichzelf uit de put te trekken: ‘misschien staan er in juli wel honderden!’, maar zijn conclusie is veelzeggend:
,,Nee, aan de grutto’s ligt het niet. Maar dat wisten we allang. Het ligt aan een bodemgebruik dat ze de ruimte niet gunt.”
Jaap Kranenborg
Ik heb beide opiniestukken van Jaap Kranenborg hieronder voor je opgenomen:
‘We kunnen hier niet maaien; daar lopen we vaker tegenaan de laatste jaren’
Een hittegolf in augustus en bakken regenwater in december: 2020 was het warmste jaar ooit in Europa, zo stelt het Europese weerinstituut Copernicus vast. Dat heeft niet alleen grote gevolgen voor de natuur, maar ook voor de onderhoudswerkzaamheden van Staatsbosbeheer, aldus boswachter Henk-Jan van der Veen, die met grote groene laarzen door het water over de wei van het natuurgebied Blaugerzen bij Akmarijp banjert. Eigenlijk moet er gemaaid worden om de weidevogels volgend voorjaar een mooi onderkomen te kunnen geven, maar door al het water wordt dat nog knap lastig. Kijk, lees of beluister hieronder de reportage van Omrop Fryslân van 8 januari 2021.
2020 was het warmste jaar ooit in Europa, maar Friese natuur staat te springen om vorst Omrop Fryslân, 8 januari 2021
.
‘De ontsnapping van de natuur’: kunnen we wel beschermen wat we niet kennen?
In 2018 verscheen ‘De ontsnapping van de natuur‘: een boek waarin de getalenteerde jonge ecoloog en journalist voor De CorrespondentThomas Oudman en zijn succesvolle leermeester, hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, een hartstochtelijk pleidooi houden voor een werkelijk duurzame omgang met onze aarde. Het staat vol met mooie verhalen die dat onderstrepen. Op de website van Vogelbescherming Nederland, Piersma’s leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen wordt mede gefinancierd door Vogelbescherming, publiceert Piersma (in zeven delen) een blog naar aanleiding van dit boek.
Drijfmest: het gif van de grutto-weide
Op 11 januari 2021 kwam het zesde deel online: ‘Het gif van de grutto-weide‘. In deze blogbijdrage toont Piersma vijf ‘gezichten’ van de ‘killer’ van ons (boeren)weidelandschap: drijfmest, het moderne mengsel van koeienpis en koeienpoep. Het gebruik van drijfmest, volgens hem de verwoestende kracht achter de teloorgang van onze nationale grasmat, is de voornaamste reden waarom alle investeringen aan goedwillende menskracht, en miljoenen euro’s voor deeloplossingen in het weidevogelbeheer, welhaast weggegooid geld zijn. Hij pleit dan ook voor een meer structurelere aanpak en verwijst naar het Aanvalsplan Grutto in de hoop de vrije val van grutto’s te keren.
Wil je meer weten over het (nieuwe) onderzoek van professor Theunis Piersma? Kunst en Landschap volgt het op de voet in:
Eerdere blogbijdragen van Kunst en Landschap – sommige zijn uitgegroeid tot ‘blogboeken’ en worden (bijna) dagelijks geupdate – gerelateerd aan dit onderwerp vind je hieronder:
BoerenNatuur maakt de balans op: hoe deden de weidevogels het in 2020?
De ‘Agrarische Collectieven‘ en hun deelnemers steken elk jaar veel tijd in het weidevogelbeheer om het gebied zo goed mogelijk voor de vogels in te richten. Dat ging afgelopen jaar met wisselend succes, aldus ‘koepelorganisatie’ BoerenNatuur in hun nieuwsbericht van 6 januari 2021. Veel verschillende en elkaar soms beïnvloedende factoren spelen een rol, en niet alle zijn naar de hand te zetten? Of toch wel?
De collectieven Noord-Holland Zuid, Alblasserwaard/Vijfheerenlanden (Zuid-Holland), het Friese Westergo en VALA en Rivierenland en Veluwe uit de provincie Gelderland geven een inkijkje in het weidevogelbeheerjaar-2020:
Gruttokuikens in Hegewierserfjild afgelopen voorjaar zelden vliegvlug
Met financiële steun van de provincie Fryslân liet Natuurmonumenten een onderzoek doen naar de overleving van gruttokuikens in het Hegewiersterfjild. Dat levert mogelijk handvatten op voor de verbetering van het beheer ten behoeve van de kuikenoverleving. De resultaten van het onderzoek zijn nu bekend, zo meldt de Harlinger Courant op 12 januari 2021.
‘Weidevogelbeheer en graslandmanagement gaan prima samen’
„Op het moment dat de vogels nestelen, bepalen wij samen met weidevogelcoördinator Henk Oud waar we het gras in stroken laten staan”, vertelt Jan Geert Hoekstra. Hoekstra runt samen met zijn ouders een melkveebedrijf in Aldtsjerk, Friesland. Zij zijn fanatieke weidevogelbeheerders. In onderstaand artikel van Ronald Boogaard in Veldpost geeft Jan Geert aan wat je met aangepast graslandmanagement voor weidevogels kunt betekenen. Ondanks zijn inspanningen moet (ook) hij constateren dat, door de toename van de predatie, het aantal jongen dat in 2020 daadwerkelijk groot werd gebracht, dramatisch laag was.
Hij zal de term ‘graslandmanagement’ niet zo snel in de mond nemen, Durk Nijdam, melkveehouder en ‘gruttoboer’, met dertig melkkoeien en wat jong- en vleesvee die op een ouderwetse Friese stal staan. Hij zag het afgelopen jaar maar liefst 50 jongen vliegvlug worden op een (klein) deel van zijn 44 hectare boerenland met twee plassen en een vogelkijkhut.
Het geheim van dat succes? De grutto’s hebben de omstandigheden en de tijd gehad om een grote kolonie te vormen in wat je een waar ‘grutto-eldorado’ zou kunnen noemen. Er zijn in Europa waarschijnlijk niet veel plekken waar meer grutto’s en andere weidevogels per hectare voorkomen als hier op het postzegeltje in de Greidhoek aan de eeuwenoude Slachtedyk vlak bij Wommels. Toch wordt het verkocht!
Column Jelle Reumer: ‘Grutto was hier niet zonder de mens’
“De grutto in de Friese weide, de korhoenders op de Sallandse heide, de korenwolf op de Limburgse akkers en tegenwoordig de halsbandparkiet in het Vondelpark, ze waren of zijn hier dankzij de mens”, schrijft Jelle Reumer in zijn column voor radioprogramma Vroege Vogels.
Provincie Friesland lanceert ‘Startnotitie Weidevogels 2021-2030’
Op basis van de eindevaluatie van het voorgaande weidevogelbeleid heeft de provincie Friesland een nieuwe weidevogelaanpak gemaakt, aldus het persbericht van 2 februari 2021. De aanpak is neergeschreven in de Startnotitie Weidevogels 2021-2030.
Telde Fryslân in 1990 nog circa 30.000 broedparen van de grutto, anno 2020 zijn dat er slechts 6700. Genoemde achteruitgang laat zich verklaren door verschillende omgevingsfactoren, waaronder de verstedelijking, de ruilverkaveling, de intensivering van de landbouw, verlaagde waterpeilen, het gebrek aan natte, bloemrijke en voedselrijke weilanden, het gebruik van bestrijdingsmiddelen, het verlies aan geschikte open gebieden en de toegenomen predatiedruk. De evaluatie kwam tot stand in samenwerking me stakeholders verenigd in het Olterterpoverleg.
Provinciale Staten (PS) kunnen op 21 april (2021) uit drie ambitieniveaus kiezen. Het College stelt voor om voor ambitieniveau-2 te gaan. Hierbij gaat het om het ombuigen van de neerwaartse trend naar een groei van 10.000 broedparen van de grutto in 2030. Dit is in lijn met het huidige beleid, maar aangevuld met aanbevelingen uit de evaluatie, de petitie Fryslân Greidefûgellân en het Aanvalsplan Grutto. Gedeputeerde Douwe Hoogland hoopt op 10 miljoen euro per jaar van het Rijk en een extra provinciale bijdrage van 5 miljoen.
Eerste reacties op nieuw Frysk weidevogelbeleid in de media
Als Provinciale Staten Hooglands voorzet in april inkoppen, hoort er in november een uitgewerkte Weidevogelnota te liggen waarin de beoogde kerngebieden met naam en toenaam worden genoemd, zegt Cor de Boer in de Leeuwarder Courant van 3 februari 2021. Los daarvan – verschillende Friese gebieden staan te popelen om mee te doen met het Aanvalsplan – alles staat en valt met de facilitaire en financiële ruimte die geboden wordt.
,,We ha wol konkrete opsjes op it each, mar we wolle dit al soarchfâldich dwaan.’’
Douwe Hoogland, Gedeputeerde
De Minister heeft inmiddels laten doorschemeren de vogelplannen ook te willen koppelen aan opgaven voor natuur, stikstof, landbouwtransitie, klimaat en veenweideplannen. Daardoor komen verschillende (andere) geldstromen in beeld. En als we het toch ook over geld hebben, komt natuurlijk ook de zoektocht naar nieuwe verdienmodellen in beeld. Daar zijn plannen voor aangereikt, maar daar is zeker nog niet het laatste woord over gezegd. De discussie kan losbarsten.
Op 21e april 2021 blijkt dat een meerderheid van de Friese Provinciale Staten (PS) de weidevogelstand wil opkrikken naar 10.000 gruttobroedparen in 2030. Ambitieniveau-2 dus. Hiermee zetten de partijen in op continuering van het huidige weidevogelbeleid. Dat betekent overigens niet dat alle neuzen dezelfde kant op wijzen voor de te volgen strategie om dat doel te bereiken.
Provincie Fryslân maakt regelgeving voor ‘vogeltjesland’
De Provincie Fryslân heeft regelgeving voor weidevogelsbeheer voor boeren in weidevogel- en akkervogelkerngebieden in voorbereiding. Volgens de provincie zijn regels nodig omdat tegenover de zorgplicht ook een vergoeding staat. Een en ander wordt vastgelegd in de nieuwe omgevingsverordening. Daar is niet iedereen blij mee, sommigen waarschuwen zelfs voor een averechtse werking.
LTO in algemene zin positief over initiatiefnota Von Martels en Aanvalsplan Grutto
In algemene zin is LTO Nederland positief over initiatiefnota Weidse blik op de weidevogels en het Aanvalsplan Grutto, maar zij benadrukt in een reactie kort voor de behandeling in de Kamercommissie dat de implementatie een zeer zorgvuldige aanpak vereist en onderstreept het belang van vrijwilligheid.
,,De grutto kan niet zonder de boer, draagvlak en een verdienmodel bepalen dan ook of het plan kan slagen.”
Hartstochtelijk weidevogelbeschermer en boer Sjoerd Miedema uit het Friese Haskerdiken, roept op de dag dat Kamerleden overleggen over de initiatiefnota Von Martels en het Aanvalsplan Grutto, met paard en wagen en geflankeerd door een voor veel Noordelingen zeer bekende uit de kluiten gewassen grutto, de Kamer op de weidevogels te redden voor het te laat is. Aanvankelijk wil Miedema samen met een groot aantal weidevogelliefhebbers naar Den Haag vertrekken, maar het slechte weer maakt dat onmogelijk. Met zijn bijzondere protest ondersteunt Miedema het Aanvalsplan Grutto.
,,Het is code rood voor de grutto! Help de boer de grutto helpen, want niemand kan zonder biodiversiteit!”
Weidevogels Tweede Kamer der Staten Generaal, Live debat, Agenda en verslag, 11 februari 2021
.
Code rood voor de grutto!, Friese Milieu Federatie, 10 februari 2021.
Brede steun voor uitvoering ‘Aanvalsplan Grutto’; structurele financiering is nodig
Beeld: schorsingsmoment Kamercommissie LNV, livestream Thorbeckezaal, 11 februari 2021.
Beeld: screenprint, Carola Schouten (K&L)
Op 11 februari 2021 staat de initiatiefnota ‘Weidse blik op de weidevogels‘ van Maurits Von Martels (CDA) over een aanpak van het beheer van weidevogels geagendeerd voor een overleg in de Kamercommissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Demissionair minister Carola Schouten (LNV) kwam daarvoor naar de Kamer om vragen te beantwoorden. Ook die over het Aanvalsplan Grutto.
Scheidend Kamerlid Maurits von Martels kreeg ‘van links tot rechts’ lof voor zijn initiatiefnota tijdens het commissie-overleg. „Von Martels gaat met een knal de Tweede Kamer uit”, waren de eerste woorden van SP-Kamerlid Frank Futselaar. Je kunt het hele – bijna twee uur durende – debat hieronder bekijken. Voor fragmenten van de afzonderlijke sprekers verwijs ik je naar de ‘Debat Gemist‘-pagina van de Tweede Kamer.
Kamercommissie LNV – Initiatiefnota Von Martels/Aanvalsplan Grutto, Kunst en Landschap, 12 februari 2021.
De grutto zorgde voor een feestelijk slotakkoord op de laatste vergaderdag van deze kabinetsperiode, schrijft politiek- en economie-journalist Saskia Westhreenen in haar wekelijkse ‘Kijk op politiek Den Haag’ voor de Leeuwarder Courant. Aanleiding was de eensgezindheid onder politici tijdens het Kamercommissie-overleg over de initiatiefnota van Von Martels.
Net als voor de nota, die als doel heeft vooral meer boeren (financieel) in staat te stellen aan weidevogelbeheer te doen, was er in de commissie veel enthousiasme voor het Aanvalsplan Grutto: de vier regeringspartijen (CDA, VVD, D66 en ChristenUnie) plus SP, PvdA en GroenLinks stemden voor de (vierde) motie, die ik hieronder integraal voor je opgenomen heb. Het (demissionaire) Kabinet kan aan de slag. Over zes weken weten we hoe aan het Aanvalsplan uitvoering kan worden gegeven en welke financieringsmethodiek daaraan ten grondslag ligt.
Volgens ‘Code Rood!’-boer Sjoerd Miedema uit Haskerdijken, die het Kameroverleg digitaal volgde, moet er snel geld uitgetrokken worden voor het weidevogelbeheer. Iedereen mag dan positief zijn over de nota, maar er is wel geld nodig om het uit te voeren. ,,Ze zeggen dan in Nederland ‘boter bij de vis’, maar ik zeg ‘geld bij de grutto’. Er moet geld op tafel komen, dat is waar het nu om gaat.” Luister hieronder naar een interview met Miedema op Omrop Fryslân:
14 februari 2021: de eerste grutto’s zijn weer in het land(je van Geijsel)
Twee maanden geleden ging Stephan Roest, verslaggever voor NH Nieuws, op reportage naar de polder ‘Ronde Hoep‘, waar hij ‘grutto-ambassadeur’ Camilla Dreef trof. Ditmaal bezoekt hij dé vogelhotspot van Nederland: het ‘Landje van Geijsel‘ bij Ouderkerk aan de Amstel vlakbij de A9 en de Ouderkerkerplas. Hij ontmoet er veehouder Jan Geijsel. Jan komt vaak even kijken als hij langsgaat bij zijn koeien die een eindje verderop op stal staan. Zijn naam is verbonden met dit landje, dat sinds een jaar in eigendom is bij Landschap Noord-Holland. Roest maakt opnieuw een prachtige 20 minuten durende reportage voor zijn programma ‘Natuurlijk Noord-Holland‘ en ziet na dagen koukleumen en wachten de eerste grutto’s bijtanken en rusten bij een prettig voorjaarszonnetje. Het broedseizoen kan beginnen. Hop on in.
Screenshot ‘Natuurlijk Noord-Holland’-uitzending NH Nieuws met veehouder Jan Geijsel bij dé vogelhotspot van Nederland: ‘Landje van Geijsel’, 14 februari 2021. Beeld: K&L.
Jaarlijkse Friese ‘Weidevogelkennisdag’ wordt door Coronavirus in 2021 een online ‘Weidevogelkennisavond’
Op 18 februari 2021 vind de jaarlijkse weidevogelkennisdag (om inmiddels bekende redenen) ’s avonds online plaats. Was Pieter Winsemius vorig jaar nog plenaire afsluiter van de dag met ‘eerste aanvalsplannen’, dit jaar treedt oud-Burgemeester van Leeuwarden en medelobbyist voor de weidevogel in het Haagse, Ferd Crone, op als een van de gastsprekers tijdens de weidevogelbijeenkomst. Het huidig Eerste Kamerlid (PvdA) Crone heeft nog steeds sterke banden met Friesland, heeft er zelfs een huisje waar hij tijdens vakanties en in vrije weekenden graag vertoeft. Ook hij ziet dat de biodiversiteit in het Friese landschap sterk onder druk staat. Hij praat je bij over de huidige stand van zaken met betrekking tot het Aanvalsplan Grutto en ziet goede kansen om er alvast in 2021 mee van start te kunnen gaan.
Screenshot: Ferd Crone licht stand van zaken Aanvalsplan Grutto toe tijdens Weidevogelkennisavond, 18 februari 2021. Beeld: @K&L.
Of het een record is, weet hij niet, Durk Durksz, adviseur ‘Kansrijk gebied veenweide Idzegea‘ en moderator van de vijftiende kennisdag, die tijdens de eerste online Weidevogelkennis-avond zo’n 400 kijkers begroet. Hij stelt een vijftal sprekers aan je voor: Rendert Algra, de hierboven genoemde Ferd Crone, Eddy Wijmenga, Marten de Jong en Jan Roodhart, die allen gedurende ongeveer een kwartiertje hun weidevogelactiviteiten presenteren. Er is naast het Aanvalsplan Grutto aandacht voor weidevogelbeheer in Eemland, weidevogelboeren en ook voor trekvogels die overwinteren in de Sahel.
Kijkers konden voor aanvang van het evenement ‘intekenen’ op deelsessies, jij kunt ze nu via Kunst en Landschap alle vijf terugkijken. Geen enkele gastspreker steekt onder stoelen of banken deel te willen nemen aan het Aanvalsplan Grutto – sterker: ze staan in de startblokken om er ermee aan de slag te gaan. De organisatie is in handen van: Dairy Campus, agrarische collectieven, BFVW, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de provincie Fryslân. Klik op onderstaande illustratie om het hele Weidevogelkennisprogramma mee te maken.
Openingsbeeld Weidevogelkennisavond met Durk Durksz, 18 februari 2021. Beeld: @K&L.
‘Eerste aaneengesloten Friese weidevogelgebieden in de maak’
Erik Colenbrander, journalist voor Veldpost, en een van de 400 deelnemers aan het weidevogelkennisevenement, meldt zich aan voor de deelsessie van Ferd Crone. Hij gaat in ‘Onze Weidevogels‘, een initiatief van JEEN communicatie en Agrio uitgeverij dat zichzelf ten doel stelt boeren te inspireren en informeren over weidevogelbescherming, in op de slagingskansen van het Aanvalsplan wanneer in Friesland (al dit jaar) enkele grotere aaneengesloten pilot-weidevogelgebieden van 1000 hectare worden gevormd: dat lukt volgens hem alleen ‘als boeren contractuele zekerheid krijgen voor de lange termijn en de waardedaling van de grond wordt gecompenseerd’.
Journalist en tekstschrijver Ida Hylkema, onder andere schrijvend voor Nieuwe Oogst, maakt een mooie beknopte samenvatting van de Weidevogelkennisavond, waarbij met name het financieringsvraagstuk centraal staat. Leuk, dat ze het bedrijf van weidevogelboer Murk Nijdam, de ‘parel’ van Wommels, uit de presentatie van Rendert Algra van het Agrarisch Natuurfonds Fryslân, licht.
Kunst en Landschap komt in het voorjaar van 2022 met een special over (het project) Murk Nijdam. Er zijn inmiddels vier nieuwe vogelkijkhutten gebouwd voor bezoekers, waarvan twee speciaal voor vogelfotografen. Aan een heus bezoekerscentrum wordt momenteel de laatste hand gelegd. Murk en zijn vrijwilligers ontvangen graag bezoekers, om hen vanuit een van de vogelkijkhutten het gruttoverhaal te vertellen en de vogels te laten zien. Vanwege Covid-19 is dat dit voorjaar nog niet mogelijk – de officiële opening is om dezelfde reden uitgesteld naar volgend voorjaar.
Een klein voorproefje krijg je wel: als je op ‘Murk Nijdam: grutto’s als erfgenamen‘ klikt, beland je in een artikel van Hans Peeters, oud-hoofdredacteur van het tijdschrift Vogels. Peeters schreef het op 18 mei 2021 voor Vogelbescherming Nederland.
‘Noardlike Fryske Wâlden breidt plasdrasgebieden voor vogels uit’
Bij de Vereniging Noardlike Fryske Wâlden (NFW) is men, samen met lokale vogelwachten, met de opgedane ervaringen van voorgaande jaren en natuurlijk geïnspireerd door het Aanvalsplan Grutto, dit jaar extra in de slag om het de weidevogels (nog meer) naar de zin te maken. Er worden pogingen in het werk gesteld om de plasdrasterreinen optimaal te combineren met verschillende stukken omliggend grasland waardoor kuikens zich beter kunnen redden. Onlangs ontving de vereniging extra budget van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) voor het (her)inrichten van twaalf plasdrassen, bovenop de ‘bestaande’ – ongeveer veertig gebieden. Daarnaast werd het geld besteed aan de aanschaf van veertien nieuwe pompen, waarmee het land onder water kan worden gezet.
Omrop Fryslân ging op donderdag 25 februari op bezoek bij beheerder Leo Broersma aan de Kolkensloane in Driesum (Driezum), die er, samen met veehouder (en buurman) Bart-Jan Tuyl en Johannes Wiegersma, beheerregisseur bij de Vereniging Noardlike Fryske Wâlden, alles aan doet om de weidevogels te helpen om aan voer te komen en beschutting te geven zodat de kuikens goed kunnen groeien. Uiteraard stond ook voorzitter Albert van der Ploeg, de filmploeg te woord.
,,Het gaat om de combinatie. Niet alleen plas en drassen, maar rondom het halfnatte gebied moet ook ruimte komen voor jonge vogels, rustgebieden. Ze moeten worden omringd door rustgebieden.”
Albert van der Ploeg, voorzitter De Noardlike Fryske Wâlden
‘Noardlike Fryske Wâlden breidt plasdrasgebieden voor vogels uit’, Omrop Fryslân, 25 februari 2021.
‘Hopen op een beter seizoen voor de grutto’
Ook journalist voor het Friesch Dagblad, Theo Klein, ging op bezoek bij ‘De Terp‘, het plas-drasgebied vlak naast het huis van Leo Broersma. Het twee hectare metend natte perceel is omgeven door zo’n tien hectare kruidenrijk grasland waar alleen droge mest op komt – ,,zeker geen kunstmest”. Zelf heeft Broersma geen vee, maar een loonbedrijf. Hij beheert het land samen met Bart-Jan Tuyl. ,,Hy meant en bedonget de fjilden.” Met de komst van twaalf nieuwe plas-drasgebieden telt het werkgebied van de NFW er nu zo’n 55. ,,En no mar hoopje dat it dit jier net sa’n ferskriklik greidefûgeljier wurdt as 2020.”
21 februari 2021: vier grutto’s gespot in weidevogelgebied ‘Paddepoel’ van Het Groninger Landschap
Waar verslaggever voor NH Nieuws, Stephan Roest, vorige week opgetogen zijn eerste grutto’s zag foerageren en rusten in het Landje van Geijsel, kon landschapsbeheerder van Het Groninger Landschap, Arjan Hendriks, zijn lol niet op toen hij hoorde dat Marco Glastra, directeur van de stichting, op 21 februari 2021 vier grutto’s spotte in de plasdras van weidevogelgebied Paddepoel, even ten noorden van de stad Groningen.
Welk landschap hebben ze nodig? Hoe beschermen ze hun kuikens en wat eten ze eigenlijk?
Drie maanden later – vlak voor Pinksteren – loopt natuurbeheerder Arjan Hendriks, samen met live-vlogger Anna, vergezeld van een geluidsman, de Koningslaagte in – het weidevogelgebied vlak bij het bezoekerscentrum van het Groninger Landschap. Hij vertelt vol enthousiasme over de weidevogels, zoals de grutto, kievit, scholekster en kuifeend. Ja, die laatste rekent hij als ‘watervogel’ ook tot de weidevogels. Welk landschap hebben deze vogels nodig? Hoe beschermen ze hun kuikens en wat eten ze eigenlijk?
Live, mei 2021, Weidevogels, Groninger Landschap, 19 mei 2021.
Eerste Friese grutto gespot bij Skrok
Een dag eerder was het raak in Friesland: vogelaar Jan Kramer spot de eerste (geringde) Friese grutto op zaterdag 20 februari 2021 in Skrok bij Wommels – ‘Grutto Aent Lieuwes‘. Wil je weten of Aent Lieuwes een goede reis heeft gehad? Omrop Fryslân ging met Kramer op pad om hem te zoeken.
Het is de op een na vroegste melding ooit. Die eer viel vorig jaar ‘Grutto Burdalo‘ ten deel – die was op 13 februari 2020 al present in de buurt van Gouda. Gruttomannetje ‘Amalia‘ – what’s in a name – de bekendste zendergrutto van het project-Piersma/Hooijmeijer, verdween dat jaar overigens ‘van de kaart’, omdat hij zijn zender verspeelde ergens in Senegal.
Amalia zelf maakte het toen overigens prima. Vogeltellers Age Hulder en Wim Tijsen zagen hem destijds foerageren in Extremadura, Spanje. Zonder zender is Amalia te herkennen aan de kleurringen aan zijn poten: aan de linkerpoot van boven naar onder een gele ring, een lime-kleurige vlag en een rode ring en rechts een gele en lime-kleurige ring. Voor kenners: L3YRYL. In Friesland werd hij ondanks gericht speurwerk niet gesignaleerd. Ook dit jaar is van Amalia nog niets vernomen – daarmee lijkt de bekendste van alle Friese grutto’s definitief van de radar te zijn verdwenen.
,,De kâns dat er noch libbet, wurdt stadichoan wol hiel lyts.”
Ik publiceer hieronder de printversie van het (premium)artikel van Cor de Boer integraal opdat ook niet-abonnees van de Leeuwarder Courant kennis kunnen nemen van de berichtgeving omtrent het mogelijke verlies van deze iconische vogel – ook als eerbetoon aan hem die sprak namens alle grutto’s. Uiteraard dop ik zondagmiddag 7 maart vanaf 15:00 uur een (verantwoord) eitje mee tijdens de online-ceremonie ter ere van Amalia, die dit jaar samenvalt met het traditionele inluiden van het broedseizoen door Kening. Vanuit Easterlittens heet Marcia de Graaff je van harte welkom. De ceremonie wordt afgesloten met een (kort) optreden van Syb van der Ploeg en Wiebe Kaspers met een prachtig lied over de Kening fan ‘e Greide.
Welkom Kening!, CineMakkers, 7 maart 2021.
Global Flyway Network
Vind je het leuk om de grutto’s LIVE te volgen? Klik dan HIER. Je komt dan op de website van het Global Flyway Network, de internationale duiding van het Team Piersma.
Provincie Fryslân krijgt LIFE-subsidie voor versterken weidevogelgebieden en biodiversiteit
De Friese gedeputeerde Douwe Hoogland stormt op 9 maart 2021 opgetogen de studio van Omrop Fryslân binnen. Hij kan niet wachten om de luisteraars op de hoogte te stellen van wel zeer heuglijk nieuws: de provincie Fryslân krijgt een LIFE-subsidie, een Europees subsidieprogramma gericht op milieu- en klimaatprojecten, voor het versterken van weidevogelgebieden en biodiversiteit. Deze subsidies hebben als doel om Natura 2000-gebieden te versterken en de weidevogels meer kansen te geven.
Fryslân zal dat doen in samenwerking met de provincie Zuid-Holland en het bondsland Niedersaksen in Duitsland. Het is Hoogland gelukt om met een (eigen) provinciale bijdrage van zo’n 2 miljoen, met elkaar 5,6 miljoen euro uit Europa los te krijgen. Integratiekansen met het (nationale) Aanvalsplan Grutto zijn legio.
‘Gaat de Nationale Vogel dit voorjaar iets merken van het Aanvalsplan Grutto?’
Terwijl de grutto’s ons land binnendruppelen en zich opmaken voor hun broedseizoen vraagt FMF, de Friese Milieufederatie – een van de samenstellers van het Aanvalsplan Grutto – zich af, of onze Nationale Vogel dit voorjaar al wat gaat merken van het plan. Ze hoopt nog voor de Tweede Kamerverkiezingen op een reactie van de minister.
‘Kamp Winsemius wacht vol ongeduld op groen licht voor gruttoplan’
Over zes weken (‘harde’ deadline, red.) weten we hoe aan het Aanvalsplan uitvoering kan worden gegeven en welke financieringsmethodiek daaraan ten grondslag ligt, schreef ik naar aanleiding van de Tweede Kamer-commissievergadering van 11 februari (2021), waarin de minister zich uitliet over de termijn van (kunnen) handelen. Precies vier weken na dato roert ‘Friesland’ zich: volgens FMF-directeur Hans van der Werf hebben zich al verschillende groepen boeren uit weidevogelkernen gemeld met belangstelling om in te stappen. Die zitten eerst in de wachtkamer:
,,Der moat earst al dúdlikens wêze oer it jild.’’
Hans van der Werf
Ook Pieter Winsemius begint ongeduldig te worden:
,,Er zijn signalen dat er even niet zo veel voortgang is, terwijl we het grote draagvlak nu juist graag verzilveren.’’
Pieter Winsemius
Die woorden tekent Cor de Boer op in een premium-artikel voor de Leeuwarder Courant in: ‘Kamp Winsemius wacht vol ongeduld op groen licht voor gruttoplan‘. Om ook niet abonnees van het Friese dagblad in staat te stellen daar kennis van te nemen, nam FMF dit bericht integraal op op haar website. Beide berichten tref je hieronder aan.
Boeren protesteren tegen extra zorgplicht voor weidevogels in Friesland
Terwijl de initiatiefnemers van het Aanvalsplan Grutto wat druk op de ‘Haagse’ ketel zetten, protesteren boeren in Leeuwarden tegen de plannen van de provincie Friesland om de zorgplicht voor weide- en akkervogels te intensiveren. Het initiatief kwam van de organisaties Agractie, Nederlandse Melkveehouders Vakbond, Dutch Dairymen Board en Farmers Defence Force. LTO Noord ondersteunt het initiatief.
In een ‘uitzonderlijk persoonlijk gesprek’ met gedeputeerden Klaas Fokkinga (FNP) en Douwe Hoogland (PvdA) maakten de boerenorganisaties op 10 maart 2021 hun ongenoegen kenbaar over een weidevogelpassage in de ‘ontwerp Omgevingsverordening Fryslân 2022‘. Het voornemen is om boeren niet zomaar toegang meer te geven tot hun (eigen) land. – ze moeten het eerst laten controleren op vogelnesten. De boeren reden langs het provinciehuis, gooiden paaseitjes in een nest en lieten brieven achter voor gedeputeerde Douwe Hoogland.
Boerenprotest in Leeuwarden, Friesch Dagblad, 10 maart 2021.
Landbouworganisaties: ‘Plannen gaan te ver; ze moeten worden ingetrokken’
Het provinciebestuur in Friesland wil via de nieuwe omgevingsverordening de regels rond weidevogelbeheer aanscherpen. Boeren met percelen in weidevogel- en akkervogel-kansgebieden moeten voorafgaand aan werkzaamheden op het land het perceel laten controleren op de aanwezigheid van broedende weidevogels of kuikens. Ook willen Gedeputeerde Staten een verbod op nachtelijk werk op het land in de hele provincie.
De landbouworganisaties vinden de plannen te ver gaan en eisen dat ze worden ingetrokken. Het concept voor de nieuwe omgevingsverordening ligt (van 1 maart 2021 tot 12 april 2021) ter inzage. Op woensdag 17 maart vindt er een debat in de Provinciale Staten over plaats. Provinciale Staten van Friesland nemen er in het najaar een definitief besluit over.
‘Weidevogel wordt de dupe van voorgestelde harde regels van de provincie Fryslân’
Het voornemen van de provincie om de zorgplicht voor weidevogels aan te scherpen in de omgevingsverordening en actief te gaan controleren, levert talloze boze reacties op bij boeren. En niet alleen zij zien het absoluut niet zitten: ook de Bond van Friese Vogelwachten (BFVW) wordt er bepaald niet enthousiast van. Dat zeggen fractievoorzitter van de ChristenUnie Fryslân, Wiebo de Vries, en Attje Meekma, Statenlid voor CDA Fryslân, in een opiniestuk een dag voor aanvang van de protestacties in het Friesch Dagblad.
,,Het is een onuitvoerbaar en dom plan. Dat heb ik telefonisch ook nog eens aan Hoogland doorgegeven. Ik heb hem meerdere keren gewaarschuwd. Het plan moet eerst van tafel.”
Wieger van der Meulen: ,,intensief boeren gaat prima samen met weidevogelbeheer”
De provincie kan weidevogelregels bedenken tot ze een ons weegt, tekent Theo Klein op uit de mond van (gangbare) melkveehouder Wieger van der Meulen uit Suwâld voor het Friesch Dagblad. Van der Meulen doet – hij is ook ‘nazorger’ – zijn uiterste best de weidevogels te behouden, maar als de predatie niet wordt aangepakt betekent dat volgens hem het einde van de grutto en de kievit in Nederland.
‘Steeds meer boeren maken land nat voor weidevogels’
Plasdras gebieden voor de weidevogels van de boeren van Collectief Groningen West – juni 2021, Collectief Groningen West, 7 juli 2021.
Uit de provincie Groningen komt op 10 maart een positiever geluid: Henk van der Noord, veldcoördinator van het Collectief Groningen West, constateert op de webpagina van het weidevogelcollectief dat steeds meer boeren in de provincie Groningen plas-drassen aanleggen, in combinatie met het later maaien van percelen:
,,In 2016 hadden 218 boeren (al dan niet gezamenlijk) 57 plasdrasgebieden. Nu zijn dat 243 boeren met 128 natte gebieden. Een stijgende lijn dus en dat is goed nieuws voor de weidevogels.”
Henk van der Noord, veldcoördinator Collectief Groningen West
Zo ook de melkveehouders Matthijs en Nienke Veenland uit Onderdendam, ze hebben drie plasdras-stukken op hun land.
,,Weidevogels horen bij ons boerenland. Wij doen er alles aan om ons land aantrekkelijk voor ze te maken en een goed gastheer voor ze te zijn.”
Matthijs en Nienke Veenland
That’s the spirit. Natuurlijk gunt Kunst en Landschap je een kijkje in hun keuken: in 2021 hebben zelfs twee paar steltkluten gebroed in twee plasdras-gebieden!
Compilatie van plasdrasgebieden in de Winsumermeeden en Onderdendam (februari 2021), Collectief Groningen West, 10 maart 2021.
Totaalaanpak ‘Drentse Boerenlandvogels 2021-2025’
De provincie Drenthe is geen ‘participant’ in het Aanvalsplan Grutto, wel ziet zij de noodzaak bedreigde akker- en weidevogels beter te beschermen. Gedeputeerde Henk Jumelet heeft samen met zijn ambtenaren de afgelopen jaren met veel pijn en moeite boeren, natuurbeschermers, vogelliefhebbers en jagers bij elkaar gekregen in het zogeheten Erm-beraad.
Als één van de maatregelen van het uitvoeringsplan ‘Drentse Boerenlandvogels 2021-2025‘ maakt Jumelet op 16 maart 2021 bekend dat Landschapsbeheer Drenthe 130.000 euro subsidie krijgt om samen met boeren en vrijwilligers te kunnen gaan werken aan onder andere het uitstellen van maaien, het plaatsen van nestbeschermers en het aanbrengen van roofdierwerende rasters in gebieden waar soorten als grutto, tureluur, kievit en de wulp broeden.
‘Wetterskip Fryslân: geen lager tarief voor ‘gruttoboer”
Wetterskip Fryslân voelt zich niet geroepen om boeren die alles uit de kast willen halen voor weidevogels via het Aanvalsplan Grutto te ‘belonen’ met lagere lasten, schrijft Cor de Boer voor de Leeuwarder Courant op 19 maart 2021.
Dat is wel even een dingetje, want lagere waterschapslasten – volgens een voorbeeld-berekening uit het Aanvalsplan levert dat een gemiddeld boerenbedrijf dat ‘instapt’ een jaarlijkse besparing van zo’n zesduizend euro op – vormen een van de pijlers onder het (welslagen van het) Aanvalsplan. Toch ziet Hans van de Werf van de Friese Milieufederatie, één van de samenstellers van het plan, hiervoor wel oplossingen.
‘Het schiet niet op met het Aanvalsplan Grutto’; Vogelbescherming Nederland start petitie
Ondanks een breed draagvlak in de politiek voor het in november 2020 gelanceerde Aanvalsplan Grutto, blijft actie van de rijksoverheid echter uit. Dat stelt Vogelbescherming Nederland, die op 9 april 2021 nadrukkelijk een oproep doet aan de nieuwe regering: neem het Aanvalsplan Grutto op in het regeerakkoord en red de weidevogels!
De oproep wordt mede gesteund door: Landschappen Nederland, de Natuur- en Mileufederaties, Natuurmonumenten, Natuur & Milieu, Staatsbosbeheer, Wereld Natuurfonds en Kening. Om de weidevogels te redden zijn de organisaties een petitie gestart: het kabinet moet volgens hen stevige maatregelen nemen, voor het te laat is!
Pieter Winsemius: ‘Steun Aanvalsplan, de grutto heeft haast’
Op woensdag 18 november biedt Pieter Winsemius (voormalig-minister van VROM, VVD) het ‘Aanvalsplan Grutto’ aan minister van Landbouw Carola Schouten aan. Na drie jaar hard werken – trekken en duwen – ligt het Aanvalsplan dus klaar voor implementatie. Maar we kunnen pas echt van start als het geld wordt vrijgemaakt, zegt Pieter Winsemius. Met 40 miljoen per jaar kan de teloorgang van de grutto een halt toe worden geroepen! ,,Kom op! Teken de petitie!“
“Maar we kunnen pas echt van start als het geld wordt vrijgemaakt. Ik hoop daarom dat veel mensen de petitie van Vogelbescherming Nederland ondertekenen en dat dat het laatste duwtje in de rug is. De grutto heeft haast. Ieder jaar holt hun aantal verder achteruit. Dus kom op! Waar wachten we nog op? Laten we met z’n allen onze nationale vogel redden.”
Pieter Winsemius (voormalig-minister van VROM, VVD)
Bij deze roept ook Kunst en Landschap je op deze petitie te ondertekenen; meer dan 77.000 weide(vogel)liefhebbers gingen je voor. Klik op ‘Red de Grutto’s‘ hieronder en steun het Aanvalsplan Grutto!
‘Meer dan 80.000 mensen ondertekenen het reddingsplan voor de grutto’
Al meer dan 80.000 mensen hebben de afgelopen maand de petitie van de Friese Milieufederatie getekend om de grutto te redden, zo meldt Omrop Fryslân op 10 mei 2021.
Aanbieding petitie Grutto Aanvalsplan aan Vaste Kamercommissie LNV
Daar kwamen in de laatste weken voor aanbieding van de petitie nog zo’n zes duizend steunbetuigingen bij: gesteund door ruim 86 duizend ondertekenaars doen de initiatief-nemers op 16 juni 2021 een ultieme poging om de regering te bewegen het plan in zijn geheel uit te voeren en er voldoende financiële middelen voor vrij te maken. ,,Herstel van de weidevogels moet een prioriteit zijn, anders verdwijnt het Hollandse weidevogellandschap voor de volgende generatie mensen en voor de vogels.”
Kijk mee naar de ludieke en online aanbieding van de ‘petitie Aanvalsplan Grutto‘ aan de Vaste Kamercommissie LNV, waarbij Mette Vreeken, adviseur public affairs bij Vogelbescherming Nederland, het woord geeft aan Sjoerd Miedema, de weidevogelboer uit het Friese Haskerdiken die eerder met paard en wagen kwam ‘opdraven’ om de Kamerleden toe te spreken. Of blijft hij liever tien minuten stil om te genieten van datgene waarvoor hij zich al jaren inspant?
Aanbieding petitie Grutto Aanvalsplan aan Vaste Kamercommissie LNV, Friese Milieu Federatie, 16 juni 2021.
,,Binnen nu en vijf jaar hebben we geen grutto meer in Flevoland”
Volgens Jan Nagel van Landschapsbeheer Flevoland heeft de grutto ‘niks meer te zoeken’ in Flevoland en zal de vogel binnen nu en vijf jaar uit het Flevolandse landschap verdwijnen. Bij Omroep Flevoland legt Nagel uit hoe hij tot die conclusie komt: het probleem is volgens Nagel het huidige landbouwsysteem.
,,Ik kan daar de boer niet de schuld van geven, maar het systeem wel. Ieder jaar of één keer per twee jaar wordt het gras opnieuw ingezaaid. Dan heb je gras zonder kruiden. Daarin is de kans heel klein dat gruttokuikens volwassen worden.”
Jan Nagel (Landschapsbeheer Flevoland)
‘De grutto in Flevoland sterft in de komende 5 jaar uit’, Omroep Flevoland, 13 april 2021.
Provincie Fryslân doodt in voorjaar 2021 120 steenmarters
Sinds het voorjaar van 2018 voert de provincie Fryslân proeven uit met het wegvangen en doden van steenmarters in weidevogelgebieden. Daarnaast wordt er samen met boeren, natuurbeheerders en vrijwilligers ingezet op het verbeteren van het leefgebied van de weidevogels. Vorig jaar werden 90 steenmarters gedood, dit (voor)jaar – het aantal proefgebieden met ontheffing is uitgebreid van 8 naar 14 – staat de teller (al) op 120. We verwachten dat we dit jaar uitkomen op zo’n 180 stuks, zegt gedeputeerde Klaas Fokkinga tegen de verslaggever van Omrop Fryslân.
Dat het niet goed gaat met de weidevogels is niet opgelost door andere dieren af te schieten, erkent Fokkinga. Het is het agrarische landschap dat er voor zorgt dat weidevogels slecht aan voedsel kunnen komen.
,,We werken er ook aan om natuurgebieden beter op elkaar aan te sluiten en er meer variatie in te brengen. Maar dat gaat niet zo snel.”
Klaas Fokkinga, gedeputeerde provincie Fryslân
‘De Hooivogel – Waarom de grutto uit Nederland vertrekt’
Onze nationale vogel is in een halve eeuw van algemene weidevogel een zorgenkind geworden, zo luidt de introductietekst op de site van uitgeverij Bornmeer Noordboek bij de presentatie van ‘De Hooivogel – Waarom de grutto uit Nederland vertrekt’ van Gerrit Gerritsen, dat op 22 april 2021 het licht zag.
Gerrit Gerritsen is weidevogelonderzoeker en -beschermer, met name de grutto en de wulp hebben zijn warme belangstelling. Hij werkte 33 jaar voor de provincie Overijssel en daarna tot zijn pensioen in 2020 bij Vogelbescherming Nederland. In dat laatste jaar deed hij een wel heel bijzondere ontdekking in ‘zijn’ weidevogelgebied in het Overijsselse Dalfserveld.
Gerrit Gerritsen: ,,Met het vertrek van de grutto, verdwijnt ook ons platteland”
Al bijna veertig jaar reist hij de grutto achterna, zegt Marion Groenewoud, die Gerrit Gerritsen interviewde voor de regio-editie Zwolle van De Stentor. Met zijn boek De Hooivogel waarschuwt vogelaar Gerritsen nogmaals: de koning van de Nederlandse weidevogels dreigt ons land te verlaten. ,,En met het vertrek van de grutto, verdwijnt ook ons platteland.” Hoe houden we deze wonderschone steltloper hier? De grutto in zijn boek spreekt klare taal:
,,Of je wordt weer een normale boer met een boerderij waar we ons ouderwets kunnen voortplanten… Of je gaat verder met je Formule 1-landbouw en alle risico’s van dien.”
‘De grutto kan best zonder ons, dus met pijn in het hart laat Gerrit Gerritsen hem los’
Die naam, ‘De Hooivogel’, legt Gerrit Gerritsen uit, komt van de oude symbiose tussen boeren en weidevogels, toen de boer nog hooide en pas ging maaien nadat de kuikens in het lange gras sterk genoeg waren om uit te vliegen. ,,Maar de grutto is twee weken eerder gaan broeden – tussen half april en half mei – en de boeren zijn zes weken eerder gaan maaien. Nu komen ze elkaar tegen.”
,,Ik ben gek op die vogel, maar ik moet hem loslaten.”
Gerrit Gerritsen
Gerritsen (66) werkte dertig jaar als natuuradviseur bij de provincie Overijssel en tien jaar bij de Vogelbescherming. Tussendoor was hij projectleider van ‘Nederland Gruttoland‘, een campagne van 2003 tot 2006 voor het behoud van de grutto. Onno Havermans zoekt hem voor Trouw op in zijn woonplaats Zwolle voor een interview over zijn boek: De Hooivogel.
,,De stilte, het gemis van die natuurgeluiden die vroeger zo gewoon waren, dat is bijna net zo erg als de verloedering van het landschap.”
Gerritsen: ‘De stilte van Carola Schouten is, na haar positieve reactie op het Aanvalsplan vorig jaar, illustratief’
Ook Jean-Pierre Geelen zocht, zo’n drie weken later voor de Volkskrant, Gerritsen op. Intussen is sinds november vorig jaar wel wéér een broedseizoen verloren gegaan voor de grutto, zegt Gerritsen, zinnend op wat hardere actie. Het enige lichtpuntje voor de weidevogels dat hij ziet is het weer: door het natte en koude voorjaar kunnen boeren pas later maaien, wat jonge vogels meer tijd geeft vliegvlug te worden en te kunnen vluchten voor de onverbiddelijke eerste messen van de maaimachines.
Hij wil wel hoop houden. Maar de eerlijkheid gebiedt hem te zeggen dat het Aanvalsplan Grutto hem vooral doet denken aan een eerder plan, waar hij bij betrokken was: Naar een rijk weidevogellandschap geheten. Dat plan kwam toen van Cees Veerman, net als Pieter Winsemius oud-minister. Dat laatste stemt Gerritsen wat cynisch:
,,Toen zij als minister aan de macht waren, kwam het geld voor dit soort plannen ook niet op tafel.”
Gerrit Gerritsen
De stilte van Carola Schouten is, na haar positieve reactie op het plan vorig jaar, wat hem betreft ook illustratief. Tijd voor radicalere actie, zegt hij. De beuk erin:
,,Waarom volgen we niet de route van Urgenda, door via de civiele rechter actie af te dwingen? Ik weet het: daar houden we niet zo van in dit land. Maar Urgenda heeft wel tot een veel dwingender klimaatbeleid geleid. En over de grutto hebben we al zo lang gepraat.”
Ruwan Aluvihare is landschapsarchitect en hoofdontwerper Openbare ruimte bij de afdeling Ruimte en Duurzaamheid van de gemeente Amsterdam. Naast zijn belangstelling voor ‘shared spaces’ spendeert Aluvihare jaarlijks vele uren in de Nederlandse natuur, vooral op Texel, genietend van de omgeving en… van vogels – de grutto vindt hij een karaktervolle soort. Hij deelt zijn vogelfoto’s en -verhalen in diverse media, waaronder de website van Vogelbescherming Nederland. Op 23 april verklaart hij de liefde aan de grutto in het kader van het Aanvalsplan Grutto:
,,Onze nationale vogel is een karaktervolle soort. Ik vind grutto’s elegant, krachtig en mooi gekleurd. Ze ogen bovendien vriendelijk en zijn vaak aan het woord.”
Ruwan Aluvihare
Nestsucces en populatie weidevogels blijven dalen
Het nestsucces van beschermde nesten van vogels van het open boerenland is tussen 2012 en 2019 afgenomen van 60 tot ongeveer 40 procent. Ruim een kwart van de nesten van deze ‘grondbroeders’, waaronder grutto en kievit, wordt door middel van agrarisch natuurbeheer beschermd tegen maaien, mesten en beweiden.
Bij de onbeschermde nesten van boerenlandvogels van erven en struwelen, waaronder boerenzwaluw en ringmus, is het nestsucces met ongeveer 80 procent stabiel. Dat meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) op basis van nieuwe analyses, in samenwerking met Sovon Vogelonderzoek Nederland.
Volgens Jos Hooijmeijer, ecoloog en onderzoeker van aan de Rijksuniversiteit Groningen (hoofdonderzoeker ‘Team Piersma‘), draagt helderheid in cijfers over waar we nu staan, bij aan het maatschappelijke debat over de toekomst van de Nederlandse landbouw. Hooijmeijer is een van de geïnterviewden in een artikel dat Melanie van Spronsen op 26 april 2021 voor het CBS optekent, en waarin je achtergrondinformatie aantreft over het gestructureerd verzamelen van natuurdata en de veranderingen in de landbouw: ‘Boerenlandvogels onder druk‘.
,,Het laat zien of we op de goede weg zijn, of dat er nog beleidsaanpassingen nodig zijn om een natuurinclusieve kringlooplandbouw te realiseren, zoals minister Schouten graag wil.”
Jos Hooijmeijer
Boerenlandvogels onder druk
De agrarische sector heeft in de loop der jaren enorme ontwikkelingen doorgemaakt. Onder andere ruilverkaveling, waarbij land van de ene boer naar de andere boer ging, zorgde ervoor dat het agrarisch landschap enorm op de schop ging. Houtwallen werden gerooid, wegen werden aangelegd, het land werd gedraineerd en samengevoegd om schaalvergroting mogelijk te maken. Grasland werd zwaarder bemest, vaker en vroeger gemaaid en ingezaaid met monoculturen van Engels raaigras.
‘Een andere ontwikkeling is het vervangen van beweiding door stalvoedering, waarbij het vee permanent op stal blijft staan en de boer het land ingaat om het gras te maaien. Dit alles heeft een grote impact op het leefgebied van de boerenlandvogels’, zegt Tom van der Meij, statistisch onderzoeker bij de natuurstatistieken van het CBS.
Ontwatering weilanden en akkers
Maar er zijn nog meer redenen voor de afname van de populaties van boerenlandvogels, zegt Jelle van Zweden, eveneens statistisch onderzoeker bij de natuurstatistieken van het CBS:
,,Zoals de versnelde en diepere ontwatering van weilanden en akkers. Ook dit heeft gevolgen voor de vegetatie, en dus ook op het voedselaanbod en de leefomgeving van boerenlandvogels.”
Jelle van Zweden
Ruime media-aandacht voor ontluisterende resultaten nieuwe analyse CBS
Het moment van verschijnen en de ontluisterende resultaten uit de nieuwe analyses van de CBS/Sovon-rapportage, zijn mijns inziens een welkome ‘aanvulling’ op het Aanvalsplan Grutto en bieden hoop op het (kunnen) betrekken van deze problematiek tijdens de kabinets(in)formatie. Aan media-aandacht geen gebrek:
‘Achteruitgang aantal weidevogels komt echt niet alleen door predatie’
LTO Noord weet het zeker: de achteruitgang van de weidevogel wordt voor een fors deel veroorzaakt door predatie. Zij roept provincies daarom ook op om beleid te maken zodat predatoren actief bestreden kunnen worden. Volgens Jan Baks, voorzitter van de Vereniging Natuur en Landschap Goeree-Overflakkee (NLGO) ligt het anders: het leven is weg uit het boerenland, zegt hij in een opiniestuk in het Friesch Dagblad van 27 april 2021.
,,We hebben met z’n allen – boeren, consumenten (ja, wij ook!), Rabobank, politiek en LTO – de afgelopen vijftig jaar voor een systeem gekozen dat onvermijdelijk leidt tot de ineenstorting van complete ecosystemen. Minister Carola Schouten, zelf toch een boerendochter, weet het, de Europese Unie weet het, heel wetenschappelijk Nederland weet het. Dat dan LTO Noord beweert dat boeren goed voor weidevogels zorgen en dat de achteruitgang van eieren en vogels te wijten is aan roofdieren, is van een kwaadaardige domheid.”
Jan Baks, voorzitter NLGO
‘Weidevogels hebben het nog steeds zwaar ondanks inzet boeren’
Predatoren als de vos, steenmarter, kraai en ooievaar hebben vrij spel en roven de nesten leeg. Grutto’s, leeuweriken en kieviten hebben daardoor te weinig nakomelingen, meldt De Telegraaf. Voor het tv-programma ‘Goedemorgen Nederland‘ van Omroep WNL reden om Jeroen de Vries, projectleider van het Collectief Súdwestkust (Friesland), dat zich met zo’n tweehonderd boeren en een groep vrijwilligers om de weidevogels bekommert, te bevragen. De Vies pleit er nadrukkelijk voor om de weidevogels voorrang te geven. Dat betekent dat jagers zoals vossen wat hem betreft mogen worden afgeschoten.
,,Als we in Nederland echt soorten als de grutto en andere weidevogels willen behouden, dan zullen we iets moeten doen tegen de extreme predatiedruk. Alleen de biotoop op orde brengen is niet de oplossing. De balans is zoek.”
Jeroen de Vries, projectleider Collectief Súdwestkust
Weidevogels hebben het nog steeds zwaar ondanks inzet boeren, WNL, 25 mei 2021.
Standpunt Predatie weidevogels Vogelbescherming Nederland
Predatie kan een probleem zijn, maar het is niet de belangrijkste oorzaak van de teruggang van weidevogels. Dat stelt Vogelbescherming Nederland in een officieel ingenomen ‘standpunt’ op haar website. Zij beroept zich daarbij op ’tal van wetenschappelijke studies’.
,,Het grootste probleem voor de weidevogels is het verdwijnen van geschikt leefgebied door het steeds intensievere gebruik van het boerenland.”
Vogelbescherming Nederland
‘Gaat ultieme poging om weidevogels te beschermen te ver?’
Begin mei 2021 maakte de provincie Fryslân – één van de zes provincies die het Aanvalsplan Grutto indiende en ondersteunt – in navolging van hun in december 2020 aangekondigde beleid (met de nota ‘Beheer en Schadebestrijding‘), vernieuwd beleid voor predatiebeheer bekend.
In het experiment, dat drie jaar moet gaan duren, willen de provincie en het Agrarisch Natuurcollectief Súdwestkust boeren rond twee weidevogelgebieden de mogelijkheid geven om verschillende rovers te weren of zelfs te doden. Dit jaar wordt nog gebruikt voor onderzoek, maar volgend jaar moet het predatorenbeheer in de nieuwe stijl echt ingaan.
Het hierboven beschreven en ingenomen ‘officiële’ standpunt van Vogelbescherming Nederland komt (dus) niet helemaal uit de lucht vallen. De ’tweestrijd’ kwam nadrukkelijk aan de orde in de radio-uitzending van Vroege Vogels van 10 mei 2021, waarin presentator Menno BentveldRuud van Beusekom van de vogelbeschermingsorganisatie de vraag voorlegt of het Friese predatorenbeheer, waarbij alle denkbare predatoren ‘geweerd’ kunnen worden, niet een beetje doorslaat – c.q. een stap te ver gaat. Lees en beluister hier de uitgebreide reportage ‘Gaat ultieme poging om weidevogels te beschermen te ver?
Groenlunch fmf: ‘Winst met weidevogel: verdienmodel voor weidevogelbeheer’
Op 26 april organiseert de Friese Milieufederatie (fmf) een ‘Groenlunch‘, een webinar waarin een beeld wordt geschetst van verschillende Friese initiatieven waarbij weidevogelboeren extra inkomen genereren. Zo zien we de Terschellinger PolderPracht-kaas en de Fryske– en Weide Weelde– (inmiddels Noordertrots) zuivel voorbijkomen.
Sprekers tijdens de Groenlunch zijn oud-burgemeester van leeuwarden en mede-initiatiefnemer van het Aanvalsplan Grutto: Ferd Crone, agrariër op Terschelling en melkleverancier voor de PolderPracht-Kaas: Egbert Zorgdrager, ondernemer en initiatiefnemer van De Fryske: Catharinus Wierda en Marten de Jong, gildeboer en leverancier van Weide Weelde.
Winst met weidevogels: verdienmodel voor weidevogelbeheer, Groenlunch, 26 april 2021.
De Eempolders, een weidevogelwalhalla onder de rook van de Randstad
Grutto’s, tureluurs en kieviten vliegen je er om de oren. Het Vroege Vogels-team ontdekt hoe mensen en dieren samenleven in dit agrarisch gebied. Het kan dus wel. Menno Bentveld gaat langs bij enthousiaste weidevogelboeren en ziet hoe de rammelende hazen het voorjaar vieren. Willemijn Veenhoven duikt in de verborgen wereld van het boerenland en zoekt naar bodemdieren. Dit gebied barst van het leven. Kijk hieronder naar de Vroege Vogels-uitzending van 30 april 2021: ‘De Eempolders‘, een weidevogelwalhalla onder de rook van de Randstad.
Hoe de bedreigde grutto in de Eempolders wél opleeft: ‘Uniek voorbeeld in Nederland’
Op 29 juli 2021 maakt Johan Hardeman voor de regio-editie-Amersfoort van het Algemeen Dagblad de balans op van het grutto-broedseizoen-2021: de achteruitgang is gekeerd: er worden juist meer broedparen en kuikens geteld. Hij spreekt met boer Gert-Jan de Jong uit Eemnes: ‘Het stikte hier van de grutto’s. Het zat trouwens ook vol met tureluren, scholeksters en eenden’. Hoe kon Eemland uitgroeien tot ‘belangrijke voorbeeldregio in Nederland’?
65-jarige ‘Pé Daalemmer’ krijgt donatie aan het Groninger Natuurfonds cadeau
Op 3 mei 2021 is Peter de Haan, beter bekend als Pé Daalemmer van het Groninger kleinkunst-duo ‘Pé Daalemmer & Rooie Rinus‘, 65 jaar geworden! Om dit te vieren kreeg De Haan een mooie donatie aan het Groninger Natuurfonds cadeau. Dit is een in het voorjaar van 2021 gestart fonds ter ere van het 85-jarige bestaan van de Het Groninger Landschap, waarmee deze stichting meer natuur in Groningen hoopt veilig te stellen.
Omdat Peter een liefhebber is van de natuur – hij ‘gaat tegenwoordig vaak met een verrekijker op pad’ om grutto’s te spotten – hebben zijn vrouw en kinderen een uniek cadeau bedacht: hij krijgt een flink aantal vierkante meters grond uit het Groninger Natuurfonds cadeau, en roepen natuur- en gruttoliefhebbers op hen daarin te volgen:
,,Geef Peter (via het fonds) ook een stukje natuur voor zijn verjaardag! Voor slechts € 7,50 heb je al een vierkante meter!”
Vrouw en kinderen Peter de Haan
Dochter Josse maakte voor Peter’s verjaardag daarnaast een prachtige linoleumsnedevan een grutto, terwijl zoonlief Wietse zijn vader eert met een heuse grutto-song:
‘Wie luistert naar de grutto? (Pé 65)’, Wietse
,,Die pomp daar, die redt de weidevogels in dit reservaat!”
Kieviten, grutto’s en tureluurs hebben het dit voorjaar goed. Het is niet te droog, zoals vorig jaar, niet te nat, niet te warm en niet te koud, zegt weidevogelonderzoeker en -beschermer Mark Kuiper. Verslaggever-NH Nieuws, Stephan Roest, reist opnieuw af naar de Amstellandse polder ‘Ronde Hoep‘ en ziet al tientallen jonge kieviten en grutto’s door het gras scharrelen. Of 2021 uiteindelijk een goed weidevogeljaar is, moet nog blijken. Mark is in ieder geval optimistisch: ,,Het zit in het water – die pomp daar, die redt de weidevogels in dit reservaat!”
,,Vorig jaar liep 70 procent van de grutto’s hier rond zonder dat ze ook maar hadden geprobeerd om een nest te maken. Dit jaar zie ik tweemaal zo veel nesten en pullen dus ik denk dat het dit jaar wel goed zit.”
Mark Kuiper
Beeld: Weidevogelonderzoeker Mark Kuiper voor een volle sloot in de Ronde Hoep, NH Nieuws/Stephan Roest, 4 mei 2021.
‘Onderzoek naar impact van predatoren op weidevogels in Salland’
In het Salland roven vossen en steenmarters veel nesten leeg van grutto’s, tureluurs en kieviten. In opdracht van de provincie Overijssel brengt Sovon Vogelonderzoek Nederland met onderzoek de invloed van deze predatoren in kaart.
Het natuurgebied Lierderbroek omvat 1500 hectare met een kern van 50 hectare. In het gebied werken 27 boeren samen aan weidevogelbeheer. Ze maaien gericht om de nesten niet te vernielen. En ze hebben kruidenrijk grasland ingezaaid, om extra insecten aan te trekken. In 2019 waren er 66 gruttonesten in het gebied. De populatiecijfers dalen terwijl er meer predatoren komen.
Sovon doet onderzoek in het weidevogelgebied Lierderbroek en daarnaast ook in de gebieden Staphorsterveld en Tolhuislanden. Dat onderzoek moet helderheid verschaffen over het predatieaandeel van de steenmarter. In Lierderbroek staan 30 wildcamera’s opgesteld. Vrijwilligers verzamelen met hulp van Sovon de gegevens. Ook bij de analyse is Sovon betrokken.
,,We lopen achter de feiten aan.’’
Bertwin Elshof, beheerder in het natuurgebied Lierderbroek, maakt zich met name dit jaar (2021,red.) grote zorgen over de nesten van de weidevogels. De vos mocht vanwege de ‘Corona-avondklok’ niet worden bejaagd. Daarmee heeft het dier goede dekking door het hoge gras. ,,We lopen achter de feiten aan.’’
Normaliter spoort Elshof het dier op als het ’s nachts op strooptocht gaat. Met een lichtbak, een felle lamp, lichten de ogen van de vos op en kan het dier worden geschoten. Daar heeft Björn van de Veen sinds vorig jaar iets op gevonden. In een aflevering van Jagers TV (uit juni 2020, red.) installeert Van de Veen samen met Thomas Vennekel van Krefelder Vossenvallen een vossenvangsysteem in een nieuw stuk jachtveld en geeft tips en trics over standplaats, lokaas en materiaal.
JagersTV Afl. 11 – Weidevogels in Het Lierderbroek, ingezaaide akkerranden en vossenval plaatsen, Jagers TV, 26 juni 2020.
,,We moeten er alles aan doen om de grutto voor ons land te behouden, niet alleen voor de soort, ook Europees gezien”
Op 14 mei 2021 waren natuurfilmer Ruurd Jelle van der Leij en televisiemaker Menno Bentveld te gast bij het dagelijkse televisieprogramma Op1 om de urgentie van het behoud, het in stand houden van de soort van ‘onze Nationale Vogel – de grutto – te onderstrepen, ook om daarmee te kunnen voldoen aan onze verantwoordelijkheid voor Europese verplichtingen.
Volgens Ruurd Jelle van der Leij moeten we er alles aan doen om de grutto te behouden, Op1, 14 mei 2021.
‘Zorg ervoor dat het leefgebied geschikt is, dan komen vogels als de grutto vanzelf weer terug’
Elke dag zeurt er wel iemand over predatoren. Maar jongens, het begint bij de biotoop. Zonder goede biotoop heb je geen vogels. Dat is de resolute opvatting van Sander de Vries van Weideleven, een stichting die momenteel zo’n zeshonderd hectare weidegrond in Fryslân beheert. Onderzoek is belangrijk om in kaart te brengen wat er met de grutto gebeurt, zegt hij tegen Wybe Fraanje, die hem interviewt voor het Friesch Dagblad. Om in kaart te brengen waar die heen vliegt en of die terugkomt, maar onderzoek brengt de weidevogel niet terug. Daarvoor moet de biotoop geschikt zijn.
De Vries is van huis uit een ‘fjildman’: jarenlang lid van de BFVW, de Bond van Friese Vogelwachten, en nazorger geweest. Hij houdt er meer stelligheden op na. Het huidige subsidiesysteem werkt niet, meent hij. ,,Dan krijgt een boer 1200 euro per hectare voor een plasdraspompje, maar er zitten geen vogels op zijn land. Dat werkt dus niet.
,,Ik zeg gekscherend: doe ons een miljoen en we geven je duizend hectare weidevogelland terug”
‘Grutto met uitsterven bedreigd, maar in dit vogelreservaat lukt het wél om hem van de ondergang te redden’
Dat het geschikt maken van het leefgebied resultaat biedt, bewijst bijvoorbeeld de aanpak van Natuurmonumenten bij weidevogelreservaat De Bovenlanden in Woerdense Verlaat. Met hulp van boeren die maaien, als de kuikens al weg zijn.
,,Er zijn in de Workumerwaard en op andere plekken voorbeelden van goed weidevogelbeheer. Als we willen, kunnen we weidevogels best voor uitsterven behoeden. Als op zo’n levendige enclave in het stil geworden platteland een vos de eieren eet of kuikens doodbijt, kan ik me indenken dat dat moordlust oproept. Met schrikdraad is veel leed te voorkomen. Maar de ene zeldzame vogel doodschieten om de andere te beschermen?” Dat vindt Koos Dijksterhuis een ‘onzinnige actie’, of zoals hij zijn bijdrage aan zijn Natuurdagboek in Trouw afsluit: ‘zinloos natuurgeweld’.
Agrarisch natuurbeheer vindt in ons land al sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw plaats. Met als doel om de natuur en landschap van het boerenland te beschermen, van argusvlinder tot grutto. Het ministerie van LNV heeft onlangs een tussentijdse evaluatie ‘Stelselvernieuwing in uitvoering‘ uit laten voeren om te kijken of het huidige stelsel (ANLb) écht werkt.
Vogelbescherming is niet tevreden over deze evaluatie, vooral omdat het geen uitsluitsel geeft over de ecologische effectiviteit ervan. Of het écht werkt dus. Begin mei 2021 zetten ze in een uitwerking van een brief aan demissionair minister Carola Schoutenhun grieven uiteen, hoe het ANLb én de definitieve evaluatie volgens hen beter kan.
‘Minister Schouten heeft geen geld voor de grutto’
Minister Schouten kan op korte termijn geen structurele financiering regelen voor Aanvalsplan Grutto, zo meldt Jobke den Hertog in Biojournaalop 23 juni 2021, de dag dat de vergadering van de Kamercommissie LNV plaatsvond. Het is een enorme teleurstelling voor de initiatiefnemers van het plan, die een week eerder nog een petitie met ruim 86.000 handtekeningen aan deze Commissie overhandigde, en die juist bedoeld was om vaart achter de in- en uitvoering van het plan te zetten.
,,Ik zou willen dat ik het sneller voor elkaar had. Wij zijn demissionair kabinet, dat zeg ik niet om het probleem van mijn bord te vegen.”
Carola Schouten, minister LNV
Ondanks een enthousiast onthaal door alle betrokken partijen: natuurorganisaties, boeren, minister en provincies, is een beslissing over de financiering hiermee dus op de lange baan geschoven. De minister beloofde te doen wat ze kon als demissionair minister, bijvoorbeeld door het plan op te nemen in het GLB-ontwerp (Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, red.).
Voorlopig rest Pieter Winsemius weinig anders dan zich te richten tot informateur Mariëtte Hamer. Dat deed hij overigens al, namens de opstellers van het Aanvalsplan, een dag voor de teleurstellende uitkomst van de Kamercommissievergadering:
,,De tijd dringt: de grutto, en ook de andere weidevogels, kan geen uitstel lijden. Iedereen is voor en de warme gevoelens zijn ongetwijfeld oprecht, maar we spelen voor het echie.”
Pieter Winsemius
Waarom moet ik toch ineens aan het interview van Jean-Pierre Geelen met Gerrit Gerritsen denken?
Er moet geld komen om de grutto in de Vosse- en Weerlanerpolder te beschermen
Naast het landelijke financieringsaanvalsplan zijn er op gebiedsniveau in den lande diverse initiatieven om de grutto te behouden. Zeker op plekken waar het juist goed gaat met de nationale vogel. ,,Er moet geld komen om de grutto in de Vosse- en Weerlanerpolder, een stukje veenweidegebied met een verrassende rijkdom aan planten en vogels in de naaste omgeving van Hillegom, te beschermen.” Dit pleidooi hield fractievoorzitter Kees Langeveld (CDA) op 1 juli 2021 in de Zuid-Hollandse gemeenteraadsvergadering.
Sinds enkele jaren gaat het goed met de grutto in dat gebied, maar het CDA ziet graag dat de levensruimte van deze vogel wordt vergroot.
,,We moeten een groter deel van deze polder beschermen.’’
Kees Langeveld, fractievoorzitter CDA (Hillegom)
Het CDA diende een voorstel in, waarbij het College van Burgemeester en Wethouders wordt opgeroepen om (ook) bij andere overheden subsidiegeld te vinden voor dit doel.
Geld voor bescherming Grutto, Bollenstreek Omroep, 2 juli 2021.
‘Ontspringen Tureluurs de dans?’
Met de meeste weidevogels gaat het niet goed. De grutto en de scholekster zijn de laatste decennia flink in aantal afgenomen en de kievit gaat daar nu in rap tempo achteraan. Een uitzondering daarop is de tureluur, die niet meer zo snel afneemt en zich beter lijkt te handhaven. Waarom doet de tureluur het beter – of eigenlijk minder slecht – dan de rest? Nature Today ging op verkenning.
Ontspringen Tureluurs de dans? Marwa Kavelaars, Bernice Goffin, Wim Tijsen en Erik Kleyheeg, SOVON Vogelonderzoek Nederland, Nature Today, 2 juli 2021
Grutto en tureluur brengen meer jongen groot in West-Groningen
Veldcoördinator Henk van der Noord van Collectief Groningen West spreekt op 9 juli 2021 in Nieuwe Oogst van een goed weidevogelseizoen – zowel de tureluur als de grutto hebben meer jongen grootgebracht op het agrarisch natuurbeheerland in West-Groningen dan de voorgaande drie jaar:
,,Dit was het beste seizoen van de afgelopen vier jaar. Met name in de gebieden waar meerdere boeren gezamenlijk het beheer op elkaar afstemden voor de weidevogels werd massaal gebroed dit jaar.”
Provincie Zuid-Holland investeert 1,1 miljoen euro in weidevogels
De oproep van CDA-fractievoorzitter Kees Langeveld vond snel weerklank: drie dagen na zijn pleidooi in de Hillegomse gemeenteraad maakte de provincie Zuid-Holland bekend dat zij 1,1 miljoen euro beschikbaar stelt om de leefgebieden van boerenlandvogels zoals de grutto, tureluur, veldleeuwerik en patrijs te verbeteren.
Boeren en natuurbeschermers kunnen daardoor al dit jaar aan de slag om de leefgebieden van boerenlandvogels te verbeteren. Zij hadden dit voorjaar vanuit het Actieplan boerenlandvogels 23 voorstellen ingediend, waarvan er nu meteen al 17 uitgevoerd kunnen worden. Biojournaal zette op een rijtje wat de agrarische collectieven en natuurorganisaties op verschillende plekken in Zuid-Holland met het geld van plan zijn.
De Zuid-Hollandse toekenning van 1,1 miljoen euro is natuurlijk mooi nieuws – de (weidevogel) provincie loopt daarmee niet voor zijn verantwoordelijkheid weg – maar, ook als de andere vijf provincies dit voorbeeld zouden volgen, is het bij lange na niet genoeg om de grutto voor ons land te behouden. Mooi gebaar, maar er is meer (geld) nodig! De jaarlijkse kosten worden in het Aanvalsplan Grutto immers geschat op zo’n 35 miljoen euro. En snel graag, want ‘de tijd dringt’, hiermee Pieter Winsemius parafraserend na de laatste LNV-Kamercommissie-vergadering (van 23 juni 2021, red.).
Mooi nieuws: er komt een financiële impuls voor het Aanvalsplan Grutto👏🏻De eerste stappen kunnen nu gezet worden, maar er is nog een pak geld nodig om het volledige plan uit te voeren. Alleen dan kunnen we het verschil maken voor #weidevogels@vogelnieuws .https://t.co/WwvVmXEGRe
Minister Schouten komt met flinke financiële impuls voor de eerste twee jaar
Minister Schouten wilde ‘het (financierings)probleem ‘niet van haar bord vegen’ en ondernam actie: ze meldt per brief op 8 juli aan de Tweede Kamer dat ze (in overleg met de betrokken provincies) heeft besloten om voor de overbrugging naar de start van het nieuwe GLB (2023, red.), het (Europese) Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, op de begroting van het ministerie van LNV een bedrag van in totaal 5 miljoen euro te reserveren voor het Aanvalsplan Grutto. Het gaat om 2 miljoen in 2021 en 3 miljoen in 2022. De provincies hebben toegezegd eenzelfde bedrag beschikbaar te stellen. Ik til de highlights uit de Schouten’s kamerbrief er even uit:
Voor het Nationaal Strategisch Plan voor de periode 2023-2027 van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid heeft de minister samen met de provincies overlegd om voor de uitvoering van het Aanvalsplan Grutto in totaal 69,5 miljoen beschikbaar te stellen. Hiervoor voegt Schouten 52,5 miljoen euro uit de overhevelingsmiddelen toe aan het budget voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer.
De minister wil proberen om ook voor de overige 17 miljoen euro dekking te vinden. Hierover gaat zij (verder) in overleg met de provincies en onderzoekt ze de mogelijkheden om verbinding te leggen met lopende programma’s. Mocht de aanvullende dekking niet gevonden worden dan zal de minister opnieuw in overleg met de provincies de ambitie bijstellen.
Met deze eerste financiële impuls verwacht Schouten dat de zes provincies 18 tot 26 kansgebieden met een minimale omvang van 1000 hectare kunnen inrichten en beheren in de periode 2023-2027. De provincies willen zich inspannen voor de éénmalige inrichtingskosten, die naar schatting 1 miljoen euro per gebied bedragen.
In 2025 zal de voortgang van het Aanvalsplan Grutto worden geanalyseerd. Afhankelijk van de bevindingen kan worden besloten om de ambitie te versnellen en te verhogen naar de inrichting en beheer van maximaal 34 kansgebieden. Overeengekomen is om 10% van het beschikbare budget te reserveren voor andere boerenlandvogels zoals patrijs en wulp.
‘Er is nog een pak geld extra nodig om het volledige Aanvalsplan uit te voeren’
Het Aanvalsplan Grutto kan dus van start, omdat minister Schouten met een flinke financiële impuls komt voor de eerste twee jaar, maar half werk verrichten is fataal, zo stelt Vogelbescherming Nederland een dag na de kamerbrief van de minister. Er is volgens hen snel financiële zekerheid nodig voor de gehele looptijd van het plan. Pieter Winsemius, initiatiefnemer van het Aanvalsplan Grutto:
,,Het is mooi nieuws dat we nu van start kunnen gaan, maar er is nog een pak geld extra nodig om het volledige Aanvalsplan uit te voeren. Alleen dan kunnen we daadwerkelijk het verschil maken voor de weidevogels.”
Daarom roept de oud-minister op snel duidelijkheid te geven over de financiering van het gehele plan. Dit is niet alleen belangrijk voor de grutto, maar ook voor de boeren. Het plan valt of staat met hun deelname. ,,Maar daarvoor moet er wel financiële zekerheid zijn”, aldus Winsemius.
Schep in de grond!; hoe (tijdige) ‘Niet Productieve Investeringen’ uiterst productief kunnen zijn
In mei 2020 heeft collectief Súdwestkust een Europese subsidie aanvraag POP3 2de openstelling, “Niet Productieve Investeringen agrarisch natuurbeheer weidevogels en akkervogels” ingediend. Na de indiening zijn er meteen vele projecten uitgevoerd om zodoende het weidevogelseizoen 2021 nog te kunnen profiteren van de verschillende maatregelen. Inmiddels heeft het collectief een redelijk succesvol broedseizoen achter de rug en kunnen ze met tevredenheid terugblikken op de vele investeringen.
Kruidenrijk weidevogelgrasland voor beter weidevogelmozaïek in Groningen West
Binnen het gebied van Collectief Groningen West is medio september 2021 bij negen melkveehouders uit de buurt van Winsum en Grijpskerk een kruidenrijk weidevogelgrasland mengsel ingezaaid. Het collectief doet dit voor het pilotproject ‘Kruidenrijk Weidevogel-grasland’ waarmee ze het weidevogelmozaïek in het gebied willen versterken. De mengsels zijn van ecoloog Arend Timmerman. Bekijk hier een Veldpost-reportage van Sandra Wilgenhof, met foto’s van Eddie van Marum, Janneke van der Velde en Mark Schuurman.
Ministerie LNV zegt tot 2027 geld toe voor inrichting van 18 tot 26 ‘Aanvalsplan Grutto-kansgebieden‘
Uit de begroting van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) voor 2022 maakt Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer op, dat er geld is toegezegd om tot 2027 18 tot 26 kansgebieden voor weidevogels in te richten in het kader van het Aanvalsplan Grutto.
Voor de jaren 2023 tot 2027, nadrukkelijk de periode waarin het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, vorm moet krijgen, zijn rijk en provincie van zins om 69,5 miljoen euro bij elkaar te brengen. De teller staat voorlopig op 52,5 miljoen. Als er geen aanvullende dekking wordt gevonden voor het gat in de planning, dan zullen volgens LNV de ambities bijgesteld moeten worden.
Werk aan de winkel dus om voor 1 januari 2022 er bij de NSP-plannenmakers (Nationaal Strategisch Plan voor het nieuwe GLB) op aan te dringen het ‘restant‘ op een wijze onder te brengen in het (nieuwe) GLB
Friesland wil naar 10.000 broedparen van Grutto in 2030. Gedeputeerde Hoogland: ‘It kin noch‘
De komende jaren moet het aantal broedende grutto’s groeien naar 10.000 paren in 2030. Die ambitie staat beschreven in de Nota Weidevogels die Gedeputeerde Staten op dinsdag 28 september 2021 naar Provinciale Staten (Fryslân) hebben gestuurd. ‘It kin noch‘, zegt gedeputeerde Douwe Hoogland.
“De need is heech en wy moatte der mei ús allegear ôfgryslik hurd oan lûke. Mar ik haw der fertrouwen yn dat wy mei dizze oanpak de delgeande line omdraaie kinne nei in opgeande line. Dat is wichtich, want greidefûgels binne in kearnûnderdiel fan it Fryske lânskip en moatte dat ek bliuwe. Dêr sette wy ús foar yn.”
Douwe Hoogland, Gedeputeerde Provincie Fryslân
Het nieuwe weidevogelbeleid dat het Friese college voorstelt bestaat uit drie, elkaar opvolgende fasen: provinciebrede basiszorg voor weidevogels in het landelijk gebied, (agrarisch) natuurbeheer in de weidevogelkerngebieden en – de derde stap van de drietrapsraket – het creëren van grote, samenhangende ‘weidevogelplusgebieden‘ zoals beschreven in het Aanvalsplan Grutto.
De Nota Weidevogels 2021–2030 is gemaakt op basis van de evaluatie van de huidige weidevogelnota, het Aanvalsplan Grutto, de petitie Fryslân Greidefûgellân, en in nauwe samenwerking met het Olterterpoverleg en andere partners. De Provinciale Staten besluiten op 21 november over het vaststellen van de nota.
Op 14 oktober kreeg de Friese natuurgedeputeerde Douwe Hoogland (rechts) het Jaarbericht 2021 – Weidevogels in Fryslân overhandigd uit handen van van Frans Kloosterman van de Bond Friese Vogelwachten (BFVW). Dit vond plaats in de ‘jarige’ Statenzaal van het provinciehuis in Leeuwarden.
In grote delen van Friesland werden in het voorjaar van 2021 meer broedparen van de vier bekendste weidevogels geteld dan vorig jaar. Het natte voorjaar en late maaien zorgden voor gunstige omstandigheden. Dat staat in het Jaarbericht 2021 over weidevogels in Friesland.
Het jaarbericht is een samenwerking van de Bond Friese Vogelwachten (BFVW), Sovon Vogelonderzoek Nederland, Kollektivenberied Fryslân, It Fryske Gea, Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten.
.
Op de regio Friese Wouden na werden bijna overal in de provincie grotere aantallen kieviten, grutto’s, tureluurs en scholeksters vastgesteld. Omdat het voorjaar nat was, stond het waterpeil in veel polders hoog. Dat zorgde voor gunstige foerageermogelijkheden. Door de vele regenval gingen waarschijnlijk wel veel eerste legsels en kuikens van kieviten verloren.
Volgens Inge van der Zee van de BFVW bewijst het broedsucces het belang van natte weides. Vormen normaal gesproken de plasdras stukken oases voor de vogels, nu was volgens haar heel Fryslân een plasdrasgebied
,,Wij insiders wisten wel het belang van een hoog waterpeil voor vogels maar nu kan heel Fryslân het weten.”
Inge van der Zee (BFVW)
Doordat het lang nat en koud was, werd het grasland op veel plekken pas laat gemaaid, waardoor kuikens van de tureluur en de grutto grotere overlevingskansen hadden. Het aantal alarmerende paren van grutto’s was dan ook bovengemiddeld en het nestsucces bedroeg waarschijnlijk meer dan 70%.
‘Baarderadiel volgend jaar los met Aanvalsplan Grutto’
De eerste gebieden in Friesland kunnen worden gerealiseerd, waaronder dat van Natuurcoöperatie Baarderadiel, meldt Omrop Fryslân op 10 november 2021. Met de (eerste) 70 miljoen euro die is vrijgemaakt voor het Aanvalsplan Grutto kan de coöperatie in het noordelijke deel van de voormalige gemeente Baarderadiel, rond Jorwert en Baard, met ingang van 2022 van start.
Met het geld dat nu loskomt, kunnen we de komende jaren 24 van de 34 gebieden realiseren, zegt Pieter Winsemius tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de natuurcoöperatie in een volle bovenzaal in het Wapen fan Baarderadiel in Jorwert, na een inleiding van voorzitter Skelte Brouwers. Omrop Fryslân interviewt beide heren, waarbij (implementatie van) het verdienmodel van de boer – als voorwaarde voor succes – natuurlijk centraal staat.
Algemene Rekenkamer: ‘Aanpak bescherming weidevogels werkt niet’. ‘Waar is de grutto?’
Het beleid om weidevogels zoals de grutto te behouden heeft niet gewerkt. In de afgelopen 20 jaar groeide de subsidie voor boeren om weidevogels te beschermen van € 4,2 miljoen in 2001 tot € 33,4 miljoen in 2020. Maar in diezelfde periode daalde het aantal broedparen grutto’s van 60.000 tot 30.000. Dat stelt de Algemene Rekenkamer op 14 december 2021.
De Kamer trekt de conclusie dat het weidevogelbeleid van de minister van LNV niet succesvol is in het rapport ‘Waar is de grutto?‘ Daarin zijn de resultaten bekeken van verschillende maatregelen die boeren kunnen nemen om weidevogels te beschermen en de subsidie-gelden die daarmee zijn gemoeid. Ook is in kaart gebracht waar dat gebeurt en hoe groot dat gebied is ten opzichte van het totale gebied dat geschikt kan zijn voor weidevogels. Uit het onderzoek blijkt dat dit maar 15% is. Demissionair minister Schouten van LNV heeft op 22 november 2021 gereageerd op het conceptrapport van de Rekenkamer. Schouten vindt de conclusie dat de aanpak bescherming weidevogels niet werkt te eenzijdig.
Ze wijst erop – ik citeer nu uit de samenvatting van de Algemene Rekenkamer – dat ‘weidevogelaanpak naast subsidies verstrekken ook en vooral het volgende omvat: het creëren van aantrekkelijke leefgebieden van voldoende omvang waar de broedende en foeragerende grutto rust, ruimte en voedsel kan vinden, het betrekken van agrariërs bij het toepassen van agrarisch natuurbeheer op een deel van hun land, de ontwikkeling van een aantrekkelijk verdienmodel voor de boer om bij te dragen aan natuurbeheer en een gebalanceerd predatiebeleid.
Op al deze vlakken ziet de minister positieve ontwikkelingen maar ze erkent dat deze nog niet vertaald worden in het omkeren van de dalende trend van de weidevogelpopulatie met de grutto als icoon. De minister vindt de grotere inzet van boeren positief en ook vindt ze de stelselherziening van het ANLb in 2016 een goede aanpak’.
Minister Schouten omarmt Aanvalsplan Grutto: ‘voldoende kansen om grutto beter te beschermen’
De minister van LNV ondersteunt de conclusie van de Algemene Rekenkamer dat er voldoende kansen liggen om de grutto beter te beschermen. Zij vindt het daarom ook nodig dat boeren de maatregelen nemen die het best werken in de meest kansrijke gebieden voor de grutto. Het Aanvalsplan Grutto biedt hiervoor volgens haar een uitstekende aanzet – dat plan heeft de minister omarmd. Waarvan akte.
Knelpunt: intensieve landbouw
Voornaamste knelpunt vormt de intensivering van de landbouw, zegt Nienke Beintema in NRC op 15 december 2021. In de hoogproductieve, uniforme Nederlandse weiden, waarin de grondwaterstand kunstmatig laag wordt gehouden, vinden jonge grutto’s te weinig insecten. Daarnaast gaan veel eieren en jongen verloren doordat boeren hun gras al vroeg maaien. Ten slotte zijn jonge grutto’s in de open, kale weiden een relatief gemakkelijke prooi voor roofdieren, zoals vossen.
Al vanaf de jaren ’90 is er aandacht voor zogeheten agrarisch natuurbeheer, waarbij boeren subsidie krijgen voor ‘vogelvriendelijk’ beheer. Daarbij hoort bijvoorbeeld dat zij hun land later en minder vaak maaien, om nesten heen maaien, kruidenrijke stukken grasland inrichten en stukjes land onder water te zetten, oftewel ‘plasdras’ maken. Over dergelijk agrarisch natuurbeheer was al eerder ophef: die aanpak zou niet werken. De weidevogelstand holt immers nog altijd achteruit. Het huidige rapport van de Algemene Rekenkamer trekt conclusies langs diezelfde lijnen, stelt Beintema. „Maar het is goed om dat wat te nuanceren”, zegt Erik Kleyheeg van Sovon op zijn beurt. Beintema sprak met hem.
De contracten zijn getekend! Met ingang van 2021 kunnen de boeren van Schier als Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog van start
Het gaat lukken! Het project dat landbouw en natuur op Schiermonnikoog voor eens en, als het goed is, voor altijd moet verenigen, komt van de grond. Dat schreef Anne Roel van der Meer op 14 november 2020 in een uitgebreide reportage over de ‘Schierboeren’ in ‘De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat‘ – in zowel het Dagblad van het Noorden als de Leeuwarder Courant. De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de zuivel-coöperatie Schiermonnikoog met ‘Van Schier‘ officieel van start!
Voor het project van de Schiermonnikoger zuivelboeren hoopte men ergens in januari 2021 een ‘bestuurlijk moment’ te vinden om alle intenties vast te leggen met onder anderen (toenmalig, red.) landbouwminister Carola Schouten. Het zal dan onder auspiciën van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland als pilot van het Gemeenschap-pelijk Landbouw Beleid (GLB) officieel voor vijf jaar worden vastgelegd.
Met de eigen stroom mee Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant (Open Publicatie), 14 november 2020 (geen foto’s ingesloten, enigszins gemankeerde tekst)
Kunst en Landschap gaat GLB-pilot ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog‘ van de boeren van Schier op de voet volgen
Vanaf januari 2021 gaat het dus om het echie. Alle ogen zullen de komende vijf jaar gericht zijn op de inspanningen van de ‘Boeren op Schier’ – op de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog, die later zuivelcoöperatie Zuivelhoeve gaat heten. Met veel belangstelling gaat Kunst en Landschap ‘meekijken’ om belangstellenden te informeren, maar zeker ook te enthousiasmeren om dit mooie voorbeeld te (kunnen) volgen. Via deze pagina houd ik je op de hoogte van alle ontwikkelingen en wederwaardigheden rond deze prachtige noordelijke (GLB)-pilot, Biodivers boeren op Schiermonnikoog, die overigens niet zonder slag of stoot tot stand kwam.
Om je alvast een indruk te geven van het tot dan toe behaalde resultaat van dit project – ik heb het over het najaar van 2023 – neem ik hieronder een met veel trots gepresenteerde (eerste) video van ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog‘ op van hun eigen YouTube-kanaal. Uiteraard is deze video ook opgenomen in een speciale afspeellijst over deze successtory op het het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Ik vervolg deze special over de Schierboeren met de voorgeschiedenis in een notendop:
Biodivers boeren op Schiermonnikoog, Biodivers boeren op Schiermonnikoog, 3 september 2023.
Zeven ‘Boeren op Schier’ bouwen gezamenlijk aan een nieuwe toekomst en kiezen eendrachtig voor extensivering
Vanaf 2014, het moment dat de provincie Friesland alerteerde voor een te hoge stikstofuitstoot op het Nationaal Park Schiermonnikoog (Schier is een schakel in het Natura 2000-netwerk), zijn (alle) zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog (noodgedwongen) meer en meer met elkaar gaan samenwerken. Er moest op instigatie van landelijke wetgeving een buffer van zo’n 30 hectare gecreëerd worden tussen polder en natuurgebied.
Schiermonnikoog heeft probleem met stikstof, Reformatorisch Dagblad, 19 juni 2019.
‘Tom Poes, bedenk een list’, want de mogelijkheid kon bestaan dat één van de zeven boeren het veld moest ruimen. Toenmalig directeur van het Louis Bolk Instituut, Jan Willem Erisman, sinds september 2020 hoogleraar Milieu en Duurzaamheid bij CML aan de Universiteit Leiden, werd ‘ingevlogen’. Hij legt je eerst uit waarom (heel) Nederland een stikstofprobleem heeft. Daarna kun je een video bekijken over de consequenties daarvan voor de boeren op Schier.
Waarom heeft Nederland een stikstofprobleem?, Universiteit van Nederland, 18 september 2019 .
Boeren Schiermonnikoog gaan samenwerken, Omrop Fryslân, 6 juli 2016.
Gaandeweg ontwikkelde zich het idee om gezamenlijk een zuivelonderneming op te zetten, die ervoor moest zorgen dat er een ‘boerentoekomst’ blijft voor de zeven melkveehouders op het eiland. Melkveehouder Ludie van der Bijl laat zijn licht over zo’n coöperatieve opzet schijnen.
Zuivelonderneming moet toekomst melkveehouders Schiermonnikoog veiligstellen, Nieuwe Oogst, 28 mei 2018.
Op een andere manier boeren: meer ruimte voor vee, kringlooplandbouw en geen bestrijdingsmiddelen
Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden, schrijft Vroege Vogels in het voorjaar van 2020. ,,Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega-boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen. Het zevental wil op een andere manier boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, en geen gebruik maken van bestrijdingsmiddelen.” In een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma (28 februari 2020) komen twee van hen aan het woord.
(Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages, waarvan de eerste over de Friese boeren gaat. Ook de andere vier reportages zijn de moeite waard – ze gaan (ook) over ’toekomstboeren’.)
Boeren van de toekomst: Annechien ten Have Mellema, Piet Hermus, Erik Visser en Martin Hagen, Klaas de Lange en Annette Harberink, uit: Vroege Vogels, 28 februari 2020.
Intensieve samenwerking bij uniek biodiversiteitsproject
De eilanderboeren zijn al ruim 80 jaar verenigd in de Vereniging Boerenbelang Schiermonnikoog, maar nog nooit werkten zij zó breed en intensief samen als tijdens dit unieke biodiversiteitsproject. Allen delen zij de passie voor het eiland, de schone lucht, het vee, de bodem en zijn zij blij met de gezelligheid die de toeristen op het eiland met zich meebrengt.
Alle Schiermonnikoger boeren zijn tevens recreatieondernemer. Ieder op zijn eigen manier, en met een grote verscheidenheid. Zo ook Peter Visser van de Duinhoeve. Op een eiland boeren is toch net even wat anders dan aan de vaste wal: Omrop Fryslân maakte op 26 november 2019 voor de serie ‘De Oertocht‘ (de Overtocht) een beeldverslag van Visser’s oversteek naar het vasteland. Wat hij daar gaat doen, zie je in deze uitzending.
DE OERTOCHT: Boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 26 november 2019.
De ‘boeren op Schier’ hebben eigen oplossing stikstofprobleem, maar Brussel gooit roet in het eten
De boeren rekenen erop dat ze ter overbrugging gebruik kunnen maken van de 2 miljoen euro die de provincie normaal gesproken beschikbaar stelt aan een boer die vanwege de stikstofproblematiek moet worden uitgekocht. ,,Dat geld ligt op de plank bij de provincie”, zegt Ludie Van der Bijl in onderstaande videoreportage van EenVandaag. ,,Er hoeft nu geen boer te worden uitgekocht, want wij gaan gezamenlijk minder dieren houden. Maar die 2 miljoen hebben we samen nodig om de eerste 5 jaar te overbruggen.”
De boeren gaan ervan uit dat hun kaasfabriek na 5 jaar rendabel is. Voordat de boeren verder kunnen hebben ze het geld van de provincie nodig. Volgens de provincie kan de 2 miljoen euro niet beschikbaar worden gesteld omdat Brussel dit ziet als staatssteun. En dat is verboden. ,,We zijn al 3 jaar bezig en wachten al die tijd op groen licht voor die 2 miljoen euro. Dit is een voorbeeldproject voor de rest van Nederland. Als je ziet hoe lang het hier duurt voordat de kringlooplandbouw van de grond komt, wat betekent dat dan wel niet voor andere boeren in het land die willen overschakelen? Dat gaat in mijn ogen heel lang duren”, zegt Van der Bijl.
De provincie is blij met het kringloopinitiatief van de boeren en zegt er alles voor over te hebben dat het op Schiermonnikoog gaat slagen. Maar het is volgens gedeputeerde Johannes Kramer uitgesloten dat de omschakeling van de boeren in zijn geheel door de Nederlandse belastingbetaler wordt betaald. ,,Nog los van het feit dat die 2 miljoen als staatssteun wordt gezien, is landbouw gewoon een economische activiteit en geen gesubsidieerde hobby”, zegt Kramer. Hij wil dat zuivelbedrijf FrieslandCampina, met wie de boeren een contract hebben, en de Rabobank ook een bijdrage gaan leveren aan de duurzame landbouw op het eiland. Van der Bijl ziet dat niet gebeuren. Hij rekent op de 2 miljoen euro die boeren ook elders krijgen als ze stoppen met hun bedrijf. Als dat geld niet komt is het snel gedaan met het initiatief op Schiermonnikoog, dan gaat de stekker er volgens hem uit.
De toenmalige directeur van het Louis BolkinstituutJan Willem Erisman die de boeren op Schiermonnikoog bijstaat in hun overschakeling naar duurzame landbouw: ,,Als het project op Schier slaagt, biedt het perspectief voor heel veel boeren.” Als het niet slaagt vreest hij dat er drie of vier boeren op het eiland overblijven die juist intensiever gaan boeren. ,,Voor de boeren is het de vraag: hoe kan ik rondkomen als ik aan productievermindering moet gaan doen? De minister ziet dat als een kans, maar op Schier krijgen we het nog niet eens geregeld. De tijd begint wel te dringen”, zegt Erisman.
De ‘boeren op Schier’ hebben eigen oplossing stikstofprobleem, maar Brussel gooit roet in het eten, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag, 17 oktober 2019), 23 juni 2022.
Project ‘Duurzaam boeren op Schiermonnikoog’ loopt achter op schema
,,De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met zo’n 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema”, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.
Dat goede moed en doorzettingsvermogen zijn vruchten af kan werpen, lees je in: ‘Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog‘, een nieuwsbericht van de Provincie Friesland, dat ‘grutsk’ prijkt op de website van de zuivelcoöperatie, en in Tienke Wouda’s ‘Boeren Schier kiezen locatie zuivelboerderij‘ (Nieuwe Oogst, 21 april 2020). Gedeputeerde Klaas Fokkinga is blij met de plannen van de eilander boeren. Volgens hem is het een voorbeeld voor de toekomstige landbouw in Friesland:
,,Sa as de plannen oppakt wurde op Skiermûntseach is foar my in moai foarbyld foar de takomstige lânbou yn Fryslân. In lânbou yn balâns mei de natuer mei in oanpak dy’t betocht is troch de eilanners sels.”
Klaas Fokkinga, Gedeputeerde Provinsje Fryslân
Omschakeling boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 7 november 2019.
‘Tweehonderd koeien minder op Schiermonnikoog, als voorbeeld voor aanpak stikstofreductie in Fryslân’
Januari wordt niet gehaald, maar op vrijdag 5 maart 2021 gaat tijdens een digitaal gesprek – het coronavirus waart inmiddels meer dan een jaar rond – tussen minister Carola Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV, ChristenUnie) en de Fryske Nasjonale Partij (FNP) de kogel door de kerk. Er wordt een (nieuwe) deal gesloten voor de boeren van Schier: ze stoten samen dik tweehonderd van hun ruim zeshonderd koeien af. De inzet is om dat dit jaar al te doen. Daarvoor krijgen zij twee jaar lang twee miljoen euro rijkssubsidie. Het geld wordt betaald uit het fonds voor proefprojecten van het toekomstige ‘Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB)’ van het Rijk. Dat zegt Michiel Sybesma, projectleider bij de provincie Fryslân.
,,De komende drie maanden wordt duidelijk of de pilot wordt gehonoreerd door het ministerie van LNV. Dat is een formaliteit, we hebben goede hoop.”
Michiel Sybesma, projectleider provincie Fryslân
Daarmee zal het aantal koeien op Schiermonnikoog eind dit jaar met 35 procent zijn verkleind. De plannen om de stikstofuitstoot op het eiland stevig terug te brengen kunnen dus doorgaan. Voor de kaasmakerij – de boeren willen zo’n 50 procent van de eigen melk verwerken – zullen de boeren binnenkort een aanvraag bij de provincie doen (1 miljoen). Bovendien zal er na de ’toegekende’ twee jaar rijkssubsidie, nog drie jaar lang een bedrag van vier ton nodig zijn (in totaal 1,2 miljoen) voor de boeren. Dat bedrag hoopt de provincie ook met GLB-rijkssubsidie – het nieuwe GLB gaat (volgens planning) met ingang van januari 2023 van start – uit te keren, maar Fryslân staat garant als dat niet lukt.
De overgang naar duurzame landbouw heeft veel voeten in de aarde en er zijn veel partijen bij betrokken: overheden en organisaties zoals het Ministerie van LNV, provincie Fryslân, gemeente Schiermonnikoog, Wetterskip Fryslân, Louis Bolk Instituut, D&U Advies, Rabobank, Natuurmonumenten, Vogelbescherming Nederland en FrieslandCampina. Het project maakt onderdeel uit van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland.
Wing, een organisatie die toeziet op processen die bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving, begeleidt het project. Als projectleider organiseert Wing het overleg tussen de boeren en de betrokken partijen en bereidt het afspraken voor. Zo ook de feestelijke bekrachtiging met veel melk en kaas op Schier, waarbij alle partijen: de minister, de boeren, overheden en organisaties hun afspraken vast zouden leggen in een overeenkomst over de uitvoering van de plannen, ergens in februari 2021. Corona verhinderde dat – de reden dat er op 5 maart een digitaal gesprek plaatsvond.
Vanaf april pakken de Schierboeren hun zuivelplannen volop op
Naast de overeenstemming over de GLB-pilot, zijn er door de boeren ook onderling afspraken gemaakt over het leveren van melk aan de toekomstige zuivelhoeve. Omdat er eerst duidelijkheid moest komen over de landbouwkeuzes, zijn de zuivelplannen noodgedwongen wat naar de achtergrond verdwenen, maar vanaf 25 april 2021, de officiële indieningsdatum van de landbouwpilot, wordt dit (weer) volop opgepakt. Er is nog altijd veel enthousiasme op en buiten het eiland om hiermee aan de slag te gaan. De boeren zien er naar uit om een eigen kaasmakerij op het eiland te realiseren.
Met ‘Van Schier’ rollen nog in 2021 verschillende kaasproducten van de (kaas)plank!
Beeld: screenshot coverbeeld website ‘Van Schier’, K&L, 17 juni 2021.
Door zelf kaas te maken en te verkopen kunnen de boeren meer waarde uit hun melk halen, waardoor het mogelijk is de bedrijfsvoering te extensiveren en bij te dragen aan een meer natuurvriendelijk inrichting van de Bankspolder. Het één kan niet zonder het ander, en dat maakt dit project zo enorm mooi en bijzonder. De boeren zijn dan ook trots een zuivelboer ‘Van Schier’ te mogen zijn! Interesse in (al) hun kaasplannen, die ze nog dit jaar hopen te realiseren? Kijk dan gauw op de ‘Van Schier-website‘.
Deze wil ik je niet onthouden: een Twitterbericht (van 17 juni 2021) van de eerder genoemde hoogleraar Jan Willen Erisman, die vanaf het begin bij het Schierboerenproject betrokken is geweest. Ze hebben de vaart er nu goed inzitten, zo lijkt het.
Na 8 jaar ups en downs werken aan de #stikstof oplossing voor de #natuur op Schiermonnikoog als voorbeeld voor Nederland de eerste volle tankwagen de boot op: zuivelproducten https://t.co/GCcasjrz8m Complimenten aan de boeren en iedereen die heeft bijgedragen pic.twitter.com/dWibgv3ace
Op de ramen van het oude VVV-kantoor, verderop in het centrum, hangen grote ‘te huur’-posters. ‘Het oude pand gaat in de verhuur. Maar dat is een proces dat nog loopt. Daar moet natuurlijk weer een andere prachtige aanvulling op het eiland komen’, zegt Joke Eijer, coördinator namens de VVV-Schiermonnikoog tegen Jeroen Berkenbosch, verslaggever voor RTV Noord op 13 augustus 2021.
De VVV op Schiermonnikoog betrok, op 1 mei 2021, samen met Natuurmonumenten, een nieuw onderkomen: in informatiecentrum ‘Het Baken’. De bouw van een nieuw centrum was al jaren een wens van verschillende partijen. Het oude VVV-gebouw en het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten waren sterk verouderd. Om de nauwere samenwerking tussen de toerist- en natuurinformanten te verbeteren, was een nieuwe, centrale locatie volgens velen onmisbaar.
Nieuw informatiecentrum op Schiermonnikoog opent komende zaterdag, RTVNOF, 26 april 2021.
Een mooi moment voor de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog!
Die ‘andere prachtige aanvulling’ op het eiland werd (al snel) gevonden: op 2 september ondertekent ‘Van Schier‘ het huurcontract voor het oude VVV-pand in het dorpscentrum. De boeren gaan keihard aan de slag en hopen binnen een maand de deuren van de eigen zuivelwinkel ‘Van Schier‘ op deze voor hen prachtlocatie te openen. Proost!
Eerste kazen van eigen merk Van Schier worden alvast op de vaste wal gemaakt
De zeven boeren wilden in eerste instantie een eigen zuivelfabriek op het eiland realiseren. Dat is en blijft het grote doel, zegt projectleider Arjan Schoemaker namens de boeren tegen verslaggever Dirk van der Meulen, die hem interviewt voor het Dagblad van het Noorden. ‘Maar dit plan heeft de nodige vertraging opgelopen vanwege de onduidelijkheid over mogelijke staatssteun en de stikstofwetgeving. Een nadeel van een eigen fabriek is bovendien de grote hoeveelheid wei die er bij vrijkomt. Met hogeschool Van Hall Larenstein onderzoeken we de mogelijkheden voor afzet en verwerking’.
Om toch alvast te werken aan de naamsbekendheid van Van Schier is besloten om de kazen in eerste instantie op de vaste wal te laten maken. Als alles een beetje meezit gaan over circa een maand de eerste stukken en plakken Monnikenwerk, Vrije Vogels en Wildpluk over de toonbank van de eigen winkel in het dorp.
Demissionair minister Schouten naar Schier voor (New) Deal met de zeven boeren van Schier
Demissionair minister Carola Schouten van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) ondertekent zaterdag 25 september 2021 met de zeven boeren van Schiermonnikoog, gedeputeerden Klaas Fokkinga en Douwe Hoogland van de provincie Fryslân en de agrarische natuurvereniging Collectief Waddenvogels de overeenkomst ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog’.
In de overeenkomst, die veel langer op zich liet wachten dan de bedoeling was, zijn afspraken vastgelegd over financiering, stikstofreducerende maatregelen en de inzet van rijk en provincie, meldt Anne Roel van der Meer in de Leeuwarder Courantop 23 september 2021.
Zoals je in onderstaand bericht, ook van Anne Roel van der Meer, kunt lezen, roemde de toen nog missionaire minister het initiatief van de Schierboeren in de Rede fan Fryslân. Ze hield haar toespraak vanwege Corona vanuit Den Haag, op 8 oktober 2020. De Rede fan Fryslân wordt ieder jaar door de provincie Fryslân georganiseerd en ging dat jaar over de toekomst van de Friese landbouw.
Boeren op Schier kunnen van 25 september 2021 officieel los met hun nieuwe bedrijfsmodel
Ik neem voor de niet-abonnees van de Leeuwarder Courant hieronder de digitale versie van het artikel van Anne Roel van der Meer vaan 25 september 2021 integraal op. Te belangrijk nieuws om te missen. Met dank aan een Twitterbericht van landschapsarchitect Peter de Ruyter. Twee keer klikken voor het best(e) (leesbare) resultaat.
Anders denken en doen levert resultaat: tot een oplossing komen waarmee landbouw en natuur gezamenlijk kunnen voortbestaan in een prachtig Nederlands gebied
,,De komende drie maanden wordt duidelijk of de pilot wordt gehonoreerd door het ministerie van LNV. Dat is een formaliteit, we hebben goede hoop”, zegt projectleider bij de provincie FryslânMichiel Sybesmain een interview met Wouter Hoving in het Friesch Dagblad op 8 maart 2021. Dat werden er uiteindelijk zes, maar dat mag niet deren, het project heeft hem in ieder geval ‘geleerd dat er een manier is om via een gebiedsproces, totaal anders opgezet, een oplossing te creëren waarmee landbouw en natuur gezamenlijk kunnen voortbestaan in een prachtig Nederlands gebied’, zo stelt hij op 26 september 2021 op LinkedIn – ,,Felicitaties aan alle betrokkenen en op naar de volgende stap.”
25 september 2021: Carola Schouten snijdt samen met (namens de boeren) Peter Visser eerste stuk ‘Vrije Vogels’ aan
Op 25 september 2021 is het dan zover: de allereerste Van Schier-kaas wordt aangesneden! Samen met minister Carola Schouten, en na ondertekening van de overeenkomst die leidt tot verregaande natuurbevorderende maatregelen op Schiermonnikoog, snijdt Peter Visser een eerste stuk ‘Vrije Vogels‘ aan. Een feestelijke, grote stap richting biodiverse landbouw!, melden de bioboeren op de Facebookpagina van ‘Van Schier‘.
,,Het plan van ‘de boeren op Schier’ zorgt met minder vee voor minder stikstofuitstoot op het eiland. Het zelf produceren van kaas + beheren van natuur zorgt voor een nieuw verdienmodel. Samen met de boeren ondertekende minister Schouten de overeenkomst en sneed de eerste kaas aan.“
De boeren van Schier besloten niet alleen hun veestapel met meer dan een derde te verkleinen, zodat er minder stikstof wordt uitgestoten en er een gezondere bodem ontstaat. Door zelf kaas te maken en te verkopen kunnen ze ook meer waarde uit hun melk halen. Zo zijn ze in hoge mate zelfvoorzienend en kunnen ze met minder vee toch boer blijven. Die kaas moet natuurlijk wel aan de man gebracht worden. Als we de berichten op hun onlangs aangemaakte Instagram-account moeten geloven, gaat dat helemaal goedkomen. Als je op onderstaande foto klikt, beland je rechtstreeks op hun Instagrampagina. Volgen mag natuurlijk.
,,Een kleine “sneak preview” van de winkel. Wordt het niet prachtig?! De boeren (en boerinnen!) trekken volop de kluskleren aan en de opening komt in zicht…“
Jan Willem Erisman: ,,Het proces kan overal hetzelfde zijn, begin bij de boeren“
Jan Willem Erisman, zoals gezegd een van de geestelijk vaders van het landschapsinclusieve kringlooplandbouwproject op Schiermonnikoog, blikt samen met Ida Hylkema, journalist voor het boerenvakblad Nieuwe Oogst, uitgebreid terug op het succes van de boeren.
,,Een reductie van de emissie met ruim 30 procent is een mooi succes en ook de realisatie van een ander verdienmodel ziet er goed uit. Het was een lang proces waarbij veel hobbels moesten worden genomen.“
Jan Willem Erisman
Erisman denkt echter niet dat iedereen, waar ook in Nederland, dit concept zomaar kan overnemen, wél dat het proces overal hetzelfde kan zijn.
,,Je moet beginnen bij de boeren, zij moeten de wil hebben om samen te werken en hun bedrijfsvoering te veranderen. Het verdienmodel hoeft niet overal hetzelfde te zijn, maar moet passen in de regio.“
Jan Willem Erisman
Landelijk zijn al meer vergelijkbare processen aan de gang. ‘Het ontbreekt niet aan wil’, stelt hij. ‘Wat nodig is, zijn concrete doelen per regio en een transitiefonds om de veranderingen te kunnen bekostigen.’ Je leest hier het Nieuwe Oogst-achtergrondartikel van Ida Hylkema:
Is ‘Biodivers Boeren op Schier’ goed voorbeeld voor hoofdpijndossier nieuwe minister ‘Natuur en Stikstof’?
Nadat ze op maandag 10 januari 2022 geïnstalleerd zijn, kan het grote inwerken voor de ministers en staatssecretarissen van het kabinet Rutte IV beginnen. Eén van de hoofdpijndossiers kreeg een eigen minister: een minister voor ‘Natuur en Stikstof‘. Christianne van der Wal (VVD) mag de grote problemen in dit dossier proberen op te lossen.
In het radioprogramma ‘Villa VdB‘ praat Jurgen van den Berg op 11 januari over de stikstofproblematiek met hoogleraar Jan Willem Erisman en melkveehouder in het Groningse Briltil, Alex Datema, voorzitter van BoerenNatuur, die het project mede begeleidde.
Vanaf 2014, het moment dat de provincie Friesland alerteerde voor een te hoge stikstofuitstoot op het Nationaal Park Schiermonnikoog (Schier is een schakel in het Natura 2000-netwerk), zijn de zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog noodgedwongen meer en meer met elkaar gaan samenwerken, schreef ik aan het begin van deze special. Er moest op instigatie van landelijke wetgeving een buffer van zo’n 30 hectare gecreëerd worden tussen polder en natuurgebied. De mogelijkheid kon bestaan dat één van de zeven boeren het veld moest ruimen. ‘Stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman werd ‘ingevlogen’. De rest van het verhaal ken je.
In deze video hoor je Erisman en Datema over het succes van het project ‘Biodivers boeren op Schiermonnikoog‘. Het was acht jaar aanpoten, maar de boeren Van Schier hebben laten zien dat je door samenwerking met een gemeenschappelijk (stikstof)doel voor ogen heel wat kunt bereiken. En dat het voor wat betreft de aanpak kan dienen als voorbeeld voor Nederland.
‘Biodivers Boeren op Schier’ voorbeeld voor hoofdpijndossier nieuwe minister ‘Natuur en Stikstof’?, Kunst en Landschap (Bron: Omroep MAX, ‘Villa VdB’), 11 januari 2022.
‘Geef boeren meer keuzevrijheid in aanpak vermindering stikstof’
Op 14 januari 2022 houdt Jan Willem Erisman zijn oratie aan de Universiteit Leiden met de titel: ‘In vrijheid, maar niet vrijblijvend – hoe gebiedsgericht en multidisciplinair de opgaven voor het landelijk gebied aan te pakken‘. Onder de live aanwezigen: slechts een aantal formeel afgevaardigden en een beperkt aantal familieleden en vrienden. De rest van de belangstellenden, in een paar dagen meer dan zeshonderd, waaronder ikzelf natuurlijk, kunnen de oratie – de reden daarvoor veronderstel ik als bekend – online volgen.
De keuze om de oratie, ondanks bovengenoemde ‘setting’, toch op 14 januari plaats te laten vinden, is een bewuste, en heeft volgens Erisman alles te maken met de actualiteit: het bedenken van een oplossingsstrategie voor de urgente en langjarige stikstofproblematiek in ons land (en daarbuiten). De oratie vindt dan ook, vier dagen nadat een ‘nieuw’ kabinet aantreedt, plaats.
Nadat ze op maandag 10 januari 2022 geïnstalleerd zijn, kan het grote inwerken voor de ministers en staatssecretarissen van het kabinet Rutte IV dus beginnen. Eén van de hoofdpijndossiers – stikstof! – kreeg zowaar een eigen minister: een minister vóor ‘Natuur en Stikstof‘. Christianne van der Wal (VVD) mag de grote problemen in dit dossier proberen op te lossen. Het is te hopen dat Van der Wal zich onder de zeshonderd belangstellenden schaarde. Zo niet, dan raad ik haar aan van onderstaande video kennis te nemen.
Oratie 14 01 2022, Jan Willem Erisman, 15 januari 2022.
Wat is de rol van de wetenschap in de landbouwtransitie?
Op maandag 3 oktober 2022 – twee dagen voordat Johan Remkes rapporteert over de ‘stikstofgesprekken’ met boeren- en natuurorganisaties, banken en ketenpartijen – is Jan Willem Erisman, een van de ‘vijf kopstukken uit de wereld van het stikstofprobleem’, te gast bij Paul van Liempt in de BNR-Big Five-studio om te praten over de voorbeeldfunctie van de boeren van Schier. Ook de rol die hij als wetenschapper bij ‘promotie’ van het project op Schiermonnikoog vervult, komt nadrukkelijk aan de orde.
Van Liempt spreekt later die week nog met – hoe bedenk je het – Henk Bleker, voormalig staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie in het kabinet-Rutte-I, Andy Palmen, directeur van Greenpeace Nederland, melkveehouder Heleen Lansink en Sjaak van der Tak, voorzitter van LTO Nederland. Kijk hieronder naar een fragment uit het eerste gesprek dat Van Liempt had met Erisman, daar weer onder kun je via Spotify het hele gesprek beluisteren.
(De gesprekken die Paul van Liempt voerde met de andere (vier) genodigden kun je bekijken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap door op hun (groen oplichtende, gelinkte) naam te klikken.)
In de stikstofcrisis moeten wetenschappers geen activisten zijn volgens stikstofexpert, BNR-Big Five, 3 oktober 2022.
‘Vijf kopstukken uit de wereld van het stikstofprobleem’ te gast bij Paul van Liempt’s ‘BNR-Big Five’
Hoe een nieuwe manier van denken een voorbeeld voor heel Nederland kan zijn
De afgelopen periode van acht jaar bracht bij de boeren veel emoties teweeg, schrijft Irene van der Linde voor De Groene Amsterdammer op 13 oktober 2021. Van der Linde sprak voor haar (uitgebreide) reportage met veel van de betrokkenen, ter plaatse, on line en per telefoon.
‘Alleen al de discussie: wie levert koeien in en hoeveel? Ook haalde het oude vetes naar boven, zoals die tussen de drie boeren aan de rand van de duinen en Natura 2000-gebied – die om die reden al langer veel minder koeien mogen houden – en de vier grotere boeren verderop in de Banckspolder‘. ‘De geschiedenis herhaalde zich’, zegt Peter Visser van boerderij De Duinhoeve na afloop van de ondertekening. ‘We voerden weer dezelfde discussies als de generatie voor ons.’
Beeld: cover Boeren op Schier-monnikoog door de eeuwen heen
‘Er is altijd wel wrijving tussen de boeren’, relativeert Jan Holwerda (85) – wiens grootvader in 1908 op boerderij Florida (waar Ludie van der Bijl momenteel de scepter zwaait, red.) begon als pachter – telefonisch. Samen met zijn jongste broer nam hij het bedrijf van hun vader over.
In zijn boek ‘Boeren op Schiermonnikoog‘ beschrijft hij hoe de huidige ‘polderboeren’ naar het eiland kwamen nadat in 1860 de zeedijk was aangelegd en er een polder ontstond. En ook hoe al ten tijde van het middeleeuwse uithof van het klooster van de cisterciënzer-monniken, met de grijze, oftewel ‘schiere’ pijen waar het eiland naar is vernoemd, kleine boeren op het eiland met hooguit een paar koeien en daarnaast andere inkomsten zoals strandjutten, de eilandbewoners van melk voorzagen. Hoe er later een zuivelfabriek op het eiland kwam die leverde aan de dorpsbewoners en het groeiende aantal badgasten.
‘Alle melk bleef op het eiland vroeger’, vervolgt Holwerda, die thuis duizenden oude foto’s heeft liggen, honderden documenten, zelfs nog wikkels van de boter die de polderboeren maakten. Na de Tweede Wereldoorlog nam het aantal koeien van de polderboeren snel toe en verdwenen de laatste ‘dorpsboeren’. Het paste in het landelijk beleid van uitbreiding, intensivering en schaalvergroting.
,,Boeren werden daarmee steeds afhankelijker van derden, zoals de grote melkfabrieken op de wal. Het is goed dat ze weer eigen producten gaan maken. Het roer moet om, het is de tijd ervoor.“
Het boek Boeren op Schiermonnikoog besteedt veel aandacht aan de vetes tussen dorps- en polderboeren, zo meldt het Tijdschrift van Cultuur Historische Vereniging ’t Heer en Feer Schiermonnikoog (2005). Na de omdijking van het eiland in 1860 komen agrariërs van de vaste wal naar het eiland. Ze stichten hun bedrijven buiten het dorp.
Als de concurrentie van de vaste wal na de oorlog toeneemt en de inkomsten teruglopen, lijkt de oprichting van een eigen zuivelfabriek uitkomst te bieden. De polderboeren zijn vóór, de dorpsboeren zijn bang dat ze hun zelfstandigheid en monopoliepositie kwijtraken en bovendien een lagere melkprijs zullen krijgen. Als de polderboeren dreigen hun melk onder de prijs in het dorp te verkopen, gaan de dorpsboeren akkoord.
De fabriek wordt in 1925 gebouwd. Als het economisch klimaat na de oorlog verandert (concentratie, grootschaligheid, sluiting en afzetproblemen – de boterberg), is sluiting echter onvermijdelijk. De directie weet het einde nog een tijd uit te stellen, maar op 1 maart 1973 is het zover. Voor de dorpsboeren was er geen bestaan meer, zij verdwenen.
De bereiding van melk en boter in een zuivelfabriek
Om een indruk te krijgen hoe het er in die tijd aan toeging bij de bereiding van melk en boter in een zuivelfabriek kun je kijken naar onderstaande video. Het filmpje toont het hele proces dat de melk en boter ondergaat voordat het geschikt is voor consumptie.
Aan de orde komt: het handmatige productieproces en het gemechaniseerd productieproces, het vervoer van melkbussen met paard en wagen naar de coöperatieve zuivelfabriek, controle van de melk (per boer), laboratorium van de fabriek alwaar het vetgehalte wordt bepaald, het scheiden van room en melk in de centrifuge, het pasteuriseren van room, roomtanks, het machinaal karnen van zure room en kneden van boter, het uitscheppen van boter en machinaal verpakken, het keuren van de boter, het vullen van flessen met melk op de lopende band.
Boter en Melk (1972), Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, 17 april 2014.
Boeren op Schiermonnikoog schetst ook een beeld van de situatie van de overgebleven boeren. Om het hoofd boven water te houden, zijn nevenactiviteiten voor hen belangrijk. Na WO II kwam het toerisme op gang, een ontwikkeling waar ze zoals je hebt kunt lezen nog steeds dankbaar gebruik van maken. Veel veehouderijen hebben een kampeerboerderij en ‘Agrarisch natuurbeheer’ biedt de boeren nieuwe uitdagingen.
In het boek wordt ook de ontwikkeling van een ‘waddenproduct’ besproken, dat samen met agrariërs van andere eilanden vervaardigd moet worden. Dat is (in 2005, red.) nog niet gelukt, maar een van de boeren op Schiermonnikoog is wel al een eigen kaasmakerij annex zuivelwinkel begonnen. De schrijvers van het boek zien dit als bewijs van een goede slagingskans van speciale producten. Ook andere boeren zouden daarmee hun voordeel kunnen doen. Een vooruitziende blik?
Boeren op Schiermonnikoog door de eeuwen heen. Tijdschrift van Cultuur Historische Vereniging ’t Heer en Feer Schiermonnikoog (2005). Redactie Eddie Bakker, Erik Jansen, Arend J. Maris en Hilbert G. de Vries. (Met dank aan: Evelien Hofman (DvhN))
Documentaire ‘Boeren op Schiermonnikoog’
De stichting Beheer Historisch Erfgoed ’t Heer en Feer Schiermonnikoog heeft in datzelfde jaar (2005) een documentaire gemaakt. In de film (38’03 min.) zijn de mechanisatie en technologische ontwikkelingen binnen de landbouw en veeteelt en de invloed van het toerisme op het boerenbedrijf prachtig weergeven. Ook het oprichten van de zuivelfabriek met bijbehorende vraagstukken, komt erin aan bod. De docu wordt afgesloten met verdere modernisering van de agrarische sector waarbij de melkrobot en het agrarisch natuurbeheer centraal staan.
Stikstofaanpak – zeven redenen waarom het op Schier wel lukt
Maatschappelijke vraagstukken helpen oplossen waarbij veel partijen betrokken zijn, daar heeft Irene van Dorp veel ervaring in. Door een sfeer te creëren waarin alle partijen de ruimte voelen om hun belangen in te brengen, open het gesprek te voeren en door te pakken, bereikt ze haar doelen, zo beschrijft de website van partner in ruimte en ontwikkeling Wing haar procesbegeleider. Anderhalf jaar is ze intensief betrokken geweest bij het project Biodivers boeren op Schiermonnikoog.
We zijn er nog niet, schrijft ze op 28 maart 2022. ,,Papieren afspraken moeten worden omgezet in beleid, betalingsregelingen en vergunningen. Maar het begin is er: eind 2021 is de melkveestapel verkleind, is de eerste kaas geproduceerd en wordt deze grif verkocht in de winkel op het eiland en aan de vaste wal. Het is niet realistisch om zo’n intensief proces in tijd en geld voor elk gebied in Nederland op te zetten. Maar er zijn zeker lessen uit dit project te trekken voor de gebiedsgerichte aanpak van de stikstofproblematiek in Nederland”:
‘De Melkveerevolutie‘ is een leerzaam en verhelderend voorbeeld voor de transitie naar een duurzame landbouw, lees ik op de achterflap van het op 25 mei 2022 te verschijnen boek van Jan Willem Erisman en Koen van Wijk, freelance journalist, gespecialiseerd in de land- en tuinbouwsector – voor alle boeren, ondernemers in de agrobusiness, landschapsspecialisten, bestuurders, beleidsontwikkelaars in heel Nederland.
1 miljoen euro voor zuivelcoöperatie ‘Zuivelhoeve’ op Schiermonnikoog
Dik een jaar na de aanvraag in 2021 van subsidie bij de provincie Fryslân voor de ontwikkeling van een eigen kaasmakerij op het eiland gaat de kogel door de kerk. Het verzoek wordt juni 2022 gehonoreerd: de provincie verleent een subsidie van 1 miljoen euro aan de nieuwe zuivelcoöperatieZuivelhoeve op Schiermonnikoog. De bijdrage aan de boeren komt uit een overeenkomst die het Rijk en de provincie Fryslân op 25 september vorig jaar met de melkveehouders op Schiermonnikoog hebben gesloten.
‘Eerlijke Kaas’ direct in je brievenbus, een initiatief met perspectief
Sinds de ‘stikstof-zomer’ van 2022 is het mogelijk om Van Schier-kaas via je brievenbus te bemachtigen. Initiatiefnemer en sociaal ondernemer Johannes Regelink start met Eerlijke Kaas, een overname van het dan al drie jaar experimenterende De Firma Kaas, een concept waarbij consumenten natuurvriendelijke boeren steunen door periodiek ‘eerlijke’ kaas af te nemen. De boeren van Schier haken hierbij aan.
Eerlijke Kaas werkt met boeren die duurzaam veehouden of in transitie zijn, waarvan de kaas ambachtelijk wordt bereid, van melk die ze voor een eerlijke prijs kopen. Op hun beurt bezorgt Eerlijke Kaas de kaas direct aan je deur: door de brievenbus. Ook jij kunt vanaf nu hier je Van Schier-kaas bestellen.
,,Minder stikstof is goed voor natuurgrond én landbouwgrond. En dus gezond voor mens en dier. Maar het overheidsplan om stikstof te verminderen mist perspectief. Met Eerlijke Kaas willen wij dat perspectief bieden. Met de kaasabonnementen kunnen wij onze boeren een eerlijke prijs bieden en kunnen zij verduurzamen.”
Johannes Regelink, initiatiefnemer Eerlijke Kaas
Ga mee naar Schiermonnikoog met ‘Toer de Boer’!
Om dit initiatief te vieren laten Eerlijke Kaas en Van Schier je graag het eiland zien, kun je kennismaken met de boeren en natuurlijk de kaas proeven. Kom loeren bij onze boeren, luidt het affiche voor een fietstocht op zaterdag 1 oktober 2022: ,,Tijdens een fietstocht door bossen en langs duinen van Schiermonnikoog geniet je van de prachtige natuur, neem je een kijkje bij bijzondere boerderijen, proef je de Van Schier-kazen en ontmoet je de boeren.” Klik op onderstaande illustratie voor het volledige programma. Deelname is gratis!
De natuur versterken en tegelijk investeren in toekomstbestendige landbouw. Dat is de opdracht van minister Christianne van der Wal van Natuur en Stikstof. Het is ook het levenswerk van de Leidse hoogleraar Jan Willem Erisman. Hij doet al zijn hele carrière onderzoek naar stikstof en laat zien dat het kan, natuur én landbouw. Op 9 juni 2022, een dag voordat het kabinet Rutte IV ingrijpende regionale maatregelen om de stikstof-uitstoot naar de lucht te verminderen afkondigde, bood hij zijn boek ‘De melkveerevolutie. De lessen van de landbouwtransitie op Schier-monnikoog‘ aan de minister aan. De minister kende het voorbeeld van Schiermonnikoog al. Ze vindt het inspirerend en hoopvol. Blij met het boek is ze ook: .
,,Dit gaat mij helpen. ‘Het is een steun in de rug voor mijn beleid.”
Christianne van der Wal, minister Natuur en Stikstof
Recensie ‘De melkveerevolutie’: ‘Boek laat zien dat transitie geen jubelverhaal is’
Wat valt er te leren van de landbouwtransitie op Schiermonnikoog? Auteurs Jan Willem Erisman en Koen van Wijk snijden in ‘De melkveerevolutie, de lessen van de landbouw-transitie op Schiermonnikoog‘ een interessant en actueel thema aan, stelt Tienke Wouda in een recensie in boerenvakblad Nieuwe Oogst – ‘zeker nu de sector aan de vooravond staat van een gebiedsgerichte aanpak’. Het boek geeft volgens Wouda een heldere inkijk in de transitie naar duurzame landbouw.
,,Het is een must-read voor iedereen die betrokken is bij een gebiedsproces. Om te lezen hoe het kan, maar ook vooral hoe het niet moet.”
Tienke Wouda, coördinerend redacteur Regio Nieuwe Oogst
‘Onontkoombare transitie naar een vitaal landelijk gebied’
Ons land staat voor ingrijpende opgaven als het gaat om het verbeteren van onze natuur, klimaat en waterkwaliteit. De indicatieve stikstofreductiedoelen vragen per gebied zo snel mogelijk actie van de sectoren industrie, bouw, mobiliteit en landbouw. Met name de opgave voor de landbouw is groot. Hiervoor is nodig dat agrarisch ondernemers versneld de transitie doormaken naar kringlooplandbouw in 2030. We willen de land- en tuinbouw gericht ondersteunen om deze noodzakelijke verandering door te maken en daar sterker uit te komen. Dat schrijven ministers Staghouwer van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Van der Wal voor Natuur en Stikstof op 10 juni 2022 in twee brieven aan de Tweede Kamer.
Zeer ingrijpende stikstofplannen kabinet gepresenteerd via de ‘Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied’ (NPLG)
Vergezeld van de brief van minister Van der Wal (Stikstof en Natuur) gaat haar ‘Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied’ die ze dezelfde dag aanbiedt aan de Tweede Kamer. Ze deed dit mede namens de minister van Infrastructuur en Waterstaat en de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Duidelijk is dat dit enorme offers zal vragen van de agrarische sector, met grote verschillen tussen de regio’s in Nederland, meldt het Nederlands Centrum Mestverwaarding (NCM), dat in 2018 van start is gegaan. Het NCM wil voor Nederland een centraal aanspreekpunt zijn voor het bedrijfsleven, overheden, de wetenschap en anderen op het thema mestverwaarding.
.
Blijvende oplossingen voor opgaves als natuur (waaronder stikstof), waterkwaliteit en klimaat. Dat is de opdracht van het kabinet en het doel van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG). Door in een gebiedsgerichte aanpak maatregelen voor natuur, klimaat, bodem en water slim te combineren, herstelt de natuur en komt er meer ruimte voor vergunningverlening.
Niet alles kan meer overal. Ondernemers en projecten – of het nu gaat om industrie, bouw, mobiliteit of landbouw – moeten bij hun activiteiten voldoen aan de draagkracht van het gebied. Met het Nationaal Programma Landelijk Gebied wordt gewerkt aan een vitaal landelijk gebied met een gezonde natuur. Met perspectief voor ondernemers en economie. Het Rijk legt in het NPLG de structurerende, richtinggevende keuzes en regionale doelen vast, zodat de landelijke doelen onontkoombaar worden gehaald. Dit vormt de basis voor de uitwerking van integrale gebiedsprogramma’s onder regie van de provincies, die hiermee een grote opgave moeten invullen.
De minister heeft een kaart van Nederland laten maken met een ruimtelijke weergave van de benodigde reductie van de emissie (uitstoot) van stikstof. Hierin is te zien dat er grote verschillen zijn binnen Nederland: in delen van Nederland is het doel 12 procent reductie, maar in 131 Natura2000-gebieden moet de emissie met meer dan 95 procent dalen en in een ring eromheen van circa 2 kilometer met 70 procent. Deze kaart is richtinggevend en een doorvertaling van de landelijke doelstelling om in 2030 74 procent van het areaal stikstofgevoelige natuur onder de zogenaamde kritische depositiewaarde (KDW) te brengen.
Het kabinet bevestigt hiermee dat ze kiezen voor een gebiedsgerichte aanpak in plaats van een generieke aanpak ten aanzien van ammoniak (NH3)-emissie uit de landbouw. Met andere woorden: hoe dichter bij een voor stikstof gevoelig natuurgebied, hoe groter de opgave. De minister spreekt over de pijnlijke constatering dat niet alle agrariërs door kunnen met hun bedrijf. Voor NOx (stikstofoxide) kiest het kabinet wel voor een generiek beleid, echter de richtinggevende doelen worden pas in begin 2023 bekendgemaakt.
‘Stikstofwappies’ – Van gidseiland naar nachtmerrie in negen maanden tijd
Vorige zomer was Schiermonnikoog nog ons beloofde land. Daar dankten de boeren vrijwillig de helft van hun koeien af, begonnen ze de natuur te vertroetelen – alles biologisch en lokaal, compleet met schaapskudde en rustiek kaaswinkeltje. Nu vrezen diezelfde boeren voor hun voortbestaan, klagen ze over onduidelijk-heid, en keren ze zich tegen de overheid, stelt Christiaan Weijts in het opiniestuk ‘Stikstof-wappies‘ een week na de twee ‘ministersbrieven’ in NRC.
,,Van gidseiland naar nachtmerrie in negen maanden tijd. Hoe krijg je het voor elkaar om zoveel bereidwilligheid te verklungelen? Door een stikstofplan te presenteren?”
Christiaan Weijts, columnist NRC
Eilandboeren vertwijfeld: ’Ze gaan met de bezem door de porseleinkast’
Wat is er aan de hand? In de stikstofplannen van het kabinet kunnen de boeren op Schiermonnikoog reduceren wat ze willen, ze gaan nooit de beoogde ’emissiereductie-doelstellingen’ voor het eiland – tot wel 95 procent – halen, schrijft Wierd Duk in De Telegraaf. Ludie van der Bijl: „Dat betekent voor ons einde verhaal.” Precies dit begreep Ludie’s dochter Arianne, ze is 22 en wil later heel graag het bedrijf overnemen, toen ze vroeg: ’Wat moet ik nu?’
Is er nog toekomst voor boeren op een Fries Waddeneiland? Dat is aan de provincie, zegt minister Christianne van der Wal: ‘Die kaart is richtgevend’
Beeld: Leeuwarder Courant
Of boeren in de toekomst nog mogelijk is op een Fries Waddeneiland, is aan de provincie. ,,De stikstofkaart is een richtinggevende kaart. Ja, het is een vertrekpunt.” Dat zei minister Christianne van der Wal voor Natuur en Stikstof op maandag 20 juni 2022 desgevraagd, na afloop van het Waddencongres, ‘De Toogdag voor de Wadden‘, in Delfzijl met als thema Kusten voor de toekomst.
De kaart met emissiereductiedoelstellingen die Van der Wal vrijdag 10 juni naar buiten bracht zorgde voor schertsende reacties als het om de Waddeneilanden ging, tekent Goos Bies op in Leeuwarder Courant op 20 juni 2022. Zo moet volgens de stikstofkaart vrijwel heel Vlieland de stikstofuitstoot met 95 procent terugdringen, terwijl het eiland geen enkele boer huisvest. Ook op grote delen van Terschelling, Schiermonnikoog en Ameland is die opgave zo groot. ,,Het is een totaal, een optelsom. Er is ruimte om te schuiven met die percentages”, legde Van der Wal uit.
,,Iedere provincie kan in overleg met gemeenten, boeren, natuurbeschermers en anderen de uitvoering wijzigen. Als daar een goede onderbouwing voor is. We moeten het met elkaar doen.”
Christianne van der Wal, Minister voor Natuur en Stikstof
Gedeputeerde provincie Fryslân, Klaas Fokkinga, verkiest z’n eigen stikstofplannen boven die van het kabinet
De ‘kleurplaat van het kabinet’, zoals gedeputeerde Klaas Fokkinga de overzichtskaart met stikstofdoelen per gebied van minister Van der Wal noemt, viel bij de provincie Fryslân helemaal slecht. Gedeputeerde Staten en Provinciale Staten van Friesland werden het in mei 2022 – een maand dus, voordat de landelijke stikstofdoelstellingen en -middelen bekend gemaakt werden – juist eens over de Friese stikstofaanpak.
,,Sinds afgelopen vrijdag (10 juni, red.) is het weer het oude liedje: boze boeren, onbegrip, onvrede, polarisatie, de-politiek-heeft-het-gedaan-meningen. Ik ha noch tsjin it ministearje sein: wês no hiel foarsichtich mei kaartsjes dy’t je de doar út dogge. It begjint in eigen libben te lieden. En toch ha se it dien…’’
Klaas Fokkinga, gedeputeerde provincie Fryslân
In heel Friesland moet volgens die aanpak de uitstoot met een kwart worden verminderd; in de Zuidoosthoek, bij de natuurgebieden met de helft. De provincie denkt dat het zonder verplichte uitkoop van boeren kan, maar met bedrijfsverplaatsing, nieuwe bedrijfsvormen en vrijwillige uitkoop. Volgens Gedeputeerde Fokkinga voldoet de provincie Fryslân aan de nu geldende stikstofwet. ,,Het kabinet gaat nu verder dan de wet met de stikstofbrief waarin het rept over reducties tot 97 procent van de gemeten uitstoot.”
Voor Friese begrippen zit de provincie hard in de wedstrijd, schrijft Ton van der Laan in Leeuwarder Courant van 14 juni. Gedeputeerde Staten kiezen eigen beleid boven dat van het rijk, terwijl dat betaalt – en bepaalt. Wat de tegengerichtheid vergroot, is dat de provincie tot de beruchte vrijdag niet wist dat het veenweidegebied, het zuidwesten van de provincie en de Waddeneilanden op de ‘kleurplaat van het kabinet’ zouden staan. Fokkinga was er ,,fernuvere’’ (verrast, red.) over, ,,en eins bin ik it noch hieltyd’’.
De Friese aanpak stikstof, Provincie Fryslân, 26 oktober 2021.
Komt er met de ‘Startnotitie voor het Nationaal Programma Landelijk Gebied’ een omslag in de Nederlandse landbouw?
Bestuurskundige Hens Runhaar moet het nog zien. Of de landbouw, in het bijzonder de veehouderij, een omslag gaat maken nu minister Van der Wal (Natuur en Stikstof, VVD) bekend heeft gemaakt hoe drastisch de uitstoot van stikstof terug moet – afhankelijk van het gebied varieert dat van 12 tot 70 procent, schrijft Marcel Aan de Brugh op 17 juni 2022in NRC. .
Runhaar bestudeert waarom duurzame initiatieven in de landbouw wel of niet aanslaan. Hij is universitair hoofddocent aan de Universiteit Utrecht en gasthoogleraar aan de Wageningen Universiteit & Research. Eerder dit jaar publiceerde hij met collega’s een artikel in Agricultural Systems waarin ze de mechanismen blootleggen die de omslag naar een duurzamere melkveehouderij blokkeren. Vorig jaar somde hij in een ander artikel de vier kritieke voorwaarden op voor een zogeheten agro-ecologische omslag in de Europese landbouw.
„Er is vaker door de politiek aangekondigd dat het roer om moet, maar dan liep het daarna toch vast, en ging de sector gewoon op dezelfde voet door. Ik hou mijn hart nu vast.”
Stikstofprofessor Erisman: ,,De boeren zijn de dupe van het systeem. Het hele systeem moet om!”
Jan Willem Erisman mist in de verhitte discussie over stikstofreductie een duidelijk perspectief voor de boeren ‘én voor de hele keten van bedrijven die ‘achter’ de boer zaken doen’, zegt hij tegen interviewer Annet van Aarsen, die verslag doet in de weekendbijlage van Noord Hollands Dagblad op 18 juni 2022. Hij pleit nadrukkelijk voor systeemverandering. Ik neem, omdat dit interview achter de betaalmuur zit, het artikel hieronder integraal op:
Gelderse Vallei-dorp Stroe maakt zich op voor een groot boeren-(stikstof)protest – ,,We keren Den Haag de rug toe!”
Het dorp Stroe in Gelderland maakt zich op voor een grote demonstratie. Op 22 juni 2022 worden tienduizenden mensen verwacht in de plaats met slechts 1.670 inwoners. ,,Het kan wel eens vier tot vijf keer groter worden dan we eerder hebben gezien”, zegt Jeroen van Maanen, lid van de Nederlandse Melkveehoudersvakbond – hij treedt op als woordvoerder van de actievoerders. ,,Het wordt een positieve demonstratie, met de rug naar Den Haag.”
Sinds minister Christianne van der Wal voor Natuur en Stikstof op 10 juni de doelen presenteerde om de stikstofcrisis met Nederland het hoofd te bieden, rommelt het. Na tientallen jaren is de kogel door de kerk en zijn de doelen van de regerende partijen bekendgemaakt. De achterbannen van coalitiepartijen VVD en CDA roeren zich en de boeren zoeken elkaar weer op. Op woensdag 22 juni, de dag dat de Tweede Kamer met stikstof-minister Van der Wal debatteert in Den Haag, keren de boeren vanuit de Veluwe de rug naar de politici.
,,We willen met alle landbouworganisaties een statement maken. En dat gaat gebeuren in het kleine Stroe. Zoals bekend strijden we al sinds 2019 tegen het stikstofverhaal. Nu daar onlangs de bizarre brieven en plannen van Van der Wal bijkwamen, werd het weer tijd voor een demonstratie.”
Jeroen van Maanen, Nederlandse Melkveehoudersvakbond, woordvoerder actievoerders
De organisatie verwacht veel mensen en ‘houdt vast aan de positieve toon’. Hoewel de leider van Farmers Defense Forcein De Volkskrant nog grootschalige acties suggereert, ziet Jeroen van Maanen de demonstratie vooral als een samenzijn. ,,We krijgen goede sprekers en blijven positief in de samenkomst, maar daarbinnen zit wel een keiharde boodschap.” Marja Sol doet voor EenVandaag verslag
Gelderse dorp Stroe maakt zich op voor een groot boeren(stikstof)protest, Kunst en Landschap (Bron: EenVandaag, 18 juni 2022), 19 juni 2022.
Woensdag 22 juni 2022: ‘D-Day – Wij trekken hier een streep!’
Woensdag 22 juni: D-day, Agractie Nederland, 18 juni 2022.
Stroe zet zich schrap voor massaal boerenprotest
Stroe zet zich schrap voor massaal boerenprotest, Omroep Gelderland, 21 juni 2022.
Jan Willem Erisman over de stikstofcrisis: ‘Het meetmodel werkt, maar de minister haalt er te hoge reductiedoelen uit’
Het kabinet wil dus ingrijpende regionale en gebiedsgerichte maatregelen nemen om de stikstofuitstoot naar de lucht te verminderen. Een vraag die tegenstanders opwerpen, is of er wel voldoende kennis is om zulke rigoureuze maatregelen te treffen. En kan dat wel met alleen modellen? Het gesprek zou volgens Jan Willem Erisman moeten gaan over de keuzes die we nu moeten maken op basis van de toepassing van het (gevalideerde) model.
We weten hoeveel stikstof waar wordt uitgestoten en ook hoeveel reductie er nodig is in natuurgebieden. Wat het model en de wet níét voorschrijven, zegt Erisman, is hoe je de nodige afname in die natuurgebieden bereikt. Er zijn verschillende mogelijkheden: geef je iedereen de (generieke) opdracht om de helft minder stikstof uit te stoten, zoals in het regeerakkoord staat? Of neem je verschillende (bij voorkeur integrale) maatregelen voor landbouw en andere sectoren?
,,Het verschil in uitkomst is namelijk veel groter dan de onzeker-heid in de modellen. Laten we vanaf nu discussiëren over hoeveel en waar we de stikstofuitstoot moeten reduceren om de natuur te beschermen.”
Jan Willem Erisman, hoogleraar Milieu en Duurzaamheid, Centrum voor Milieuwetenschappen Leiden (CML)
‘Meer stikstofreductie dan nodig in kabinetsplannen, zegt stikstofprofessor Jan Willem Erisman’
Doe niet meer dan nodig is, zegt Erisman, de volgende dag in het Leids Dagblad. De natuur gaat hem aan het hart maar de stikstofreducties die minister Christianne van der Wal de boeren wil opleggen, zijn onnodig hoog. Als adviseur zat Jan Willem Erisman in het voorjaar van 2022 regelmatig aan tafel op het ministerie. Op 17 juni vertelt hij openhartig welke adviezen niet zijn overgenomen. Erisman is tégen de uiterst gedetailleerde kaart die de stikstofminister op 10 juni bij haar startnotitie voor het Nationaal Programma Landelijk Gebied presenteerde.
‘Even tot hier’: ,,We sidderen met zijn allen nog een beetje na van alle gedoe rond… stikstof!”
,,We sidderen met zijn allen nog een beetje na van alle gedoe rond… stikstof!”, opent Niels van der Laan de laatste uitzending van het seizoen (18 juni 2022) van het cabareteske nieuwsprogramma ‘Even tot hier‘. Van der Laan en zijn collega Jeroen Woe maken iedere week létterlijk een voorstelling van de week: met live-publiek, de muzikale gast, scherpe grappen en een simpel liedje over een best wel ingewikkeld onderwerp.
Riemen vast om op razend tempo al het nieuws de revue te laten passeren. Eerste item in deze uitzending, zoals gezegd: stikstof! Klik op de illustratie hieronder om de zeer goed bekeken aflevering (ook) te bekijken. Sterk staaltje Kunst en Landschap.
,,Het is een CT-scan van patiënt Nederland in een nog weer iets hogere resolutie, maar voor het behandelplan verwijst men door naar de provincie. Als je zo’n verpletterende tijding geeft, mag je daar wel íets van compensatieplan bij leveren, of een begeleidings- en omscholingstraject. Nu laten we alleen de bom inslaan en zuchten daarna gut gut, wat zijn die boertjes weer boos.”
Christiaan Weijts, columnist NRC
Een van die boertjes is Peter Oosterhof, biologisch boer in Foxwolde, in natuurgebied De Onlanden, bij Peize, op de Drents-Groningse grens. Hij is behoorlijk boos over de plannen, die ook hem waarschijnlijk dwingen flink in te gaan krimpen.Oosterhof ruilde in 2007 een deel van zijn land met stichting Het Drents Landschap en Staatsbosbeheer om De Onlanden mogelijk te maken. Nu zorgt datzelfde natuurgebied ervoor dat hij met een kleinere veestapel moet boeren. Als tenminste de stikstofplannen die minister Christianne van der Wal presenteerde, doorgaan.
,,Ze moeten me hier dood wegdragen. Ik ga niet verplaatsen. Ik ben hier geboren en als ik hier niet niet op deze manier kan boeren dan stop ik ermee.”
Peter Oosterhof, biologisch boer in Foxwolde
Deze boer ruilde zijn land voor de Onlanden, en ziet nu zijn bedrijf in gevaar komen, DVHN, 20 juni 2022.
Peter Oosterhof, geen onbekende voor Kunst en Landschap – hij komt uitgebreid ‘in beeld’ in de kringlooplandbouwspecial van het multimediale platform in oprichting – is op 20 juni 2022 te gast in de ‘Live‘-studio van Leeuwarder Courant en Dagblad van het Noorden, samen met Han Olff, hoogleraar ecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze zijn beide boos. ,,We zitten nu in de penari, doordat er bewust een transitie is gesaboteerd.
DVHN Live: Waarom is stikstof zo bedreigend en hoe zit het in andere landen?, DVHN, 20 juni 2022.
Op de dag dat de openbare orde verstoord wordt door boeren in grote trekkers die opnieuw bruggen, wegen en ditmaal ook distributiecentra blokkeren, spreekt Peter Oosterhof zijn onvrede uit over het stikstofbeleid van (de overigens navrant afwezige) Rutte IV. Hij ziet niets in de plannen van minister Christianne van der Wal van Natuur en Stikstof en minister Henk Staghouwer van Landbouw voor de aanpak van het stikstofprobleem en de toekomst van de landbouwsector. Dat zegt hij in een documentaire die op zondag 3 juli 2022 werd uitgezonden bij Omrop Fryslân in het programma Buro de Vries.
Melkfeehâlder Peter Oosterhof út it Drintse Foxwolde sjocht neat yn de plannen. Oosterhof wurket sûnt 2015 op in regenerative wize. Dat betsjut dat natuerlike helpboarnen fersterke wurde yn stee fan útput. Hy brûkt gjin keunstdong en bestridingsmiddels. ▶️ https://t.co/WTsOVzE8ycpic.twitter.com/7TjcbEtkP4
Als de afgelopen zeven jaar voor de boeren op Schier ergens het toonbeeld van zijn, dan is het van hoe tijdrovend, complex en moeizaam een omslag in de landbouw teweegbrengen is, schrijft het duo – dat de Schier-boeren al volgt vanaf het prille begin – zelfs op zo’n kleine schaal. De onzekerheid was permanent aanwezig. De tegenslagen waren talrijk, de onderlinge achterdocht en het gebrek aan steun uit de sector groot. De keren dat melkveehouder en kartrekker van het project Ludie van der Bijl dacht het zou mislukken, zijn niet op de vingers van twee handen te tellen. Hij is er duidelijk over:
,,Als wij er met zeven boeren al zeven jaar over doen, dan is het een illusie dat alle boeren in Nederland in 2030 de helft minder stikstof kunnen uitstoten.”
Ludie van der Bijl
Toch wordt er met meer dan gemiddelde belangstelling naar hun project gekeken. De zeven boeren op het Waddeneiland werden in de Tweede Kamer onlangs nog als voorbeeld gesteld door Stikstofminister Christianne van der Wal, schrijven Van den Berg en Smit in een prachtige compilatie van en over het moeizame veranderproces van de Schier-boeren. Maar die bewondering is niet bepaald wederzijds. Haar kaartje met streefnormen voor stikstofreductie per gebied is ook op het eiland slecht gevallen.
Op naar een natuur- en landschapsinclusieve Noord Nederlandse samenleving in 2050
Het project Biodivers boeren op Schiermonnikoog verliep weliswaar moeizaam, het is wel een toonbeeld van daadkracht op weg naar natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw. En dat worden er (ongetwijfeld ook in Noord Nederland) steeds meer! Goed voorbeeld, doet volgen, zeg maar.
Voor Kunst en Landschap volg ik de noordelijke vooroplopers al een tijdje en dat ga ik met de (vernieuwde) kabinetsplannen de komende tijd intensiveren. Dat zal leiden tot een nieuwe Kunst en landschap-special, waarin de landbouwproblematiek en de inrichting van het (noordelijk) landelijk gebied integraal belicht gaat worden.
Volg onderwijl de socials! Op naar een duurzame, veerkrachtige en circulaire toekomst voor het Noorden! Op naar een ‘Natuurinclusieve (Noord Nederlandse) samenleving in 2050. Specifieke informatie over het voortgangsproces van de boeren van Schier volg je uiteraard gewoon via deze pagina.
Opnieuw hoog bezoek: koningspaar komt langs bij boeren op Schiermonnikoog
Koning Willem-Alexander en koningin Máxima hebben woensdag 10 mei 2023 een bezoek gebracht aan de boeren op Schiermonnikoog. In de stal van melkveehouder Ludie van der Bijl werd het koningspaar bijgepraat over actuele zaken. ‘We hebben het met alle boeren hier over de landbouw gehad, de problemen die hier spelen en de initiatieven die we hebben genomen’, zegt Van der Bijl.
Koningspaar brengt bezoek aan boeren op Schiermonnikoog, Nieuwe Oogst, 11 mei 2023.
Koningspaar op Schier: ‘Het is een eer dat ze interesse tonen in de boeren’
De stal van boer Ludie van der Bijl op Schiermonnikoog is die dag extra goed schoongemaakt voor het koninklijke bezoek. ‘Normaal ziet het er hier ook netjes uit, maar nu extra.’ Voor een bezoek van koning Willem-Alexander en koningin Máxima moet alles er natuurlijk goed uit zien. Maar – belangrijk – ‘we hebben goed ons verhaal kunnen doen’.
,,Het is echt een eer dat het koningspaar interesse toont in ons zodat we ons verhaal kunnen vertellen. Dit maken we natuurlijk nooit meer mee.”
Ludie van der Bijl, boer
Peter Visser vult zijn collega-boer aan. ‘Hier op Schiermonnikoog steken we toch een beetje onze hoofden boven het maaiveld uit. Het is mooi dat we daar nu door dit bezoek een aai over de bol voor krijgen.’
BBB verbaasd over meetgegevens Schiermonnikoog: helpt snijden in veestapel wel?
Na de eclatante Provinciale Staten-winst op 15 maart 2023, het klappen van het ‘Landbouwakkoord‘ en de val van het kabinet Rutte-IV in de zomer dat jaar, worden de partijpolitieke messen natuurlijk geslepen. De BoerBurgerBeweging (BBB) heeft in juli naar aanleiding van meetgegevens op het eiland Schiermonnikoog grote twijfels of het snijden in de veestapel helpt om de stikstofemissie en -neerslag te verminderen. Het aantal koeien is daar volgens de kersverse partij met 40 procent teruggebracht, terwijl in 2022 een hogere ammoniakconcentratie werd gemeten dan het jaar ervoor, meldt Nieuwe Oogst op 13 juli. De partij stelt op basis van de nieuwe MAN-gegevens (het ‘Meetnet Ammoniak Nederland’ van het RIVM) dat een stikstofreductie niet zichtbaar is, terwijl je dit wel zou verwachten.
De BBB-conclusie is vooral ,,té kort door de bocht’’, verklaart RIVM-woordvoerder Ronald Kooren diezelfde dag in Dagblad van Noorden. ,,Als je vandaag een koe weg haalt, betekent het niet dat de uitstoot morgen uit de lucht is. Zo eenvoudig gedraagt stikstof zich niet.’’ Het is, zegt Kooren, complexe materie. Ammoniak hangt in de lucht, blijft hangen, komt aanwaaien, waait weg. ,,Het is bovendien heel weersafhankelijk.’’ Het ‘meten’ zelf is ook complex, zo vervolgt hij op een groot aantal vragen van redacteur Ton van der Laan: “Meten is de splijtzwam in de stikstofdiscussie.” Of de vragen van Caroline van de Plas aan (de dan inmiddels demissionaire) minister Christianne van der Wal een gevalletje verkiezingsretoriek van BBB is, zal blijken uit de antwoorden van de minister, aldus Kooren.
“Het is wel een proces van de lange adem, legde ook boswachter ecologie van natuurbeheerder Natuurmonumenten een maand eerder al uit bij Omrop Fryslân. En dat is niet het enige probleem: “er is ook nog achtergronddepositie. Dat is stikstof die wordt uitgestoten door industrie, verkeer en scheepvaart. Niet zozeer op het eiland maar er omheen en op het vasteland. Daarnaast zit er al voor tientallen jaren aan stikstof in de bodem dat ook nog steeds aan het werk is.”
Hoe zit het nu echt met de stikstofuitstoot op Schiermonnikoog?
Het is ‘zwaar teleurstellend’ wanneer je deze recente metingen van het RIVM ziet, waaruit het lijkt dat er eerder een stijging van de stikstofuitstoot heeft plaatsgevonden, zegt hoogleraar en adviseur bij het Schier-project Jan Willem Erisman in een reactie op aanvraag van de Joop-redactie van BNNVARA. Hij legt daarin ‘graag uit waarom deze metingen niet geschikt zijn om het effect van het verkleinen van de veestapel op Schiermonnikoog in kaart te brengen’.
Het raadsel van Schiermonnikoog: veel minder koeien en toch meer ammoniak
Ook landbouwjournalist van Trouw, Lukas van der Storm, legde de vraag diezelfde dag aan de stikstofprofessor voor: hoe kan het, dat, ondanks dat ‘de zeven melkveehouders op Schiermonnikoog een dikke derde van hun ruim 600 koeien wegdeden, de metingen op het eiland toch een stikstoftoename lieten zien:
Erisman: “Geen cent gereserveerd voor wetenschappelijke inbreng en begeleiding, laat staan voor monitoring van de bereikte resultaten”
Het ontbreken van een goede nulmeting, een meetnet dat niet toereikend is om lokale veranderingen te volgen en geen correcties voor allerlei externe factoren: volgens Erisman laat de huidige meetmethode veel te wensen over, meldt de Universiteit van Leiden, waaraan de hoogleraar Environmental Sustainability verbonden is, op 4 augustus 2023. ‘En daarom kunnen we volgens hem dan ook nog niet concluderen dat het verkleinen van de veestapel niet doelmatig is’.
,,Het verbaast mij steeds weer dat het kabinet veel geld heeft gereserveerd voor stikstofmaatregelen, bijna 25 miljard, maar dat er geen cent in gereserveerd voor wetenschappelijke inbreng en begeleiding hiervan, laat staan voor monitoring van de bereikte resultaten.”
Jan Willem Erisman, Universiteit Leiden
RIVM-metingen niet geschikt om effect gekrompen veestapel te beoordelen
Onder de ietwat tendentieuze titel ‘Ammoniakmetingen Schiermonnikoog zeggen niet zoveel’, liet Martijn van Rossum een maand later, 10 augustus 2023, voor agrovakblad Nieuwe Oogst de stikstofhoogleraar Erisman opnieuw aan het woord – Erisman reageerde in het artikel onder meer op Kamervragen die BoerBurgerBeweging (BBB) eerder stelde. Erisman: “De huidige RIVM-metingen betreffen concentratiemetingen in Natura 2000-gebied, maar zeggen eigenlijk niets over de bron van de uitstoot.” Het door TNO ontwikkelde Lotos-Euros-verspreidingsmodel zou volgens Erisman meer inzicht in de reductie van de uitstoot op Schiermonnikoog bieden.
De verwarring die is ontstaan, zo lijkt het, bij deze (politieke) stikstofdiscussie, niet in de laatste plaats vanwege de vermeende ‘voorbeeldfunctie’ van Schiermonnikoog, komt niet alleen door vragen als wát, waar en hóe meet je stikstofconcentraties, ook andere (lokale of generieke) relevante facetten die met stikstofuitstoot- en depositie te maken hebben, zouden volgens Erisman betrokken moeten worden bij de zoektocht naar (integrale) oplossingen. Erisman: “Wij geven adviezen, het is daarna aan de politiek om keuzes te maken.”
Van der Wal: ‘Weersomstandigheden reden uitblijven stikstofafname Schiermonnikoog’
Weersomstandigheden zijn mogelijk de reden dat de stikstofdepositie op Schiermonnikoog vooralsnog niet is afgenomen. Dat stelt stikstofminister Christianne van der Wal in antwoord op Kamervragen van Caroline van der Plas (BBB), is de enigszins suggestieve kop van een kort artikel in boerenvakblad Nieuwe Oogst van 6 september 2023; naast het weer heeft het vasteland ook invloed op de gemeten cijfers op Schier, zo stelt ze in haar beantwoording. Ze laat tevens weten dat het effect van de afname in melkvee nu nog niet waargenomen kan worden. Daar zijn volgens de minister metingen over een langere periode voor nodig.
‘Wildpluk’-kaas wint op prestigieuze World Cheese Awards in Trondheim zilveren medaille
Facebookbericht @VanSchier, 3 november 2023.
Naar de kringlooplandbouwspecial van Kunst en Landschap:
,,Bij zonsopgang in de Leonserpolder vertelden Peter Oosterhof, Drentse boer op Friese grond en Welmoed Deinum, boerin uit Sondel, over het magisch spel dat zich onder onze voeten afspeelt.” Zo opent de website van Kening bij de ‘verbeeldende’ aankondiging van hun ‘Grondrede‘, waarin ze het belang van de grond, ‘de bodem van ons bestaan’ onderstrepen en kracht bijzetten: ‘Kening sprak op 15 september 2020 de Grondrede uit‘.
,,Het is een prachtig organisme. Maar we gaan er te ruig mee om.” Daarna sprak en bewoog de aarde zelf, begeleid door trompet en didgeridoo.”
Kening
Grûnrede Kening, YouTube-kanaal Hatog Krøller, 15 september 2020.
,,Af! De registratie van die magische Prinsjesdag-ochtend waarop Kening de Grondrede uitsprak. Start van hopelijk een nieuwe traditie.”
Kening, 17 september 2020
Grondrede Kening 15 september 2020, YouTube-kanaal Hatog Krøller, 17 september 2020.
Brief aan de koning: leer van de grutto en de rode regenworm
Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening) stuurden een brief aan de Koning; deze werd op 17 september 2020, twee dagen na Prinsjesdag, op Twitter gepubliceerd. Ik heb hem hieronder integraal voor je opgenomen. Twee keer klikken voor het beste (lees)resultaat.
,,We spelen een gevaarlijk spel met de grond, de bodem van ons bestaan. Laten we leren van de grutto en de rode regenworm en anders gaan boeren en leven.”
Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening)
Grondrede, Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening)
Ook het Friesch Dagblad gaf Peter en Welmoed (Kening) op 16 september een podium door voor de Grondrede een volle (Opinie)pagina in te ruimen. Ook hier geldt: twee keer klikken!
Opiniepagina Friesch Dagblad, 16 september 2020. .
Ondanks alle inspanningen in de afgelopen dertig jaar om de Nederlandse weidevogels te beschermen, gaat het bijzonder slecht met de broedvogels van het agrarische gebied. De belangrijkste oorzaken hiervan zijn verstedelijking en intensivering van de landbouw. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is de populatie grutto’s met bijna 70 procent afgenomen.
In het spoor van de grutto, Koning van de Weide,YouTube-kanaal De Visdief. 25 oktober 2016.
Veel geschikt habitat is verdwenen en er worden te weinig kuikens ‘vliegvlug‘ om de jaarlijkse sterfte te compenseren. ,,Om daar iets aan te kunnen doen, moet je eerst begrijpen wáár het, en wát er precies mis gaat”, zegt Theunis Piersma, hoogleraar Trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen.
Piersma is (ook) verbonden aan het NIOZ, het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee op Texel, waar hij (wereldwijd) onderzoek doet aan trekvogels – voornamelijk die van het open weide- en waddenlandschap – met een ruime blik, vanuit Noord Nederland. Zijn verbondenheid – van jongs af aan – met de grutto steekt hij daarbij niet onder stoelen of banken. Hij is mede-initiator van het in 2012 opgerichte burgerinitiatief Kening fan ‘e Greide, Fries voor ‘Koning van de Weide‘ – de grutto.
Wat doet Kening fan ‘e Greide, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 5 december 2017.
Diepgaand populatieonderzoek over een langere periode op een grote ruimtelijke schaal
,,Ontstaat het probleem tijdens het broedseizoen door bijvoorbeeld lage nestoverleving, hoge kuikensterfte, of door bijvoorbeeld een slechte conditie van volwassen vogels? Of juist in een andere fase van de levenscyclus, door sterfte in het eerste jaar, of door problemen tijdens trek en overwintering? Dergelijke veelomvattende vragen vereisen diepgaand populatieonderzoek over een langere periode op een grote ruimtelijke schaal.”
Theunis Piersma, Conservation Ecology Group RuG
Dat onderzoek ging hij aan. In 2004 is Piersma bij de Groninger universiteit een langjarig internationaal Grutto-onderzoek gestart in Zuidwest Fryslân, waar – tot nu toe – plaatselijk (nog) veel grutto’s voorkomen:
Dat leverde hem tien jaar later de jaarlijks door de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)uit te reiken Spinozapremie op, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland, in de volksmond: de ‘Nederlandse Nobelprijs’. Hij stelt zich zelf aan je voor:
,,De grutto is de afgelopen twintig jaar (2014, red.) van een heel algemene vogel naar een hele zeldzame vogel gegaan; en dat geldt eigenlijk voor alle vogels van het boerenland.”
Theunis Piersma
Theunis Piersma, NWO-Spinozalaureaat 2014, YouTube-kanaal NWO, 9 september 2014.
,,Wat we al eerder ontdekt hebben is dat die vogels enorm flexibel zijn; misschien niet de geesten, maar in ieder geval hun lijven die voortdurend aan verandering onderhevig zijn, omdat ze iets moeten, of omdat de omgeving verandert. Die verandering, dat is een soort algemene fascinatie van me.”
Theunis Piersma
Historisch moment: ‘We kunnen kleine vogels hun leven lang volgen!’
NWO Spinozapremie voor Theunis Piersma, YouTube-kanaal RuG, 6 juni 2014.
De Spinozapremie maakte het voor Piersma mogelijk om verder onderzoek te doen naar de rol van omgevingsfactoren tijdens de groeifase van trekvogels. Niet alleen het zeer welkome onderzoekssubsidiebedrag, twee en een half miljoen euro, gaf reden tot vreugde en optimisme, ook de voortschrijdende techniek droeg bij aan onderzoeksmogelijkheden en -innovatie.
Voor het eerst in de geschiedenis konden Piersma en zijn team kleine vogels hun leven lang volgen – niet alleen door ze te zenderen en (voornamelijk demografische en genetische) gegevens te registreren, maar ook – wat volgens Piersma onderschat is – door de metingen te gebruiken voor onderzoek naar omgevingsinvloeden. Daar waar het onderzoek van biologen en ecologen voorheen een ‘wat beta-achtig’ karakter had, koos Theunis Piersma voor een (‘beetje een groezelige‘) holistische benaderingswijze, die er – simpel gezegd – van uitgaat dat alles (in de natuur) met elkaar verbonden is.
Wat dieren elkaar over onze wereld vertellen
In mei 2012 presenteerde het tijdschrift De Groene Amsterdammer de tien grootste doorbraken in de wetenschap van dat moment. 89 bèta-wetenschappers beantwoordden op hun verzoek vragen over de belangrijkste ontwikkelingen in hun vakgebied, de doorbraken die ze verwachtten, en de waarde van hun wetenschap voor de samenleving. Theunis Piersma was daar een van. Zijn antwoorden toentertijd lees je in: ‘Wat dieren elkaar over onze wereld vertellen‘.
,,Ons werk aan trekvogels kan de vensters openen naar universums van communicatie en wereldwijde connectiviteit waar we ons nu nog geen idee van kunnen vormen.” (2012, red.)
Theunis Piersma
Theunis Piersma en SiegfriedWoldhek bij ‘De Wereld Draait Door’
Op 10 maart 2020 mochten Piersma en Siegfried Woldhek, bekend tekenaar, maar ook oud-directeur van de Vogelbescherming en het Wereld Natuur Fonds, aanschuiven bij Matthijs van Nieuwkerk bij het populaire tv-programma De Wereld Draait Door, dat op 27 maart van dat jaar na 15 jaar zijn laatste uitzending beleefde.
Met het voorjaar in aantocht en daarmee het ‘huiswaarts’ keren van de grutto, plus de actie ‘Grutto’s JA! Vliegveld NEE!‘ van Nederlandse en Portugese vogelbeschermers tegen plannen voor aanleg van een nieuw vliegveld in Portugal, kreeg het duo (in allerijl) een uitgelezen moment om een aantal nijpende kwesties rond de vogeltrek van de ‘DWDD-Vogel van het Jaar-2019‘ voor een groot publiek onder de aandacht te brengen.
Trekvogels weer terug naar Nederland?, YouTube-kanaal DWDD, 10 maart 2020.
Global Flyway Network
Met een minitieuze voorbereiding wist van Nieuwkerk zijn kijkers op zijn minst te enthousiasmeren voor het werk dat Theunis Piermsma ‘zijn hele leven’ – inmiddels zo’n veertig jaar – doet: vogels kijken en bestuderen. De meeste aandacht van Matthijs ging uit naar de website van het Global Flyway Network, de internationale duiding van het Team Piersma, waar bezoekers de gang van de trekvogels live kunnen volgen. Zo ook die van de grutto’s, die elk jaar van het West-Afrikaanse Senegal en Guinee naar Nederland vliegen. Wil je weten waar ze nu – as we speak – zitten? Klik dan hieronder:
De grutto maakt – ondanks zijn ’topsportersconditie’ – graag een ‘pitstop’ in het Portugese plas-drasland van het Reserva Natural do Estuário do Tejo, één van de belangrijkste natuurgebieden voor trekvogels in Europa. De bouw van een nieuw vliegveld echter kan daar met ingang van 2023 verandering in brengen. Samen met Portugese vogelbeschermers kwam (en komt) Vogelbescherming Nederland in actie tegen deze plannen met de petitie Grutto’s JA! Vliegveld NEE!
NRC-journalist Koen Greven maakte een uitgebreide reportage over dit onheilspellende plan en sluit, na een gang naar de Portugese rechter, verder verzet bij de Europese Commissie niet uit:
Op 4 juni 2020 werd uit een bericht van Vogelbescherming Nederland duidelijk dat het die kant opgaat. Advocaten van ClientEarth en de Portugese vogelbescherming, SPEA, spannen een rechtszaak aan om het nieuwe vliegveld in de monding van de Taag te voorkomen. SPEA is partner van de wereldwijde natuurbeschermingsorganisatie BirdLife International waar ook Vogelbescherming onderdeel van is.
Friese natuurgedeputeerde Douwe Hoogland neemt het op voor de grutto, maar blijft realistisch
Eigenlijk had de Friese natuurgedeputeerde Douwe Hoogland in april zelf naar Portugal zullen vliegen om op te komen voor de grutto. Er was een gesprek voorzien met een minister en directeur Fred Wouters van Vogelbescherming Nederland zou een petitie met bijna 40.000 handtekeningen meebrengen tegen de bouw van vliegveld Montijo. Vanwege de coronacrisis werd de ceremonie geschrapt, dus werd het een brief. Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer interviewde Hoogland en polste de kansen van het protest.
Trouw en NOS-Nieuws pikten de steunbetuiging van Vogelbescherming Nederland en Friesland aan SPEA op, evenals Omrop Fryslân, die er een uitgebreide (video)reportage aan wijdde:
Groot internationaal verzet tegen nieuw vliegveld aan de Taag
Op 8 juni beleefde het verzet tegen de geplande luchthaven aan de Taag in Portugal zijn hoogtepunt: zo’n 40.000 handtekeningen van bezorgde burgers uit Nederland en vele andere landen werden aangeboden aan de president van Portugal, Marcelo Rebelo de Sousa én de Portugese regering. Ze gingen vergezeld van veertien brieven van belangrijke natuurbeschermingsorganisaties en een videoboodschap. Klik op Mouhamadou Aliouh Bah, directeur van de Senegalese natuurbeschermingsorganisatie NCD, om de video te bekijken.
Je kunt ook zelf in actie komen door de Portugese verantwoordelijke minister een e-mail te sturen. Dat kan hier.
Portugese grutto-onderzoekers luiden noodklok in Science
Het voor grutto’s rampzalige plan om bij Lissabon een vliegveld te bouwen, druist rechtstreeks in tegen Europese milieuafspraken, schrijft Marscha van der Vlies in de Leeuwarder Courant op 17 september 2020. Portugese onderzoekers luiden de noodklok. Ecoloog en vogelonderzoeker Jose A. Alves roept alle Europese landen op tegen de plannen in verweer te komen.
,,De aanleg van het vliegveld gaat recht in tegen de klimaatafspraken van de Europese Green Deal.’’
Het Portugese plas-drasland van het ‘Reserva Natural do Estuário do Tejo’
Onderzoeksleider Jos Hooijmeijer en Ruth Howison van het Team Piersma kwamen op 4 februari 2017 een enorme groep van 35.000 zwartstaart-grutto’s tegen in de Giganta-rijstvelden van de Tejo Estuary in Portugal. De gemengde groep Nederlandse en IJslandse vogels foerageerde of rustte, totdat een grote vrouwelijke slechtvalk ervoor zorgde dat ze vluchtten. De rijst geoogst uit die velden wordt gebruikt bij de productie van babyvoeding, er worden derhalve geen pesticiden of herbiciden gebruikt.
,,Waarschijnlijk verhoogt dit de beschikbaarheid van ongewervelde dieren voor foerageren, naast overgebleven rijstpitten.”
Jos Hooijmeijer en Ruth Howison
In 2017 stelden de twee onderzoekers vast dat dit gebied ‘onlangs uitgegroeid was tot een zeer favoriet ensceneringsgebied voor zwartstaart-grutto’s’.
Large group of godwits in the Tejo Estuary, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 16 februari 2017.
,,Onze grutto’s worden gruwelijk bedreigd. Wat voor zin heeft het om de grutto’s in Nederland, onze nationale vogel, te beschermen als deze trekvogels in Portugal ernstig verzwakken of zelfs sterven?”
Vogelbescherming Nederland
Teken de petitie!
Teken hier de petitie!
De grutto houdt de aanleg van een vliegveld bij Lissabon tegen; of ‘onze’ grutto’s daar iets mee opschieten is echter de vraag
Op 3 maart 2021 – de eerste grutto’s zijn weer in ons land gesignaleerd – komt Onno Havermans, schrijvend voor Trouw, met heuglijk nieuws: het wordt, zo lijkt het, VLIEGVELD NEE!. De aanleg van een nieuw vliegveld bij Lissabon krijgt geen steun van de Portugese luchtvaartautoriteit. Deze luchtvaartautoriteit (Anac) heeft de bouwaanvraag een dag voor Havermans‘ bericht afgewezen, omdat de buurgemeenten Moita en Seixal bezwaar maakten wegens de gevolgen voor de natuur. Veel trekvogels, waaronder de grutto, foerageren in de natte delta van de rivier, waar het vliegveld is gepland. Ook Chris Koenis (NRC), Cor de Boer (LC), Anna Sofia From (FD) en Omrop Fryslân klommen in de pen.
Grutto-lobby wint vooral tijd in slag om Portugees vliegveld
,,Het ziet er naar uit dat we alleen wat tijd winnen’’, concludeert vogelwetenschapper José Alves van de universiteit van Aveiro. Hij is het Portugese boegbeeld van de internationale natuurlobby tegen het toeristenvliegveld Montijo. Alves’ onderzoekgroep doet er alles aan om voor de zitting harde gegevens te leveren over het belang van het Taag-estuarium voor honderdduizenden trekvogels. In dit onderzoek is ook een prominente rol weggelegd voor het team Piersma.
,,Het ziet er naar uit dat we alleen wat tijd winnen’’
José Alves, vogelwetenschapper uniiversiteit van Aveiro
Het gevaar is nog niet geweken. De Portugese regering laat weten de plannen te willen doorzetten
,,Het gevaar is nog niet geweken. De regering laat weten de plannen te willen doorzetten. In ieder geval is het ze nu een stuk moeilijker gemaakt.” Dat zegt persvoorlichter bij Vogelbescherming NederlandMarieke Dijksman een dag later tegen Anna Sofia From van het Friesch Dagblad. De Portugese regering wil nu gaan onderzoeken of ze de betreffende wetgeving kunnen wijzigen. Ook kijkt ze of er andere oplossingen mogelijk zijn, waaronder een andere bouwlocatie. Ik houd je op de hoogte.
Duizenden grutto’s halverwege februari in de rijstvelden van de Taag-monding (VIDEO), Omrop Fryslân, 3 maart 2021 (Uit: ‘Aanleg Portugees vliegveld in ‘gruttogebied’ loopt maanden vertraging op’)
Jaarlijkse vogeltrek – een gevaarlijke reis door veranderend landschap
Trekvogels moeten zich door wisselende (klimatologische) omstandigheden in steeds veranderend landschap aanpassen om de jaarlijkse migratietocht te kunnen doorstaan, lees overleven. Op de veelal duizenden kilometers lange tochten zijn ’tussenstoppen’ wenselijk, zo niet noodzakelijk – zo’n vijftig procent van de vogels redt het zonder deze niet. Alyssa Klavans bracht dat feit in 2013 in een award-winnende Ted Ed-animatie prachtig in beeld – daarmee de rol en het belang van (kunst- en ‘groen’) onderwijs onderstrepend.
Vogeltrek – een gevaarlijke reis, Alyssa Klavans, YouTube-kanaal Ted Ed, 17 september 2013.
Rusten, en vooral eten; op de Wadden kan dat
,,Ze vertrokken mee, met de de zuid-westelijke Sahara-winden, stegen tot wel vijf-en-een-halve kilometer hoogte, en dan, in drie dagen – zonder pauze – naar hier. Hoe krijgen ze dat nou voor elkaar? Zo luidt de introductie van een (korte) ‘Dwaalfilm‘.
terschelling striep rosse grutto aankomst voorjaar, Dwaalfilm, 28 april 2020.
Rosse grutto verpulvert het wereldrecord ver vliegen
De enorme afstanden die vogels non-stop kunnen afleggen, blijven de wetenschappers keer op keer verbazen. Dat schrijft Rob Buiter op 10 oktober 2020 in Trouw. Aanleiding is het aanscherpen van het record ‘non-stop langeafstandsvliegen voor vogels’ door een rosse grutto: bijna dertienduizend kilometer aan één stuk over de Stille Oceaan. Hoe doen ze dat?!
‘Grutto’s gaan ‘naar school”: dubbelpromotie Groningse weidevogelonderzoekers
Jonge grutto’s leren ook van elkaar. Beeld: Jan van de Kam
Ze kunnen dus grote afstanden (achter elkaar) afleggen, maar hoe ‘weten’ ze nu waarlangs ze moeten vliegen? Wat bepaalt hun trekroute, en welke condities zijn daarop van invloed? Om te ontdekken hoe jonge grutto’s hun trekroute bepalen, lieten Jelle Loonstra en Mo Verhoeven, beiden onderzoekers aan de Rijksuniversiteit Groningen en teamleden van de Piersma-groep, een groep Friese grutto’s in gevangenschap uit het ei komen en opgroeien. Een deel van die vogels lieten zij aan het begin van het trekseizoen los in het gebied waar hun eieren waren gelegd, een ander deel brachten ze naar Polen, waar ook grutto’s broeden. Eén van de conclusies van dit promotie-onderzoek: grutto’s leren de trekroute waarschijnlijk van soortgenoten en andere trekvogels.
Loonstra en Verhoeven verdedigden – gezamenlijk!, en in verband met verscherpte Coronamaatregelen online – op 18 december 2020 hun proefschrift ‘On the behaviour and ecology of the Black-tailed Godwit‘ aan de Rijksuniversiteit Groningen. Als je het leuk vindt om eens een promotie ‘mee te maken’, klik je op de onderstaande illustratie. Je komt dan – Jelle Loonstra valt meteen met de deur in huis – op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag. De prachtige slotrede van promotor Theunis Piersma is niet te missen.
Buluitreiking Rijksuniversiteit Groningen A.H.J. Loonstra, Dr, 18 december 2020.
Jelle Loonstra en Mo Verhoeven te gast bij radioprogramma ‘Vroege Vogels’
Jonge grutto’s die voor het eerst op trek gaan naar het zuiden, leren de route dus van soortgenoten, of misschien zelfs van andere vogels in de omgeving. ,,Ze gaan als het ware naar school.” Kersverse doctoren Jelle Loonstra en Mo Verhoeven leggen, twee dagen na hun promotie, aan interviewer Rob Buiter in ‘Vroege Vogels‘ uit, wat ze daar mee bedoelen.
Jelle Loonstra en Mo Verhoeven in het veld, screenshot interview Radio 1- Vroege Vogels. 20 december 2020.
Vanwege zijn ervaring met het in gevangenschap grootbrengen van grutto’s, werkt Mo Verhoeven inmiddels voor een project van de Engelse Vogelbescherming (RSPB). Ook daar worden grutto’s in gevangenschap grootgebracht en vervolgens uitgezet in gebieden waar de grutto is verdwenen.
,,Het lijkt me niet dat dit een oplossing is voor de problemen die de grutto heeft in ons land. Je kunt grutto’s opfokken wat je wilt, maar als het landschap niet in orde is, blijft dat dweilen met de kraan open.”
Mo Verhoeven
‘Gruttoleven’: Fryslân DOK-documentaire over veldonderzoek naar trekgedrag grutto’s
Filmer Herman Zeilstra kreeg de kans om tijdens het promotieonderzoek van Jelle Loonstra en Mo Verhoeven de jonge grutto’s, van ei tot uitvliegen en de terugkeer, van zeer dichtbij te filmen. Dat resulteerde in de documentaire ‘Gruttoleven‘, die werd uitgezonden op 13 maart (2021) bij NPO2 (15:30 uur) en op 14 maart bij Omrop Fryslân (17:00 uur; herhaling ieder uur). Uiteraard kun je hem (hieronder) meteen in deze Kunst en Landschap-special bekijken. Later terugkijken kan ook via ons YouTube-kanaal. Abonneren mag.
In de wetenschap gaat men ervan uit dat het gedrag van trekvogels in de genen zit. Maar is dat wel zo? Welke rol speelt de omgeving eigenlijk? En speelt die niet een veel grotere rol dan iedereen denkt? Kijk hier naar ‘Gruttoleven‘:
,,Het algemene verhaal vanuit de grutto is, dat we er weer eens op worden gewezen hoe groot de capaciteit van leren en meegaan van veranderingen is. En dat slaat waarschijnlijk ook op onszelf.”
Theunis Piersma
FRYSLAN DOK: Gruttoleven, Omrop Fryslân, 14 maart 2021.
De grutto’s ‘vertellen’ de Portugezen: ‘Doe dat nou niet op die plek!’
Theunis sprak in het DWDD-interview hierboven even namens de grutto’s: ,,Doe dat nou niet op die plek!”, daarmee de essentie van ‘zijn’ onderzoek onderstrepend. ,,De grutto’s vertellen ons namelijk iets over die plek! Het is een plek waar ze rijst voor kindervoeding verbouwen, waar geen agro-chemicaliën, geen gifstoffen worden gebruikt.” Jammer dat van Nieuwkerk het gesprek op dat moment onderbrak met ‘Zou het helpen, die petitie?’
,,Schieten we daar ook iets mee op, kunnen we er iets mee doen, gaan we anders naar vogels kijken? Het is natuurlijk fascinerend, maar…”
Matthijs van Nieuwkerk
De goede verstaander Siegfried Woldhek kwam gaandeweg het gesprek, nadat het publiek getrakteerd was op een aantal fascinerende onafgebroken trektochten van zo’n duizend kilometer per etmaal via de website van het Global Flyway Network, terug op het belang van omgevings-, landschaps- en bodemkwesties, die een verklarende, soms ook voorspellende waarde (kunnen) hebben voor trek, gedrag, dna, voedingspatroon en aanpassingsvermogen van de grutto.
,,Op basis van de plekken waar ze zitten weet je hoe het daar gesteld is. Ze vormen een soort netwerk van reizende verslaggevers. Ik ben tien jaar directeur van het Wereld Natuur Fonds geweest; ik wou dat ik dit netwerk in die tijd tot mijn beschikking had gehad.
Siefried Woldhek
Wat de grutto ons vertelt
‘Wat de grutto ons vertelt‘ is een tweedelige Fryslân-dok-documentaire, gemaakt door film- en televisiemaker Thom Verheul, die onlangs – naar eigen zeggen – alleen nog maar films wil maken die ‘gaan’ over biodiversiteit. Ik kom daar hieronder bij je op terug.
Wat de grutto ons vertelt is een project van Kening fan ‘e Greide, het Friese burgerinitiatief dat al jaren ijvert voor meer aandacht voor biodiversiteit in het (Europese) boerenland. Want ‘verlies van biodiversiteit is verlies van culturele verscheidenheid’. De grutto staat symbool voor deze ongewenste verandering.
Theunis Piersma reisde in 2015, samen met ThomVerheul en componist, geluidsartiest en vogelaar Sytze Pruiksma, langs de trekroutes van de grutto’s om in Spanje, Portugal en Frankrijk medestanders te vinden. De documentaire biedt je een prachtig kijkje achter de schermen.
Wat de grutto ons vertelt, Deel 1, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 30 september 2015.
Wat de grutto ons vertelt, Deel 2, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 1 oktober 2015.
Meest ambitieuze programma ‘Culturele Hoofdstad Leeuwarden-2018
Wat de grutto ons vertelt was als ‘De koning van het weidelandschap‘ (‘King of the Meadows‘) een van de meest ambitieuze programma’s van het megaproject ‘Culturele Hoofdstad Leeuwarden-2018‘. Reden voor het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels om daar in een drie uur durende uitzending speciale aandacht voor te vragen – in breed perspectief.
Op zondag 25 maart 2018 stonden het Friese landschap, natuur- en boerenlandherstel en natuurlijk de grutto, centraal. Zo was er een gesprek met Jelle de Boer, de oud Natuurmonumenten-beheerder van Skrok en Skrins, kwam Jeroen Wiersma te spreken over zijn boek ‘De Greidhoeke‘, en mocht Gijs van Reeuwijk vertellen over de cultuurhistorische waarde van windmotoren voor het landschap. Ook de ontwikkeling van natuurinclusieve landbouw in Fryslân, met Wiebren van Stralen en boer Auke Stremler (die boert in de Greidhoeke), kwam aan bod. En hoe was het in dat jaar met Piersma’s grutto Amalia gesteld? Die broedde toch altijd in dit gebied?
Vanzelfsprekend ook een gesprek met een van de initiatiefnemers van Kening fan’e Greide en gangmaker-organisator van het Europese hoofdstad-project: Klaas Sietse Spoelstra. Luister naar een twaalftal (!) interviews met alle ‘betrokkenen’. Ook een gesprek met theatermaker Jos Thie over ‘De Stormruiter‘, het spectaculaire Friese paardenmuziektheaterspektakelstuk maakt daar deel van uit. Klik op de illustraties hieronder voor heel wat minuten interessante radio.
Conference Of The Birds
Een jaar lang bruiste het in de culturele hoofdstad, Leeuwarden zette zich met dit ‘reusachtige’ project op de Europese kaart. Ik ga er in dit verband – hoewel ik dat graag zou doen – niet verder op in. Ik focus me in deze bijdrage op onze nationale vogel en de kunstzinnige wijze waarop de eerder vermelde Kening fan ‘e Greide’s muzikant-componist Sytze Pruiksma en trompettist Eric Vloeimans op 7 juli van dat jaar in recreatiegebied De Groene Ster in Leeuwarden aandacht vroegen voor zijn netelige positie in het Nederlands cultuur- en boerenlandschap, met ‘Conference of Birds‘.
,,Het verhaal van grutto’s, kieviten en andere weidevogels wordt ons al vijftig jaar via de kranten, vogelwachten en boeren verteld en we waren niet in staat het tij te keren, Dan is het nodig anders te leren kijken. Beter te luisteren. Zo werd de grutto een metafoor, die verder strekt dan de weilanden.” Dat schrijft Klaas Sietse Spoelstra, initiatiefnemer van Kening fan ’e Greide, op 10 oktober 2018, terugblikkend op een internationale conferentie over wad- en weidevogels, in Workum. De conferentie stond in het teken van Friese cultuur en landbouwinnovatie.
Een nazomers weekend lang was Workum gaststad voor zo’n 250 internationale experts op het gebied van steltlopervogels uit zo’n dertig landen. Ze confereerden in Kultuerhús Klameare en genoten (met boeren, burgers en buitenlui) van een uitgebreid en ’tot de verbeelding’ sprekend randprogramma. Spoelstra besloot zijn artikel met een veelzeggende vraag:
,,Dat afgelopen weekend in Workum had zo veel lagen. Van herinnering, van durven dromen en van anders durven doen. Is dat niet wat de legacy van LF2018 zou moeten zijn?”
Op weg naar drinkbare rivieren, voor ecosystemen in balans
Wat de symboliek van de grutto is voor Klaas Sietse Spoelstra, is een ‘drinkbare rivier’ voor collega-ecoloog Li An Phoa. Thom Verheul – ja , de filmmaker die zich beperkt tot het maken van films over biodiversiteit – maakte onlangs voor KRO/NCRV de driedelige documentaire ‘Drinkbare Maas’: voettocht van een vrouw met een missie‘.
,,Mijn hele denken is richting biodiversiteit gegaan. Ik maak uitsluitend daarover nog films.”
Thom Verheul
Dit documentaire-drieluik plus een portret van Li An Phoa vind je hieronder in een eerdere bijdrage van Kunst en Landschap. Het interview in het Friesch Dagblad met Verheul’s ontboezemingen over zijn twee maanden lange wandeltocht met Phoa (ruim duizend kilometer in zestig dagen), wil ik je niet onthouden:
Op deze dag namelijk kwam de gepassioneerd ecoloog, fotograaf en filmregisseur van natuurfilms, met de ’trotse’ aankondiging van de start van een nieuwe productie: de natuurdocumentaire ‘Grutto! De vlucht van een iconische weidevogel‘.
Smit en zijn team hopen in het najaar van 2021 – het jaar overigens, dat ook Kunst en Landschap van start gaat – in première te gaan. Ik ga het op de voet volgen en houd je van de ontwikkelingen via een aparte blogbijdrage op de hoogte. Hieronder alvast de eerste teaser.
,,De grutto is de ideale verhalenverteller van hoe de natuur ervoor staat in ons agrarische land en hoe onze nationale natuur verbonden is met die van elders in de wereld.”
Ruben Smit
Teaser Grutto! De vlucht van een iconische weidevogel, YouTube-kanaal RSP Nature, 20 april 2020.
Natuurdocumentaire ‘Grutto!’ bij online opening academisch jaar Wageningen University & Research
Een klein voorproefje kan ik je alvast wel geven: medio juli 2020 kwam mij namelijk een twitterbericht onder ogen van cameraman bij het team van Ruben Smit Productions, Melchert Meijer zu Schlochtern, die trots als een pauw melding maakte van het feit dat de ‘film’ ‘Grutto‘ als verrassende invulling van het thema ‘Natuur en Landbouw, een voortdurende balanceeract’ was gekozen bij de opening van het academisch jaar van Wageningen University & Research. Hij mocht tijdens die sessie (die op 31 augustus 2020 plaatsvond) alvast een tipje van de sluier oplichten. Ook de WUR-organisatie leek daarmee zeer in zijn nopjes:
Kunst en Landschap besteedde in april 2019 uitgebreid aandacht aan de lancering van de promotiecampagne en gelijknamige website ‘Visit Wadden‘. Ruben Smit’s ‘Wadfilm‘ maakte daar onderdeel van uit. De veelgeprezen film ging in de zomer van dat jaar op tour langs twintig theaters en festivals in een speciale muzikale hommage onder begeleiding van het Noordpool Orkest.
Smit en zijn team brachten in de maand mei van 2020 overigens opnieuw een ode aan de wadden. In vier afleveringen van elk bijna een uur werd ‘HET WAD‘ op tv uitgezonden met daarin veel niet eerder vertoonde beelden: vanaf 6 mei elke woensdagavond om 20:40 uur bij BNN/VARA op NPO1. Je kunt ze hieronder alle vier (terug)zien, evenals een trailer om alvast in de stemming te komen.
‘Wadfilm’- camera- en geluidsmannen op bezoek bij Op1
Om je een beetje een idee te geven wat het is (en wat erbij komt kijken) om onderdeel uit te (kunnen) maken van het Ruben Smit-team, kun je kijken naar een interview met cameraman Ruurd Jelle van der Leij en geluidsman Olivier Nijs bij Op1 – de ‘echte’ mannen achter de successerie ‘Het Wad’.
Ruurd Jelle van der Leij en Olivier Nijs over natuurserie ‘Het Wad’ | Op1, YouTube-kanaal Op1, 25 mei 2020.
,,De tv-serie laat de oneindige en magische rijkdom van het Waddengebied zien, van de allerkleinste algen onder water tot de razendsnelle slechtvalk in de lucht.”
Ruben Smit
TRAILER – WAD, overleven op de grens van water en land, YouTube-kanaal RSP Nature, 10 september 2018.
Expeditie Waddenkust van start
Op 23 november 2020 ging ‘Expeditie Waddenkust‘ van start. Expeditie Waddenkust is een samenwerking tussen Rijkswaterstaat, provincie Groningen, provincie Fryslân, Investeringskader Waddengebied (IKW), waterschap Noorderzijlvest, Eems-Dollard 2050, Klimaatadaptatie Groningen en Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW). Doel van het project: het gezamenlijk in beeld brengen van klimaatadaptatie door mens, plant en dier langs de Nederlandse Waddenkust.
Expeditie Waddenkust – Waarden van het Werelderfgoed, Rijke Waddenzee, 22 november 2020
De gevolgen van klimaatverandering bedreigen het Waddengebied. Het wordt warmer, het regent harder, het is langere perioden droog en de verzilting in de kuststrook neemt toe. Die dreiging zal de komende jaren steeds groter worden. Daarom worden op verschillende plekken langs de Waddenkust maatregelen genomen. Welke locaties dat zijn kun je hier zien.
Zelf op expeditie
Vanaf april 2021 organiseren de partners van Expeditie Waddenkustexcursiesnaar de verschillende locaties. Je kunt daar dan zelf op expeditie om klimaatadaptatie ter plekke te zien, te horen – te beleven.
Eerste gedachtenkronkels Kunst en Landschap
In mijn blogbijdrage ‘Provinciale samenwerking bij promotie Waddengebied‘ lees je alles over hoe verschillende organisaties in Noord Nederland de handen ineen sloegen ter bescherming van het Werelderfgoed Waddenzee. Tevens tref je daarin enthousiaste gedachtenkronkels aan die het prille stadium van de ideevorming van en over Kunst en Landschap verraden, die een tip van de sluier oplichten over het multimediale platform in oprichting – en een ‘triggermoment’ duiden. Klik voor Kunst en Landschap (en Wadfilm) op de foto hieronder.
Neerlands Trots in Bange Dagen
DWDD organiseerde in samenwerking met Vogelbescherming Nederland en het BNN/VARA-programma Vroege Vogels in 2019 een ‘Vogel van het Jaar‘-verkiezing. Het werd de grutto! Vier jaar daarvoor had de trekvogel het al geschopt tot ‘Nationale Vogel‘, gekozen door het Nederlands publiek. Over populariteit heeft de grutto dus niet te klagen.
Media-aandacht en onderwijs
Die moet je wel zien vast te houden. Zo gewonnen, zo geronnen. Dat beseft ook de eerdergenoemde onderzoeksleider van het Team Piersma, Jos Hooijmeijer, die in het voorjaar van 2019 op ‘avontuur in de natuur’ ging met Sosha en Jonata in het kader van het school-tv-programma ‘De Buitendienst‘, dat elke vrijdagavond vlak voor zessen wordt uitgezonden bij NPO-Zapp. Het programma richt zich op jeugdigen van 9 tot 12 jaar. Jos legt uit waarom de grutto onze ‘Nationale Vogel‘ is:
Waarom is de grutto onze nationale vogel? YouTube-kanaal De Buitendienst, 10 augustus 2019.
Een alleraardigst (internationaal) gruttoproject voor leerlingen van een viertal basisscholen in Súdwest-Fryslân vond plaats in de zomer van 2020: ‘Greidhoeke Goes Onderwijs‘. Het leverde hen de (jaarlijks uit te reiken) Nuffic–internationaliseringsprijs op. Leerlingen werkten samen met leeftijdsgenoten uit het buitenland aan een project over de grutto dat resulteerde in een museumexpositie, een Friestalig poplied met videoclip en een eigen Greidhoeke-journaal. Het lied, gemaakt in samenwerking met pianist Wiebe Kaspers – hij komt later in deze blogbijdrage nogmaals voorbij – stond overigens eind vorig jaar in de Friese top 100.
Wat is iets waard wat onvervangbaar is? Onze weidevogels, laat ze niet verdwijnen!
Ook In het succesjaar 2014, het jaar van de toekenning van de Spinozapremie, werden alle pijlen, in nauwe samenwerking met Kening fan ‘e Greide, gericht op de jeugd en een breed publiek. Kunst en cultuur werden ‘ingezet’ ter onderstreping van het belang van de weidevogels in het Nederlandse landschap en biodiversiteit, en om aandacht te vragen voor de hachelijke situatie waarin die zich bevinden. Om te inspireren, enthousiasmeren, en om het integraal weidevogelbeheer een duwtje in de rug te geven. Met een educatief tintje laat componist, zanger, eizoeker en Fries Syb van der Ploeg zien hoe je dat doet:
Greidefugels lit se net fleane, YouTube-kanaal Kening fan ‘e Greide, 12 maart 2014.
,,Verlies van biodiversiteit is verlies van culturele verscheidenheid’. De grutto staat symbool voor deze ongewenste verandering.”
Kening fan ‘e Greide
De koning van de weide, een keizer in het veld
Ter ere van het Nationale Grutto-Vogeljaar deed de ‘Grutto-ambassadeur’ dat nog eens dunnetjes over door LIVEeen ode te brengen aan de ‘weidevogel met z’n oranje snavel’ in de BNN/VARA–Vroege Vogels-studio op zondag 22 november 2015, samen met z’n vaste pianist Wiebe Kaspers:
Syb van der Ploeg – De koning van de weide, YouTube-kanaal Vroege Vogels, 23 november 2015.
Als je op de foto hieronder klikt kom ook jij alles te weten over Neerlands Trots in Bange Dagen. Je belandt dan op de ‘Grutto-pagina’ van de website van Vogelbescherming Nederland. Mooie site, met een schat aan informatie! Wel weer terugkomen, want er volgt belangrijk nieuws!
De grutto als boegbeeld van de transitie naar meer biodiversiteit op het boerenland
Terug naar het onderzoek van het Team Piersma. De grutto is een oer-Hollandse weidevogel en nergens in Europa broeden zoveel grutto’s als in Nederland – maar liefst negentig procent van de populatie. Maar, hij heeft het niet makkelijk, de natuurwaarden van het boerenland staan zwaar onder druk.
Waar het boerenbedrijf nog ruimte laat voor natuur, daar gedijt de grutto. Dat vraagt om omschakeling en omdenken. Sommigen boeren doen dat al – in nauwe samenwerking met burgers en maatschappelijke organisaties. De aanpassingsmogelijkheden van weidevogels wordt steeds meer op de proef gesteld en predatoren zien hun kansen (mede daardoor) schoon. Kijk hieronder naar een prachtige, veertig minuten durende, documentaire van het BNN/VARA-programma Vroege Vogels, waarin de grutto een hoofdrol vertolkt. Ook hier geldt: terugkomen – je hebt, zoals beloofd, nog iets tegoed.
‘Vroege Vogels’ op zoek naar de laatste overlevingskansen van de grutto
Vroege Vogels TV, Weidevogels in Skrok, uitzending 24 april 2020 (deels herhaling 2019)
‘De staat van ons landschap: grutto’s meten het succes van de transitie in de melkveehouderij’
Dat Theunis Piersma, met in zijn kielzog ‘zwaargewicht’ Siegfried Woldhek, de publiciteit zocht voor zijn (nieuwe) onderzoek, Woldhek deed aan het eind van het DWDD-interview een dringend beroep op (potentiële) financiers om een vervolg en uitbreiding ervan mogelijk te maken, sterkt mij in het idee dat er sprake kan zijn van een vooropgezet plan om eens flink aan de boom te schudden. Ik hoop dat ik daar gelijk in heb.
Het onderzoek van de laatste zes jaar leverde immers weinig hoopvolle resultaten en conclusies: ,,de reproductie van de grutto zit in een neerwaartse spiraal. De helft van alle legsels sneuvelt voortijdig en van de kuikens die wel uitkomen komt 90 procent alsnog om, door een gebrek aan ‘dekking’ en (geschikt) voedsel”, schrijft Cor de Boer in ‘De grutto is de waakvogel van ons landschap‘. Daar komt bij dat aan de twee en een half miljoen onderzoeksgelden na een zestal jaren ook een einde komt.
Team Piersma gaat kennelijk in de aanval! Het roer moet om – en wel op meerdere fronten. Onder de welluidende naam ‘De staat van ons landschap: grutto’s meten het succes van de transitie in de melkveehouderij’, wordt nadrukkelijk ingezet op onderzoek dat moet leiden tot meer biodiversiteit op het boerenland. In Nederland, en het liefst ver daarbuiten.
Leeuwarder Courant-journalist – what’s in a name – Cor de Boer, maakte het veelbelovende en heuglijke nieuws in een tweetal berichten (een nieuwsbericht en een uitgebreide reportage) op één dag, 14 april 2020, wereldkundig:
Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien
De financiering van het integrale onderzoeksproject voor de komende jaren is nog niet geheel rond, maar Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien, want er is goedkeuring vanuit Den Haag (LNV) vanwege landelijke representativiteit van de onderzoeksgegevens.
Ook Vogelbescherming Nederland, de organisatie die een voortrekkersrol speelt in verschillende samenwerkingsverbanden, steunt het project – samen met een netwerk van boerenlandvogelboeren en dankzij steun van hun leden en vele andere partijen. Op 29 april 2020 klom Peter de Pater, hoofd Communicatie Vogelbescherming, in de pen om met ‘Tijd voor een groene Mansholt‘, het onderzoeksproject een hart onder de riem te steken.
,,Willen we een gezond land met een rijke natuur en een mooi boerenlandschap, waar nog grutto’s broeden en hoog boven ons veldleeuweriken zingen? Dat kan alleen door het landbouwsysteem te veranderen.”
Peter de Pater
Het laatste gat in de begroting moet worden gedicht door de Nederlandse provincies, Fryslân voorop. Ik hoop dat (in ieder geval) Groningen en Drenthe spoedig aan zullen haken, zodat we ook in de toekomst verzekerd (kunnen) zijn van beelden als deze, gemaakt door Petra Manche op 27 mei 2020:
,,BESCHUIT MET MUISJES voor ‘Warkumerwaard’, een gezenderde #grutto, die gisteren, op de Workumerwaard in zuidwest Fryslan, het leven schonk aan drie gezonde kuikens (vanochtend gefotografeerd door Petra Manche, wachtend op 1 onuitgekomen ei). Het is een heel beweeglijk mannetje.”
Twitterbericht Global Flyway Network (10:51 a.m., 27 mei 2020)
Media-aandacht en verrassende nieuwe onderzoeksresultaten
Dat voortzetting van onderzoeksmogelijkheden en -financiering niet direct tot de verbeelding spreekt bij (landelijke) media, mag geen verrassing heten. Wel, als je op basis daarvan – een paar dagen erna – met verrassende onderzoeksresultaten op de proppen komt.
Grutto met kleurringen en geolocator, Foto: Jan van de Kam
Op 21 april kwam eerdergenoemde Leeuwarder Courant-journalist Cor de Boer met berichtgeving over het onderzoek van promovendus en lid van het Team Piersma, Mo Verhoeven, die een ‘verrassend licht’ op het broedgedrag van de grutto wierp. Diezelfde dag mocht Verhoeven daarover vertellen bij Omrop Fryslân, die er een uitgebreid (radio)nieuwsitem aan wijdde.
Sanne Schelfaut, schrijvend voor het Algemeen Dagblad, besteedde een dag daarvoor aandacht aan de nieuwe natuurdocumentaire van Ruben Smit (gelardeerd met teaser en fraaie beeldreportage). Ik vermoed dat we van de tandem ‘Piersma-Smit‘ de komende tijd nog veel gaan horen.
Het ‘flink aan de boom schudden’ is natuurlijk ook oud bekende en ‘landschapspijn‘- journalist-Leeuwarder Courant, Jantien de Boer, niet ontgaan. Zij toog na de eerste berichtgevingen naar Zuid-West Friesland om Piersma in zijn woonplaats Gaast – op afstand – te bezoeken en te bevragen over de Corona-consequenties voor het onderzoek – in brede context en doorspekt met vogelgeluiden:
De grutto is de nieuwe dodo; weidevogelbeheer kan neergang niet stoppen
Ook Christien Boomsma, wetenschapsredacteur bij onafhankelijk nieuwsmedium voor de Rijksuniversiteit Groningen, UKrant, zette koers richting de Friese Zuidwesthoek. In de Skriezekrite Idzega – een verzameling polders van zo’n 1500 hectare boerenland waar (ook) het team Piersma jarenlang actief onderzoek deed en doet, ontmoet ze grutto-onderzoeker Egbert van der Velde, zittend in het gras. Hij is bijna klaar met de gegevens voor de Gruttomonitor 2012-2019, de eindrapportage van acht jaar grutto-onderzoek aldaar die in de eerste week van mei (2020) verscheen. Zijn eerste reactie bij hun ontmoeting: ,,Het is alsof je de dodo onderzoekt in de jaren voor zijn uitsterven.”
,,Kuikens, kuikens, kuikens” Dat is het pleidooi van het RUG-team dat onderzoek doet naar de grutto. Ondanks alle intenties, is het agrarisch natuurbeheer op dit moment niet voldoende om de grutto als soort in stand te houden. Een boodschap die we serieus moeten nemen, anders sterft de grutto uiteindelijk uit.”
,,Effectieve weidevogelbescherming en een gezond boerenbedrijf gaan echt niet samen’, zegt diezelfde onderzoeker Egbert van der Velde in een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma Vroege Vogels op 1 mei 2020. Acht jaar onderzoek laat zien dat zelfs in de beste weidevogelgebieden de grutto’s niet genoeg jongen groot krijgen om de achteruitgang te stoppen.
Skriezekrite Idzegea, Van der Velde’s werkterrein, is zo’n topgebied. Het studiegebied is representatief voor ons land. ,,Nederland is de grootste bottleneck voor de grutto”, zegt Egbert van der Velde tegen Cor de Boer, de Leeuwarder Courant-journalist die het Piersma-onderzoek nauwlettend volgt. ,,Er worden hier te weinig kuikens groot en een toenemend aantal volwassen vogels legt het loodje.” Gruttomonitor-rugnummers:
,,Zelfs in de Skriezekrite Idzegea, waar de omstandigheden voor de vogels optimaal zijn, gaat het slecht met de grutto”, lees en hoor je (dan ook) in een nieuwsbericht van Omrop Fryslân op 9 mei. Ditmaal schuift Theunis Piersma aan om de net gepresenteerde resultaten uit het rapport Gruttomonitor 2012-2019 in een radiointerview (in het Frysk) toe te lichten.
Eindrapportage DE VINGER AAN DE POLS VAN DE GRUTTO-POPULATIE MET EEN ACTUEEL OVERZICHT VAN DE DEMOGRAFISCHE PARAMETERS OP BASIS VAN LANGJARIG VELDONDERZOEK IN SÚDWEST FRYSLÂN
Egbert van der Velde, Rosemarie Kentie, Theunis Piersma, Eldar Rakhimberdiev & Jos Hooijmeijer, Rijksuniversiteit Groningen, mei 2020
.
Dat het ‘bar slecht gesteld is met de grutto in het vogelweidegebied van het Friese Idzega‘ was ook de conclusie van de nieuwsredactie van Veldpost: ,,De kuikens van de grutto worden opgegeten of vinden niet genoeg insecten om groot te worden.” Waarom dit bericht in de Groninger editie is opgenomen is niet duidelijk.
Voor de weidevogels in de noordwestelijke Greidhoeke lijkt het broedseizoen dit jaar ook desastreus te verlopen. Voor het gehele kleigebied ‘liket it net goed’ zegt Albert van der Ploeg, voorzitter van het Kollektivenberied van agrarische natuurverenigingen en van de Noardlike Fryske Wâlden in een artikel van Jan Ybema in het Friesch Dagblad van 18 mei 2020.
Het is dit voorjaar droger dan ooit gemeten in Nederland. Vanwege watertekorten is op verschillende plekken in ons land het besproeien van land zelfs verboden. Dat treft vooral de volwassen grutto’s op zoek naar wormen in een ondoordringbare bodem. Om ook de kuikens – speurend naar (een slinkend aantal) insecten – bij te staan en op gewicht te krijgen voor de trek naar het zuiden, maakte de vereniging Noardlike Fryske Wâlden bij Oentsjerk eind mei twee zomerplasdrasgebieden.
‘Er zal geen burger of politicus zijn die er bewust naar streeft de grutto te laten uitsterven’
Je zou het weidevogelbeheer gekscherend dweilen met de (letterlijke) kraan open kunnen noemen, want er spelen natuurlijk meer (nauw verweven) zaken die de gruttopopulatie in ons boeren-cultuurland bedreigen: klimaatverandering, predatoren, waterpeilen en grondwaterstanden, biodiversiteit, maar bovenal de keuze hoe er in Nederland landbouw wordt bedreven: relatief grootschalig, intensief en efficiënt. De natuurkwaliteit staat daardoor enorm onder druk.
Trouw-redacteur Emiel Hakkenes bespreekt in een notendop in een columnachtig artikel drie decennia Nederlands natuurbeleid en de ‘lastige’ keuzes die door zowel politiek, belangenorganisaties en burgers gemaakt moeten worden in:
Het artikel van Hakkenes maakte onderdeel uit van een uitgebreide reportage dat het dagblad (Trouw) die dag maakte over de versnippering en slechte kwaliteit van de Nederlandse natuur. Verstedelijking, infrastructuur en industrie zijn de boosdoeners, maar nergens is het soortenverlies zo groot als op het boerenland, zo blijkt uit de bijdrage van Jasmijn Missler.
Schouten bestrijdt stelling dat huidige weidevogelbeheer niet werkt
Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is het niet eens met de stelling dat het huidige weidevogelbeheer niet werkt. De oorzaken voor de neerwaartse spiraal van de weidevogelpopulatie zijn complex, gebiedsafhankelijk en vragen volgens haar om een langetermijn-aanpak. Dat schrijft de minister aan de Tweede Kamer in een reactie op vragen van de Partij voor de Dieren in: ‘Beantwoording Kamervragen over achteruitgang grutto‘ (Kamerstuk: Kamervragen, 17 juni 2020).
Schouten deelt in de zorg, maar wil niet gezegd hebben dat het weidevogelbeheer niet werkt. Met een oordeel over de effectiviteit van het Agrarisch natuur- en landschapsbeheer (Anlb) wacht zij tot het einde van het jaar, als Wageningse onderzoekers een evaluatie afleveren. Aan zowel de Leeuwarder Courant als het Bio Journaal ging dit ‘doorschuiven’ niet voorbij:
Ook Trouw-journalist Joop Bouma hoeft niet te wachten op het Wageningse evaluatierapport om zijn oordeel over het Nederlandse weidevogelbeheer te vellen: de bescherming van de weidevogel faalt. Dat blijkt uit een tweetal reportages die op een dag, 22 juni 2020, in het dagblad verschenen.
,,Chris van Bruggen is melkveehouder in Hoornaar. Hij stoort zich aan een artikel dat maandag in Trouw verscheen: ‘Het gaat bergafwaarts met de weidevogel – ondanks de miljoenen die in hun bescherming zijn gepompt’. Een artikel dat een klok luidt, zonder te weten waar de klepel hangt. Waarom legt hij hieronder uit”, is de inleiding van een opiniestuk in Foodlog van 25 juni 2020: ‘Weidevogelbeheer: verdienmodel of schadevergoeding?‘.
Mark Kuiper vindt ‘falen van agrarisch natuurbeheer’ veel te somber gedacht
De alarmerende kop ‘Het gaat bergafwaarts met de weidevogel’ werd nog diezelfde dag ‘opgepikt’ door de redactie van het EO-radioprogramma ‘Dit is de Dag‘. Presentator Tijs van den Brink sprak met coördinator agrarisch natuurbeheer Mark Kuiper, die dat veel te somber gedacht vindt, en met – de inmiddels ook bij jou bekende – trekvogelecoloog Theunis Piersma, die vindt dat de huidige landbouwvisie niet samengaat met het herstel van de weidevogelpopulatie. Je kunt de uitzending hieronder beluisteren.
Wind als bepalende factor voor de trek naar het Noorden: ‘een interessante exercitie’
Hoe overleven trekvogels de klimaatverandering? Niet alleen temperatuurstijging, maar ook ‘gunstiger’ windomstandigheden zorgen ervoor dat sommige vogels eerder aankomen in hun broedgebieden, concluderen drie Duitse, Deense en Zwitserse ornithologen.
Theunis Piersma werd door Volkskrant-journalist Jean-Pierre Geelen gevraagd om een (eerste) reactie: hij noemt het onderzoek een ‘interessante exercitie’, maar plaatst ook kanttekeningen. Zo wijst Piersma erop dat de internationale onderzoekers enkel ‘statistische verbanden’ aantonen, maar die geven niet per se niet een volledige verklaring.
,,Nederland had dit jaar de droogste lente ooit, midden in het broedseizoen. Weidevogelonderzoekers houden hun hart vast. De populatie van typisch Nederlandse soorten als de grutto en kievit gaat al jaren achteruit en droogte kan een extra klap geven. Maar juist door gebrek aan kuikens vallen verbanden moeilijk te meten”, zegt Rolf Schuttenhelm op NU.nl. Ook Piersma-teamleider Jos Hooijmeijer komt aan het woord:
“Ik hou mijn hart vast voor kuikens die de lente wél hebben overleefd”
Op 1 juli 2020 organiseerde De Balie ’s middags een rondleiding in misschien wel het belangrijkste gruttogebied van Nederland, in Waterland vlak boven Amsterdam. Samen met (de hierboven ‘besproken’; zie ‘Het gaat bergafwaarts met de weidevogel − ondanks de miljoenen die in hun bescherming gepompt zijn’, Trouw, 22 juni 2020) natuurbeheerder Ton Pieters, die het gebied als geen ander kent omdat hij er al vijftig jaar werkt en er veel werk verzet om dit gebied voor weidevogels in te richten, vertelde Theunis Piersma over de jeugd van de grutto.
’s Avonds – vanaf juli waren de coronavoorschriften enigszins versoepeld, dus niet ‘slechts’ online – stond diezelfde Piersma op het lijstje van genodigden van Luuk Ex, programmamaker en gespreksleider van ‘Vogelen in De Balie‘, een programmareeks voor ‘nieuwelingen’ en vogelnerds. Dit keer stond de grutto op het menu.
Ook uitgenodigd waren Laura Bromet, GroenLinks-Kamerlid met de portefeuille ‘Landbouw’ en oud wethouder van de gemeente Waterland, Kas Koenraads, onderzoeker aan de ‘Biosphere Science Foundation‘ en Arnold van den Burg, eveneens onderzoeker aan diezelfde (in het Nederlands vertaalde) Stichting BioSFeer. Inhoudelijke en politieke bespiegelingen rond de trekvogel, maar ook live ontledingen. Komt het ooit nog goed met de voorheen algemene vogel van het Nederlandse boerenland?
Is de grutto nu een uitstervende soort?
Dat vroeg de Mirthe van der Drift vervangende presentator, Corné, van het radioprogramma ‘Fris‘, aan onderzoeksleider van het team Piersma, Jos Hooijmeijer, op de vroege zondagochtend van 5 juli. Hij wees bij de beantwoording van die vraag vooral naar de politiek, het CDA en de VVD in het bijzonder, omdat die het (huidige) landbouwbeleid willen voortzetten, en laten prevaleren boven dat van het behoud en bescherming van de grutto. Luister hier naar een kort radiofragment.
Weidevogelman: De vogels zijn (nog niet) gevlogen
,,Juist na dat ongekend droge voorjaar met op veel plekken stevige predatie moet je blijven loeren naar kuikens die er nog rondscharrelen. Onderzoekers die langjarig de resultaten in kerngebieden voor weidevogels vergeleken met omliggende gebieden legden er de vinger op dat kuikenoverleving het grote pijnpunt is”, zegt Weidevogelman in zijn column in Agraaf, het onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor West Nederland, verwijzend naar de eerder genoemde Gruttomonitor 2012 – 2019 van teamPiersma.
Weidevogelman is een initiatief van het Louis Bolk-instituut en is in oktober 2019 gestart als een serie columns om boeren te inspireren rondom weidevogels.
Op 21 augustus was coördinator van het Team Piersma, Jos Hooijmeijer, te gast bij het NPO 1-radioprogramma Vroege Vogels en maakte samen met presentator Menno Bentveld de balans op voor het (grutto)jaar 2020: ‘In de zeventien jaar dat we nu onderzoek doen aan grutto’s hebben we nog niet eerder zo’n slecht resultaat gezien’. Wat de reden daarvan is lees en hoor je in:
Slechtste jaar ooit voor grutto BNN/VARA, Vroege Vogels, 21 augustus 2020 (Artikel + 2 radiofragmenten; w.o. interview Jos Hooijmeijer)
.
En zie je in:
‘Slechtste jaar ooit voor grutto’, Menno Bentveld interviewt Jos Hooijmeijer in Vroege Vogels (BNN/VARA)
Naar aanleiding van dit interview met Hooijmeijer werd bij Omrop Fryslân de ‘predatorenproblematiek’ nog eens benadrukt: het bestrijden van predatoren heeft op de lange duur geen zin. De oplossing moet gevonden worden in een andere inrichting van het platteland.
..Als je de vossen bestrijdt, dan springt de steenmarter gewoon in het ontstane gat. En als je ook díe gaat bestrijden, staan hermelijn, wezel en bunzing weer klaar.”
Ook Friesch Dagblad-journalist Jan-Peter Soenveld kwam tot een soortgelijke conclusie: het platteland moet veranderd worden, met als basiskwaliteit natuur; het aanpassingsvermogen van de grutto doet de rest.
,,Het hoeft voor weidevogels als grutto en kievit niet ingewikkeld te zijn. Die zijn niet zo moeilijk.”
Naast het Friese onderzoeksgebied was het monotone landschap ook in andere delen van (Noord) Nederland in belangrijke mate de (hoofd)oorzaak van het dramatische grutto-broedseizoen-2020. Hooijmeijer in gesprek Gerdt van Hofslot, journalist Dagblad van het Noorden:
,,Het landschap is veranderd. Het lukt niet om aan de vogels een landschap aan te bieden dat die predatie niet uitlokt. Rovers vinden de grutto’s nu heel makkelijk en het ontbreekt ze aan een goed alternatief.’’
,,Maatregelen om de grutto te behouden blijven beperkt tot kleinere weidegebieden. Het zou helpen als ook het omringende landschap rijker aan natuur wordt”, zegt Anne van Doorn, projectleider Natuurinclusieve Landbouw van Wageningen University & Research, in een artikel van diezelfde universiteit, waarin overigens ook aandacht besteed wordt aan de (online) ‘Opening van het Academisch Jaar‘ (31 augustus 2020) waarbij de grutto een prominente plek toebedeeld kreeg. Van Doorn gaat daarbij uitgebreid in op de relatie weidevogel- en landschapsbeheer en landbouw.
,,Boeren zijn de hoeders van het landschap. Wanneer we ze alleen betalen voor het voedsel dat ze produceren, doen we geen recht aan de cruciale rol die ze vervullen.”
Anne van Doorn, projectleider Natuurinclusieve landbouw, WUR
Hoe reageert de politiek op zo’n buitengewoon slecht weidevogeljaar? In Friesland, een provincie die jaarlijks ruim 20 miljoen in weidevogelbeheer steekt, lopen de spanningen hoog op. Er bestaat brede consensus over het feit dat er ‘iets’ moet worden gedaan. Maar wat, en hoe?
Noodkreet voor de grutto: ‘Slechter kan het niet’, RTVNOF, 7 september 2020.
CDA-Statenlid Attje Meekma kwam, naar aanleiding van de Startnotitie voor de aanpassing van de nieuwe provinciale Nota Beheer en Schadebestrijding, die medio september 2020 op de agenda stond, met een boude uitspraak:
„Het CDA-Friesland vindt dat er nu een duidelijke keuze gemaakt moet worden. Friesland heeft gekozen voor weidevogels: dan kan niet de kool én de geit gespaard worden.”
Attje Meekma, CDA-Statenlid
Lees ook de reacties op onderstaande artikelen en zie dat ‘emotie’ bij dit onderwerp een grote rol speelt, die de kern van de problematiek (veelal) onbesproken laat, c.q. uit de weg gaat.
Vossen die eieren uit een nest roven, of een reiger die er met een jong kuiken vandoor gaat. Voor weidevogels hoort de dreiging van roofdieren bij het leven. Alleen lijkt het er op dat de predatie onder weidevogels al tientallen jaren toeneemt. Draagt dat bij aan de sterke achteruitgang van weidevogels in Nederland? Dat vroegen onderzoekers van Sovon Vogelonderzoek Nederland zich af. Ze hoopten antwoord te krijgen op de volgende vragen:
Is predatie in de loop der jaren toegenomen? En hoe is dit verdeeld over het land?
Welke invloed heeft het landschap hierop?
Beïnvloeden de dichtheid aan weidevogels en de soortenrijkdom de predatiekans?
Helpt het beheer van predatoren tegen het verlies van legsels?
Hoe kunnen we met deze kennis weidevogels beter beschermen?
Bij het beantwoorden van deze vragen, richtten de onderzoekers zich specifiek op vijf weidevogels: scholekster, kievit, grutto, wulp en tureluur. Het antwoord laat zich raden: ja! Alle vijf soorten die de onderzoekers tussen 2004 en 2018 hebben gevolgd, verloren gemiddeld een derde van de legsels aan predatie. Ten opzichte van twintig jaar geleden zijn vooral in Friesland en Groningen de predatieverliezen toegenomen.
Predatiekaart van Nederland op basis van de berekende predatieverliezen per landschap voor de vijf vogelsoorten gecombineerd. Tussen haakjes is het predatieverlies vermeld (Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland)
Afrasteren beste medicijn tegen eierroof weidevogels?
,,De uitkomsten van het Sovon-onderzoek passen naadloos bij het pleidooi dat twee weidevogel-kongsi’s afgelopen jaar hielden om de vogelstand te redden”, schrijft Saskia van Westhreenen op 13 oktober in het Dagblad van het Noorden. Ze refereert hierbij aan het zogenoemde ‘Olterterp-overleg‘, waarin Friese terreinbeheerders en vogelbeschermers, samen met boeren en jagers over beheersmaatregelen voor de bescherming van weidevogels praten, dat in december vorig jaar met een plan kwam voor tien tot vijftien ‘robuuste’ vogelgebieden van 1000 hectare in Friesland.
Jaarbericht Weidevogels in Fryslân 2020, cijfers en trends
‘Een verloren jaar’, zo gaat het broedseizoen 2020 voor weidevogels in Fryslân de boeken in, stelt Staatsbosbeheer in ‘Weidevogels brengen nauwelijks kuikens groot‘ op 23 oktober. Uit telgegevens van zes organisaties blijkt dat het met grutto, kievit, tureluur en scholekster slecht gesteld is. Dat kun je opmaken uit het Jaarbericht Weidevogels in Fryslân 2020, met daarin de cijfers en trends.
Jaarbericht Weidevogels in Fryslân 2020 Sovon Vogelonderzoek Nederland, Kollektiven Beried Fryslân (KBF), It Fryske Gea, Staatsbosbeheer, de Bond Friese VogelWachten (BFVW) en Natuurmonumenten, oktober 2020
.
Het jaarverslag drukt politici, vogelliefhebbers, boeren en eigenlijk alle inwoners van Friesland opnieuw met de neus op de feiten. Alle campagnes, intenties en beleidsstukken ten spijt: de greidfûgel (weidevogel) is er nog niet mee geholpen.
,,Met steeds meer vijanden in het veld, heeft de grutto het steeds lastiger. Dêr ûntstiet in grutte disbalâns’’
Douwe Hoogland, gedeputeerde
Zes natuurorganisaties dringen er bij de politiek op aan om op korte termijn te zorgen voor een goede basiszorg, te doen aan droogtebestrijding en beter predatiebeheer. Om op de lange termijn de grutto een goede biotoop te bieden, waar hij op aaneengesloten grond kan leven en zich kan vermenigvuldigen, werkt gedeputeerde Douwe Hoogland momenteel aan een actieplan dat in november 2021 klaar moet zijn..
De provincie Fryslân neemt de regie om landelijk te komen tot nieuwe, grote weidevogelgebieden, meldt Pieter Atsma in het Friesch Dagblad op 24 oktober 2020. Gedeputeerde Douwe Hoogland zei op de dag van presentatie van het Jaarbericht dat onder Friese leiding gesprekken in gang zijn gezet om hier met verschillende stakeholders aan te werken. Het doel: uiterlijk in november volgend jaar moet er een landelijk plan liggen waarbij boeren een hogere melkprijs krijgen in ruil voor het ruim baan bieden aan weidevogels. Supermarkten zouden de melk dan tegen een hogere prijs kunnen verkopen.
Het overleg, dat door Hoogland het ‘Abe Lenstra-overleg‘ is gedoopt (naar de locatie van de gesprekken, het Abe Lenstra Stadion), moet leiden tot de selectie van een groot aantal ‘weidevogelkerngebieden‘ van duizend tot tweeduizend hectare.
Aantallen boerenlandvogels in open veld nemen verder af
Een week later, op 30 oktober, werd door een drietal organisaties de nieuwe Boerenlandvogelbalans aan het ministerie van LNV overhandigd. Daaruit blijkt dat vogels van het open boerenland, zoals de grutto en de patrijs, sinds 1990 met bijna 70% in aantal zijn afgenomen. Vogels die op erven en in struweel in het buitengebied broeden, bleven nagenoeg stabiel. Cijfers per provincie schetsen een somber beeld als het gaat om de broedprestaties van bekende vogels als de scholekster en kievit. Ze hebben te lijden onder het geïntensiveerde landgebruik en daarmee samenhangende verdroging, vermesting en versnippering. Minder voedsel en meer predatie zijn daar directe gevolgen van. De balans is samengesteld door Sovon, LandschappenNL de Bond Friese Vogelwachten en (veel) vrijwilligers en nazorgers (van deze organisaties).
Boerenlandvogelbalans 2020 Sovon Vogelonderzoek Nederland, LandschappenNL, de Bond Friese VogelWachten (BFVW) en vrijwilligers/nazorgers, oktober 2020
De Boerenlandvogelbalans 2020 is de opvolger van de Weidevogelbalans uit 2013. Die ging toen alleen over weide- en akkervogels van het open boerenland, zoals kievit, patrijs en veldleeuwerik. De huidige Boerenlandvogelbalans behandelt ook erf- en struweelvogels van het platteland, waaronder soorten als boerenzwaluw en ringmus.
De Boerenlandvogelbalans 2020 laat een uitermate somber beeld zien van de vogels van het open boerenland; de achteruitgang van deze groep sinds 1990 bedraagt maar liefst 70%. Dat is de balans die Vogelbescherming Nederland op 5 november 2020 opmaakt in ‘Boerenland–vogelbalans 2020: desastreuze achteruitgang‘. Hieronder bevinden zich vogelsoorten die zeer kenmerkend zijn voor het laaggelegen Nederlandse boerenland, de weidevogels. Scholekster, grutto en wulp laten de sterkste achteruitgang zien.
De verklaring van de achteruitgang van onze boerenlandvogels is complexe materie. Maar er is één grote, bepalende factor: het sterk geïntensiveerde landgebruik, zo concludeert Vogelbescherming. Ze wil daarom belangrijke weide- en akkervogelgebieden veiligstellen en uitbreiden en noemt een aantal voorbeelden waar de aanpak werkt. Kort gezegd komt de organisatie met een pleidooi voor natuurvriendelijke landbouw en dat die beloond en bevorderd moeten worden. Om dat te bereiken wil men niet wachten op de inwerkingtreding van het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de Europese Unie (2023, red.). Daarom kiest ze ervoor om, samen met haar koepelorganisatie BirdLife International, alles op alles te zetten om met onmiddellijke ingang het (GLB-)beleid te beïnvloeden, c.q. ‘bij te sturen’. Zij schaart zich dan ook volmondig achter de actie #withdrawthecap.
,,Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de Europese Unie (GLB; CAP in het Engels) dreigt nu een geheel verkeerde afslag te nemen naar een treurigmakende, industrieel-agrarische cultuurwoestijn.”
(Als je meer wilt weten over het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de Europese Unie, raad ik je aan deKringlooplandbouwspecialvan Kunst en Landschap te raadplegen.)
BoerenNatuur: zorgen en oproep tot versterkte en integrale aanpak
Ook BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer, deelt de zorgen om de boerenlandvogels en roept op tot een versterkte en integrale aanpak van de problematiek. Zij ziet kansen in een inzet op gebiedsgerichte samenwerking en ‘het versterken van natuurinclusieve kringlooplandbouw die biodiversiteit integraal meeneemt’.
Daarnaast werkt ze aan manieren om verlies door predatie te beperken, dat volgens hen zeker niet gezien moet worden ‘als enige oplossing’, maar wel als maatregel die op de korte termijn is op te pakken. De samenwerking met Sovon, de BFVW en LandschappenNL in het monitoren en het lerend beheren zullen de komende jaren een belangrijk speerpunt blijven in het werk van BoerenNatuur. Lees hier hun uitgebreide verslag en oproep: ‘Boerenland-vogelbalans 2020: zorgen en oproep tot versterkte en integrale aanpak‘ (BoerenNatuur, 9 november 2020).
‘Natuur en landbouw: een voortdurende balanceeract’
Na de openingstoespraak van het WUR-Academisch Jaar door voorzitter van de Raad van Bestuur van Wageningen University & ResearchLouise O. Fresco, mocht de eerder genoemde Melchert Meijer zu Schlochtern, cameraman bij Ruben Smit Productions, hun nieuwe productie, de natuurdocumentaire ‘Grutto! De vlucht van een iconische weidevogel‘, toelichten. Dat deed hij met verve; vanaf ongeveer de veertigste minuut kun je ‘inzoomen’ op zijn presentatie, die ondersteunt wordt met (prachtige) niet eerder getoonde beelden.
Opening Academic Year 2020-2021, Wageningen University & Research, 31 augustus 2020.
Kening spreekt op Prinsjesdag-2020 ‘Grondrede’ uit: ‘Aan hem die van mij houdt, zal ik geven’
,,Bij zonsopgang in de Leonserpolder vertelden Peter Oosterhof, Drentse boer op Friese grond en Welmoed Deinum, boerin uit Sondel, over het magisch spel dat zich onder onze voeten afspeelt.” Zo opent de website van Kening bij de ‘verbeeldende’ aankondiging van hun ‘Grondrede‘, waarin ze het belang van de grond, ‘de bodem van ons bestaan’ onderstrepen en kracht bijzetten: ‘Kening sprak op 15 september 2020 de Grondrede uit‘.
,,Het is een prachtig organisme. Maar we gaan er te ruig mee om.” Daarna sprak en bewoog de aarde zelf, begeleid door trompet en didgeridoo.”
Kening
Grûnrede Kening, YouTube-kanaal Hatog Krøller, 15 september 2020.
,,Af! De registratie van die magische Prinsjesdag-ochtend waarop Kening de Grondrede uitsprak. Start van hopelijk een nieuwe traditie.”
Kening, 17 september 2020
Grondrede Kening 15 september 2020, YouTube-kanaal Hatog Krøller, 17 september 2020.
Brief aan de koning: leer van de grutto en de rode regenworm
Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening) stuurden een brief aan de Koning; deze werd op 17 september 2020, twee dagen na Prinsjesdag, op Twitter gepubliceerd. Ik heb hem hieronder integraal voor je opgenomen. Twee keer klikken voor het beste (lees)resultaat.
,,We spelen een gevaarlijk spel met de grond, de bodem van ons bestaan. Laten we leren van de grutto en de rode regenworm en anders gaan boeren en leven.”
Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening)
Grondrede, Peter Oosterhof en Welmoed Deinum (Kening)
Ook het Friesch Dagblad gaf Peter en Welmoed (Kening) op 16 september een podium door voor de Grondrede een volle (opinie)pagina in te ruimen. Ook hier geldt: twee keer klikken!
Opiniepagina Friesch Dagblad, 16 september 2020.
Blogboek Kening’s ‘Grondrede’, bodem(gebruik) en onderzoek ‘wormenman’ Jeroen Onrust
Kunst en Landschap heeft een speciaal blogboek(je) aangelegd voor Kening’s Grondrede. Je vindt daarin, naast bovenstaande berichtgeving, diverse artikelen, reacties in de media op het evenement en allerhande wetenswaardigheden over bodem(gebruik) en grondzaken. Ook (het onderzoek van) ‘wormenman’ Jeroen Onrust zul je daarin aantreffen. Klik op onderstaande illustratie om de grond weer onder je voeten te (kunnen) voelen.
Ook klimaatverandering doet aanslag op aanpassingsvermogen grutto
De zogeheten langeafstandstrekkers (de grutto is er een van), ze broeden in Noord-Europa en overwinteren in tropisch Afrika, gaan bijna allemaal hard achteruit, schrijven Britse onderzoekers in ecologisch vakblad Diversity and Distributions. NU.nl-journalist Rolf Schuttenhelm sprak met teamleider Stephen Willis van Durham University. die een vergelijk maakte. Daar kwam bij dat langeafstandstrekkers klimaatverandering als extra probleem hebben.
,,Dat komt door een optelsom van factoren: intensivering van de landbouw in Nederland, jacht tijdens de trek en waarschijnlijk verlies aan leefgebied om te overwinteren.”
‘De kievit broedt eerder dit jaar, de grutto past zich niet aan klimaatopwarming aan’
Niet eerder was het zo vroeg in het jaar zo warm van in Fryslân. En met zes dagen op rij van 15 graden of meer beleefde Zuidoost-Fryslân een recordlange reeks in de winter van 2021. Het betekent waarschijnlijk weer een vroeg kievitsei dit jaar, zegt bioloog en grutto-onderzoeker Jos Hooijmeijer. De kievit past zich al langer aan de klimaatopwarming aan. Dat staat in schril contrast met het broedgedrag van de grutto.
,,Je zou verwachten dat de grutto eerder gaat broeden, maar de eieren worden hier steevast pas vanaf begin april gelegd. Het zou de soort juist kunnen helpen als ze dat wat vroeger zou doen.”
CDA presenteert plan voor bescherming weidevogels aan Tweede Kamer
CDA-kamerlid Maurits von Martels heeft in de Tweede Kamer een Initiatiefnota ingediend voor de bescherming van weidevogels, zo meldt de Leeuwarder Courant op 2 november 2020. Met het initiatief, ‘Weidse blik op de Weidevogels‘, doet het CDA verschillende beleidsvoorstellen om de achteruitgang van de weidevogelpopulatie in Nederland een halt toe te roepen.
„Dit is een zorgelijke trend en toont aan dat het huidige weidevogelbeheer niet werkt. Met deze initiatiefnota doen wij verschillende voorstellen zodat het kabinet werk gaat maken van het verbeteren van het weidevogelbeheer in ons land”
Initiatiefnota weidevogels moet dalende trend ombuigen
Meer geld, vos en steenmarter op de vrijstellingslijst, betere samenwerking op gebiedsniveau tussen boeren en terreinbeherende organisaties en boeren actiever stimuleren met langere beheerscontracten en kennis. Dat zijn volgens Robert Ellenkamp, journalist bij Veldpost, ‘hét onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland’, de belangrijkste kernpunten uit de initiatiefnota ‘Weidse blik op de weidevogels’ die Tweede Kamerlid Maurits von Martels (30 oktober 2020) heeft ingediend.
‘Nieuwe Oogst‘-journalist, René Bouwmeester, gaat ook in op de initiatiefnota van von Martels en relateert hem aan de net verschenen ‘Boerenlandvogelbalans‘ (Sovon), die laat zien dat de populatie vogels van het open boerenland, zoals de grutto en de patrijs, van 1990 tot en met 2019 met bijna 70 procent is afgenomen.
Weidevogelspecialist, boer en landbouwstatisticus bij het CBS, Cor Pierik uit Genemuiden, is blij dat de landelijke politiek met CDA‘er Maurits von Martels in actie komt. Von Martels hoopt dat het Kabinet nog voor zijn aangekondigde vertrek uit de Tweede Kamer, na de verkiezingen in maart, toekomt aan het behandelen van de nota. Hij wil deze maand al enkele onderdelen ter sprake brengen bij de behandeling van de begroting van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Want er komt geld kijken bij de realisatie van de plannen.
,,Het kritische punt is bereikt. Als we nu niets doen dan lopen we het risico dat we afscheid moeten nemen van de grutto en zijn soortgenoten.”
Om grutto te redden is de aanval de laatste verdediging
Zonder serieuze maatregelen loopt het slecht af met de grutto. Een robuust plan moet de weidevogel behoeden voor uitsterven, aangezien het aantal broedparen van deze steltloper de afgelopen dertig jaar gedaald is van 100.000 naar 35.000. Overheden, rijk en provincie, moeten nú de regie nemen om samen met boeren en natuurbeschermers weidevogels te behouden én om aan onze internationale verplichtingen te voldoen. Daar zijn stevige maatregelen en extra middelen voor nodig.
Dat staat in het ‘Aanvalsplan Grutto’ dat initiatiefnemer Pieter Winsemius (voormalig-minister van VROM, VVD) op woensdag 18 november aanbiedt aan Minister van Landbouw Carola Schouten. Mede-initiatiefnemers die bij haar alarmerend aan de bel trekken zijn It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie en Vogelbescherming Nederland. Het Aanvalsplan Grutto is met inbreng van zes weidevogelprovincies, landbouworganisaties, natuurorganisaties, en wetenschappers (w.o. Theunis Piersma) opgesteld.
Kijk en luister hieronder naar de Vroege Vogels-uitzending van zondag 15 november, waar Pieter Winsemius en Kees de Pater, directeur Vogelbescherming Nederland, te gast waren en het Aanvalsplan op hoofdlijnen duidden. Uiteraard werd ‘ingebeld’ naar trekvogelecoloog Theunis Piersma, die het plan prijst, maar zich net wat ‘radicaler’ op wil stellen, omdat hij vindt dat er in Nederland op een andere manier geboerd moet worden, omdat ‘het echt niet zo langer kán’. Hij geeft hiermee Carola Schouten een expliciete ‘veeg uit de pan’, omdat zij volgens hem te weinig doet aan bevordering en stimulering van (natuurinclusieve) kringlooplandbouw – terwijl zij die ‘visie’ wel uitdraagt.
Uitzending Vroege Vogels: ‘Om grutto te redden is de aanval de laatste verdediging’, 15 november 2020.
Vier maatregelen om de grutto er weer bovenop te helpen
Het Aanvalsplan Grutto moet de grutto dus helpen om er weer boven op te komen. Het plan stelt in grote lijnen voor om:
de kerngebieden te vergroten
het waterpeil tijdens het broedseizoen omhoog te brengen
het agrarische landgebruik aan te passen
en maatregelingen tegen predatoren in te zetten.
Vogelbescherming Nederland heeft een mooie samenvatting van het Aanvalsplan Grutto voor je gemaakt. Ik neem het hieronder op. De eerste initiatieven tot het Aanvalsplan dateren van zo’n anderhalf jaar geleden. Trouw-journalist Joop Bouma schreef er op 10 april 2019 een gedegen artikel over. Dat heb ik hieronder ook voor je klaar staan. Goed stuk!
Screenshot Vogelbescherming Nederland
Samenvatting Aanvalsplan Grutto Vogelbescherming Nederland (Bijlage bij ‘Om grutto te redden is de aanval de laatste verdediging‘, 15 november 2020)
Ook huiszwaluw vertelt veel over de stand van het boerenland
Op 30 november 2020, een dag voordat de Tweede Kamerleden stemden over de motie Von Martels c.s., circuleerde een alleraardigst filmpje op de sociale media, waarin Theunis Piersma op bezoek gaat bij een bio-dynamische boerderij in het Friese Gaasterland. Op Facebook, Twitter, Instagram, Linkedin en natuurlijk YouTube. Zembla-BNNVARA maakte deze (korte) videoreportage, waarin ditmaal niet de teloorgang van de grutto centraal staat, maar waar (de aanwezigheid van) de huiszwaluw ons veel over de stand van het boerenlandschap vertelt.
,,Het gaat slecht met de vogels in het boerenland, zeker met de huiszwaluw. Maar op een Friese bioboerderij gebeurt iets heel ongebruikelijks. We gaan er kijken met trekvogelspecialist Theunis Piersma:”
Zembla-BNNVARA
De zeldzame huiszwaluw laat zich weer zien op bioboerderij, Zembla, 30 november 2020.
Column Weidevogelman: ‘Ook eens heel goed nieuws!’
Boeren Noardlike Fryske Walden zetten plasdras-pomp aan om weiland maatschap Van Houten bij Lekkum onder water te zetten t.b.v. weidevogels. Beeld: Marcel van Kammen.
Het verschijnen van de jaarlijkse Boerenlandvogelbalans en de lancering van het Aanvalsplan Grutto was voor Weidevogelman reden ‘om flink rond te toeteren dat er ook hééél goed nieuws is’. Veehouders hebben afgelopen jaren namelijk’, volgens de columnist, ‘vrij massaal de greppel-plasdras omarmd’.
‘Gouden Grutto 2020’ voor boerenlandvogelboer Egbert Zorgdrager
Nog een sprankje hoop: biologisch melkveehouder en ‘Slimme Vogel‘ Egbert Zorgdrager uit Formerum op Terschelling won de Gouden Grutto 2020, een natuurprijs die jaarlijks wordt uitgereikt aan boeren die zich inzetten voor het beschermen en behouden van weidevogels door Vogelbescherming Nederland.
Gouden Grutto 2020 voor boerenlandvogelboer Egbert Zorgdrager, YouTube-kanaal VogelbeschermingNL, 28 mei 2020.
Waterland handelt over hoe het Friese land van wind, wad en water in de loop der eeuwen veranderde in een weidelandschap vol bloemen en vogels, waar boeren vooruit konden. In minder dan een halve eeuw is dat verworden tot een productielandschap dat ver afstaat van de samenleving, zo kun je lezen op de achterflap.
,,Hoe moeten we nu omgaan met klimaatverandering, bodemdaling en grootschalig verlies van biodiversiteit in het veenweidegebied? Een weg terug is er niet, maar er is wel een pad dat voor ons ligt naar een landschap waar boeren toekomst hebben mét ruimte voor water en biodiversiteit. Durf te veranderen!”
Eddy Wymenga, achterflap Waterland, Land van de toekomst
Omslag Wetterlân, Lân fan takomst, Uitgeverij Bornmeer Noordboek, september 2020.
Als er iemand ooit aanspraak maakt op een in de toekomst door Vogelbescherming Nederland uit te reiken ‘Platina Grutto‘ voor meerdere jaren onafgebroken inzet en diensten voor het behoud en beheer van weidevogels in Nederland, is dat ‘gruttoboer’ Murk Nijdam, de door Tommy Wieringa geduide ‘Grote Vriendelijke Reus’ in zijn column van 18 juli 2020 in de NRC. Over het waarom daarvan vertel ik je binnenkort meer in een geheel aan Murk Nijdam te wijden blogbijdrage. Die heb je dus nog van me tegoed. Eerst maar even genieten van Wieringa’s prachtige column: ‘Bij de Grote Vriendelijke Reus‘.
Godman Salvin-medaille voor vogelprofessor Theunis Piersma
Nu we het toch over prijzen hebben: Theunis Piersma (en zijn Global Flyway-team) werden op 10 oktober 2020 gelauwerd met de Godman Salvin Prize door de BOU, de Britse Ornithologen Unie voor hun verdiensten op het gebied van de ornithologie (vogelkunde). De uitreiking vond plaats tijdens de (online) IWSG conference 2020. Die kan mooi bijgezet in de steeds maar uitdijende prijzenkast. Klik op de illustratie hieronder voor het (volledige) juryrapport.
,,Theunis’ approach to science combines the pure fascination of a child asking Why?, How?, with the originality and creativity of an artist mixing media to find ways to express the meaning of these extraordinary migratory birds and their environments.”
British Ornithologists’ Union, fragment juryrapport
Juryrapport Godman Salvin-prijs, British Ornithologists’ Union, 10 oktober 2020.
Vanzelfsprekend was de redactie Súdwest-Fryslân van de Leeuwarder Courant er als de kippen bij om het heuglijke nieuws wereldkundig te maken. (Typfoutje in de kop heb ik hier aangepast.)
Melkveehouder Willem, bekend van de laatste reeks van het KRO/NCRV-tv-programma Boer zoekt Vrouw, ziet zichzelf als rentmeester van zijn boerderij. Hij wil zo goed mogelijk zorgen voor zijn dieren en het stuk land dat hij erfde van zijn vader om het hopelijk ook weer door te geven aan een nieuwe generatie. Hij vertelt presentator van een nieuwe reeks ‘Onze Boerderij‘ Yvon Jaspers over zijn liefde voor de grutto en over de lastige spagaat waarin hij zit. Het liefst zou hij nog veel meer doen om de weidevogels en andere dieren in zijn land ruimte te geven. Maar zo lang hij niet boven de kostprijs betaald krijgt, is dat voor hem niet haalbaar.
Screenshot ‘De liefde van boer Willem voor de weidevogel’.
‘Valuta voor Veen’ is een prettig hulpmiddel, een goed verdienmodel
Uit liefde voor de grutto koos Sjoerd Miedema uit Haskerdijken, net voorbij Heerenveen, er al voor om tijdens het broedseizoen het waterpeil op zijn land te verhogen (en later te maaien). Maar door het programma ‘Valuta voor Veen‘, dat tot doel heeft om met een verhoogd waterpeil in agrarische (veenweide)gebieden de CO2-uitstoot te verminderen en bedrijven en particulieren de mogelijkheid te bieden certificaten te kopen om hun CO2-uitstoot te ‘compenseren’, kan hij dat nu – zo’n twintig centimeter hoger, en betaald voor zijn ecologische dienst – jaarrond doen: een integrale aanpak waarbij (kringloop)boer, natuur, milieu, klimaat en weidevogels baat hebben, bodemdaling en biodiversiteitsverlies wordt tegengegaan.
Trouw-redacteur Onno Havermans sprak met Miedema en zijn kersverse echtgenote Janna van der Meer op de boerderij in het Friese veenweidegebied De Lytse Deelen en beschrijft het nieuwe spannende avontuur dat het duo is aangegaan in:
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteerden. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:
Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.
Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan
,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”
,,Zowel landbouw- als natuurorganisaties zijn (dus, red.) niet blij met de plannen. Zeven verenigde boerenorganisaties vinden onder meer dat de resterende veengebieden, waar eerst geen peilverhoging wordt voorgesteld, ook volledig uit de plannen moeten worden gelaten. Natuurorganisaties vinden de plannen te vrijblijvend. Zij wijzen erop dat de nood tot maatregelen hoog is.” Dat schreef Pieter Atsma de volgende dag in het Friesch Dagblad.
Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek
Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.
Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.
WNF slaat alarm: het gaat slechter dan ooit met natuur in Nederland
De Nederlandse natuur op land staat er ‘slechter voor dan ooit’, constateert het Wereld Natuur Fonds (WNF) in een alarmerend onderzoeksrapport. Vooral op boerenland en in heidegebieden gaat het slecht: populaties van diersoorten die daar leven, zijn gemiddeld met 50 procent afgenomen sinds 1990, becijfert de natuurorganisatie in het verschenen Living Planet Report – 2020.
De onderzoekers wijzen intensivering van de landbouw en de hoge stikstofuitstoot aan als grote boosdoeners. Ze pleiten voor een ‘fundamentele omslag in de landbouw’. Samenwerking met boeren is volgens de natuurorganisatie cruciaal.
,,We moeten kijken hoe we gezamenlijk tot een oplossing kunnen komen”, zegt directeur Kirsten Schuijt. Ze hekelt het gepolariseerde debat, waarin de belangen van boeren en de natuur vaak tegenover elkaar worden gezet. ,,We moeten met alle partijen samen aan tafel zitten”, zegt ze. Het WNF hoopt dat de politiek snel met beleid voor de lange termijn zal komen. Lees hieronder het (geupdate) artikel van de Binnenlandredactie van het AD; ik heb het volledige WNF Nederland-rapport ook even voor je opgesnord.
‘Natuurbeleid moet af van de christelijke traditie van heersen over de natuur’
,,Het natuurbeleid bestaat vrijwel volledig uit symptoombestrijding. Dat kan ook niet anders, zolang we de mens als meester over de natuur zien.” Dat zeggen Sander Turnhout en Glenn Lelieveld in een opiniestuk in het Dagblad van het Noorden op Kerstavond. Zij stellen dat een belangrijk grondoorzaak van een falend landbouw- en weidevogelbeleid gezocht moet worden in het feit dat we ‘in onze joods-christelijke traditie gewend zijn om te heersen over ‘de dieren des velds’. Daarom botsen we volgens hen beleidsmatig zo vaak met de natuur waar zich in een gezond systeem nu eenmaal zowel prooidieren als predatoren ontwikkelen. ‘Dat heeft de evolutie ons (namelijk, red.) gebracht’.
,,De ministers en gedeputeerden die we de afgelopen vijftig jaar op landbouw gezien hebben, zijn nagenoeg allemaal van rechts-christelijke komaf waarin zaken als evolutie of natuurlijke processen maar in beperkte mate worden erkend. En de liberalen met wie ze doorgaans regeren zijn het ermee eens of het kan ze gewoon niet zoveel schelen.”
Wereld Natuur Fonds financiert nieuwe leerstoel ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’
Op weg naar een toekomstbestendige landbouw voor natuur én boer was er dit jaar ook heuglijk nieuws te melden. Om in de behoefte te voorzien meer inzicht en kennis te krijgen over hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken is een nieuwe leerstoel gestart aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het Wereld Natuur Fonds financiert deze leerstoel met ingang van 2020: ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’, van Prof. dr. Pablo Tittonell. Wat kan deze bijzondere bijzonder hoogleraar voor Noord Nederland betekenen?
Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling
Prof. dr. ir. Martijn van der Heide. Beeld: Eigen foto
Een dag na de Opening van het Academisch Jaar, 1 september 2020, maakte de Rijksuniversiteit Groningen de benoeming tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling van Martijn van der Heide bekend. Met deze nieuwe – bij de faculteit Ruimtelijke Wetenschappen ondergebrachte – bijzondere leerstoel richt de universiteit zich (vanuit een integrale landschapsinclusieve benaderingswijze, red.) op een wetenschappelijke onderbouwing van natuurinclusieve maatregelen in de landbouw vanuit ruimtelijk en sociaaleconomisch perspectief. De leerstoel wordt voor een periode van vijf jaar door de provincie Groningen gefinancierd (200.000 euro). Lees hier over de annonce in het Dagblad van het Noorden: ‘Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling. Provincie financiert leerstoel‘.
Golven van onheil of verandering?
,,We komen niet meer verder met het voor ons uitschuiven van duidelijke keuzes over hoe we produceren en consumeren”, schrijven Caspar van den Berg, hoogleraar Global and Local Governance aan de RUG/CampusFryslân. Theunis Piersma, hoogleraar Trekvogelecologie aan de RUG en onderzoeker bij het NIOZ en Klaas Sietse Spoelstra, strategisch veranderaar bij Nij sicht, in een opiniestuk in de Leeuwarder Courant van 24 september 2020.
Hun betoog spitst zich (voornamelijk) toe op verduurzaming van de landbouw en herstel van biodiversiteit (stap 3). Ze stellen dat de landbouwtransitie een verandering vraagt van alle spelers in de keten (overheid, boer, bank, verwerker, retail, toeleveranciers en consumenten), en dat die alleen kan slagen als die verankerd is voor de lange termijn. Ze roepen op tot politiek en maatschappelijk leiderschap, van mensen uit de mainstream van het politieke landschap. En achten de overheid verantwoordelijk voor de regie van dat transformatieproces. Klikken voor het beste (leesbare) resultaat.
Eerste NWO ‘Stairway to Impact Award’ voor Theunis Piersma
Op 3 december 2020 maakte de Rijksuniversiteit Groningen bekend dat Theunis Piersma een nieuwe NWO-prijs, de ‘Stairway to Impact Award‘, aan zijn prijzenkast kon toevoegen. Hij was een van de drie ‘gelukkigen’, die ‘effectieve stappen heeft gezet om met zijn wetenschappelijke resultaten maatschappelijke impact te bereiken. Piersma kreeg € 50.000 om de impact en toepassing van kennis verder te vergroten. Vanzelfsprekend feliciteer ik Theunis Piersma met deze erkenning voor zijn grote maatschappelijke invloed, tegelijkertijd begrijp ik zijn onverholen ‘ergernis’ om deze prijs, in het licht van zijn pleidooi voor een ‘Topsector voor ecologie en leefbaar landschap‘. Daarover lees je hieronder meer in een scan van een artikel uit Bionieuws, een nieuwsblad voor biologen, dat mij via een tweet van Trouw-columnist Patrick Jansen onder ogen kwam. Ook daarop klik je voor een leesbaar interview.
,,De Stairway to Impact is net zo’n illusie als de Stairway to Heaven”
Theunis Piersma: ‘Waarom bestaat er geen Topsector Ecologie en Landschap?’
Interview Theunis Piersma, Gert van Maanen, Bionieuws (bewerkte scan, RR).
‘Godwit Landscapes Project’: bio-indicatoren van ecologisch duurzame landbouw
Uit bovenstaand interview wordt duidelijk wat Piersma’s aspiraties zijn, en wat wellicht zijn ‘laatste kunstje’ wordt: hij zint op het opzetten van een internationaal werkplatform met trekvogels als integratieve vertellers over hun omgeving. Op 17 december 2020 kwam het team Piersma met de aankondiging van openstelling voor aanvragen van vijf promotieplaatsen aan de Rijksuniversiteit Groningen voor een prachtig (nieuw) project: het Godwit Landscapes Project: bio-indicators of ecologically sustainable farming.
Binnen een ecosysteemgerichte benadering op landschapsschaal, die een op lange termijn bewaakte populatie grutto’s verbindt met veranderingen in landgebruik, distributie van voedselbronnen en roofdieren, wil men met een groot en samenwerkend team van onderzoekers gaan onderzoeken hoe dalende trends in de biodiversiteit van landbouwgronden kunnen worden ‘omgekeerd’ in een duurzamere landbouwpraktijk.
De vijf PhD-posities zijn onderdeel van een groter project gefinancierd door LNV (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit), Europese LIFE geïntegreerde projecten (LIFE IP), de Provincie Fryslân en Birdlife Nederland met de grutto (Limosa limosa limosa) als focale soort.
Alle vijf posities staan hieronder uitgebreid beschreven. Belangstellenden voor aanmeldingen dienen voor 10 januari 2021 van zich te laten horen.
Ook al wordt het zijn laatste kunstje, Theunis Piersma legt de lat hoog met het binnenhalen van vijf promovendi: niet dat hij de grutto’s als bedreigde diersoort ziet, of als relict van vervlogen tijden, nee, ‘het wordt tijd dat we naar het verhaal van de grutto luisteren’, zo vertelt hij Gemma Venhuizen, die hem eind december 2020 voor NRC in zijn woonplaats Gaast bezocht en interviewde. Hij vervolgt
„Dat we ons landschap niet duurzaam inrichten en beschadigen. Grutto’s zijn cultuurvolgers, die zich in grote mate hebben aangepast aan het boerenleven. Maar hun flexibiliteit kent een grens: als de landbouw té veel intensiveert en de bodem vernielt, dan geven de vogels dat aan.”
Kunst en Landschap volgt de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschaps-inclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland op de voet. Vanaf januari 2020 bood en biedt het multimediale platform in spé je allerhande informatie – artikelen, belangwekkende rapporten, opiniestukken en initiatieven – over (extensieve) natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw. Ook het agro-ecologische werk van de Argentijnse hoogleraar Pablo Tittonell wordt uitgebreid besproken. Je treft er (bijna) dagelijks updates aan.
‘Kening fan ‘e Greide‘ – dat om verschillende redenen voortaan door het leven gaat als ‘Kening‘ – was een van initiatiefnemers van de KringLoop van Delfgauw naar Den Haag, die op 14 januari 2020 plaatsvond, en waarbij zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban aandacht vroegen voor kringlooplandbouw.
Het burgerinitiatief is een belangrijke inspiratiebron van Kunst en Landschap Noord Nederland. Niet voor niets prijkt onderstaande video (bijna) bovenaan de pagina van het multimediale platform (in oprichting).
Journalist Leeuwarder Courant Jantien de Boer in gesprek met ecoloog en schrijver Dave Goulson in ‘Landschapspijn in Friesland’, GPTV, 12 juli 2016.
Weidevogels alleen nog maar in natuurhistorische musea te zien?
Via een aparte blogbijdrage – meer in de breedte, en me daarbij niet alleen richtend op het onderzoek van het Team Piersma – ga ik binnenkort in op de (algemene) problematiek van weidevogels in relatie tot het (veenweide)landschap, bodem(daling), klimaat, watermanagement, gewasbescherming, biodiversiteit, burger- en boerenbetrokkenheid, et cetera. Ik richt me daarbij voornamelijk op Noord Nederland. Een kunst- en culturele invalshoek zal daarbij niet ontbreken. Ook de ‘Grote Vriendelijke Reus’, Murk Nijdam, krijgt daarin alle aandacht die hij verdient. Stay tuned.
,,In de zoektocht naar oplossingen voor de transities die op ons afkomen kunnen kunst en cultuur de motor voor verandering (sgezindheid) zijn, als spiegels van en voor ‘verbeelding’ van een hoopvolle toekomst.”
Robert Rosendal, Kunst en Landschap
Tentoonstelling ‘Vervlogen tijden?’ in Het Natuurhistorisch
Impressie ‘Vervlogen Tijden? – weidevogelportretten’, Rafael Martig, Beeld: Rafael Martig.
In dat kader vraag ik graag je aandacht voor beeldend kunstenaar en bioloog Rafael Martig, die in verband met het coronavirus zijn tentoonstelling ‘Vervlogen tijden? – weidevogelportretten‘ in het ‘doodleuke’ Natuurhistorisch museum uitgesteld zag tot na de zomervakantie. Kijk hier naar de livestream van opening van de expositie op 19 september 2020 (17:30 uur).
Er waren wat technische opstartprobleempjes, maar als je doorscrolled naar minuut 8:10 kun je het hele openingsritueel volgen. (Bekijk hem via YouTube!) Je raadt overigens nooit wie de expositie plechtig opende!
Je bent na deze dag twee maanden lang welkom in het Natuurhistorisch om het werk van Rafael Martig (coronaproof) te bekijken. Veel plezier daarbij.
Opening Vervlogen tijden? weidevogelportretten door Rafael Martig, Het Natuurhistorisch, 19 september 2020.
Voor zijn olieverfschilderijen stonden een grutto, kievit, kemphaan en scholekster uit de collectie van dit museum model. Zoals je ziet – levensgroot en niet op een paaltje in de polder maar in een museale setting.
Gevederd staatsieportret
Beeld: Het Natuurhistorisch
Of als staatsieportret, zoals Kester Freriks het op 17 oktober (2020) in de NRC beschreef: ‘niet op het geijkte paaltje, niet omringd door grassprieten, maar op gedrapeerd zwart laken.’ Freriks kijkt na het zien van Vervlogen tijden? ‘anders naar een weiland met deze schoonheden’. ‘Mocht zo’n weiland er tenminste nog zijn’. Lees hier zijn recensie: ‘Gevederd staatsieportret‘. Klik op de foto hiernaast voor een vergrote weergave. op ‘Grutto‘ hieronder voor meer informatie en (actuele) openingstijden.
.
,,Ooit was het drassige Nederland een paradijs voor enorme aantallen broedende grutto’s en kieviten. Grootschalige landbouw maakt het de weidevogels bijna onmogelijk hier nog langer te leven.”
Kester Freriks
‘Grutto’ – olieverf op doek. (Rafael Martig) Beeld: Natuurhistorisch museum.
‘Kringloop’, Zonder natuur geen voedsel. Beeld: Kening fan ‘e Greide.
Op dinsdag 14 januari 2020 liepen zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban van Delfgauw naar Den Haag om aandacht te vragen voor kringlooplandbouw. Aan het eind van de wandeling, ‘Kring-Loop‘ gedoopt, werd een tien-stappenplan aan Carola Schouten overhandigd.
,,In deze blogbijdrage – hij is inmiddels uitgegroeid tot een soort blogboek – doe ik verslag van deze memorabele dag. Ook heb ik reacties – op die dag en de dagen daarna in de media – voor je op een rijtje gezet. Maar er is meer! Veel meer.
Ik ga je ook – op hoofdlijnen, vanaf deze dag, het hele jaar door en de jaren daarna – op de hoogte houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.”
Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap
,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale, gebiedsgebonden landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”
Kunst en Landschap Noord Nederland
Handen uit de mouwen voor kringlooplandbouw
,,Werk maken van de overgang naar kringlooplandbouw en een duurzame visserij. Dat staat voor het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit centraal in het begrotingsjaar 2020″, prijkt bovenaan het nieuwsbericht waarin het ministerie haar begroting toelicht, die dit jaar de 1 miljard euro overstijgt. LNV wil zich inzetten voor het in balans brengen van landbouw en natuur, een opdracht die, naar zij zegt, door de huidige stikstofdiscussie alleen maar urgenter wordt.
,,2020 wordt het jaar dat we vol energie de handen uit de mouwen gaan steken om de omslag naar kringlooplandbouw te maken. We gaan met de benodigde financiële middelen hard aan de slag voor een duurzamere landbouw en visserij, en een beter beschermde natuur.”
Carola Schouten
In tien stappen naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw
Beeld: screenshot K&L cover ’10 stappen’
Dat ‘handen uit de mouwen steken’ werd door de zestig ‘Kring-Loop’-ers aan het begin van het jaar meteen met de voeten onderstreept. Met een tienstappenplan hopen de wandelaars de minister van Landbouw te motiveren om – samen met haar, en stap voor stap – de transitie naar kringlooplandbouw te realiseren. .
Doel is niet alleen de natuur te herstellen maar ook te zorgen voor duurzame landbouw, een beter klimaat, schonere leefomgeving en een brede welvaart. De initiatiefnemers, waaronder het Friese Kening fan ‘e Greide, dat – zeg ik met gepaste noordelijke trots – een voortrekkersrol vervulde, ondersteunen hiermee de visie van de minister en deden een voorstel voor de lange termijn – met concrete eerste stappen die volgens hen vandaag al gezet kunnen worden richting 2040.
Hoeve Biesland, bakermat van een veelbelovende kringloopvisie
Natuurinclusieve landbouw: Jan Duijndam – Hoeve Biesland, Future Farmers Film Productions, 30 januari 2019.
De wandeltocht startte op Hoeve Biesland in Delfgauw waar Schouten in 2018 haar veelbelovende kringloopvisie lanceerde. Emiel Hakkenes en Bart Zuidervaart schreven er voor het Dagblad Trouw destijds een tweetalartikelen over.
Beeld: screenshot K&L cover
De initiatiefnemers ondersteunen deze visie, maar zien in haar aanpak vooralsnog geen vervanging voor of aanpassingen aan het door hen zo versmade intensieve landbouwsysteem. Ze adviseren ‘Den Haag’ om daarom vol in te zetten op een transitie naar kringlooplandbouw en een consistent beleid te voeren vanuit het Kabinet. Zij beroepen zich daarbij op het rapport ‘Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders‘, dat op 3 oktober 2019 verscheen namens een tiental natuur, milieu- en landschapsorganisaties.
.
,,Op dezelfde voet doorgaan heeft onvermijdelijk tot gevolg dat problemen de kop op blijven steken en telkens opnieuw ontaarden in crises. Met alle juridische, ecologische, economische en maatschappelijke gevolgen van dien.”
Bron: Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders, 3 oktober 2019.
Alleen echte transitie van intensieve landbouw lost crises op
Daarnaast voelen de organisatoren van de Kring-Loop zich gesterkt door een gezamenlijke brief die boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland op 27 november 2019 aan minister Schouten en minister-president Rutte stuurden. Die stellen daarin dat alleen een ‘echte transitie van de intensieve landbouw alle crises die we op dit moment ervaren, kan oplossen’.
,,De stikstofcrisis is een symptoom van hetzelfde probleem: een landbouwsysteem dat zodanig is geïntensiveerd dat het de draagkracht van onze ecosystemen ver overschrijdt.”
Bron: Brief boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland, 27 november 2019.
Vroege Vogels in gesprek met een koning(in) van de weide en een stikstofprofessor
Klik op de foto voor de uitzending van Vroege Vogels (12-1-’20).
Met kringlooplandbouw 70% meer voedsel produceren, WUR, 15 juni 2018.
In 2050 is de wereldbevolking gegroeid tot zo’n 10 miljard mensen. Om de aarde niet uit te putten, moeten we anders gaan consumeren en produceren. Met kringlooplandbouw is het mogelijk voldoende voedsel te produceren binnen de grenzen van de planeet. Hoe komen we ertoe een kringlooplandbouw te realiseren waar mens, dier, natuur en klimaat bij gebaat zijn? Een, waarbij een zo groot mogelijke biodiversiteit in acht wordt genomen en wordt nagestreefd. Het kan. De vraag is hoe, in welk tempo, en (wat) moeten we veranderen?
Hoe moeten we straks 10 miljard monden voeden? Het kan, maar er moet wel wat veranderen
Het waren deze vragen die bestuurskundige Jeroen Candel en historica Ingrid de Zwarte, beiden verbonden aan Wageningen University, zichzelf stelden. Ze vroegen tachtig Wageningse collega’s, van bedrijfseconomen tot voedseltechnologen en van filosofen tot insectenexperts, om op te schrijven wat hun specifieke vakgebied kan bijdragen aan het oplossen van het voedselvraagstuk. Dat resulteerde in de bundel ‘10 miljard monden’, die door Trouw-journalist Emiel Hakkenes op 31 oktober 2020 prachtig gerecenseerd werd:
.
,,Voldoende voedsel voor tien miljard aardbewoners hoeft het probleem niet te zijn.”
De (inmiddels demissionair) verantwoordelijk minister, Carola Schouten geeft hieronder – in grote lijnen – haar visie op een toekomst met kringlooplandbouw.
Toekomstvisie | Minister Carola Schouten, Ministerie LNV, 8 september 2018.
De veranderende wereld van voedsel en landbouw beter begrijpen
Joris Lohman is mede-oprichter van Food Hub (Nederland), een organisatie die opleidingen, trainingen en vernieuwende vormen van voedseleducatie maakt. Hij legt je in nog geen halfuur tijd – in ‘begrijpelijk Nederlands’ – uit wat er zoal speelt bij de huidige voedseltransitie. Om de veranderende wereld van voedsel en landbouw net wat beter te kunnen begrijpen.
Wat gaat er gebeuren met ons voedselsysteem? Wat kunnen we leren uit de geschiedenis van onze voedselproductie? En wat betekent dat voor jou als boer of als consument?
De huidige voedseltransitie met Joris Lohman, Food Hub, 7 april 2020.
Kringlooplandbouw, wat is het nou eigenlijk en wat is het niet?
Kringlooplandbouw is dus de toekomstvisie voor ons toekomstige voedselsysteem. Maar wat is het nou eigenlijk en wat is het niet? Martin Scholten van Wageningen University en Research (WUR) vertelt je, opnieuw via het YouTube-kanaal van Food Hub, alles wat je moet weten over kringlooplandbouw. Als boer, ondernemer en als burger. Je kunt ook goed terecht op een speciaal op kringlooplandbouw gerichte afspeellijst van de WUR: ‘Kringlooplandbouw – De wetenschap en de boerderij‘.
Alles over kringlooplandbouw met Martin Scholten, Food Hub, 7 april 2020.
,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”
Kunst en Landschap Noord Nederland
Via ‘small wins’ naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw
Katrien Termeer, hoogleraar Bestuurskunde aan de WUR, Wageningen University & Research, zet in op small wins en taboes doorbreken. Op verzoek van de Tweede Kamercommissie van LNV stelde Termeer een expertpaperop. Onderstaande video is gemaakt in de zomer van 2019, kort voordat de minister haar plannen voor 2020 uiteenzette.
Katrien Termeer: via small wins naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw, WUR, 19 juni 2019.
‘Leuk fimpje’ over John Arink’s kwartjesmoment
Van de Kamer naar de praktijk, in dit geval naar die van ekoboer John Arink, van de gelijknamige boerderij in de Achterhoek. Het ‘kwartje viel’ voor hem, nadat hij in contact was gekomen met collega-boeren elders in het land tijdens een excursie ‘Biologisch Boeren‘, en nadat hij daarvoor zo’n dertig jaar (niet al te intensief) gangbaar geboerd had.
Ik stuitte op Twitter op een videopresentatie van zijn bedrijf die hij introduceerde met: ‘Leuk filmpje met tekst en uitleg over onze werkwijze.‘. ‘Leuk filmpje’ is in dit geval een understatement! Zelden stuit ik op YouTube op zo’n mooie promotievideo voor kringlooplandbouw. Kijk en oordeel zelf.
Ekoboerderij Arink, Wink, 15 november 2019.
Samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap
Nog zo’n voorvechter van landschapsinclusieve kringlooplandbouw. Peter Oosterhof, biologisch melkveehouder uit Foxwolde, Drenthe. Hij ging samenwerking aan met Het Drentse Landschap, een stichting die momenteel zelf ook drie biologische kringloopboerderijen in beheer heeft.
Rayonbeheerder van de stichting Jantinus Dokter: ,,De samenwerking met Peter is ideaal. Peter is een biologische boer en we willen als Drentse Landschap meer met dit soort bedrijven gaan samenwerken; samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap.”
Duurzame Melkveehouderij Drenthe: deelnemer Peter Oosterhof, Provincie Drenthe, 27 mei 2020.
Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’
In het ‘Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief‘ dat in nauwe samenwerking met boeren en andere partijen tot stand is gekomen, beschrijft minister Carola Schouten hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Je kunt het hier downloaden. Daarnaast vind je op dit adres uitgebreide relevante informatie, waaronder deze infographic – een verkorte weergave van het plan. Je kunt er op klikken voor een betere weergave.
Animatie over de toekomstvisie van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Toekomstvisie | Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden, LNV, 8 september 2018.
Nieuw platform kringlooplandbouw: ‘Groeien naar morgen’
Na eerst een platform met informatie, nieuws en initiatieven tot inspiratie voor kringlooplandbouw ingericht te hebben waar (toekomstige) boeren terecht konden met vragen, komt het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in mei 2021 met een nieuw klankbord: ‘Groeien naar morgen‘.
Als agrariër en ondernemer wil je vooruit, luidt de wervende tekst van het ministerie, die vervolgt wordt met: ,,Maar vaak heb je gevoel klem te zitten tussen bijvoorbeeld markt en overheid, of tussen bank en burger. Perspectief is nodig. Op Groeien naar morgen lees je verhalen van agrariërs die kringlooplandbouw handen en voeten geven. Wil je ook de volgende stap voor je bedrijf zetten? Er is een uitgebreid aanbod aan regelingen en ondersteuning. Zo werken we samen aan een toekomstbestendige landbouw.” De hopelijk steeds uitdijende verzameling verhalen kun je hier bekijken.
‘Groeien naar morgen’: compilatievideo kringlooplandbouw (ministerie LNV), Kunst en Landschap (Bron: Ministerie LNV, 20 mei 2021), 2 oktober 2022.
Joke Brinkman en haar man Jans uit het Drentse Amen boeren met oog voor biodiversiteit en bodemkwaliteit
In bovenstaande compilatievideo komt ook Joke Brinkman aan het woord. Brinkman en haar man Jans, runnen een melkveehouderij in het Drentse Amen. Het bedrijf draait om de koeien en de gras- en maisproductie. Joke boert met oog voor biodiversiteit en bodemkwaliteit.
,,We zijn vrijwel zelfvoorzienend met het voer. En ruilen onze grond uit met andere boeren. De ene keer staan er aardappels op, dan weer uien, of maïs. Dat is goed voor de bodemkwaliteit en dat levert ons uiteindelijk een eiwitrijk top-product op. Goed voor de koe, de melk en het milieu. En goed voor onze portemonnee!.”
Joke Brinkman, melkveehouder
Joke Brinkman en haar man Jans uit Drentse Amen boeren met oog voor biodiversiteit en bodemkwaliteit, Kunst en Landschap (Bron: Ministerie LNV, 20 mei 2021), 22 oktober 2022.
Akkerbouwer Anco van der Bos uit het Friese Holwerd: ,,Op een gegeven moment is de rek uit de grond”
Anco van der Bos is akkerbouwer in het Friese Holwerd. Samen met zijn vader Kees richt hij zich op het telen van pootaardappelen. ,,De grond is hier erg goed, dus we richten ons op kwaliteit. Op hoogwaardig pootgoed.” Volgens Van der Bos klinkt dat eenvoudiger dan het is. ,,De productie is enorm gegroeid, we gaan de komende jaren tegen de grenzen aanlopen van wat de grond kan hebben. Daarom zijn we erg bezig met de bodem- en waterkwaliteit.” Om de grond gezond te houden, zoekt Anco de samenwerking met boeren uit de buurt.
,,In de toekomst wil ik van een 1-op-3-rotatie naar een 1-op-4-rotatie. Dat je iets vaker een rustgewas inbouwt, waardoor je een optimale bodem krijgt. Zodat we goeie pootaardappelen kunnen blijven leveren. En een goeie boterham blijven verdienen. Daar draait het natuurlijk allemaal om.”
Anco van der Bos, akkerbouwer
Akkerbouwer Anco van der Bos uit het Friese Holwerd: ,,Op een gegeven moment is de rek uit de grond”, Kunst en Landschap (Bron: Ministerie LNV, 20 mei 2021), 22 oktober 2022.
‘Breng optimisme in de transitie, boeren moeten ernaar gaan verlangen’
Op 17 september 2021 interviewt Esther de Snoo voor boerenvakblad Nieuwe Oogst de (voormalige) Rijksbouwmeester Floris Alkemade, die na zes jaar het stokje doorgeeft aan Francesco Veenstra. Tijdens zijn ambt, op 6 december 2018, werd Panorama Nederland, een toekomstperspectief voor de ruimtelijke inrichting van Nederland, gelanceerd. Het laat zien hoe de grote maatschappelijke vraagstukken van nu de sleutel kunnen zijn voor welkome, structurele verbeteringen in de toekomst.
Nederland staat voor een aantal complexe vraagstukken. De klimaatverandering, de vergrijzende samenleving, de overstap naar hernieuwbare energie, het nijpende tekort aan woningen en de verduurzaming van de landbouw. Stuk voor stuk opgaven waarvan we allemaal de gevolgen zullen ervaren, in ons landschap en in onze levensstijl. Een rijk boerenland is voor de Rijksbouwmeester en zijn twee Rijksadviseurs (samen vormen ze het College van Rijksadviseurs) een heel belangrijk thema. Hieronder legt hij uit waarom.
20181207 RijksBouwmeester Panorama, Nieuwe Oogst, 7 december 2018.
Floris Alkemade: ‘We hebben eerder meer boeren nodig dan minder’
Alkemade heeft een zwak voor boeren, hun cultuur en bijdrage aan het landschap, schrijft De Snoo. Stoppende boeren zijn een verlies. Hij roept boeren op het voortouw te nemen in de transitie. Op naar een ‘New Deal‘. Wat dat inhoudt, lees je verderop in dit blogboek.
,,Wees radicaal en verzet je niet tegen verandering. Nieuwe boerentrots is nodig.´´
Regiodeals | Natuurinclusieve landbouw in Noord-Nederland, Ministerie LNV, 29 maart 2019.
Via Regio Deals werken diverse overheden en partijen samen om de ‘brede welvaart‘ in verschillende regio’s in Nederland te verbeteren. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is binnen het kabinet verantwoordelijk voor de Regio Deal-aanpak. Het ministerie van LNV heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gevraagd kennis te ontwikkelen en (inter)nationale kennis te ontsluiten ten behoeve van het Regiodealbeleid. Dit moet leiden tot nader inzicht in wát wáar werkt om de opgaven in de verschillende regio’s effectief te kunnen aanpakken.
Op Regio Deals voor brede welvaart, een speciale plek op de website van het Planbureau (PBL), wordt alle kennis die uit dit onderzoeksprogramma voortkomt verzameld. Daarnaast kun je er terecht voor aankondigingen van bijeenkomsten.
Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw
Tijdens de Natuurtop in Groningen op woensdag 2 oktober 2019 zetten de provincies Friesland, Groningen en Drenthe en het Ministerie van LNV hun handtekening onder de ‘Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.
,,Zowel de drie provincies als het Rijk investeren 10 miljoen in de Regio Deal. Het doel van deze deal is een economisch sterke landbouwsector te creëren, ‘die bijdraagt aan de biodiversiteit, een gezonde bodem en een gevarieerd en (be)leefbaar platteland’. De drie noordelijke provincies gaan zich hiervoor, samen met het Rijk, inzetten. Dit doen zij samen met onder andere boeren, landbouwpartners, grondeigenaren en natuurorganisaties”, aldus ‘hét onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland’, Veldpost. Kunst en Landschap voegt burgers gemakshalve aan dit rijtje toe!
V.l.n.r.: Gedeputeerde Henk Jumelet (provincie Drenthe), Johan Osinga, directeur-generaal van het ministerie LNV, gedeputeerde Henk Staghouwer (provincie Groningen) en gedeputeerde Johannes Kramer van de provincie Fryslân. Beeld: Veldpost, 3 oktober 2019.
Regiodeal natuurinclusieve landbouw: Noord-Nederland als koploper voor een duurzaam platteland
Natuurinclusieve landbouw: van gedeelde urgentie naar een wenkend perspectief
De eerste ambities en aanpak van de Regiodeal werden op 31 mei 2018 gepresenteerd tijdens een discussiebijeenkomst van de partners van de Agro Agenda Noord Nederland. Hij kwam in gezamenlijkheid tot stand met inbreng van vertegenwoordigers uit de landbouw- en natuursector, de wetenschap en de overheid. Men verkoos met de Regiodeal destijds een aanpak langs een drietal routes richting 2030 waarlangs de omslag naar een natuurinclusieve landbouw plaats moest hebben. De Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw moest als voorbeeld dienen – men had zelfs de ambitie om koploper te zijn – voor toekomstige (inter)nationale ontwikkelingen op het gebied van natuurinclusieve landbouw.
‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’: samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland
Cover Regio Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland – 2019
,,De tijd is rijp voor een nieuwe aanpak waarin economie, ecologie en landschap meer in balans zijn”, aldus de ondertekenaars van de Regio Deal. Er gebeurt overigens al veel op dit gebied in het noorden, maar de komende jaren willen de drie noordelijke provincies met de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw bestaande initiatieven ondersteunen en nieuwe mogelijk maken. Zo wordt er toegewerkt naar een gezonde landbouw die in 2030:
• winstgevend en trendsettend is; • gezond kwaliteitsvoedsel produceert; • bijdraagt aan de biodiversiteit, de bodemvruchtbaarheid en denatuurlijke kringloop; • zorgt voor een (be)leefbaar platteland.
uit: ‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’
Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw slideshow, Provincie Groningen, 3 oktober 2019,
Gebiedsgerichte aanpak
De Regio Deal gaat uit van een gebiedsgerichte aanpak, omstandigheden zijn immers (veelal) gebiedsgebonden. Denk daarbij aan de verschillen in grondsoort, grondgebruik, natuur- en landschapswaarden. Per gebied stellen deelnemers aan de Regio Deal een streefbeeld op met de insteek: ‘waar willen we met onze streek over tien jaar staan? Hoe staan landbouw, biodiversiteit, natuur en het landschap er dan voor en hoe verhouden ze zich tot hun lokale gemeenschap?’
Acht gebieden met een gemeenschappelijk doel
In de Regio Deal is de keus gemaakt voor acht gebieden die sterk van elkaar verschillen en representatief zijn voor bodemsoort, waterhuishouding en grondgebruik in (Noord) Nederland. Deze gebieden worden een proeftuin voor nieuwe vormen van natuurinclusieve en duurzame landbouw.
Hieronder een voorbeeld: het Groningse Westeresch, waar kleinschalige akkerbouw en meer aandacht voor bodem en landschap het insectenleven en de vogelstand verbetert.
Natuurinclusieve Landbouw, Ministerie LNV, 3 juni 2020.
Doel is dat partijen uit die gebieden, die belang hebben bij een goede balans tussen landbouw, natuur en bodemleven, (gebiedsgericht) gaan samenwerken met – op hun beurt – een gemeenschappelijk doel: het ontwikkelen en testen van instrumenten die natuurinclusief boeren aantrekkelijk en rendabel maken.
Elke groep boeren die in een gebied aan de slag wil, stelt dus eerst een streefbeeld op van hoe het gebied er in 2030 bij moet liggen. In een actieplan wordt vastgelegd hoe ze dat willen bereiken. Eind 2023 loopt de regiodeal af. Voor die tijd wordt een eindmeting gedaan om te zien in hoeverre de doelen bereikt zijn. Deze drie boeren: Jan Reinier de Jong uit Drenthe, Detmer Wage uit Groningen en Hans Kroodsma uit Fryslân, vertellen en laten zien wat hen aanspreekt in natuurinclusieve landbouw. Programmamanager Frank Mennega licht de Regio Deal toe.
Regio Deal Natuurinclusieve landbouw, Regio Deal Natuurinclusieve landbouw, 21 oktober 2021.
Friese boeren lopen warm voor regiodeal
Dat de belangstelling (in Friesland) om deel te nemen aan de Regio Deal groot is mag blijken uit een artikel van Jan Ybema, journalist bij het Friesch Dagblad, dat op 8 juli 2019 verscheen – drie maanden voor ondertekening van de Regio Deal door de provincies in oktober van dat jaar: ‘Friese boeren lopen warm voor regiodeal‘. Zo’n honderd Friese boeren waren toen al in beeld om deel te nemen aan Regio Deal-projecten:
Voorbeeldprojecten
Ruim voor de Regio Deal gesloten werd kende het Noorden ook al tal van initiatieven die op natuurinclusieve leest geschoeid zijn (zie illustratie hieronder). Daar wil men nu op voortbouwen. Klik hier om nogmaals de Regio Deal te openen en om (de voorlopige) voorbeeldprojecten uitgebreid toegelicht te bekijken (even scrollen). Klik op de illustratie hieronder voor de korte maar beter leesbare weergave.
Voorbeeldprojecten natuurinclusieve landbouw in Noord Nederland.
Kunst en Landschap licht, als je verder leest, alvast wat tips van de sluier op van van deze voorbeeldprojecten, bijvoorbeeld die van de boeren op Schiermonnikoog. De andere zeven Regiodeal-projecten, en natuurlijk alle spontane nieuwe initiatieven, zullen op de voet worden gevolgd, en mogelijkerwijs in aparte blogbijdrages worden behandeld. Om te informeren, inspireren, en om potentiële deelnemers (aan de Regio Deal) een duwtje in de rug te geven om om te schakelen naar natuurinclusieve landbouw (in Noord Nederland).
Uit: Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord Nederland.
Landschapsinclusieve landbouw-pilot De Marne
CRa, op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne, 9 juli 2020
Een van de projecten – uitgevoerd onder auspiciën van het College van Rijksadviseurs in het kader van ‘Naar een rijk boerenland‘- licht ik er voor je uit, met name omdat het uitgaat van landschapsinclusiviteit: het Noord Nederlandse project ‘De Marne‘. Het College onderzocht in drie regio’s hoe landbouw ‘landschapsinclusief’ kan zijn: de Krimpenerwaard, Salland en dus De Marne. De vruchtbare zeeklei in combinatie met het milde klimaat maken van de Marne een van de beste landbouwgebieden ter wereld. De afgelopen decennia heeft het gebied zich echter steeds meer gespecialiseerd in een beperkt aantal gewassen. De intensieve landbouw van vandaag de dag leidt tot opgaves op het gebied van bodemkwaliteit, gesloten kringlopen, biodiversiteit, waterkwaliteit en waterkwantiteit.
De pilot, die op 9 juli 2020 werd gepubliceerd, bevat een voorstel voor een mogelijk toekomstperspectief en een aantal concrete stappen en adviezen naar de overheid. Je kunt hem hier downloaden: ‘op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne‘. De directeur van Het Groninger Landschap, Marco Glastra, was op die dag, blijkens onderstaande tweetover het project, met het verschijnen van deze publicatie wel zeer in zijn nopjes:
,,Dit is wat we nodig hebben: goede en praktische ideeën hoe ontwikkeling van de landbouw hand in hand kan gaan met landschap en biodiversiteit! ‘Landschapsinclusieve landbouw pilot De Marne’ van @rijks_adviseurs met inbreng van betrokken boeren.”
Marco Glastra
Pilot De Marne voorpaginanieuws Dagblad van het Noorden
Ook bij de (hoofd)redactie van Het Dagblad van het Noorden viel de publicatie van de Rijksadviseurs klaarblijkelijk in goede aarde: onderstaand artikel van Gerdt van Hofslot werd paginagroot – ik heb het logo van de krant in verband met de leesbaarheid verwijderd – op 15 juli 2020 gepubliceerd. Klik op de illustratie voor een betere (leesbare) weergave.
Uitsnede (K&L) voorpagina Dagblad van het Noorden, 15 juli 2020. Beeld: archief Kees van de Veen.
Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij
De Marne-pilot maakt deel uit van het ‘totaaladvies‘ ‘Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij‘ van het College van Rijksadviseurs, dat op 9 september 2020 werd aangeboden aan Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. .
,,De landbouwtransitie is wellicht de grootste transitie voor de maatschappij”, schrijft Rijksadviseur Berno Strootman in het nieuwsbericht waarmee het Advies werd aangekondigd. En:
,,We moeten toe naar een landschapsinclusieve landbouw, waarin boeren een eerlijk inkomen ontvangen voor het produceren van gezond voedsel en een aantrekkelijk, toegankelijk, biodivers landschap en waarbij het zorgen voor schoon water, schone lucht en een vitale bodem vanzelfsprekend zijn.”
Berno Strootman, Rijksadviseur
Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’
Beeld: Patrick Post
Die omslag gaan we maken, de vraag is in welk tempo en wat er allemaal nog fout moet gaan, zegt Strootman in een interview met Onno Havermans in dagblad Trouw (29 oktober 2020). ‘Bijna alle Nederlandse landschappen zijn gemaakt door boeren en dat ging goed tot na de Tweede Wereldoorlog. Over honderd jaar kijken we terug en zien we dat we tussen 1950 en 2040 niet wisten hoezeer we de weg kwijt waren’. Lees hier:
,,Dit land is van ons allemaal, het behoort tot ons maatschappelijk kapitaal, net als schone lucht, een vitale bodem en biodiversiteit. Alle Nederlanders samen stellen het ter beschikking aan de boeren, en daar moeten we veel meer eisen aan stellen.”
Berno Strootman
New Deal tussen boer en maatschappij, Kunst en Landschap, 9 september 2020.
De economie van de landbouw en de mogelijkheden voor regio’s om te verduurzamen
Jan Willem Erisman, tot 1 september 2020 directeur-bestuurder (na een periode van acht jaar) van het Louis Bolk instituut (een kennisinstituut op het gebied van duurzame landbouw voeding en gezondheid) schreef in het kader van deze landbouw-pilots op 20 augustus 2020, vlak voor de benoeming tot zijn nieuwe functie als hoogleraar Environmental Sustainability bij het CML, het Centrum voor Milieuwetenschappen aan de Universiteit Leiden, een essay:
Hij stelt in dit essay dat de boeren en stakeholders in deze gebieden het er uitdrukkelijk over eens zijn dat de marktprijs voor voedsel en wet- en regelgeving belemmerend zijn voor de verduurzaming van de landbouw en het behoud van het landschap. Hij beschrijft (ook) dat veel boeren zich ondergewaardeerd voelen voor het werk dat zij doen, de kwaliteit die zij leveren ten aanzien van de voedselproductie en het landschapsonderhoud, en de stappen die zij al in verduurzaming hebben gezet. De vraag is welke belemmeringen er precies leven en hoe deze aangepakt kunnen worden om tot potentiële oplossingen te komen.
In dit essay schetst hij eerst de economische krachten en belemmeringen rond de landbouw in de gebieden. Vervolgens duidt hij de bottlenecks in het verduurzamen voor de regio’s en tot slot beschrijft hij potentiele oplossingen en bijbehorende instrumenten met verantwoordelijke partijen.
Koplopers als breekijzer voor maatschappelijke vraagstukken
De vraag die Jan Willem Erisman hierboven stelt, kwam (ook) aan de orde in de eerste uitzending van een nieuwe serie van debatcentrum De Balie: De Koplopers. Op 2 november ging journalist, columnist en programmamaker Teun van der Keuken op zoek naar de belemmeringen voor transitie in de (kringloop)landbouw.
Hij ging in gesprek met Laura Bromet, GroenLinks Kamerlid met de portefeuille Landbouw en oud wethouder van de gemeente Waterland, Alex Datema(voorzitter BoerenNatuur), Marleen Janssen Groesbeek, lector Sustainable Finance and Accounting Avans Hogeschool en lector Omgevingsinclusief Ondernemen Ron Methorst. Carel de Vries deelde de lessen die hij leerde tijdens het opzetten van Vruchtbare Kringloop Achterhoeken ProefboerderijDe Marke. Drie jonge agrariërs van Hogeschool Aeres die de uitzending (live) bijwoonden deelden hun visie op het, c.q. hun agrarische bedrijf van de toekomst.
De Koplopers #1: Kringlooplandbouw met Laura Bromet, Alex Datema & Carel de Vries, De Balie, 3 november 2020.
Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland en het coronavirus
Aan het credo ‘Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland‘ zal in verband met het Coronavirus de komende tijd op een andere manier dan voorzien invulling (moeten) worden gegeven. Om je enigszins tegemoet te komen neem ik (voorlopig) de Regio Deal Natuurinclusieve LandbouwNoord Nederland–Nieuwsbrief-april 2020 op.
Vruchtbare Kringloop Noord Nederland (VKNN), een initiatief van LTO Noord, maakt deel uit van een landelijk project dat kringlooplandbouw en het duurzaam bodem- en waterbeheer wil stimuleren. Het project wil agrarische ondernemers inspireren en faciliteren in het creëren en benutten van kansen om hun bedrijven verder te verduurzamen en ‘toekomstproof’ te maken.
Sluiten van kringlopen raakt vrijwel alle aspecten van bedrijfsvoering
Het sluiten van kringlopen, dat is het doel van Vruchtbare Kringloop Noord Nederland. Dat raakt vrijwel alle aspecten van de bedrijfsvoering: veevoeding, bemesting, bodembeheer, gewasteelt en diergezondheid. Samen met deskundigen organiseren ze verdiepingsbijeenkomsten, pilots, demo’s en praktijkexperimenten. Ze roepen daartoe alle boeren en belangstellenden in Noord Nederland op om met hen mee te doen. Geïnteresseerd? Klik op de foto hieronder!
Kringlooplandbouw.nl: meer winst voor boer en milieu met kringlooplandbouw
,,Het sluiten van bodem-plant-dier-mest-kringlopen is van groot belang voor de verduurzaming van de landbouw. Kringloopboeren bieden oplossingen om bodemvruchtbaarheid te verbeteren, efficiënties te verhogen, verliezen te beperken, succesvol natuurinclusief en grondgebonden te boeren, maar vooral ook om economisch beter te presteren. Een goede kwaliteit mest, een optimaal functionerend bodemleven en integraal werken en denken worden daarbij gezien als sleutels tot succes”, zo presenteert een grote groep enthousiaste kringloopboeren zich op hun website. What’s in a name!
Kringlooplandbouw.nl
De website Kringlooplandbouw.nl biedt een schat aan kennis en verhalen van en over kringloopboeren, laat zien wat zoal bereikt is en waar kringlooplandbouw invulling krijgt. Er is een film, ‘Winst met kringlooplandbouw’, beschikbaar voor vertoning en bespreking – in een korte en een lange versie. Ook is er een onderwijsleerpakket samengesteld. Je leest er hier alles over.
‘Winst met kringlooplandbouw’, Huib Schoonhoven, 15 januari 2018.
Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren doen het gewoon
Caring Farmers is een nieuwe (sinds 2019, red.) boerenbelangenbehartiger voor alle boeren die op weg zijn naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw. Voor boeren die al kringlooplandbouw bedrijven, of die de eerste stappen in die richting (willen) maken. En dat dragen ze uit! .
In de eerste week van mei 2020 kreeg de prille organisatie het via een crowdfundactie voor elkaar om zo’n 10.000 euro bij elkaar te sprokkelen – nodig voor de eerste uitzending van een reclamespot voor natuurinclusieve kringlooplandbouw op de landelijke televisie – als tegenwicht tegen de rijk gesubsidieerde spots van onder andere Farmers Defence Force, Agractie en LTO.
Caring Farmers Kringloopcommercial, Caring Farmers, 8 mei 2020.
De ledenorganisatie Caring Farmers streeft naar verbinding met de vereniging van dierenartsen die zich uitspreekt over structurele schendingen van dierenwelzijn, ‘Caring Vets‘, consumenten, wetenschappers en ngo’s, en met elkaar.
Caring Farmers is ontstaan uit een afsplitsing van een drietal leden van de Klankbordgroep Landbouw LNV-visie (2019), die zich niet kon vinden in het ‘Realisatieplan Visie LNV, Op weg met nieuw perspectief’.
Hoewel de organisatie het lovenswaardig vindt dat de minister met haar realisatieplan een nieuwe visie neerzet en een poging doet om het huidige systeem te veranderen, ziet Caring Farmers echter ook dat ze ‘vast zit in het politieke systeem’ en dus goed steun kan gebruiken van een brede groep van maatschappelijk betrokken boeren, burgers en buitenlui buiten dat systeem. En dat dragen ze met de nieuwe commercial graag uit! Ruth van Schriek van Veldpost hielp ze een handje; klik op het spandoek voor haar artikel ‘Caring Farmers timmert aan de weg met commercial‘ (12 mei 2020).
Twee maanden en vele steunbetuigingen en sympathisanten later – de commercial had zijn werk gedaan – liet Caring Farmers opnieuw nadrukkelijk van zich horen: op 17 juli riep de organisatie op tot een (landelijke) ‘Dag van de Kringlooplandbouw‘ (22 juli 2020), als tegenwicht tegen.de actie van Farmers Defence Force, die juist opriep om die dag een dagje thuis te blijven, om ‘zo stikstofuitstoot te besparen’.
Caring Farmers komt met 10-puntenplan voor gemeenten
Nog in datzelfde jaar kwam Caring Farmers, samen met de Natuur- en Milieufederatie Utrecht, met een ambitieus plan dat bij en in gemeenten kringlooplandbouw moet stimuleren: het ‘10-Puntenplan‘. Ze doen daarin suggesties die alle gemeenten in Nederland op kunnen pikken, en pleiten voor (integrale) samenwerking op regionaal niveau met ‘korte ketens’. Lees hier hun bericht van 2 december 2020: ‘Kringloop-10-puntenplan voor gemeenten‘.
.
,,We horen vaak wat de minister moet doen, of de provincie. Maar ook gemeenten kunnen bijdragen aan het verwezenlijken van onze (kringlooplandbouw, red.) ambitie.”
Caring Farmers
Als je meer wilt weten over hoe het allemaal begon, of als je je wilt aansluiten bij deze organisatie, dan kun je (met zorg) klikken op het neusje van het varkentje hieronder. Daarnaast wil ik je een artikel uit Trouw van diezelfde journalist Emiel Hakkenes (van 19 juli 2019) niet onthouden: ‘Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren gaan het gewoon doen‘.
Boerderij Kloosterplaats pleit voor onafhankelijk advies en belangeloze sparring partners
Bij Caring Farmers zijn 270 boeren aangesloten, van groot en gangbaar tot kleinschalig en met lokale afzet, maar ze hebben één overeenkomst: ze willen een landbouwtransitie en zijn daar zelf vast mee aan de slag. Dat is vaak niet zo makkelijk als het lijkt, gaat niet zonder tegenslag en hulp komt soms uit onverwachte hoek. Van Urgenda bijvoorbeeld, een organisatie die in eerste instantie geassocieerd wordt met klimaat, maar de actiegroep, een initiatief van Marjan Minnesma en hoogleraar Transitiekunde Jan Rotmans, richt zich vooral ook op het sneller duurzaam maken van ons land.
Peter Harry Mulder en Eline Ringelberg, twee gangbare akkerbouwers van Boerderij Kloosterplaats in Groningen, zijn veranderaars van het eerste uur. Al jaren zijn ze bezig met het stimuleren van natuur op en rondom hun boerderij in Muntendam. Niet in de laatste plaats omdat het volgens hen gewoon nuttig is voor hun (akkerbouw)bedrijf. Ze worden in hun transitie bijgestaan door het samenwerkingsverband van onafhankelijke adviseurs Caring Ketenpartner CO2L Farming. Deze hulp wordt mede mogelijk gemaakt door het gelieerde Caring NGO Urgenda.
Wat we nodig hebben, zegt Mulder op de website van Caring Farmers, is onafhankelijk advies en een sparring partner met ervaring. ,,Die krijgen we met het project CO2lfarming (spreek uit cool farming). Het allerbelangrijkst vindt hij hun onafhankelijkheid. ,,Kom daar maar eens om in de landbouw.”
,,Elke andere erfbetreder komt primair om je iets te verkopen, waarbij zijn advies hoofdzakelijk is gebaseerd op onderzoeks-resultaten van proeven op proefboerderijen, gefinancierd door de grote chemieconcerns. Die concerns houden daarmee voor hun eigenbelang het controlemodel in stand.”
Peter Harry Mulder, akkerbouwer (in transitie)
Waar Mulder zich daarnaast zorgen (lees: boos) over maakt is de verdeling van het geld gemoeid met de transitie in de landbouw. ,,Er is momenteel aardig wat overheidsgeld beschikbaar, maar helaas komt dat niet op de boerenerven terecht. Waarom verdwijnen zoveel subsidies bij projectorganisaties en komen ze niet terecht bij de transitie-adviseur of nog beter: bij de pionierende boer?”
– voorBoeren – : boeren op weg naar duurzaamheid door van elkaar te leren
Eline Ringelberg, ‘-voorBoeren’. Foto: Hans Banus (Boerderij)
-voorBoeren- is een nieuw Drents-Gronings initiatief waarmee boeren elkaar (kunnen) helpen duurzame uitdagingen aan te gaan. ,,Kom in contact en leer van elkaar!, zo luidt de slogan op de homepage van hun website, die wil inspireren en een steeds groeiend pakket aan praktische (contact)informatie biedt.
.
Uitgebreide interviews met boeren zul je er niet vinden. Wel beknopte boer-bedrijf-profielen met daarbij korte toelichtingen op maatregelen, systeemwijzigingen of vernieuwingen. Verder biedt de site verwijzingen naar specialisten, adviseurs en subsidiemogelijkheden.
,,We kunnen de maatschappij laten zien dat landbouwers zelf het beste kunnen uitzoeken hoe duurzaamheid in de landbouw eruit moet zien. Ook leerzaam voor beleidsmakers!”
-voorBoeren-
Ze zijn klein begonnen, maar groeien snel, zoals ze zelf zeggen. Leuke no-nonsense-houding. Ik ben benieuwd of dit initiatief ook Friese boeren zal doen opveren, c.q. aanhaken. Als je ‘Niet luisteren, maar sparren‘, van freelance redacteur Aart van Cooten in de ‘Boerderij‘ van 5 juli (2020) leest, kom je denk ik snel tot de conclusie dat dat wel goed zal komen, gezien de inspanningen die Eline Ringelberg zich (ook na corona weer) getroost.
Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw
In ‘Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw‘, een longread van WUR-Wageningen University & Research, wordt in het kort een perspectief voor circulaire landbouw in Nederland geschetst. Aanrader! Deze longread maakt onderdeel uit van en prijkt (nagenoeg) bovenaan het ‘Dossier Kringlooplandbouw‘ van de WUR, waar je nog veel meer info over (natuurinclusieve) kringlooplandbouw kunt vergaren.
Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw, WUR-Wageningen University & Research.
In onderstaande video onderstreept Martin Scholten, strategisch adviseur van de Raad van Bestuur (WUR), te midden van de blaarkoppen van de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert van Maurits Tepper en Jessica Tepper-Kuiper, het belang van samenwerking tussen wetenschap en de kringlooplandbouwpraktijk. De wisselwerking tussen de universiteit en de onderzoeksboerderij zorgt voor een prima leerschool voor studenten en onderzoekers (van de WUR), en de resultaten kunnen op basis daarvan (overal) in de praktijk worden toegepast.
WUR onderzoekt kringlooplandbouw op natuurboerderij Eytemaheert, WUR, 8 juli 2019.
Maurits en Jessica Tepper: ‘Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan‘
Maurits en Jessica Tepper runnen sinds 2015 de Eytemaheert – kleinschalig begonnen in Sandebuur (Roderwolde). Zo’n drie jaar geleden zijn ze met de agrarische activiteiten verhuisd naar een pachtlocatie in Leutingewolde. Ze zijn onderzoeksboerderij in samenwerking met WUR en één van de pilotbedrijven in het project ‘Natuurinclusieve Landbouw‘ van Staatsbosbeheer.
,,Met onze boerderij, en met name met de functie als onderzoeks- en kennisplek, hopen wij niet alleen binnen ons eigen bedrijf, maar juist ook daarbuiten een positief effect te hebben. Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan.”
Maurits en Jessica Tepper, Eytemaheert
In de rubriek ‘Farmers aan het woord‘ op de website van Caring Farmers vertellen ze je alles over hoe ze dat doen. Klik op de foto hieronder voor een uitgebreid interview met Maurits en Jessica.
Maurits en Jessica Tepper (Eytemaheert). Foto: Caring Farmers.
De Groene Amsterdammer bezoekt ‘De veranderaars’ van de Eytemaheert tijdens Coronacrisis
Terwijl het Kabinet in de nazomer van 2020 de Corona-voorschriften (nogmaals) aanscherpt, bezoekt journalist bij De Groene AmsterdammerMarieke Rotman een groep vooraanstaande landbouw- en voedselspecialisten om van gedachten te wisselen over de impact van het virus (en het klimaat) op ons landbouw- en voedselsysteem in relatie tot kringlooplandbouw. Ze nam de bedrijfsvoering van de Eytemaheert van Maurits en JessicaTepper daarbij als uitgangspunt. Fijn en diepgravend artikel met hoop op een ‘gezonde’ toekomst.
Beeld: Reyer Boxem
De veranderaars Marieke Rotman, De Groene Amsterdammer, 30 september 2020
,
Wageningen University & Research maakt werk van kringlooplandbouw
Het belang van samenwerking tussen wetenschap en de boerenpraktijk wordt vanaf eind oktober 2020 door de Wageningse universiteit kracht bijgezet met de lancering van een nieuw digitaal Kringlooplandbouw-platform.
Het biedt handvatten, wetenschappelijke inzichten en inspiratie voor boeren die overwegen stappen te zetten richting kringlooplandbouw. Ook boeren die de beweging richting een meer duurzame en toekomstbestendige landbouw al gemaakt hebben, kunnen er terecht om tegemoet te komen aan wat de samenleving, de natuur, de bodem, het water en het ecosysteem van hen vraagt. Zo kunnen starters en ingewijden van elkaar leren, verhalen en ervaringen met elkaar delen, en bevindingen en onderzoeksresultaten van een breed pallet aan wetenschappers en experts raadplegen. Het platform is daarmee ‘dynamisch’ van opzet. Nieuwe(re) inzichten en ervaringen op het gebied van (natuurinclusieve) kringlooplandbouw zullen er de komende jaren op worden gedeeld. Je boft maar.
Op het platform komen verschillende aspecten van kringlooplandbouw aan de orde. Denk aan de rol van bodem, biodiversiteit, robuuste teeltsystemen en mest. Maar ook: hoe maak je als boer kringlooplandbouw financieel rendabel en hoe kan kringlooplandbouw bijdragen aan een versterking van de band tussen boer en burger? En waar moet je bijvoorbeeld beginnen als je van een gangbaar bedrijf wilt omschakelen naar een kringloopbedrijf? Treed binnen:
Platform Kringlooplandbouw Wageningen University & Research
Wetenschap en boeren verkennen samen mogelijkheden kringlooplandbouw
Kringlooplandbouw is een vorm van landbouw die minder gericht is op productie-maximalisatie, maar waarbij de productie onderdeel is van een ecologisch systeem, waar zo min mogelijk inputs in gaan, waar reststromen het systeem niet verlaten en waar biodiversiteit wordt ingezet voor voedselproductie. Dat vraagt om een grote omschakeling voor boeren, maar ook voor de samenleving, die bereid moet zijn om meer te betalen voor haar landbouwvoedsel.
Anne van Doorn, ecoloog en projectleider/coördinator Natuurinclusieve Landbouw bij de WUR, neemt je mee in een videoreportage, waarin boeren en wetenschappers samen de mogelijkheden, kansen en stappen verkennen, die ze kunnen nemen richting een meer toekomstbestendige landbouw.
Kringlooplandbouw – De wetenschap en de boerderij, Wageningen University & Research, 29 oktober 2020.
Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel
De landelijke overheid en een groeiende groep boeren, bedrijven en burgers hebben dus een meer circulaire en duurzamere landbouw voor ogen. De leidende vraag daarbij is: hoe bereiken we die? En hoe krijgen we – in goede samenspraak – de consument zover om de op die wijze gerealiseerde producten af te nemen?
In het noordoosten van Fryslân buigt men zich al langer over dit vraagstuk. Onder de paraplu van Fjildlab, de naam zegt het al – een veldlaboratorium voor het versterken van de circulaire economie en een duurzame landbouwsector in Noordoost-Fryslân – denkt men daarop een antwoord te hebben, en hebben ze zich doelen gesteld om een en ander de komende jaren vorm te geven.
Simon Talsma, journalist van het Friesch Dagblad, deed op 16 februari jongstleden uit de doeken hoe daar over wordt gedacht in: ‘Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel‘. Talsma sprak met Durk Durksz, projectleider van Fjildlab, eerder onder meer werkzaam bij de Dairy Campus, een proefboerderij voor innovatieve melkveehouderij in Leeuwarden.
In het RTL-7-programma ‘Ondernemen doen we zo‘ van 29 oktober 2017 kun je kijken naar een uitgebreid interview met directeur Wendy Zuidema-Haans over ‘Smart Farming‘, bij het Food Application Center for Technology (FACT). Er is een aparte playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden‘ aangemaakt op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!
Dairy Campus en Van Hall Larenstein op RTL7, playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden’, Kunst en Landschap.
Klik op de foto hieronder om naar de website van Fjildlab te gaan. Opnieuw Friesland in een voortrekkersrol!
Kening (fan ‘e Greide) aan de basis van het ‘Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân’
De ‘eigenlijke’ voortrekkersrol bij de gang naar een (meer) natuurinclusieve landbouw in Fryslân ligt bij het burgerinitiatief Kening fan ‘e Greide, dat overigens met ingang van 2020 aan de weg timmert onder de naam ‘Kening‘. Zij kwam in 2016 met een plan dat Friese agrariërs aan moest zetten natuurdoelen in hun bedrijfsvoering op te nemen, om met name de biodiversiteit te versterken.
Op 24 augustus 2016 werd het startsein gegeven voor het ‘Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân‘. Kening (ver)kreeg dat jaar opdracht van de provincie Fryslân om hun ideeën voor een soort ‘levend laboratorium’ (verder) uit te werken. Doel: praktische gereedschappen ontwikkelen voor boeren om met een meer natuurinclusieve landbouw aan de slag te gaan. Daartoe werd een werkgroep in het leven geroepen. Deze bestond uit leden van Kening fan ‘e Greide, de Agrarische Collectieven, natuurorganisaties, LTO en de Versnellingsagenda Melkveehouderij Noord-Nederland. Ook het ministerie van Economische Zaken was betrokken; in het kader van het EZ-programma ‘Natuurvisies/Tweede Natuur’ werd het Living Lab opgenomen als landelijk voorbeeldproject.
120 natuurinclusieve landbouwprojecten, meer dan 200 biodiversiteit- en ruim 300 voedselinitiatieven
In vier jaar tijd vonden er in Friesland behoorlijk wat experimentele landbouwprojecten plaats. Voor de provincie Fryslân was dit aanleiding om met gepaste trots een tussenbalans op te maken: 120 natuurinclusieve landbouwprojecten, meer dan 200 biodiversiteit- en ruim 300 voedselinitiatieven. De projecten richten zich op bodemverbetering, grazen, weidevogels, milieuvriendelijke stallen, waterkwaliteit, verzilting, kringlooplandbouw of kennis en onderwijs.
De lijst, mede opgesteld door Living Lab Fryslân, werd op 23 oktober 2020 openbaar gemaakt, zodat de kennis die met deze projecten wordt opgedaan makkelijker gedeeld kan worden tussen boeren en andere agrarische bedrijven. In een interview met Omrop Fryslân steekt gedeputeerde Klaas Fokkinga de ambities van de provincie Fryslân niet onder stoelen of banken: ze wil natuurinclusieve landbouw stimuleren en ermee voorop blijven lopen. Klik op onderstaande foto voor de reportage.
“Onze landbouw is traditioneel een wereldwijde koploper. In de transitie naar de natuurinclusieve landbouw willen en kunnen we ook weer de koploper zijn.”
Klaas Fokkinga
Staatsbosbeheer Friesland zoekt boeren voor samenwerking natuurinclusieve landbouw
Om zo’n koppositie te kunnen innemen is ook Staatsbosbeheer Friesland ‘aangeschoven’ bij Living Lab Fryslân. Zij gaat binnen de provincie Friesland actief op zoek naar boeren met wie kan worden samengewerkt op het gebied van natuurinclusieve landbouw. De focus ligt daarbij op bedrijven in de directe omgeving van de eigen natuurterreinen van de beheerder.
Op 11 november 2020 organiseerde FMF, de Friese Milieufederatie, en Living Lab Fryslân het webinar: ‘Grond; hét instrument voor landbouw in balans met de natuur‘ vanaf het erf van boer Van der Bij in Aldeboarn. Jelle de Boer, adviseur natuurinclusieve landbouw bij Staatsbosbeheer, was een van de genodigden en maakte binnen dit kader (grond) de actieve zoektocht van de natuurbeheerder bekend. Vanaf het beginbeeld moet je even een kwartiertje doorscrollen. Moderator Hans van der Werf, directeur FMF, loodst je er daarna verder doorheen. Klik hier om naar de video te gaan (start op 14:31 min.)
Grond vaak knelpunt bij extensivering en overstap naar natuurinclusieve landbouw
Grond is in de praktijk vaak een knelpunt als het gaat om extensivering en de overstap naar een natuurinclusieve landbouw.
,,Grond is schaars. Wil je een goed verdienmodel hebben, dan moet de grond worden afgewaardeerd en het verschil worden gecompenseerd.”
Harmen van der Bij
Samen met enkele collega’s heeft gastheer van het webinar en biologisch melkveehouder Harmen van der Bij plannen voor de vorming van een weidevogelkerngebied van circa 1.000 hectare. Daarvoor is volgens hem wel compensatie nodig voor de waardedaling van de grond en een grondbank om via kavelruil een aaneengesloten extensief weidevogelgebied te krijgen.
Interview met boer Harmen van der Bij door Living Lab Fryslân (Carla Boonstra), Living Lab Fryslân natuurinclusieve landbouw, 12 november 2020.
De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND
Als je meer wilt weten over het burgerinitiatief Kening (en de weidevogelproblematiek), verwijs ik je graag naar het blogboek ‘De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND‘, een special van Kunst en Landschap, waarin het onderzoek van trekvogelecoloog Theunis Piersma centraal staat en waarin de benarde positie van onze nationale vogel beschreven wordt in relatie tot het Nederlandse boerenland.
De grutto dient – als iconische weidevogel – natuurlijk als voorbeeld, maar ook de aanwezigheid van huiszwaluwen vertellen ons veel over de stand van het boerenlandschap. Kijk maar eens naar deze korte Zembla-reportage, waarin Theunis Piersma op bezoek ging bij een bio-dynamische boerderij in het Friese Gaasterland.
De zeldzame huiszwaluw laat zich weer zien op bioboerderij, Zembla, 30 november 2020.
Was Living LabFryslân in de aanvangsfase druk bezig met het laden van het begrip ‘natuurinclusieve landbouw’, inmiddels zit het in de fase van ‘concretisering’ en wordt er gewerkt aan de missie voor de komende jaren: men gaat zich ‘in samenwerking met de Landbouwadviespool (LAP) nog meer op kennisontwikkeling en -deling concentreren’, zo blijkt uit hun jaarlijkse terugblik en een bericht van Blik op Nieuws: ‘Friese boeren krijgen advies op eigen erf (4 februari 2021).
Jaarlijkse terugblik op natuurinclusieve landbouw in Fryslân en vooruitblik op 2021, Living Lab Fryslân natuurinclusieve landbouw, 23 december 2020.
Klik op de illustratie hieronder om naar hun website te gaan.
Drentse melkveehouders pakken samen verduurzaming op
Ook in Drenthe heeft men op het gebied van (natuurinclusieve) landbouw de afgelopen jaren niet stilgezeten. Vanaf 2017 voert de provincie Drenthe een beleid waarbij geld beschikbaar gesteld wordt aan boeren die hun bedrijfsvoering (willen) verduurzamen en maatregelen (willen) nemen op het gebied van sociaal-economische bedrijfsvoering, kringloop, biodiversiteit, watermanagement, bodem en energie. Na drie jaren pionieren, waarbij zo’n vijftig boerenbedrijven betrokken waren, gaat het vanaf nu om het ‘echie’, zo lijkt het.
De provincie Drenthe heeft samen met de landbouwsector en een groot aantal belangenorganisaties een programma samengesteld voor het stimuleren en versterken van een toekomstgerichte landbouw en agribusiness (in Drenthe). Het richt zich op de melkveehouderij en opereert onder de naam ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘ (DMD). Een kwart van alle melkveehouders in Drenthe – welgeteld 230 in het najaar van 2020 – heeft zich er bij aangesloten.
Omdat met name de melkveehouderij de komende jaren voor forse uitdagingen staat (o.a. stikstof), wordt de sector ondersteund door, en gaan de melkveehouders samenwerken met, een ‘uniek samenwerkingsverband’: LTO Noord, Drents Agrarisch Jongenkontakt (DAJK), Natuur en Milieufederatie Drenthe, Het Drentse Landschap, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer. De regie is in handen van de provincie Drenthe.
‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe’ gaat met acht gebiedscontactpersonen de boer op
Vanaf 22 oktober 2020 werkt Duurzame Melkveehouderij Drenthe – een van de acht eerder genoemde Regio Deal-projecten – met acht gebiedscontactpersonen. Doel: duurzaamheid behapbaar en realistisch maken voor de melkveehouder – perspectief bieden. Deze gebiedscontactpersonen – zelf boer en deelnemer aan het project – zien in duurzame (kringloop)landbouw nadrukkelijk een toekomst voor de Nederlandse melkveehouderij. Zij vormen een laagdrempelige vraagbaak en willen inspirerende gesprekspartners zijn voor de (nieuwe) deelnemers aan DMD. Ze stellen zichzelf – na een korte introductie van het project door gedeputeerde Henk Jumelet – één voor één aan je voor:
,,De kennis en het vakmanschap die bij de boeren aanwezig is, moet je als overheid juist gebruiken. Wij vinden het belangrijk om weg te blijven van een dit-mag-niet-dat-mag-niet-beleid. En het principe van belonen wordt heel goed ontvangen.’’
Henk Jumelet
Duurzame Melkveehouderij Drenthe-persfilm, Provincie Drenthe, 26 oktober 2020.
Sparren met een collega over Duurzame Melkveehouderij Drenthe?
Drentse melkveehouders die wel eens willen sparren met een van deze gebieds-contactpersonen kunnen contact met hen opnemen! Zelf gaan de gebiedscontactpersonen dit najaar ook aan de slag om de interesse te polsen onder de (nog) niet aangesloten boeren. Elke contactpersoon is, en wordt, gekoppeld aan een aantal deelnemers uit zijn of haar eigen gebied. Via de website van de duurzame melkveeboeren kun je contact opnemen met (een van) deze acht gebiedscontactpersonen. Je vindt er alle info die je nodig hebt.
Op de dag van hun installatie en presentatie (aan de pers) maakte journalist Arnoud Bodde een prachtige reportage voor het Dagblad van het Noorden:
Boeren belonen voor het herstel van biodiversiteit
Boeren zijn een belangrijk onderdeel van de oplossing om de achteruitgang van de biodiversiteit in Nederland te keren. Maar maatregelen om biodiversiteit te herstellen vragen vaak om grote investeringen zonder dat daar een beloning voor boeren tegenover staat. Daarom slaan Provincie Drenthe, FrieslandCampina en Rabobank in samenwerking met de Nederlandse tak van het Wereld Natuur Fonds de handen ineen.
Melkveehouders die verbeteringen laten zien op duurzaamheidaspecten waaronder biodiversiteit, kunnen rekenen op subsidie vanuit de provincie, een premium prijs van FrieslandCampina en rentekorting op leningen van de Rabobank. Boeren worden op deze wijze beloond voor hun inspanningen om biodiversiteit te herstellen. Ook melkveehouder (en gebiedscontactpersoon) Jappie Riedstra uit Veenhuizen doet mee.
Boeren belonen voor het herstel van biodiversiteit, Rabobank, 8 oktober 2020.
Deze video maakt deel uit van de afspeellijst ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘ (die wordt bijgehouden door de Provincie Drenthe), die je kunt bezoeken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.
De boer op met verduurzaming
Gebiedscontactpersoon Tijmen Nagel ging de laatste maanden van 2020 meteen aan de slag, hij ging op bezoek bij een aantal Drentse boeren die hun boerenbedrijf willen verduurzamen en daar graag over van gedachten willen wisselen met iemand uit de praktijk. Voor zijn eerste cliënt hoefde hij niet ver te reizen: hij schoof aan aan de keukentafel van zijn buren, Arjan en Wenda Bolhuis, die net als hem een melkveehouderij runnen. Nagel doet verslag in ‘Drenthe Dichtbij‘ in ‘De boer op met verduurzaming‘ op 7 januari 2021.
‘Midwolder Bouwten’: akkernatuur waarbij boer én natuur profiteren
Bij landgoed Ennemaborg in Midwolda, Groningen, wordt met het (Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw)-project Midwolder Bouwten op een unieke manier samengewerkt om natuurinclusieve landbouw mogelijk te maken, aldus de website van Het Groninger Landschap, waar je een beschrijving van het project vindt. In de komende vijf jaar wordt er op een akkergebied van 60 hectare, beheerd door een natuurbeheerder van de stichting, Silvan Puijman, een aantal natuurinclusieve maatregelen genomen. Al deze maatregelen zijn gericht op een gezonde bodem en herstel van biodiversiteit.
Het Groninger Landschap stelt de grond beschikbaar om te onderzoeken hoe akkerbouw ontwikkeld kan worden met een rijke natuur waar boeren een goede boterham aan kunnen verdienen. Het onderzoek is een initiatief van provincie Groningen, Rijksuniversiteit Groningen, LTO, Agrarisch Collectief ANOG, Grauwe Kiekendief – Kenniscentrum Akkervogels, Maatschap Boonman en Het Groninger Landschap, allen Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw-partners. Hieronder een introductie van het project, dat in 2019 officieel van start ging.
Introductie Midwolder Bouwten, Het Groninger Landschap, 13 oktober 2020.
Groene toekomst voor jonge boeren
,,Tot voor kort lag de focus van het agrarische onderwijs op gewaskennis, schaalvergroting en techniek. Het werken met natuur kreeg niet veel aandacht. Maar dat gaat veranderen, want op die voet doorgaan is geen optie meer in een wereld in biodiversiteitscrisis”, aldus ‘Greener future for young farmers’. ,,Om natuurinclusieve landbouw verder te ontwikkelen, zijn boeren nodig die daadwerkelijk met natuur gaan werken op hun bedrijf. Die jonge boeren moeten dan wel weten wat hun kansen en mogelijkheden zijn, dus dat vraagt om aangepast onderwijs en doeltreffende lespakketten.”
Greener future for young farmers
Vanuit de Europese Unie is subsidie toegekend voor het project ‘Greener future for young farmers’. Dit initiatief van Vogelbescherming Nederland maakt het mogelijk voor docenten om samen met het Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving en Hogeschool Van Hall Larenstein onderwijsondersteunend materiaal over natuurinclusieve landbouw te verzamelen en te ontwikkelen voor alle niveaus in het groene mbo en hbo.
Impressie Onderwijsdag Greener future for young farmers 2019, Jamal Oulad-Eddib, 13 januari 2020.
Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs
Het groene onderwijs, van mbo tot wo, is voor de ontwikkeling van de landbouw altijd belangrijk geweest en heeft – zeker nu, in tijden van biodiversiteitscrisis – een belangrijke rol te vervullen.
Deze rol is bevestigd in de ‘Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs’, die door alle groene onderwijsinstellingen, de universiteiten van Groningen en Utrecht, de provincies, BoerenNatuur, Het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) en drie ministeries is ondertekend. Vanuit deze Green Deal wordt onderwijsmateriaal op het gebied van natuurinclusieve landbouw ontwikkeld, gedeeld, ontsloten en vooral – hopelijk – gebruikt.
Men heeft niet stilgezeten; het mede door de Europese Unie gefinancierde project ‘Greener future for young farmers’ werd medio juni 2020 afgerond. Dat heeft heeft nu al tot prachtige resultaten geleid, waaronder een portaal natuurinclusieve landbouw, waarbij speciaal voor dit project ontworpen onderwijsmateriaal geschikt en toegankelijk gemaakt is. Lees er alles over in onderstaand bericht van Vogelbescherming Nederland.
Stimulering van het natuurinclusieve groene onderwijs wordt en is een van de speerpunten van Kunst en Landschap waar het de landbouwtransitie betreft. Kunst en Landschap zal als ‘verzamelpunt’ van expertise middels ambassadeurs nadrukkelijk en actief bijdragen en meewerken aan de omschakeling naar ‘echt’ groen onderwijs.
Het groene onderwijs van de toekomst
Klik op onderstaande foto om op de site van initiatiefnemer Vogelbescherming Nederland terecht te komen. Je vindt er uitgebreide informatie (plus adressen) die je wegwijs maken in het groene onderwijs van de toekomst.
‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw’ met de ‘Online Kringloop Coach’
Met ingang van 1 mei 2020 start, op initiatief van FarmHack.nl, een online ‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw‘.
Te meer in tijden van het coronavirus neemt het online delen van kennis en ervaringen een steeds belangrijkere plek in. In nauwe samenwerking met professionals en inhoudsdeskundigen heeft FarmHack.nl een inspirerende en praktijkgerichte cursus samengesteld voor bedrijven, overheden, scholen, agrarische natuurverenigingen (ANV’s) en belangstellenden. Het delen van kennis met medecursisten staat daarbij centraal.
Online Kringloop Coach, Vimeo-kanaal Farmhack.nl, 20 maart 2020.
Doel van deze ’trekker van deze cursus’ is digitalisering in de landbouw om te zetten in innovatiekansen voor de boer. Boerenverstand ondersteunt de cursus met vakkennis over kringlooplandbouw en contacten met koplopers. Naast het verzorgen van de crossovers tussen de projectonderdelen vervult LTO Noord een rol als kennis- en netwerkorganisatie. Bekijk de trailer hierboven (als je dat niet al gedaan hebt).
Geïnspireerd geraakt? Klik dan op de de ‘Online Kringloop Coach’ hieronder. Wellicht dat ook jij je binnen vier weken tijd na het volgen van deze cursus ‘kringlooplandbouwexpert’ kunt noemen!
Groen Kennisnet: meer dan 300.000 digitale vrij toegankelijke kennisbronnen voor het domein voedsel en groen
Met meer dan 300.000 digitale vrij toegankelijke kennisbronnen is Groen Kennisnet de grootste Nederlandstalige verzameling actuele en betrouwbare kennisbronnen voor het domein voedsel en groen.
Groen Kennisnet faciliteert bedrijven, onderzoekers, docenten en studenten bij het ontsluiten, zoeken en vinden van kennisbronnen, leermateriaal en onderzoeksresultaten op het gebied van voedsel en groen en maakt daarvoor gebruik van de nieuwste technologie.
De beoogde gebruikers zijn agrarsich ondernemers, docenten en studenten in het groen onderwijs (AOC’s, het groene HBO en WUR) en ook iedereen die op zoek is naar groene kennis. Om gebruikers wegwijs te maken in de mogelijkheden verzorgt Groen Kennisnet workshops.
Groen Kennisnet beweegt vooruit, Groen Kennisnet, 20 november 2020.
Nieuw lespakket Groen Kennisnet: melkveehouderij-docenten op AOC’s kunnen het van eind april tot begin juni 2021 testen!
Biodiversiteit, kringlooplandbouw en natuurinclusieve melkveehouderij staan de laatste tijd sterk in de belangstelling. Wat kun je er aan doen en hoe kan het bijdragen aan het verdienmodel van de melkveehouder, zijn belangrijke vragen. Niet alleen voor boeren, maar ook voor studenten die mbo-onderwijs voor de opleiding melkveehouderij volgen.
Er is via Groen Kennisnet vanaf het voorjaar van 2021 voor het MBO een lespakket beschikbaar over de toepassing van biodiversiteit en kringlooplandbouw op melkveebedrijven.
Van eind april tot begin juni 2021 kunnen melkveehouderij-docenten op AOC’s het testen! Ze kunnen dan beoordelen of ze het willen inzetten in hun onderwijs. Ook melkveehouders en bedrijfsadviseurs worden uitgenodigt om een kijkje te nemen. Het lespakket is ontwikkeld door samenwerking tussen WUR en bijna alle Nederlandse groene MBO-scholen. .
Studenten actief betrekken bij deze thema’s en leren om doelgericht te werken aan een meer natuurinclusieve melkveehouderij zijn de belangrijkste doelen van het pakket. De ontwikkelaars gebruiken de testervaringen om in de zomermaanden nog kleine aanpassingen te doen. Begin september 2021 komt dan de definitieve versie beschikbaar die in het nieuwe schooljaar gebruikt kan worden. Meer info vind je hier.
Wereld Natuur Fonds financiert nieuwe leerstoel ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’
Voor een toekomstbestendige landbouw voor natuur én boer is er op wetenschappelijk niveau ook aardig nieuws te melden. Om in de behoefte te voorzien meer inzicht en kennis te krijgen over hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken komt er een nieuwe leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het Wereld Natuur Fonds financiert deze leerstoel met ingang van 2020: ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’, van Prof. dr. Pablo Tittonell.
Compilatie Inaugurele Rede Pablo Tittonell 18 februari 2020, Rijksuniversiteit Groningen, Pablo Tittonell, 23 februari 2020.
Een belangrijk doel van deze leerstoel binnen het GELIFES, het Groningen Institute for Evolutionary Life Sciences, is het onderzoeken hoe natuur en landbouw dichter bij elkaar gebracht kunnen worden. Bijvoorbeeld door onderzoek te doen naar de rol van landbouwgebieden als leefgebied voor wilde dieren. Deze kennis draagt bij aan de ontwikkeling van een landbouwsysteem dat winstgevend is voor boeren, voorziet in behoeften vanuit de samenleving én meerwaarde biedt voor natuur.
‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler’
,,50% van de wereldbevolking wordt nog steeds gevoed door kleine, vaak traditioneel en biologisch werkende boeren, op 20% van de beschikbare landbouwgrond.”
Pablo Tittonell
,,De reislustige hoogleraar zoekt de oplossing voor de mondiale agrarische problemen in ‘natuurgedreven landbouw’, de agro-ecologie. Boerenbedrijven van alle soorten en maten op de hele wereld onderzocht hebbende, laat hij zich vooral inspireren door de methoden van de kleine boer”, zo luidt de inleiding van een prachtig interview in het ‘juli ’20-alumnimagazine’ van de Rijksuniversiteit Groningen, van Jurgen Tiekstra met Pablo Tittonell: ‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler‘ .
Hoe agro-ecologie kan zorgen voor meer waardering voor de boer
,,De landbouwsector moet hervormen, zo luidt het devies (ook, red.) uit ‘Den Haag’. Het moet milieuvriendelijker, richting de kringlooplandbouw. De coronacrisis heeft de roep om kleinschalige lokale landbouw versterkt“, schrijft VPRO Tegenlicht-redacteur Jelle Baars op 31 juli 2020 in ‘Hoe agro-ecologie kan zorgen voor meer waardering voor de boer‘.
Maar kan het wel kleinschaliger, vraagt ook hij zich af. Nederland produceert toch voedsel voor de hele wereld? Het lijkt een onmogelijke taak: de landbouw milieuvriendelijker maken, meer waardering voor de boer creëren met eerlijker agrarisch werk én de wereld voeden. Pablo Tittonell doet hieronder haarfijn uit de doeken hoe hij daar over denkt en komt met een oplossing: overstappen op de ‘agro-ecologie’! Klik op de illustratie hieronder om er kennis van te nemen.
Met de drietrapsraket ‘science-practice-movement’ zet Pablo Tittonell de samenleving in beweging
Agro-ecologie is een ecologische benadering van de landbouw waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van de natuurlijke hulpbronnen en diensten, zonder deze te beschadigen. Naast de ecologische aspecten worden ook de sociale aspecten van het landbouwsysteem integraal meegenomen.
,,Ecologische boeren zijn juist pioniers, niet mensen die in het verleden blijven hangen.”
Pablo Tittonell
De term wordt gebruikt voor de wetenschappelijke discipline, de landbouwpraktijk, en de sociale en politieke beweging die zich voor deze benadering inzet. Agro-ecologie is niet gekoppeld aan één bepaalde landbouwmethode, maar sluit aan bij diverse benaderingen in de duurzame landbouw die een alternatief bieden voor de gangbare industriële landbouw. Kijk hieronder naar de TedEx-Ede-presentatie (uit 2014) hieronder, waarin Tittonell aan de hand van zijn ‘gebruikelijke’ drietrapsraket ‘science-practice-movement‘ agro-ecologie uitlegt.
Pablo Tittonell, Feeding the world with Agroecology, TEDxEde 2014, African Conservation Tillage Network, 14 september 2015.
,,Boeren zijn als artsen”
Het zijn ideeën die hij al zo’n vijftien jaar in Nederland verspreidt, zegt Marieke Rotman, die Pablo Tittonell voor De Groene Amsterdammer interviewde in het voorjaar van 2021. Die ideeën laten zich scharen onder de noemer ‘agro-ecologie’. Dat betekent natuurgedreven boeren met oog voor ‘de ecologie van het hele landbouwsysteem’: niet gericht op monocultuur en een zo hoog mogelijke opbrengst, maar op een veerkrachtig systeem.
De stroming wordt in de landbouwdiscussie gezien als tegenhanger van het ‘ecomodernisme’, waarvan de aanhangers pleiten voor verdere intensivering en modernisering van de landbouw, inclusief gentech en chemische bestrijdingsmiddelen. De twee visies zijn een voortdurende basis voor debat. Lees hier Rotman’s hele artikel, waarin Tittonell een vurig pleidooi richting informateur Herman Tjeenk Willink houdt voor meer ruimte voor samenwerking tussen boeren én tussen landbouw en natuur.
Voor meer informatie over de nieuwe leerstoel kun je op de foto hieronder klikken.
Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling
Een dag na de Opening van het Academisch Jaar, 1 september 2020, maakte de Rijksuniversiteit Groningen de benoeming tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling van Martijn van der Heide bekend. Met deze nieuwe – bij de faculteit Ruimtelijke Wetenschappen ondergebrachte – bijzondere leerstoel richt de universiteit zich (vanuit een integrale landschapsinclusieve benaderingswijze, red.) op een wetenschappelijke onderbouwing van natuurinclusieve maatregelen in de landbouw vanuit ruimtelijk en sociaaleconomisch perspectief. De leerstoel wordt voor een periode van vijf jaar door de provincie Groningen gefinancierd (200.000 euro). Lees hier over de annonce in het Dagblad van het Noorden: ‘Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling. Provincie financiert leerstoel‘.
In december 2020 had Johan Boonen voor Nieuwe Oogst een gesprek met Martijn van der Heide. Alle aspecten van natuurinclusieve plattelandsontwikkeling passeren de revue, incluis de rol van de verschillende actoren die de transitie ‘gangbaar-natuurinclusief’ moeten vormgeven. Plus het ‘prijskaartje’ dat daar aan hangt.
,,Ik zie de boer in dit alles niet als de kwade genius, hij vormt zich naar het systeem. Wil je naar een natuurinclusief platteland, dan zal iedere schakel een bijdrage moeten leveren. Ook overheid, onderwijs, banken, consumenten en supermarkten.”
Hogeschool Van Hall Larenstein start met nieuw lectoraat ‘Gebiedsgerichte transities naar kringlooplandbouw’
Bij de Hogeschool Van Hall Larenstein, een instituut dat ‘professionals opleidt die bijdragen aan een duurzame en betere wereld’, met vestigingen in Velp en Leeuwarden, heeft men in haar onderwijs- en onderzoeksinrichting – om de transitie naar natuurinclusieve kringlooplandbouw (beter) vorm te geven – ook volop aandacht voor de sociaal economische, ecologische, ruimtelijke en landschappelijke implicaties van de (landbouw)veranderingen, die moeten leiden tot een maatschappelijk verantwoord voedselsysteem. In januari 2021 start men een nieuw lectoraat: ‘Gebiedsgerichte transities naar kringlooplandbouw‘.
Lector Rik Eweg gaat namens de hogeschool praktijkgericht onderzoek doen naar een belangrijke systeemverandering in de landbouw die aansluit op de circulaire economie. In Living Labs (veldlaboratoria die constant in ontwikkeling zijn) worden projecten opgezet waarbinnen studenten, onderzoekers, (agrarische) ondernemers en andere belanghebbenden gebiedsgericht samenwerken om vorm te geven aan kringlooplandbouw.
Friesland heeft al zo’n labaratorium sinds augustus 2016, zoals je hierboven hebt kunnen lezen: het Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân. De kennis, kunde en ervaring die daar aanwezig is, is mijns inziens van onschatbare waarde voor Noord Nederland – ze kan uitstekend ‘ingezet’ worden als ‘gangmaker’ voor de drie noordelijke provincies. Niet in de laatste plaats omdat het lectoraat dat nu van start gaat, zich verbindt aan de door het ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij (LNV) aangewezen experimenteerruimtes in de Achterhoek, Twente en Noord Nederland. Biojournaal besteedde er uitgebreid aandacht aan:
Jaring Brunia: ‘De logica die ik miste in de gangbare landbouw vond ik in de natuur’
,,De natuur heeft overal een oplossing voor”. zegt de Friese Boer Brunia in onderstaande video, waar Pablo Tittonell overigens ook in ‘figureert’. Hij maakt onderdeel uit van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’, gemaakt door Jasper Spanjaart, in samenwerking met het Wereld Natuur Fonds.
Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.
Aflevering 1 mini docu-serie ‘Bodemprijs’, WWF, 15 oktober 2019.
Journaal-presentator Winfried Baijens betreedt het erf van boer Jaring Brunia
Brunia timmert aardig aan de weg. Zo kreeg hij eind november 2019 bezoek van NOS-verslaggever Winfried Baijens, die toen startte met een nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’.
Baijens vraagt zich in de eerste aflevering daarvan af of de alternatieve manier van boeren van Jaring Brunia realistisch is en of zijn werkwijze op grote schaal toepasbaar is. Kunst en Landschap maakte daarvan een korte reportage. Klik op: ‘NOS-verslaggever Winfried Baijens start nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’, of op de illustratie hieronder om hem te bekijken.
Stichting BD Grondbeheer geeft impuls aan kringlooplandbouw in Friesland
,,Medio mei gaf de stichting BD Grondbeheer een impuls aan de kringlooplandbouw in Friesland door een koopakte te tekenen van 28 hectare en deze in erfpacht uit te geven aan biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia in het Friese dorp Raerd”, zo meldt ons BioJournaal op 26 mei 2020.
Eind 2014 heeft Jaring 40 hectare familiegrond plus 15 hectare pachtgrond van It Fryske Gea omgeschakeld naar biologisch. In 2018 is hij doorgeschakeld naar de biodynamische landbouwmethode. Hij had echter nog te weinig land voor zijn droombedrijf. Nu dus wel. Klik op de foto hieronder voor zijn relaas.
,,Dankzij de grondaankoop van Stichting BD Grondbeheer heb ik nu betaalbare hectares tot mijn beschikking waarop ik mijn missie verder kan gaan ontwikkelen.”
Jaring Brunia
‘Nieuw boeren’: tien (ook gangbare) boeren schakelen om naar kringlooplandbouw
In zijn boek ‘Nieuw Boeren, je leent het land van je kinderen‘ beschrijft Kees Kooman – zonder bekeringsdrang en met boerenverstand – tien boerenfamilies, van Schiermonnikoog tot Zeeland en Limburg, die de transitie naar een nieuwe landbouw hebben ingezet. ,,De sector staat onder grote druk: regelgeving vanuit de overheid, klimaatverandering, een uitgeputte bodem, dierenwelzijn, te lage prijzen. Wat doen deze boeren om zich van de toekomst te verzekeren?, vraagt Kooman zich af. ,,Ze wachten niet op de overheid, en spelen op verschillende manieren in op de behoefte van de consument. Johan Jansen bijvoorbeeld stapt over naar een onverwacht gewas – thee –, Styn Claessens ontwikkelt een kippenschuur die duurzaam en diervriendelijk is, en een groep boeren op Schiermonnikoog keert terug naar een kleinschalig en traditioneel werkende coöperatie.”
‘Nieuw Boeren’, radiointerview Kees Kooman en Corneel van Rijn bij Vroege Vogels
Naar aanleiding van alle boerenprotesten rondom de stikstofdiscussie vond de redactie van het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels het tijd om ook een ander geluid te laten horen. Zij nodigde schrijver van Nieuw Boeren, Kees Kooman, en een van de tien boeren die het roer om durfde te gooien, Corneel van Rijn, uit voor een boekbespreking. Kijk en beluister hieronder de uitzending van zondag 27 oktober 2019. Voor meer informatie over ook de andere boeren klik je hier.
Nieuw Boeren in NPO Radio 1 Boekenpodcast ‘De Beste Boeken’
Op vrijdag 20 december 2019 deden Jellie Brouwer (Kunststof) en Menno Bentveld (Vroege Vogels) in het radioprogramma ‘De Beste Boeken‘, een NPO Radio 1-boekenpodcast, het nog eens dunnetjes over. Het boek Nieuw Boeren, maar met name de rol die de consument speelt in de transitie naar kringlooplandbouw worden daarin uitgebreid besproken. De uitzending start bij minuut 7.44.
Boeren op Schier: zeven ’toekomstboeren’ op weg naar hun eigen zuivelcoöperatie
Vanaf 2014, het moment dat de provincie Friesland alerteerde voor een te hoge stikstofuitstoot op het Nationaal Park Schiermonnikoog (schakel in het Natura 2000-netwerk), zijn (alle) zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog (noodgedwongen) meer en meer met elkaar gaan samenwerken. Er moest op instigatie van landelijke wetgeving een buffer van zo’n 30 hectare gecreëerd worden tussen polder en natuurgebied. ‘Tom Poes, bedenk een list’, want de mogelijkheid kon bestaan dat één van de zeven boeren het veld moest ruimen. Toenmalig directeur van het Louis Bolk Instituut, Jan Willem Erisman, werd ‘ingevlogen’.
Boeren Schiermonnikoog gaan samenwerken, Omrop Fryslân, 6 juli 2016.
Gaandeweg ontwikkelde zich het idee om gezamenlijk een zuivelonderneming op te zetten, die ervoor moest zorgen dat er een ‘boeren’-toekomst blijft voor de zeven melkveehouders op het eiland. Melkveehouder Ludie van der Bijl laat zijn licht over zo’n coöperatieve opzet schijnen.
Zuivelonderneming moet toekomst melkveehouders Schiermonnikoog veiligstellen, Nieuwe Oogst, 28 mei 2018.
Op een andere manier boeren: meer ruimte voor vee, kringlooplandbouw en geen bestrijdingsmiddelen
‘Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden’, schrijft Vroege Vogels. ‘Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega-boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen. Het zevental wil op een andere manier boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, en geen gebruik maken van bestrijdingsmiddelen.’ In een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma (28 feb 2020) komen twee van hen aan het woord.
(Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages, waarvan de eerste over de Friese boeren gaat. Ook de andere vier reportages gaan over ’toekomstboeren’.)
De eilanderboeren zijn al ruim 80 jaar verenigd in de Vereniging Boerenbelang Schiermonnikoog, maar nog nooit werkten zij zó breed en intensief samen als tijdens dit unieke biodiversiteitsproject. Allen delen zij de passie voor het eiland, de schone lucht, het vee, de bodem en zijn zij blij met de gezelligheid die de toeristen op het eiland met zich meebrengt.
Alle Schiermonnikoger boeren zijn tevens recreatieondernemer. Ieder op zijn eigen manier, en met een grote verscheidenheid. Zo ook Peter Visser van de Duinhoeve. Omrop Fryslân maakte op 26 november 2019 voor het programma De Oertocht een beeldverslag van Peter’s overtocht naar het vaste land. Wat hij daar ging doen, zie je in deze uitzending.
DE OERTOCHT: Boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 26 november 2019.
Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema
‘De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema’, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.
Dat goede moed en doorzettingsvermogen zijn vruchten af kan werpen, lees je in: ‘Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog‘, een nieuwsbericht van de Provincie Friesland, en in Tienke Wouda’s ‘Boeren Schier kiezen locatie zuivelboerderij‘ (Nieuwe Oogst, 21 april 2020). Gedeputeerde Klaas Fokkinga is blij met de plannen van de eilander boeren. Volgens hem is het een voorbeeld voor de toekomstige landbouw in Friesland:
,,Sa as de plannen oppakt wurde op Skiermûntseach is foar my in moai foarbyld foar de takomstige lânbou yn Fryslân. In lânbou yn balâns mei de natuer mei in oanpak dy’t betocht is troch de eilanners sels.”
Klaas Fokkinga, Gedeputeerde Provinsje Fryslân
Omschakeling boeren op Schiermonnikoog, Omrop Fryslân, 7 november 2019.
De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog van start!
Het gaat lukken. Het project dat landbouw en natuur op Schiermonnikoog voor eens en, als het goed is, voor altijd moet verenigen, komt van de grond. Dat schreef Anne Roel van der Meer op 14 november 2020 in een uitgebreide reportage over de ‘Schierboeren’ in ‘De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat‘, in zowel het Dagblad van het Noorden als de Leeuwarder Courant. De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog officieel van start!
Voor het project van de Schiermonnikoger zuivelboeren hoopt men ergens in januari een ‘bestuurlijk moment’ te vinden om alle intenties vast te leggen met onder anderen landbouwminister Carola Schouten. Het zal dan onder auspiciën van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland als pilot van het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) officieel voor vijf jaar worden vastgelegd.
(Over (pilots van) het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) kun je verderop in dit blogboek lezen)
Met de eigen stroom mee Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant (Open Publicatie), 14 november 2020 (geen foto’s ingesloten, enigszins gemankeerde tekst)
.
Kunst en Landschap gaat GLB-pilot ‘Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog’ op de voet volgen
Provinciebestuur geeft Groninger boeren stof tot nadenken
Van het Friese Schiermonnikoog naar de provincie Groningen, waar het biologisch boeren wel een duwtje in de rug kan gebruiken: ,,van alle landbouwgrond is nog geen drie procent (2016) in het bezit van biologische boeren”, zo meldt de voiceover van onderstaande video. ‘Daar lag (en ligt) dus een mooie uitdaging’, volgens het Groninger provinciebestuur.
Biologische landbouw: Leren voor de toekomst, Provincie Groningen, 21 november 2016.
Crossbaan omgetoverd tot sociaal ecologisch energielandschap, gedragen door de omgeving
We blijven in de provincie Groningen, gemeente Midden-Groningen. Daar is met ingang van april 2020 het innovatieve Zonne-energiepark Meeden aan het Servicepunt Lokale Energie Voorwaarts,dat lokale energie-initiatieven in die provincie ondersteunt, toegevoegd. Een mooie combinatie van duurzame energie, ecologische tuinbouw, kunst, educatie en recreatie. Bovenal een ontmoetingsplaats voor jong en oud.
,,Wat we willen is bewijzen dat je op lokaal niveau een sociaal energielandschap kunt maken, dat wordt gedragen door de omgeving. De opbrengst blijft hier en investeren we volledig in het project.’’
Jaap Keuning
Met het coöperatieve zonne-energiepark ‘De Zonne Akkers’ hopen de initiatiefnemers Jaap Keuning en partner Henriëtte Hartgers uit Meeden, en medebestuurslid Lylian Dwarkasing uit Groningen, een sociaal energielandschap te creëren dat de inwoners van Meeden en omgeving meer dan (groene) zonne-energie alleen biedt.
Onder en om de 6768 zonnepanelen – op ‘bokken’ – gaat nogal wat bedrijvigheid plaatsvinden – er komen ateliers, een biologisch tuin(bouw)- en ecologisch recreatieproject en er verrijst binnenkort een gezellige oogstkantine waar ,,we op kleine schaal onze spullen aan de man brengen en waar we met z’n allen van ons landje kunnen eten en drinken.’’
,,Toen we drie jaar geleden ons plan bespraken in het dorp merkten we dat er behoefte was om een soort tuin- en recreatieproject met scholen te doen. We geloven dat we via de kinderen ook ingang krijgen bij de ouders.’’
De stichting heeft Econnetic betrokken bij de ontwikkeling van het project. Econnettic ondersteunt bij het aanvragen van SDE+subsidie, de onderhandelingen met de installatiepartij en aanvraag voor de omgevingsvergunning. Ook na realisatie blijft de organisatie betrokken als beheerder van het zonne-energiepark.
De website van De Zonne Akkers komt eraan, zo beloofde het drietal. Kunst en Landschap gaat die en de ontwikkelingen van dit energie-tuin- en recreatieproject op de voet volgen. Ik houd je op de hoogte.
Het gaat goed met de kleinschalige landbouw in Groningen
Het gaat goed met de kleinschalige landbouw in Groningen. In de afgelopen zeven jaar kwamen er maar liefst zeven tuinderijen bij. Deze kleinschalige initiatieven telen groenten voor lokale afzet in de vorm van zelfoogst, pakketten of losse verkoop. De Groningse tuinders zien elkaar meer als collega dan als concurrent. Het werkt versterkend om samen hetzelfde ideaal na te streven.
Binnenkort zal de provincie weer een tuinderij rijker zijn, als het aan Esther Kuipers ligt. In het dorp Kiel Windeweer (gemeente Midden-Groningen) hoopt ze na een crowdfundactie met Tuinderij Het Groeipunt van start te kunnen gaan. Om de tuinderij op te kunnen zetten is een startinvestering nodig van twintigduizend euro – meer dan de helft van dit bedrag is op het moment van schrijven al binnen. Ze legt hieronder uit wat haar plannen zijn. Bio Journaal besteedde (op 24 augustus 2020) aandacht aan dit project. Daarover kun je lezen in het artikel ‘Groningen krijgt nieuwe kleinschalige tuinderij‘.
Tuinderij Het Groeipunt Promofilm, 11 augustus 2020.
Gaan ‘Herenboeren’ (Noord) Nederland veroveren?
Vanaf 1 november 2020 hoopt Herenboeren Assen, ‘Herenboerderij Hof van Rhee‘, van start te gaan. In Groningen zijn plannen om onder de vlag van ‘Herenboeren‘ het concept ‘uit te rollen’ en een coöperatie Herenboeren Groningen in het leven te roepen. Ik ga beide initiatieven volgen en kom er binnenkort bij je op terug in een aparte blogbijdrage ‘Herenboeren in Noord Nederland‘, waarbij ik natuurlijk ook oog blijf houden voor eventuele nieuwe initiatieven in die richting (in onze regio). Om je alvast een indruk te geven van wat het is om Herenboer te zijn, of te worden, kun je kijken naar de twee video’s hieronder.
Animatie Herenboeren, Herenboeren Nederland, november 2019.
Herenboerderijen bevrijden de landbouw van de supermarkt: ‘Van akker naar bord’
In ‘Herenboerderijen‘ vormen boeren en burgers samen een groep buitenlui die eten van wat het land opbrengt, zegt Evert de Vos op 14 juli 2021 in De Groene Amsterdammer. Direct van de grond naar de mond. Een ideaal, circulair model, zou je zeggen. ‘Voor heel Nederland kan het voedsel verbouwd worden op een derde van het huidige landbouwarsenaal.’ De Vos maakte een prachtige reportage over de collectieve boerderij De Groote Modderkolk aan de rand van het bos midden in de idyllische omgeving van het Gelderse Loenen (Veluwe). In 2015 startte in Boxtel de eerste Herenboerderij, in 2019 volgde De Groote Modderkolk in Loenen
De Vos legt het concept van een Herenboerderij uit: een beweging van inmiddels tien collectieve boerderijen waar burgers lid van worden, eenmalig tweeduizend euro investeren, eventueel vrijwillig op werken – ‘mag, hoeft niet’ – en vervolgens hun groenten, fruit en vlees van betrekken. Direct van het land op het bord, zonder tussenkomst van veiling, groothandel of supermarkt.
Kan de productie van ons voedsel anders, beter en duurzamer? Herenboeren denkt van wel. Namelijk door mensen te betrekken bij hun voedselproductie. En door landbouw en natuurherstel hand in hand te laten gaan. Wat dit oplevert? Blije mensen, een betere leefomgeving voor mens en dier en eerlijk eten. Jeannine Brand van ‘Atlas Natuurlijk Kapitaal‘, een initiatief van de Rijksoverheid om onze natuurlijke omgeving beter en duurzamer te gebruiken, ging in gesprek met twee herenboeren en oprichter van Herenboeren Geert van der Veer.
Nog een stap; van natuurinclusieve naar landschapsinclusieve landbouw
Bovenstaande voorbeelden van ‘nieuw boeren’ – de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert, biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia, een boek, een groep boeren op Schiermonnikoog, de biologische (recreatie)boeren in de provincie Groningen en de Herenboeren – zijn slechts een greep uit de talrijke initiatieven die overal in het land genomen worden om (gezamenlijk) tot een natuurinclusieve – nogmaals, ik spreek liever van een landschapsinclusieve – landbouw te komen.
Landschapsinclusieve landbouw: duurzame landbouw landschappelijk op z’n plaats middels participatief werken
Waarom mijn voorkeur uitgaat naar de term ‘landschapsinclusievelandbouw’ illustreer ik graag aan de hand van een artikel van Jan Willem Erisman, directeur van hetLouis Bolk Instituut, dat mij op 19 maart 2020 (via een nieuwsbericht van het College van Rijksadviseurs, red.) onder ogen kwam. Erisman onderstreept daarin het belang van het vertrekpunt natuurinclusieve landbouw en pleit voor een landschappelijke benadering (binnen kaders en middels participatief werken) van het toekomstig landbouwbeleid.
,,Er is een veel stringenter beleid nodig op het gebied van ruimtelijke ordening om goede keuzes te maken over welke gebieden je waarvoor gebruikt. Er wordt nog te weinig in kaders gedacht.”
Jan Willem Erisman
Dat Erisman’s bericht mij bereikte via de Rijksadviseurs is geen toeval. Een nadrukkelijk pleitbezorger van landschapsinclusieve kringlooplandbouw is – landschapsarchitect en een van die adviseurs – Berno Strootman. Hij publiceerde op 9 juli 2020 een prachtig essay, waarin hij een vurig pleidooi houdt voor een landschapsinclusieve landbouw met een New Deal voor boer en maatschappij. Je kunt het hier downloaden: ‘Essay Landschap is alles‘.
,,Het Nederlands cultuurlandschap is voor het grootste deel ontstaan door boeren, laat het nu weer opbloeien samen met de boeren.”
Berno Strootman, Rijksadviseur
Tweedaags congres ‘Natuurinclusieve landbouw’ – 27/28 november 2019
Kunst en Landschap beveelt dit boek graag aan, ‘Biodivers boeren‘ biedt voor tal van doelgroepen uitstekende handvatten om te komen tot een veerkrachtiger, natuurlijker landbouwsysteem.
,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”
Zij gaf er een reactie op, verbond haar betoog aan haar ‘Visie‘ en kwam met een welluidend slotwoord om te kunnen boeren in ‘balans met de natuur, met een goed verdienmodel’. Zij dichtte daarbij een belangrijke rol toe aan het ‘groene onderwijs’, waarbij zij hoopt dat het boek via diverse ‘relevante’ kanalen ingezet gaat worden. Schouten in een glansrol in ‘bange dagen’.
Toespraak Carola Schouten, congres ‘Natuurinclusieve landbouw’, Louis Bolk Instituut, 12 december 2019.
Natuurinclusieve landbouw: laat de natuur voor je werken
Precies een week voor zijn afscheid, Jan Willem Erisman verruilde per 1 september 2020 zijn functie als directeur-bestuurder van het Louis Bolk Instituut voor een hoogleraarschap ‘Environmental Sustainability’ bij het CML, het Centrum voor Milieuwetenschappen aan de Universiteit Leiden, lanceerde het Louis Bolk Instituut een hagelnieuwe website, specifiek gericht op natuurinclusieve landbouw (met een nadrukkelijke landschappelijke component; what’s in a name?), als kroon op Erisman’s achtjarige loopbaan bij het instituut.
In heldere bewoordingen geeft de website antwoord op de vraag hoe je er voor kunt zorgen dat je agrarische bedrijf goed samenwerkt met de natuur en (ook nog) rendabel voedsel produceert. Je zult daarbij beseffen dat jouw bedrijf niet geïsoleerd staat, maar afhankelijk is van zijn omgeving. Aan de hand van een viertal gezichtspunten en onderling samenhangende maatregelen die je kunt nemen, zal je zien dat natuurinclusieve landbouw een robuuste vorm van landbouw is, waarbij de natuur je partner wordt en geen kostenpost, aldus de website. Kijk hier naar een video waarin het conceptuele kader van natuurinclusieve landbouw wordt uitgelegd:
Natuurinclusieve landbouw: het conceptuele kader, Louis Bolk Instituut, 18 augustus 2020.
De informatie op de website is (voornamelijk) ontleend aan het hierboven beschreven boek ‘Biodivers boeren, de meerwaarde van natuur voor het boerenbedrijf‘. Klik op: ‘Natuurinclusieve landbouw: laat de natuur voor je werken‘ of op de illustratie hieronder om naar de website te gaan:
De boer van de toekomst bestaat al!
‘Boer doet Leven’, boekpresentatie LNV, Kunst en Landschap, 2 december 2020.
Net voor de feestmaand, de maand waarin opnieuw verscherpte maatregelen werden afgekondigd in verband met het Coronavirus, verscheen op 27 november 2020 bij uitgeverij Lecturis ‘Boer doet leven. Portretten van landschapsboeren‘, van Berno Strootman, Caspar Janssen en Jantien de Boer. In dit boek staan twintig ‘landschapsboeren’ in de schijnwerpers: boeren die duurzamer werken, met meer aandacht voor biodiversiteit, dierenwelzijn en het landschap. Toekomstboeren die al bestaan, en die zorgvuldig omgaan met de kwaliteit van water, bodem en lucht. Ze zijn geportretteerd in de landschappen die ze produ-ceren. Een uitgebreide aankondiging van een van de auteurs op Facebook, Caspar Janssen, wil ik je niet onthouden; ik neem hem hieronder integraal op. Zie het als een geste om de komende donkere dagen toch een beetje hoopvol door te komen. Fantastisch geschenk voor onder de kerstboom! Je kunt het hier bestellen.
Aankondiging ‘Boer doet leven’ door Caspar Janssen
Veranderen vergt moed. Toneelgroep Jan Vos neemt voorstelling MANSHOLT in reprise
De portretten van de landschapsboeren van het drietal schrijvers-journalisten hierboven tonen dat het dus kan: boeren die duurzamer werken, met meer aandacht voor biodiversiteit, dierenwelzijn en het landschap. Toekomstboeren die al bestaan, en die zorgvuldig omgaan met de kwaliteit van water, bodem en lucht.
Dat vergt moed, zo meldt het affiche van de theatervoorstelling MANSHOLT, die in de zomer van 2021 rondtoerde langs zes boerenerven, verspreid door heel Nederland. Toneelgroep Jan Vos bracht met deze voorstelling (over landbouwhervormer Sicco Mansholt), een expositie en een talkshow, een grote groep boeren en niet-boeren met elkaar in contact.
Met de 41 voorstellingen hoopt Toneelgroep Jan Vos de kern van de realiteit (van de landbouwproblematiek) naar boven te halen, er fictie van te maken, om vervolgens weer terug te keren naar de realiteit. Toneelschrijver Tjeerd Bischoff legt die vertaalslag helder uit tijdens een korte sfeerimpressie van MANSHOLT.
Een korte sfeerimpressie van de voorstelling Mansholt, Toneelgroep Jan Vos, 22 september 2021.
Special Kunst en Landschap over toneelvoorstelling MANSHOLT en over Sicco Mansholt zelf natuurlijk
Schrijvers, journalisten, theatermakers, wetenschappers en andere creatieve geesten storten zich met veel passie op de hervorming van ons landbouw- en voedselsysteem. De transitie waarvan velen voelen dat ie moet gaat plaatsvinden, maar hoe dan? Kunst en Landschap gelooft (daarbij) in de kracht van verbeelding. Theater in een setting en opzet zoals verkozen door Toneelgroep Jan Vos leent zich daar wat mij betreft bij uitstek voor.
Klik op de illustratie hieronder voor een uitgebreide reportage van Kunst en Landschap over de voorstelling MANSHOLT, en over Sicco Mansholt zelf natuurlijk.
Samen biodiversiteitsverlies ombuigen naar biodiversiteitsherstel
Van verlies naar herstel van biodiversiteit: hoofddoel van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Wat is biodiversiteit eigenlijk? En waarom is het zo belangrijk? Aan de hand van prachtige beelden uit de serie ‘Our Planet’ van het Wereld Natuur Fonds legt Sir David Attenborough het je uit!
Our Planet – Wat is biodiversiteit?, Wereld Natuur Fonds, 17 mei 2019.
Deltaplan Biodiversiteitsherstel
De overheid, publieke- en private partijen hebben zich op 19 december 2018 verenigd in (de landelijk opererende) stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. Biodiversiteit in Nederland herstelt zich immers niet vanzelf. Het vraagt om een systeemverandering die samen moet worden aangepakt.
Lancering Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 19 december 2018, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.
Met boeren, terreinbeheerders, particulieren, onderzoekers en overheden zet Deltaplan Biodiversiteitsherstel zich in voor een Nederland waar mensen én natuur zich kunnen ontplooien. Zodat Nederland een voorbeeld kan worden van een dichtbevolkte delta waar biodiversiteit en economische ontwikkeling samengaan. De ambitie daarbij is biodiversiteitsverlies in Nederland om te buigen naar biodiversiteitsherstel. Klik voor een korte samenvatting van het Deltaplan op de illustratie links. Om alles te weten te komen over hun ambities en dromen voor 2030 klik je op de banner hieronder. Kijk hoe ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel in (het Noorden van) ons land. Je kunt zelfs partner of supporter worden!
Deltaplan publiceert leidraad voor gebiedsgerichte aanpak biodiversiteitsherstel
Op 2 september 2020 publiceerde de stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘ de ‘Leidraad voor een gebiedsgerichte aanpak‘. Deze leidraad is opgesteld door de werkgroep ‘Gebiedsgerichte aanpak van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. De leidraad is ontwikkeld om organisaties en instanties op weg te helpen die via een gebiedsgerichte aanpak een regionale opgave op het gebied van biodiversiteit willen oplossen. Men gaat daarbij Eerst in op wat volgens de werkgroep de voorwaarden voor een succesvolle gebiedsgerichte aanpak is. Vervolgens wordt toegelicht welke processtappen nodig zijn voor een succesvol gebiedsproces.
Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied’ één van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs’
Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied‘ is een van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs‘. Deze prijs waardeert projecten waarin boeren en particulieren samenwerken aan het herstel van biodiversiteit. Op 5 maart 2020, tijdens de ‘Partner- en Supporterdag‘ van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, ontvingen de twee prijswinnaars elk een cheque van €25.000 om hun projectideeën te realiseren. Klik hieronder op de gelukkige winnaars van het Friese It Heidenskip, Jitske Draijer en Ysbrand Galama, om alles te weten te komen over dit prachtige project.
Het Deltaplan blijft It Heidenskip natuurlijk op de voet volgen. Op 10 juli 2020 maakten Ysbrand en Jitske de balans op van de eerste vier maanden biodiversiteitsherstel(werkzaamheden) via de website samenvoorbiodiversiteit.nl.
Samen voor Biodiversiteitsprijs voor ‘It Heidenskip’
Samen voor Biodiversiteitsprijs, It Heidenskip, 23 juni 2020.
De eerste Partnervlog van het Deltaplan is een feit!
Het aantal partners en supporters neemt gestaag toe; en dat willen ze weten bij het Deltaplan. Om dat kracht bij te zetten introduceerde de stichting op 11 mei 2020 haar eerste ‘Partnervlog‘. De eerste beurt viel toe aan partner Cruydt-Hoeck Wildebloemenzaden uit Nijeberkoop, Friesland. Jasper Helmantel neemt je in deze vlog mee in een rondje om zijn kwekerij:
Partnervlog Cruydt-Hoeck | Samen voor Biodiversiteitsherstel, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 11 mei 2020.
‘Naar een rijk platteland’: manifest voor Groningse uitwerking van Deltaplan Biodiversiteit
Een landelijk gebied met een fraai cultuurlandschap en een rijke biodiversiteit, versterking van het toekomstperspectief voor boerenbedrijven én een actieve betrokkenheid van de Groningers hierbij, dat is het streefbeeld van 14 natuur- en landbouworganisaties en kennisinstellingen. Gezamenlijk overhandigden zij op 26 mei 2020, op ludieke wijze, op een trekker met een groot boeket wilde bloemen, het manifest ‘Naar een rijk platteland‘ aan gedeputeerde Henk Staghouwer. Het manifest is de Groningse uitwerking van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel: een brede landelijke coalitie om natuurverlies om te buigen naar herstel van biodiversiteit.
Manifest Naar een rijk platteland, NMF Groningen, 26 mei 2020.
.
Overhandiging manifest, Provinciehuis Groningen. Beeld: NMF, Marco Glastra
Boer krijgt bieten ‘niet aan de gang’ en verpacht akker aan biodiversiteitsduo
Wat een dikke bult met bieten had moeten worden, wordt waarschijnlijk een iets minder dikke bult met bieten, schrijft Bram Koster voor het Groningse Oog TV. De Thesinger bietenvelden van boer Menko Oosterhuis stonden er in het voorjaar van 2021 ondermaats bij. Oosterhuis: ‘Het was een natte periode. We hebben het gewas niet goed aan de gang gekregen.’ Hij staat echter open voor ‘iets nieuws’ en laat twee ‘idealisten’, Bas Hoorn en Thekla de Jong, los op één van zijn akkers.
Boer krijgt bieten ‘niet aan de gang’ en verpacht akker aan biodiversiteitsduo, Oog Groningen, 16 augustus 2021.
Lees hieronder Bram Koster’s reportage van 16 augustus 2021.
Ook de provincie Drenthe participeert in het Deltaplan Biodiversiteitsherstel
Ook de provincie Drenthe doet mee met het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Gedeputeerde Henk Jumelet, hij heeft onder andere ‘Natuur en Landschap’ in zijn portefuille, legt aan de hand van drie woorden uit waarom en hoe ze in de provincie Drenthe werken aan natuur- en biodiversiteitsherstel: ‘beschermen, beleven en benutten’. Dat doen ze samen met een aantal landbouw- en natuurpartners, zoals bijvoorbeeld het project Duurzame Melkveehouderij Drenthe dat eerder in dit blogboek al voorbij kwam.
Partnervlog provincie Drenthe, Samen voor Biodiversiteitsherstel, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 12 november 2020.
Partnerwebinar Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel – 19 juni 2020
De bovengenoemde Partnerdag was amper een week voorbij of het coronavirus sloeg (in ons land) toe. Dat noodzaakte tot andere manieren van communiceren en doelen nastreven. Op 19 juni 2020 werd er derhalve een webinar georganiseerd voor partners en supporters. Tegelijkertijd werd de balans (tot en op die dag) opgemaakt: 59 partners en 48 supporters. Doel voor eind 2021: zo’n 100 partners en 200 supporters. Vol goede moed leggen voorzitter Louise Vet en bestuurslid Alex Datema je uit hoe – en de wijze waarop – ze dat willen bereiken:
Schat aan informatie over een van de meest prangende problemen van deze tijd
Op 24 april stond de presentatie van het boek ‘Bescherming van Biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging’, van Jan van der Straaten, Willem van Kruijsbergen en Henk Sierdsema, in het Natuur-museum in Tilburg geprogrammeerd. Het eerste exemplaar zou worden overhandigd aan Alex Brenninkmeijer, voormalig Ombudsman van Nederland. Dit evenement is vanwege de coronacrisis geannuleerd. Zoeken naar publiciteit via de (kwaliteits)kranten is dan wellicht een slimme optie – vooral als je aanleiding hebt om – op basis van ‘onderzoek’ – ze te prijzen voor de aandacht die ze met eerdere berichtgeving over biodiversiteit gegenereerd hebben.
Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boeken
,,Hoe kan het toch dat al die honderdduizenden kleine boeren zo makkelijk meegingen in die plotselinge maalstroom van vernieuwingen, met onzekere gevolgen”, vroeg Correspondent-journalist Thomas Oudman zich af in een prachtige recensie van het boek ‘De geur van hooi‘ van journalist en schrijver Tialda Hoogeveen. ,,Zij die vaak zo hielden van hun vak en van hun land dat ze het harde bestaan al generaties lang voor lief namen?” Het antwoord op die vraag krijg je van Oudman door ‘De biodiversiteitscrisis én het stikstofprobleem ontstonden bij de boer aan de keukentafel‘ te lezen (Thomas Oudman, De Correspondent, 26 augustus 2020).
Waterland, land van toekomst / Wetterlân, lân fan takomst
De hier bovengenoemde (en biodiversiteitsprijswinnende) Ysbrand Galama van It Heidenskip is ook op een ander vlak actief om aandacht te vragen voor een landschap waar boeren toekomst kunnen hebben met ruimte voor water en biodiversiteit: hij verzorgde de illustraties bij het in september 2020 verschenen ‘Waterland, land van toekomst‘, geschreven door Eddy Wymenga, vertaald door Jantien de Boer – uit het Fries: ‘Wetterlân, lân fan takomst‘. Het wordt uitgegeven door Bornmeer Noordboek.
Op 11 oktober waren Eddy Wymenga en Ysbrand Galama te gast bij het radioprogramma Buro de Vries van Omrop Fryslân. Verslaggever René Koster ging met beide ‘veldmannen’ het boezemland bij It Heidenskip in.
Waar het debat over landbouw en natuur nogal gepolariseerd is geraakt, hoopt Eddy Wymenga dat het boek helpt om mensen met elkaar in gesprek te laten gaan. Journalist Jan Sybma had een gesprek met de makers en levert voor dat gesprek de munitie met een recensie van In Wetterlân. Lân fan takomst: ‘Hoe de veenweide was, werd en moet worden‘ (Friesch Dagblad, 14 oktober 2020).
„Want wy moatte de transysje mei ús allen meitsje. It giet wol oer de grûn en it ynkommen fan boeren, dat sy fertsjinje stipe om dy omslach meitsje te kinnen. Konsuminten sille ree wêze moatte om dêr in passende priis foar te beteljen.”
Eddy Wymenga
Tienke Wouda schreef op 24 december 2020 ook een recensie over Wetterlân, Lân fan takomst – voor Nieuwe Oogst. Voor haar bleef de grote vraag of de burger wel bereid is (wat) meer voor zijn voedsel te betalen en ‘of het boek hiermee niet te optimistisch is ingestoken’. En, ‘worden de melkveehouders niet alsnog het kind van de rekening in het veenweidegebied, zolang er geen goed verdienmodel ligt voor de veenweideboer?’
Natuurdoelen opnemen in de bedrijfsvoering van agrariërs om de biodiversiteit te versterken
Natuurdoelen opnemen in de bedrijfsvoering van agrariërs om de biodiversiteit te versterken, dat is het uitgangspunt van Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân. Een plan van Kening fan ‘e Greide (Kening) waarvoor op 24 augustus 2016 het startsein werd gegeven in Oudega. Hiermee wordt gezocht naar oplossingen om de afnemende biodiversiteit in het Friese boerenland een flinke impuls te geven. Bijvoorbeeld door melk te produceren met oog voor insecten, bloemen en weidevogels.
,,We zien de afgelopen jaren steeds meer initiatieven en ervaren steeds meer energie rond de verduurzaming van onze Noordelijke agrofood-opgave. De balans tussen economie en natuur vraagt een lange termijnvisie waar gefaseerd veranderingen doorgevoerd moeten worden.” Dat meldt Living Lab Fryslân op 27 september 2020 op haar website.
Inmiddels zijn er in Fryslân meer dan 115 organisaties met de transitie naar natuurinclusieve landbouw, meer dan 300 initiatieven met duurzame voeding en zo’n 120 lopende projecten op het gebied van natuurinclusieve landbouw actief. Daar wil het Lab iets aan doen: ze roept op tot samenwerking om de versnippering van activiteiten tegen te gaan – om er meer structuur in aan te brengen. Nog dezelfde dag werd er een enquête ‘Agrarisch Brûsplak‘ gelanceerd.
Het bericht en de enquête vind je hieronder. ,,Vul hem in, de agrofoodtransitie is immers een opgave van ons allemaal”, zo spoort het Living Lab aan.
In december 2020 en de eerste twee maanden van 2021 vinden er een aantal online Agro-food Brûsplak-bijeenkomstenplaats. Doel is om informatie om te zetten in inspiratie, die aanzet tot ‘vrij en mogelijk anders denken’, waarbij de deelnemers elkaar ontmoeten en los kunnen komen van de (belangen van de) waan van de dag. Bijeenkomsten, die tot nieuwe ideeën kunnen leiden, wellicht zelfs tot kansrijke acties, aldus de website. De eerste online meeting die moet leiden tot input voor de nieuwe Friese Landbouwagenda 2021 – 2025 vond plaats op 7 december: ‘Veranderend Beleid. Hoe ziet de Agro-food sector eruit in 2030?‘
(Ook) voor de andere sessies laat men zich inspireren door een aantal prominente (gast) sprekers. Daarvoor ga je naar het speciaal daarvoor ingerichte en ‘bruisende’ YouTube-kanaal ‘Brûsplak’.
Veranderend Beleid. Hoe ziet de Agro-food sector eruit in 2030?, Brûsplak, 8 december 2020.
Bijna twee derde van Nederland weet niet waarvoor het begrip biodiversiteit precies staat
In opdracht van stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel deed marktonderzoeksbureau Motivaction onderzoek naar de kennis van het begrip ‘biodiversiteit’ onder ruim 1.200 Nederlanders. Uit dit onderzoek blijkt dat veel mensen biodiversiteit belangrijk vinden, maar toch weet bijna twee derde van Nederland niet waar het voor staat. Laat staan hoe we biodiversiteit kunnen beschermen en herstellen.
Het onderzoek was de aanloop naar de publiekscampagne ‘Maak Grijs Groener’ die dinsdag 13 oktober 2020 op tv (en andere media) van start ging. Ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel:
De ambitie van het Deltaplan is om in 2030 biodiversiteitsverlies in Nederland omgebogen te hebben naar biodiversiteitsherstel. Het herstel van biodiversiteit richt zich op drie focusgebieden: openbare ruimte, landbouw en natuur, omdat dit de drie belangrijkste vormen van grondgebruik in Nederland zijn én omdat daar volgens de stichting de meeste winst behaald kan worden. Ook de stad speelt een belangrijke rol en biedt kansen voor biodiversiteitsherstel.
Indrukwekkende lijst van partners van ‘Samen voor Biodiversiteit’
Op 4 maart 2020 werd het Nationaal Groenfondspartner van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Het sloot zich aan bij de inmiddels indrukwekkende lijst van publieke en private partners. Sinds september 2019 kwamen er maar liefst 25 bij. (Ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen vallen in de categorie publieke partners, bedrijven, organisaties, kennisinstellingen en ‘initiatieven’ zitten in de categorie private partners.)
Nationaal Groenfonds, financieel verbinder voor veelzijdig groen
Om met elkaar tot een natuurinclusieve landbouw te komen is het hebben van een imposante lijst van gelijkgestemden alleen natuurlijk niet genoeg, invulling van plannen en omschakeling vergt immers ook ‘doelmatige’ financiering. Het ‘binnenhalen’ van het Nationaal Groenfonds als (nieuwe en belangrijke) partner biedt uitstekende kansen voor een ruimhartige en deugdelijke op de problematiek afgestemde financiële ondersteuning.
Het Groenfonds is in 1994 op initiatief van Pieter van Vollenhoven door Rijk en provincies opgericht om met (voorheen lastig te verkrijgen) leningen projecten te financieren die de kwaliteit van onze groene leefomgeving moest verbeteren. Daarbij werd het accent gelegd op natuur en landschap, maar ook lucht en water, biodiversiteit en beleving.
Daar is in de loop van tijd en met de transities die – ook volgens het ministerie van LNV – gemaakt dienen te worden enige verandering in gekomen. Omschakeling in de landbouw vergt natuurlijk grote sommen geld, die ‘in samenhang’ besteed moeten worden. Kijk hieronder, in vogelvlucht, naar een animatievideo van het huidige Nationaal Groeifonds.
Nationaal Groenfonds in vogelvlucht, Nationaal Groenfonds, 3 juni 2019.
Wat betekent natuurinclusieve kringlooplandbouw voor ondernemers in de praktijk?
,,De uitdaging is om meer ondernemers, met name jongeren, financieel te ondersteunen om over te schakelen naar natuurinclusieve bedrijfsvoering. Het ontbreekt namelijk niet aan ideeën en enthousiasme onder – in dit geval – Noord Hollandse boeren”, aldus de voiceover van LTO Noord in onderstaande video. Kijk naar een korte documentaire van Nieuwe Oogst over natuurinclusieve kringlooplandbouw, waarbij ook wordt ingegaan op de financierings’problematiek’.
Documentaire ‘Natuurinclusieve Landbouw in Noord-Holland in beeld’, Nieuwe Oogst, 19 november 2018.
Resultaat: niet minder, wel minder kosten!
Wat dichter bij huis: de 33-jarige Doeko van ’t Westeinde, heeft een akkerbouwbedrijf in Oost-Groningen, in Nieuweschans op de zware klei. Hij teelt voornamelijk witte tarwe en daarnaast suikerbieten, koolzaad en luzerne voor de grasdrogerij. Hij doet aan agrarisch natuurbeheer. Zijn financieel resultaat is daardoor niet minder, wel maakt hij minder kosten.
Op weg naar een natuurinclusieve landbouw: akkerbouwer Doeko van ’t Westeinde, Groen Kennisnet, 16 mei 2018.
Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten
,,Hoe kun je ecologische diensten verwaarden, zodat het een economische factor van je bedrijf wordt? Die vraag was het uitgangspunt van het studietraject dat de Friese melkveehouder en innovatiemanager Pieter van der Valk vorig jaar (2019) in het kader van de Nuffield Scholarships doorliep. Die zoektocht gaat door in de vorm van projecten op zijn bedrijf”, schrijft freelance journalist Ida Hylkema op 18 maart 2020 in agrarisch vakblad Nieuwe Oogst.
,,We moeten een oplossing zoeken om de input in de kringloop te verwaarden”
Pieter van der Valk
Pieter van der Valk – Nuffield Scholar 2019, Nuffield Nederland, 12 mei 2019.
Kunst en Landschap is bekend met het werk en onderzoek van Pieter van der Valk en gaat zijn innovatieve plannen en projecten de komende tijd op de voet volgen. Natuurlijk bericht ik je over de voortgang daarvan – hoogstwaarschijnlijk in een aparte blogbijdrage. Hij stelt zichzelf even aan je voor:
Natuurlijk boeren, Regio Deal Natuurinclusieve landbouw, 9 juli 2020.
Hieronder alvast een indruk van zijn visie op hoe de innovatie van ons landbouwsysteem via de weg van wetenschap vanuit een kaderstellende integrale benaderingswijze – met vallen en opstaan – plaats zou moeten vinden. Ik neem zijn opiniestuk, ‘Mist aan de horizon hindert vooruitgang‘ (Leeuwarder Courant, 16 mei 2020; zonder foto), waarin hij de polarisatie in de landbouwdiscussie hekelt, integraal op:
Op naar het húsketontsje 2.0
Melkveehouder Pieter van der Valk en ondernemer Evert Schoneveld uit het Friese Ferwoude werken aan een agrarisch, coöperatief recyclingbedrijf dat uiteindelijk ook de nutriënten uit de menselijke ontlasting weer terug brengt op boerengrond, meldt Dirk van der Meulen op 5 december 2021 in Leeuwarder Courant. Alleen op die manier, zeggen ze, kan de landbouw echt verduurzamen en ontstaat er voor boeren bovendien een echt rendabel verdienmodel.
,,Recyclen van mineralen kan alleen op een landbouwbodem. Een unieke uitgangspositie voor een circulair verdienmodel. Door als boeren een ketenpositie te organiseren via de collectieve toegang tot die bodem kan dit! Hier is eigenaarschap voor nodig!“
Pieter van der Valk, melkveehouder
Erfsessie – Een natuurinclusieve melkveehouderij: lit sjen dat it kin!
In Fryslân wordt door boeren, ketenpartijen en de omgeving al hard gewerkt aan een duurzame en natuurinclusieve landbouw, zeggen ze bij de Friese Milieufederatie (FMF): een landbouw die grondgebonden en circulair is, bijdraagt aan herstel van biodiversiteit, maatschappelijk draagvlak heeft en duurzaam economisch renderend is. De ambitie en eerste voorbeelden zijn er. Maar hoe realiseren we dit op veel meer boerenerven in Fryslân, op zo’n manier dat het ecologisch bijdraagt maar ook economisch haalbaar is?
Over die vragen gingen gedeputeerde Klaas Fokkinga, landschapsarchitect Peter de Ruyter en melkveehouder Pieter van der Valk op 26 november 2021 in gesprek tijdens het FMF-webinar ‘Erfsessie: Een natuurinclusieve melkveehouderij, lit sjen dat it kin!‘. Toehoorders konden via deze fysieke en online bijeenkomst vragen stellen.
De derde spreker is boer Pieter van der Valk. Zijn bijdrage gaat in het derde deel van het webinar van start op minuut 1:00:47. Van der Valk’s ideeën – hij riep daartoe de stichting Agricycling in het leven – krijgen inmiddels vorm via een pilot van Agrarisch Natuurbeheer Zuidoost-Friesland.
Erfsessie – Een natuurinclusieve melkveehouderij: lit sjen dat it kin!, Friese Milieu Federatie, 30 november 2021.
‘Natuerlik Fryslân 2050, natuur en landschap als basis voor onze toekomst‘
Zonder gedeputeerde Klaas Fokkinga tekort te willen doen, sta ik in deze kringlooplandbouwspecial even stil bij de tweede spreker: landschapsarchitect Peter de Ruyter:
In opdracht van It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie, Staatsbosbeheer en Natuur-monumenten is een integrale denkwijze geschetst, gebaseerd op de unieke bodemopbouw van Fryslân en een weerbaar, toekomstbestendig watersysteem. De visie is geen blauwdruk, wel een uitnodiging om met elkaar in gesprek te gaan over de vraag hoe de provincie Fryslân zich de komende decennia zou kunnen ontwikkelen in het licht van de grote maatschappelijke opgaven.
Special Kunst en Landschap
Een kolfje naar de hand van Kunst en Landschap, het multimediale platform in oprichting maakt(e) er uiteraard een special over:
Elke boer moet voldoende geld verdienen, dat geldt ook natuurinclusieve boeren
,,Elke boer moet voldoende geld verdienen, dat geldt ook voor natuurinclusieve boeren”, kun je lezen op de geheel aan natuurinclusieve landbouw gewijde (nieuwe) website van het Louis Bolk Instituut, waar je ook deze video kunt vinden. In deze korte film vertelt landbouweconoom Krijn Poppe (Wageningen UR) welke verdienmodellen er zijn voor natuurinclusieve (kringloop)landbouw. Ook laat de film enkele concrete voorbeelden zien, zoals boer John Arink, hij kwam al eens eerder voorbij, die een inkomen haalt uit verschillende bronnen.
Natuurinclusieve landbouw: verdienmodellen, Louis Bolk Instituut, 18 augustus 2020.
‘Omschakelprogramma duurzame landbouw’: nieuw financieringssysteem moet overstap naar kringlooplandbouw aantrekkelijker maken
Voor boeren en tuinders die willen omschakelen naar een stikstofarme(re) en meer duurzame manier van produceren is financiering vaak een belemmering. Om hierin tegemoet te komen, heeft minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) 175 miljoen euro uitgetrokken voor het ‘Omschakelprogramma duurzame landbouw’ (voorheen: ‘Omschakelfonds’).
Het Omschakelprogramma duurzame landbouw bestaat uit:
een investeringsfonds van 70 miljoen euro
een subsidieregeling voor ondersteuning bij het maken van een bedrijfsplan voor omschakeling
een subsidieregeling voor het opstarten van demonstratiebedrijven en een borgstellingsregeling voor werkkapitaal.
De Minister stuurde de contouren van het Omschakelprogramma op 18 november 2020 naar de Tweede Kamer. Het is de bedoeling om met het het Omschakelprogramma in 2021 van start te gaan. Je kunt de Kamerbrief en de Contouren van het programma hier inzien en downloaden: Contouren van het Omschakelprogramma duurzame landbouw (Omschakel-fonds)
Pilot-Investeringsfonds Duurzame Landbouw van start
Voor boeren en tuinders die willen omschakelen naar een stikstofarmere, meer extensieve en meer duurzame bedrijfsvoering is het vanaf 13 juli 2021 mogelijk financiering aan te vragen bij het Pilot-Investeringsfonds Duurzame Landbouw. Minister Schouten (LNV) maakte op die dag bekend te starten met een pilot van het Investeringsfonds van 9 miljoen euro, uitgevoerd door het hierboven beschreven Nationaal Groenfonds. Het Investeringsfonds is de kern van het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw.
Met deze pilot wil Schouten ervaring opdoen en kijken of het fonds aan de verwachtingen voldoet om de gewenste omschakeling naar bijvoorbeeld biologische of natuurinclusieve landbouw op gang te brengen.
,,Voor veel boeren is de keuze om duurzamer te ondernemen afhankelijk van de financiële mogelijkheden om te kunnen investeren. Ik ben blij dat we nu een start maken met het Investeringsfonds als onderdeel van het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw. Deze steun helpt het boerenbedrijf toekomstbestendig te maken. Het is een pilotfase dus we gebruiken alle inzichten die we opdoen ook voor de toekomstige vormgeving van het fonds.”
Carola Schouten, minister LNV
LTO Nederland positief over Pilot Investeringsfonds Duurzame Landbouw
LTO Nederland voorzitter Sjaak van der Tak is positief over het Investeringsfonds en de lange termijnsteun die dit boeren en tuinders gaat geven. Van der Tak heeft ook een paar kritische kanttekeningen. Want alleen het Investeringsfonds is volgens hem niet genoeg.
Reactie LTO Nederland voorzitter Sjaak van der Tak op Investeringsfonds Duurzame Landbouw, Nationaal Groenfonds, 13 juli 2021.
Hoe de (complexe) voedselketen te kraken?
De boer maakt onderdeel uit van een complexe voedselketen. De positie van de boer hierin is een ‘lastige’. Ook minister Schouten wil oneerlijke handelspraktijken tegengaan. Met haar Kamerbrief van 29 juni 2018 geeft ze hieraan haar invulling. Kort samengevat stelt ze vier maatregelen voor:
een wettelijk verbod op oneerlijke handelspraktijken in de land- en tuinbouwsector,
publiek toezicht en geschilbeslechting,
stimulering van samenwerking in de land- en tuinbouwsector door aanpassing van mededingingsregelgeving en het wetsvoorstel ‘Ruimte voor Duurzaamheidsinitiatieven‘,
inzicht in misstanden te verkrijgen door regulier onderzoek van de ACM naar verhoudingen in de sector.
De onderhandelingsmacht tussen de verschillende partijen in de keten zijn ‘onevenwichtig’ verdeeld en ‘prijs’ is bij consumenten een belangrijk aankoopcriterium. Dat zorgt voor een continue druk om verkoopprijzen te verlagen. Minister Schouten wil in het kader van het (nieuwe) GLB, het (Europese) Gemeenschappelijk Landbouwbeleid de positie van de boer in de keten versterken.
,,Bij de herziening van het GLB sta ik een aanpak voor ogen waarbij de kosten van maatschappelijke eisen in principe in de marktprijs worden verdisconteerd. En waar dat niet mogelijk is, is gericht financiële steun vanuit het GLB gerechtvaardigd.”
Carola Scouten, Minister LNV (Kamerbrief, 15 maart 2018)
Boeren claimen omzet van supermarkten: hebben ze een punt?
Op 11 december 2020 blokkeerden boeren de vrachtwagens van supermarkt Jumbo. Actiegroep Farmers Defense Force legt een eis neer: ze willen dat de supermarkten 3 procent van hun omzet afdragen aan de boeren. Hoe reëel is dat? Ik denk dat ze zeker een punt hebben, maar deze instructieve video van RTL Z laat uitstekend zien hoe complex het is om de voedselketen te kraken en het verdienvermogen van agrariërs te verbeteren.
Boeren claimen omzet van supermarkten: hebben ze een punt? RTL Z, 11 december 2020.
Nog te veel barrières bij financiering landbouwtransitie
,,Boeren en tuinders die de omslag naar een duurzamer bedrijfsmodel willen maken, krijgen de financiering daarvan moeilijk rond. Banken zien een dergelijke omschakeling vaak nog als te risicovol.” Dat schrijft Peter Smit op 23 december 2020 in Nieuwe Oogst. Hij had (o.a., red.) ‘Financiering transitie naar duurzame landbouw‘ doorgespit, een rapport dat in opdracht van Carola Schouten is opgesteld door Wageningen Economic Research. De landbouwminister had gevraagd het financieringslandschap van de land- en tuinbouwsector in kaart te brengen om daarmee de financieringsbehoefte bloot te leggen die gepaard gaat met de verduurzaming van de landbouw. Prima artikel met uitstekende verwijzingen (links). Het WUR-rapport neem ik hieronder ook even voor je op.
Nog een voordeel: (regionale) kringlooplandbouw speelt in op klimaatverandering
Er zijn dus – ook in het noorden – in toenemende mate akkerbouwers en veetelers die initiatieven nemen om (regionaal) samen te werken aan kringlooplandbouw. Pieter de Wolf, senior onderzoeker bij Wageningen University & Research, geeft in de video hieronder een voorbeeld van die samenwerking, legt uit hoe onderzoek kan helpen om dit nog verder te ontwikkelen en wijst op een ander voordeel: je speelt in op klimaatverandering.
Regionale samenwerking tussen akkerbouwers en veetelers, WUR, 5 december 2018.
Verdienmodellen slim koppelen aan bodemproblematiek: integrale aanpak veenweidegebieden
,,De grondwaterstand in de veenweidegebieden moet omhoog. Dat helpt om CO2-uitstoot uit het veen en bodemdaling tegen te gaan. Dat advies bracht de Raad voor Leefomgeving en Infrastructuur op donderdag 3 september 2020 uit.” Als reactie daarop, en om aan te geven wat Wageningen University & Research (WUR) momenteel doet om bij te dragen aan het onderzoek naar vernatting van de veengebieden, stuitte ik op een aardig filmpje dat ik tegenkwam in een artikel van ‘WUR Nieuws‘ van 4 september: ‘De polder wordt nat, houdt de boer het droog?’
In dit artikel komen zowel het Zegveldse project Boeren bij hoog water als de Groene Cirkel Kaas en Bodemdaling uit de Alblasserwaard naar voren, waarin diverse partners samenwerken om – met een integrale aanpak – bodemdaling tegen te gaan, biodiversiteit te verbeteren en – last but not least – nieuwe verdienmodellen voor boeren te ontwikkelen. Het betreft hier weliswaar oplossingen voor Het Groene Hart, maar die kunnen natuurlijk ook gebruikt worden voor de veenweidegebieden in bijvoorbeeld Noord Nederland.
Groene Cirkel Kaas en Bodemdaling volop in actie, DGS de Graafstroom, 17 april 2020.
Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt
De bodem in het veenweidegebied van groten delen van West– en Noord-Nederland daalt in rap tempo. Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt. Dat heeft gevolgen voor de bewoners en gebruikers én voor de overheden die hiermee te maken hebben. Als er nu niks gedaan wordt tegen het vertragen van de bodemdaling, kunnen maatschappelijke kosten oplopen tot ruim 20 miljard in 2050 en gaat een typisch Nederlands cultuurlandschap langzaam ten onder. Aldus het Platform Slappe Bodem.
Kijk hier naar ‘Het zinkende land‘, een film van Manfred van Eijk (56:29 min.). Je kunt deze film ook bekijken bij De Kennis van Nu, een NTR-programma dat verdieping biedt op het gebied van wetenschap. Ze gaan met deze reportage letterlijk de diepte in.
Het zinkende land, Platform Slappe Bodem, 11 oktober 2018.
‘Waterman’: Menno Bentveld onderzoekt de complexe strijd om iedere druppel water
‘Water, we komen eruit voort, en we leven ervan’. In de vierdelige BNNVARA-documentaire-serie ‘Waterman‘ onderzoekt presentator Menno Bentveld onze wonderlijke verhouding tot water. Hij volgt de loop van het water in Nederland en belandt in een wereld van botsende belangen en tegenstrijdige inzichten.
Uiteraard behandelt Bentveld de problematiek van grondwaterstanden in relatie tot de landbouw, evenals de gevolgen van klimaatverandering (verzilting, droogte en extreme regelval) voor het boerenbedrijf.
Dit persoonlijke vierluik, dat hij samen met regisseur Geertjan Lassche maakte, neemt je mee in een wereld vol uitersten, die je blik op het water voorgoed zal veranderen, zo luidt het persbericht.
‘Waterman’: Menno Bentveld onderzoekt de complexe strijd om iedere druppel water, Robert Rosendal voor Kunst en Landschap, 1 april 2021.
Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw
,,Voor een transitie naar natuurinclusieve landbouw maakt het veel uit of boeren zelf deze vorm van landbouw kunnen zien als een mogelijke en gewenste koers voor hun bedrijf. Begrip van de rol van culturele normen in de landbouw is dan ook van groot belang voor partijen die beslissingen van boeren zouden willen beïnvloeden”, schrijft Judith Westerink in een Nieuwsbericht van Wageningen University & Research op 17 maart 2020: ‘Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw‘. Deze bijdrage maakt onderdeel uit van, en verwijst naar het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘.
Kan een goede boer natuurinclusief zijn?
Wat is een goede boer? En wat is een goed landschap? Boeren zien andere dingen in het landschap dan niet-boeren. Kan een ‘goede boer’ natuurinclusief zijn, als een ‘net landschap’ voor boeren belangrijk is om aan elkaar en zichzelf te laten zien dat ze een goede boer zijn? Het rapport wijst uit dat boeren zelf een cultuurverandering zien – dat geeft hoop voor een bredere toepassing van natuurinclusieve praktijken.
Kan een goede boer natuurinclusief zijn? ‘De rol van culturele normen in een beweging richting natuurinclusieve landbouw’, J. Westerink, T.A. de Boer, M. Pleijte & R.A.M. Schrijver, WOt-technical report 161, WUR Wageningen
.
Het wetenschappelijk artikel over de rol van culturele normen in de landbouw is in december 2021 ook gepubliceerd in Journal of Rural Studies:
Alex Datema over het herdefiniëren van ‘de goede boer’
Alex Datema is voorzitter van BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer. Hij runt een regulier melkveebedrijf met 110 melkkoeien in Briltil in de provincie Groningen. Zijn bedrijf heeft 70 hectare grasland waarvan 15 hectare bestemd is voor weide- en akkervogelbeheer met onder andere kruidenrijk grasland, bloemenranden, heggen en hagen, en zogeheten ‘plas-dras’-land. Wat is en doet BoerenNatuur? Alex legt het je hieronder uit:
Wat is BoerenNatuur, BoerenNatuur Agrarische Natuur- en Landschapsbeheer, 16 oktober 2019.
Nadat individuele boeren zich vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw schoorvoetend meer gingen bezighouden met natuur en landschap op en rond hun bedrijf, ontstond gaandeweg een beweging onder groepen boeren, die zich – op hun beurt – verenigden in collectieven – samen met agrarisch natuurbeheerders.
Dit resulteerde uiteindelijk in 2016 in de oprichting van BoerenNatuur, een vereniging die zich – in goed overleg met de (provinciale en landelijke) overheid – in ging zetten voor beheer van het agrarisch landschap en stimulering van biodiversiteit.
,,Ons beeld van de toekomst is een natuurinclusieve landbouw waarin landschap, biodiversiteit, klimaat, bodem en waterkwaliteit en -kwantiteit structureel onderdeel is van een gezonde bedrijfsvoering.”
Alex Datema, voorzitter BoerenNatuur
Natuurinclusieve landbouw en BoerenNatuur, BoerenNatuur Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer, 14 juli 2021.
‘Samen voor Biodiversiteit’ in gesprek met Alex Datema van ‘BoerenNatuur’
Je zag Datema al eerder voorbijkomen in een video hierboven over de stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarvan (ook) BoerenNatuur ‘partner‘ is. Op welke wijze hij denkt een goede partner te zijn voor dit plan doet hij uitvoerig uit de doeken in een interview dat deze stichting met hem had in ‘In gesprek met Alex Datema – BoerenNatuur‘.
Dat deed hij op 14 september 2020 nog een keer dunnetjes over in het kader van de reeks partnervlogs van het Biodiversiteitsherstelplan:
Partnervlog BoerenNatuur | Samen voor Biodiversiteitsherstel, Deltaplan Biodiversiteitsherstel, 14 september 2020.
Alex Datema: Het herdefiniëren van ‘de goede boer’
Is Alex Datema een ‘goede boer’? Die vraag stelt hij zichzelf in een blogbijdrage op BoerenNatuur op 6 april 2020, daarmee refererend aan het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘ van eerdergenoemde Judith Westerink. Zichzelf beantwoordend stuurt Datema aan op een herdefiniëring van het begrip. Je leest het in ‘Het herdefiniëren van ‘de goede boer’.
,,Wat betreft het agrarisch natuur- en landschapsbeheer weten we wel zo’n beetje wat we moeten doen, maar wat betreft het klimaat, de waterkwaliteit en stikstof is er nog een lange weg te gaan en moeten we snel aan de slag. Daarvoor hoeven we niet te wachten op de politiek, we kunnen en moeten gewoon beginnen!”
Alex Datema
Alex Datema pleit voor verbeeldingskracht ‘voor het oplossen van de grote problemen waarmee we te maken hebben’
Natuur, landschap en biodiversiteit zijn een beetje onderbelicht in de visie, zegt Datema in zijn eerste column voor het tijdschrift Veldpost op 26 december 2018. Hij doelt daarbij op de in september van dat jaar door Carola Schoutengelanceerde toekomstvisieRealisatieplan Visie LNV Op weg met nieuw perspectief | Landbouw, Natuur en Voedsel: Waardevol en Verbonden.
,,Dan heeft ze pas echt alle aspecten te pakken die we nodig hebben voor de landbouw van 2030. Maar nu ben ik, wil ik, alleen maar even tevreden zijn met een minister die een trendbreuk met het verleden durft aan te kondigen en daarbij een helder beeld heeft van de toekomst.”
Alex Datema (december 2018)
In de nazomer van 2021, het Corona-virus heeft de wereld inmiddels zo’n anderhalf jaar in zijn greep, blikt Datema terug op wat de ruim tweeënhalve jaar kringlooplandbouw- en biodiversiteitsvergaderingen hem (en ons, red.) nu eigenlijk opgeleverd hebben. Soms stemt het hem moedeloos, maar uit de aflevering van het tv-programma Zomergasten met Floris Alkemade put hij hoop.
De ‘optimistische’ Alkemade weet hem te inspireren, blaast hem moed voor de toekomst in – ‘mits we lef, visie en daadkracht tonen‘. En als we er maar in slagen een beeld te schetsen van hoe de toekomst er uit kan zien. Wat wij nodig hebben is – hoofdpijler van Kunst en Landschap – verbeeldingskracht! Alex Datema kruipt in de pen en wijdt er twee ‘stukjes’ aan, respectievelijk op 10 augustus en 7 september 2021:
De ‘Overheid van Nu’-zomertour op bezoek bij Alex Datema
Hoe komen we tot een duurzame landbouw? En wat is daarbij nodig in de samenwerking tussen boeren en overheden. Voor antwoord op die vragen ging ‘De Overheid van Nu‘ in de zomer van 2021 op bezoek bij Alex Datema, melkveehouder en ‘vergaderboer’. Datema zit vol met concrete ideeën over hoe het anders kan.
,,Het moet een reële keuze worden om meer voor de natuur te doen, in plaats van twintig extra koeien te melken.”
Alex Datema, melkveehouder en ‘vergaderboer’
Overheid van Nu sprak Alex Datema op zijn boerderij in Groningen, over hoe boeren bij kunnen dragen aan de (integrale) ‘strijd’ tegen klimaatverandering, biodiversiteit, een mooi landschap en waterbeheer. En wat daar volgens hem voor nodig is.
De Overheid van Nu zomertour – Alex Datema, Kunst en Landschap (Bron: De Overheid van NU), 11 september 2021.
Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer van de 21ste eeuw: vijf jaar landbouw die natuur en landschap versterkt
Ter viering van het 5-jarig bestaan van BoerenNatuur (en dus ook dat van het ANLb) brengen de ‘collec-tieven’ op 11 oktober 2021 het BoerenNatuur-Magazine uit, in druk en digitaal. Vol trots laten ze zien waar ze zich met hart en ziel voor inzetten: een landbouw die natuur en landschap versterkt. In dit magazine nemen ze je mee in het Agrarisch Natuur- en Landschaps-beheer van de 21ste eeuw. Boeren, medewerkers van collectieven en betrokken over-heden komen aan het woord, laten zien wat dit beheer inhoudt, hoe er wordt gemonitord en hoe er wordt samengewerkt. Men blikt terug, maar kijkt zeker ook vooruit: wat gaan de 40 collectieven betekenen voor de landbouw van de toekomst in Nederland? Wat BoerenNatuur betreft gaat die er heel anders uitzien dan nu.
Het gedrukte magazine kun je via info@boerennatuur.nl aanvragen, de digitale versie lees je via deze link. (Tip: lees het online magazine in internetbrowser Microsoft Edge, die toont het in een optimale indeling.)
Vogelbescherming Nederland: ‘Tijd voor een groene Mansholt’
,,Nederland moet afstappen van een landbouw gebaseerd op maximale productie voor de wereldmarkt waarbij vele tonnen veevoer worden geïmporteerd en de mest hier achterblijft. We moeten de weg inslaan naar een grondgebonden landbouw met ruimte voor natuur”, zegt Kees de Pater, hoofd Communicatie Vogelbescherming Nederland.
,,Boeren wegzetten als dé oorzaak van de grote achteruitgang van biodiversiteit en vernietiging van natuurrijke landschappen lost niets op. Maar dat geldt net zo hard voor het ontkennen of bagatelliseren van de negatieve invloed van ons landbouwsysteem op natuur en landschap.”
Kees de Pater
In zijn artikel ‘Tijd voor een groene Mansholt‘ (Vogelbescherming Nederland, 29 april 2020) prijst hij de initiatieven van boeren, burgers en natuurorganisaties die laten zien dat het anders kan en duidt hij de voortrekkersrol die Vogelbescherming hierin graag speelt – in verschillende samenwerkingsverbanden, samen met het netwerk van boerenland-vogelboeren en dankzij steun van leden en vele andere partijen.
De grutto is de waakvogel van ons landschap
Een van die partijen is de Rijksuniversiteit Groningen. Vogelbescherming Nederland is sinds april 2020 medefinancier van het nieuwe onderzoek van het team van hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, dat met ingang van die datum – en na jarenlange inspanningen daarvoor – nieuwe wegen inslaat. De financiering van het integrale onderzoeksproject voor de komende jaren is nog niet geheel rond, maar Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien, want er is goedkeuring vanuit Den Haag (LNV) vanwege landelijke representativiteit van de onderzoeksgegevens.
De komende vijf jaar willen de onderzoekers gefundeerde kennis en inspiratie leveren aan alle partijen die toewerken naar een melkveehouderij met een bedrijfsmodel dat is gebaseerd op natuurlijke processen in bodem, water en lucht.
,,De grutto is als boerenlandvogel in staat ons te laten zien of het met deze transitie de goede kant op gaat. De aanwezigheid en een toenemend broedsucces van grutto’s indiceren namelijk een hoge biodiversiteit, een gebalanceerd voedselweb en bodems die horen bij een duurzame melkveehouderij, kortom het aantrekkelijke landschap waar we met z’n allen naar toe willen.’’
‘DE ONTSNAPPING VAN DE NATUUR’: kunnen we wel beschermen wat we niet kennen?
In 2018 verscheen ‘De ontsnapping van de natuur‘: een boek waarin de getalenteerde jonge ecoloog en journalist voor De CorrespondentThomas Oudman en zijn succesvolle leermeester, hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, een hartstochtelijk pleidooi houden voor een werkelijk duurzame omgang met onze aarde. Het staat vol met mooie verhalen die dat onderstrepen. Op de website van Vogelbescherming Nederland, Piersma’s leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen wordt mede gefinancierd door Vogelbescherming, publiceert Piersma (in zeven delen) een blog naar aanleiding van dit boek.
Drijfmest: het gif van de grutto-weide
Op 11 januari 2021 kwam het zesde deel online: ‘Het gif van de grutto-weide‘. In deze blogbijdrage toont Piersma vijf ‘gezichten’ van de ‘killer’ van ons (boeren)weidelandschap: drijfmest, het moderne mengsel van koeienpis en koeienpoep. Het gebruik van drijfmest, volgens hem de verwoestende kracht achter de teloorgang van onze nationale grasmat, is de voornaamste reden waarom alle investeringen aan goedwillende menskracht, en miljoenen euro’s voor deeloplossingen in het weidevogelbeheer, welhaast weggegooid geld zijn. Hij pleit dan ook voor een meer structurelere aanpak en verwijst naar het ‘Aanvalsplan Grutto‘ in de hoop de vrije val van grutto’s te keren.
November 2020: noodklok luidt voor bescherming weidevogels
In november 2020 ging een nieuw Kunst en Landschap–blogboek van start: ”AANVALSPLAN GRUTTO’ als laatste verdediging; de NOODKLOK luidt ter bescherming van WEIDEVOGELS‘. In dit Aanvalsplan luiden het CDA, Vogelbescherming Nederland, natuur-, milieu- en boerenorganisaties, (ex-) politici en wetenschappers – ook het ‘Team Piersma‘ – de noodklok ter bescherming van weidevogels.
‘Valuta voor Veen’ is een prettig hulpmiddel, een goed verdienmodel
Uit liefde voor de grutto koos Sjoerd Miedema uit Haskerdijken, net voorbij Heerenveen, er al voor om tijdens het broedseizoen het waterpeil op zijn land te verhogen (en later te maaien). Maar door het programma ‘Valuta voor Veen‘, dat tot doel heeft om met een verhoogd waterpeil in agrarische (veenweide)gebieden de CO2-uitstoot te verminderen en bedrijven en particulieren de mogelijkheid te bieden certificaten te kopen om hun CO2-uitstoot te ‘compenseren’, kan hij dat nu – zo’n twintig centimeter hoger, en betaald voor zijn ecologische dienst – jaarrond doen: een integrale aanpak waarbij (kringloop)boer, natuur, milieu, klimaat en weidevogels baat hebben, bodemdaling en biodiversiteitsverlies wordt tegengegaan.
Valuta voor Veen, Platform CO2-Neutraal, Friese Milieu Federatie, 1 oktober 2020.
Trouw-redacteur Onno Havermans sprak met Miedema en zijn kersverse echtgenote Janna van der Meer op de boerderij in het Friese veenweidegebied De Lytse Deelen en beschrijft het nieuwe spannende avontuur dat het duo is aangegaan in:
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’
‘Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteerden. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:
Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.
Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan
,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”
Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek
Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.
Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.
Manifest tot herleving van het landbouwdebat; over de toekomst van de Nederlandse landbouw
,,Het debat over de toekomst van de Nederlandse landbouw is de afgelopen jaren sterk in intensiteit toegenomen. Dat is ook nodig; er zijn veel uitdagingen en onzekerheden – rond boereninkomens, milieu, klimaat, en gezondheid – die vragen om een uitwisseling van ideeën en visies”, schrijven Joris Lohman en Jeroen Candel op 9 mei in hun ‘Manifest’ dat – in eerste instantie – door 42 medestanders is ondertekend.
Zij roepen daarin op met hen mee te doen. Na jaren van polarisatie vinden zij het tijd, en noodzakelijk, samen het publieke debat te koesteren en te beschermen – om de landbouw, het landschap, en de toekomst van ons voedsel ‘veilig te stellen’. Lees hier hun Manifest tot herleving van het landbouwdebat‘.
De Transitiecoalitie Voedsel is een coalitie van Nederlandse koplopers in de wereld van landbouw, voedsel, natuur en gezondheid. Ze werken aan nieuwe oplossingen voor het huidige landbouw- en voedselsysteem dat ecologisch, sociaal en economisch volgens hen steeds meer vastloopt. Ze noemen de situatie waarin dat systeem verkeert ‘urgent’ en vinden ‘het spel groener spelen’ niet de oplossing. Wat wel, lees je in: ‘Op weg naar een nieuw voedselsysteem‘.
Transitiecoalitie Voedsel, TcV, 16 december 2019.
‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’
Op 12 mei zou in De Rode Hoed in Amsterdam een groot debat plaatsvinden over de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem. Vanwege het coronavirus werd (en wordt!) het ‘debat’ online gevoerd, in twee episodes.
.
Tijdens het eerste viergesprek voerden gespreksleider en moderator Felix Rottenberg en Foodfriend-ridders van het eerste uur Bert van Ruitenbeek en Wouter van der Weijden een diepgaand gesprek met Herman Wijffels, boerenzoon, voorheen voorzitter Rabobank en SER en hoogleraar ‘Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering’, bovenal revolutionair denker en begenadigd spreker.
Mediapartner van en deelnemer aan de interview-gesprekkenserie, Foodlog, registreerde de eerste online bijeenkomst integraal en zette hem op 10 mei online. Hij duurt ongeveer een uur, maar je mag hem niet missen; compacte wijsheid uit de mond van een (herboren en ‘groene’) Mansholt 2.0. Je kunt hem hieronder bekijken, of – als je nu even geen tijd hebt – terugkijken op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.
Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’, Foodlog, 10 mei 2020.
‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’
Deze interviewsessie kreeg aan het eind van de derde coronacrisismaand een vervolg. Daarbij ging het in de (uitgebreide) paneldiscussie wederom over ‘de speelruimte voor veranderingen in ons voedselsysteem’. Ditmaal ‘schoven’ Melanie Peters, directeur Rathenau Instituut, Dick Veerman, initiator en moderator Foodlog, Alex Datema, melkveehouder en voorzitter BoerenNatuur en Lianne de Bie, directeur van het Slow Food Youth Network ‘aan’.
‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’, Foodlog, 26 mei 2020.
Een boer, wetenschapper, journalist en een jongerenvertegenwoordiger plaatsten dus hun observaties bij gezondheid als landbouwparadigma van de toekomst. Waar zit de speelruimte voor verandering? Gaat het om landbouw of om ruimtelijke ordening? Hoe gaan we de schuldenlast van de landbouw oplossen? Hebben we niet een heel andere grondpolitiek nodig? Allemaal vragen die in bovenstaande online paneldiscussie aan bod kwamen. Alexis de Roode deed opnieuw namens Foodlog (op 27 mei 2020) verslag in: ‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’.
Ons landbouw-model raakt sleets
Beeld: RR/K&L
De coronacrisis laat de kwetsbaarheid zien van de voedselvoorziening. Het is echt ernst. Dat zegt Emeritus hoogleraar, oud-minister van LNV en oud-voorzitter van NatuurmonumentenCees Veerman op 29 oktober 2020 in het economenvakblad ESB in: ‘Ons landbouw-model raakt sleets‘. ‘De hier en daar te beluisteren opvatting dat het na een bepaalde tijd weer business as usual zal zijn’, is volgens Veerman ‘wensdenken’. Hij vindt dat het de valse hoop wekt dat men de noodzakelijke veranderingen zou kunnen ontlopen – vindt het zelfs ‘gevaarlijk’. Sommigen lieten zich in het publieke debat (op sociale media) ‘verheugd’ uit over deze publicatie: ,,Soms kunnen dingen op één A-4tje.” Klik op de illustratie hiernaast voor een leesbare weergave.
‘We have broken the cycle of life. And the missing link is biodiversity in our fields’
Grote gesprekken worden jaarlijks gevoerd in de Alemene Vergadering van de Verenigde Naties: ,,We have broken the cycle of life. And the missing link is biodiversity in our fields”, zegt Emmanuel Faber, Voorzitter en CEO van het multinationale Franse voedingsmiddelbedrijf Danone, tijdens de 74e editie van deze Vergadering, die plaatsvond in september 2019. Faber was daar onder andere voor de lancering van ‘op2b‘, een ‘WBCSD-coalitie‘ van toen 19 bedrijven die biodiversiteit wil beschermen en herstellen.
Wellicht niet direct de hoek van waaruit je dit soort uitspraken verwacht, maar toch, ze zijn gedaan. De vergadering van 2020 is in verband met het coronavirus tot nader order uitgesteld. Over de ambities de coalitie uit te breiden en in hoeverre het Covid-19-virus daar ‘spelbreker’ is, blijven we nog even in het ongewisse, zo vermoed ik.
Emmanuel Faber launches OP2B, a coalition for biodiversity, at the United Nations General Assembly, Danone, 25 september 2019.
In het kader van Brede Maatschappelijke Heroverwegingen (BMH) is het rapport ‘Tenminste houdbaar tot: bewegen naar een duurzaam voedselsysteem’ gepubliceerd. Hiermee worden belangrijke aanbevelingen gedaan voor beleidskeuzes voor de toekomst van Nederland op de lange termijn. De aanbevelingen zijn samengesteld door een interdepartementale werkgroep, zijn tot stand gekomen na brede maatschappelijke consultatie, en dienen ter input voor de politiek en het komende kabinet.
Er wordt daarin onder andere gepleit voor een stevigere (regie)rol voor de overheid, een meer regionale (gebiedsgerichte) aanpak en het beprijzen van maatschappelijke kosten.
In het voorwoord van het rapport wordt melding gemaakt van het feit ‘dat het aannemelijk is dat de coronacrisis ook gevolgen zal hebben voor het functioneren van het voedselsysteem. Tegelijk, ‘dat er onverminderd een beleidsopgave ligt om het voedselsysteem te verduurzamen’ en dat ‘het belangrijk is om de lessen die ze uit de crisis trekken met de beleidsopgave moeten verbinden.’ Een toekomst met (grote) onzekerheden en waarbij stippen op de horizon lastig te zetten zijn.
De transitie naar een duurzaam voedselsysteem is daarmee een grote omslag. Een dergelijke omslag brengt kansen met zich mee, maar vraagt ook van alle betrokkenen aanpassingen. Boeren, banken, supermarkten, en consumenten zullen op een nieuwe, meer duurzame manier invulling moeten geven aan hun rol in het systeem.
Geen laaghangend fruit binnen landbouw- en voedselbeleid
Het PBL, het Planbureau voor de Leefomgeving, heeft in het rapport Kansrijk landbouw- en voedselbeleid op basis van het politieke en maatschappelijke debat een breed spectrum aan mogelijke beleidsmaatregelen geïnventariseerd en geanalyseerd op effectiviteit, uitvoerbaarheid en juridische legitimiteit. Het rapport is een analyse van beleidsopties voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 vanuit verschillende perspectieven. Uiteindelijk zijn 27 beleidsmaatregelen beschouwd in de kernthema’s: gezond en duurzaam voedsel, het sluiten van kringlopen, de balans tussen landbouw en natuur en het duurzaam verdienvermogen in de landbouw.
Uit het rapport blijkt dat er geen laaghangend fruit is, dat wil zeggen dat geen van de maatregelen positief werkt voor alle beschouwde opgaven op het gebied van de leefomgeving, de economie en sociale aspecten, en tegelijkertijd gemakkelijk te nemen is. Welke maatregelen met welke effecten het meest relevant zijn om problemen binnen het landbouw- en voedselsysteem op te lossen is volgens het Planbureau dan ook een politieke keuze.
Kansrijk landbouw- en voedselbeleid, PBL, 26 mei 2020.
(Noord) Nederland proeftuin voor onszelf, voor Europa, voor de wereld?
‘Geen laaghangend fruit’ is wellicht een wat eufemistische duiding, bezien vanuit de huidige sterk gepolariseerde blik op de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem van de ‘uitvoerenden’: politiek, overheid, ngo’s, boeren, burgers en buitenlui. Wij allemaal dus!
Ik denk dat dáárin de grootste uitdaging besloten ligt voor het multimediale platform Kunst en Landschap: het ‘in beeld’ brengen en (hopelijk ook daardoor) het enthousiasmeren van de totstandkoming van een ‘reële’ dialoog over het proces van aftasten, de mogelijke wegen die (met vallen en opstaan) ingeslagen (kunnen) worden, en de (missiegedreven) innovaties die kunnen leiden tot een voor alle belanghebbenden ‘aanvaardbaar’ land(bouw)- en voedselsysteem op weg naar – in eerste instantie – 2030. Landschapsinclusief, ‘aan de hand’ van regiodeals en met een doordacht verdienmodel waarmee (Noord) Nederland een voorbeeld – een proeftuin – kan zijn – voor onszelf, voor Europa, voor de wereld!
Hoe de boerenwereld zich splitst
Compilatie (K&L). Met dank aan Melk van het Noorden, Houssam Diab en Ellen Meinen
Dat ook in de boerenwereld zelf de meningen verdeeld zijn zal niemand zijn ontgaan. Sjoerd Hofstee, journalist Melk van het Noorden, sprak met Henk Schoonvelde, melkveehouder in Koekange en voorzitter van de Nederlandse afdeling van de European Dairy Farmers (EDF), en Alex Datema, voorzitter van BoerenNatuur, over de huidige tegenstelling in opvattingen hoe de landbouw- en voedseltransitie (al of niet) in te gaan. Hij ‘signaleert’ een splitsing onder boeren en neemt de laatste (ook Europese) ontwikkelingen aan de hand van een aantal prominenten uit de agri- en foodwereld onder de loep in: ‘Hoe de boerenwereld zich splitst‘.
Re-Rooting the Dutch Food System; From More to Better
Voor wat betreft visieontwikkeling op de inrichting van ons landbouw- en voedselsysteem heeft de naoorlogse politiek zijn oor veelal te luisteren gelegd bij onderzoek verricht aan de Wageningse universiteit, die – mede vanwege een voortreffelijke internationale reputatie – heden ten dage onder de naam Wageningen University & Research opereert. Ook daar vindt momenteel een omslag in het denken plaats – meer gericht op regeneratie, her- of terugwinnen.
Regeneratieve landbouw is een systeem van landbouwprincipes dat de bodem verrijkt, biodiversiteit verhoogt, waterhuishouding verbetert, koolstof vastlegt en de ecosysteemdiensten verbetert. Daarmee heeft het de belofte in zich dat het weerbaarheid tegen klimaatuitdagingen vergroot, landschappen verrijkt en de verdiencapaciteit van het boerenbedrijf vergroot.
Wat is regeneratieve landbouw?, coolbox13, 4 oktober 2021.
Hoogleraar Dierlijke Productiesystemen en hoofdaanvrager van het onderzoeksteam ‘Re-Rooting the Dutch Food System – From More to Better‘, Imke de Boer, neemt je mee op een reis langs zes unieke regio’s in Nederland, die sterk verschillen in agro-ecologische en sociaal-economische omstandigheden, en beschrijft hoe hun ideale voedselsysteem er in 2050 in die regio’s uit kan zien.
Imke FoodVision, Wageningen University & Research, 30 januari 2020.
“A transition to a healthy and regenerative food system requires collective knowledge and action. I am honoured to be surrounded by so many inspiring thinkers with whom we have built this food future.”
Imke de Boer
‘Je kunt heel erg dromen, maar ik vind het ook realistisch; het zou zo maar waarheid kunnen worden’
Om een en ander wat meer concreet te maken bezoekt De Boer een tweetal prachtige (en ook prijswinnende, ik kom daar op terug) Nederlandse ‘voorbeeldbedrijven’: Kipster en Herenboeren (Boxtel). Ze spreekt met respectievelijk oprichters Ruud Zanders en Geert van der Veer.
Re-rooting the Dutch food system – from more to better, WUR, 4 juni 2020.
‘Terug naar de roots van het Nederlandse voedselsysteem: van meer naar beter’
Om te zien hoe zo’n regeneratief en gezond voedselsysteem er in 2050 uit kan zien, kun je op de kipjes hieronder klikken – je komt dan op de website van de WUR, waar het onderzoeks-team van boeren, vertegenwoordigers van milieu- en landbouworganisaties en weten-schappers van de WUR, geleid door hoogleraar Imke de Boer en onderzoeker Evelien de Olde hun voedselvisie voor Nederland in 2050, evenals de veranderingen die nodig zijn om daar te komen, (in een longread) presenteren.
Een radicaal andere landbouw zou de boeren kunnen redden
,,Het is mogelijk: een duurzaam voedselsysteem. Twee Wageningse wetenschappers laten het zien”, schrijven Marcel aan de Brugh en Martine Kamsma in NRC op 24 juli 2020. Zij spraken met Imke De Boer en onderzoeker Evelien de Olde overhet Nederlandse voedselsysteem van de toekomst, zoals zij dat met een groep boeren, burgers, weten-schappers en landbouwvertegenwoordigers voor ogen hebben. Ik raad je aan, voordat je aan het ‘interactieve’ ‘Re-Rooting the Dutch Food System‘ (hieronder) begint, eerst zijn prachtige artikel te lezen. Datzelfde geldt overigens voor de longread van Tim Luimes, die hij schreef voor Vrij Nederland:
,,Proud and excited to share that we are one of 10 Finalist Visionaries in the #FoodVision2050 Prize! Next step: a virtual 3-month Accelerator starting in September. Check out our submission and the rest of the amazing Visions from around the world!”
‘Re-Rooting The Dutch Food System’ – ,,De impact van deze prijs is enorm.”
10 finalisten dingen mee naar de ‘Food System Vision Prize’
De Rockefeller Foundation, een vooraanstaande filantropische instelling, organiseert sinds oktober 2019 in samenwerking met SecondMuse en OpenIDEO de ‘Food System Vision Prize‘, en nodigde organisaties over de hele wereld uit om een visie te ontwikkelen op een regeneratief en voedend voedselsysteem dat de deelnemers tegen het jaar 2050 willen creëren. Team Imke de Boer dingt mee naar de hoofdprijs – het behoort tot een groep van 10 finalisten die na een uitgebreide selectieprocedure uitgenodigd is om deel te nemen aan een drie maanden durende virtuele Accelerator waarin ze doorgaat met het bouwen en verfijnen van haar Vision. Een korte samenvatting van de visie vind je hier.
Dit heugelijke feit werd bekend gemaakt in de eerste week van augustus 2020. Over het verdere verloop van deze competitie houd ik je vanzelfsprekend op de hoogte. De winnaars worden – als de bestrijding van het Coronavirus dat toestaat – op 14 december bekendgemaakt.
‘Re-rooting the Dutch Food System; van meer naar beter’ ontvangt titel ‘Top Visionary’
Volgens de Wageningse wetenschappers Imke de Boer en Evelien de Olde van de Groep Dierlijke Productiesystemen is het voedselsysteem aan een grondige herziening toe, lees ik in het Jaarverslag Universiteitsfonds Wageningen 2020. ,,Samen met hun team kwamen ze tot een holistische visie op een gezond en circulair voedselsysteem in Nederland in 2050, getiteld ‘Re-rooting the Dutch Food System; van meer naar beter‘. De visie leverde hen een plaats op als een van de tien finalisten van de prestigieuze Food System Vision Prize, waar ze de titel ‘Top Visionary’ ontvingen en 200.000 dollar ontvingen. Rerooting the Dutch Food Systems schetst een getransformeerd, circulair Nederlands voedselsysteem dat natuurlijke hulpbronnen beschermt, gezondere en duurzamere plantaardige voeding bevordert en onvermijdelijke verliezen en verspilling recyclet.” Klik op de illustratie hieronder om daar kennis van te nemen.
,,We zitten nu op een spannend moment, want terwijl de Food System Vision Prize formeel is afgelopen, begint het werk nog maar net en ondersteunen we het team en het belangrijke werk dat voor ons ligt.”
Sara Farley, Managing Director, Food Initiative, The Rockefeller Foundation
Imke de Boer: ‘Noord-Nederland als demonstratieregio van kringlooplandbouw: dat zou een geweldig eindresultaat zijn’
Op 3 september 2020 kreeg ik een persbericht van Wageningen University & Research onder ogen: ,,Wetenschappers van Wageningen University & Research (WUR), de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) en belanghebbenden in Noord-Nederland gaan de komende vier jaar samen aan het werk om de principes van kringlooplandbouw te vertalen naar uitdagende toekomstbeelden en concrete handelingsperspectieven voor de regio.
,,Noord-Nederland als demonstratieregio van kringloop-landbouw: dat zou een geweldig eindresultaat zijn.”
Imke de Boer
Kringlooplandbouw als duurzame toekomst voor het voedselsysteem in (Noord) Nederland
,,Veel partijen in Nederland omarmen het principe van de kringlooplandbouw. Maar wat betekent dit in de praktijk, bijvoorbeeld voor een regio als Noord-Nederland? Kunnen we een gedeelde kringlooplandbouwvisie ontwikkelen die voortbouwt op de vele bestaande initiatieven en deze vertalen naar concrete handelingsperspectieven voor iedereen in het voedselsysteem? Dat zijn de centrale vragen in het ‘CAN-DO-IT’-project (Circular Agriculture in North-Netherlands: Daring scenarios and Interlinked Transformation).” Het volledige perbericht lees je hier:
In het kader van de eerste uitvoeringslijn lichtte Imke de Boer toe wat het project CAN-DO-IT (Circular Agriculture in North-Netherlands: Daring scenarios and Interlinked Transformation) van WUR en RUG inhoudt en hoe dit project initiatieven in Noord-Nederland kan ondersteunen bij de zoektocht naar kringlooplandbouw. Het hele webinar kun je hier terugkijken, De Boer’s toelichting op het CAN-DO-IT-project start op 1 uur en 4:52 minuten. Niet te missen!
Screenshot tweet AgroAgenda Noord Nederland, 22 oktober 2020.
Fryslân DOK ‘Beklimmers van het vlakke land’ (deel 3): over de toekomst van de landbouw
In het weekend voor de geplande bekendmaking van de Food System Vision Prize (14 december 2020, ik heb vernomen dat dat nu voor januari 2021 op de rol staat, red.) waren Imke de Boer en Evelien de Olde te zien in een Fryslân DOK-documentaire van Omrop Fryslân. In de derde aflevering van ‘Beklimmers van het vlakke land‘, een prachtige serie gemaakt door Albert Jensma, Bart Kingma en cameraman Jan Bensliman, staat de ’toekomst van de landbouw’ centraal en gingen De Boer en De Olde uitgebreid in op hun ‘voedselvisie’, hun inzending voor de Rockefeller Food System Vision Prize. Het idee achter hun visie: de boer is naast efficiënte producent ‘steward’ van het landschap en wordt daarvoor ook betaald.
De programmamakers brachten daarnaast een bezoek aan foeragehandelaar Theo Mulder uit Kollumerzwaag en ze gingen langs bij zelfoogsttuin ‘Us Hôf‘ in het dorpje Sibrandabuorren. De eigenaren daarvan, Bregje Hamelynck en Michel Paulius, werken er op basis van permacultuur. Klik hieronder voor een hoopvolle blik op een toekomstig landbouw- en voedselsysteem, met – hopelijk – Noord Nederland als voorbeeld.
FRYSLÂN DOK: Beklimmers fan it flakke lân diel 3: Lânbou, Omrop Fryslân, 13 december 2020.
‘Wageningen team awarded Top Visionary title for their vision for the Dutch Food System 2050’
‘Zo zou ons voedelsysteem eruit kunnen zien in 2050’
‘We lopen tegen die grenzen van onze planeet aan,’ zegt Evelien de Olde tegen Ineke van der Hurk, die haar en Imke de Boer voor VPROTegenlicht interviewde. ‘Daarom hebben we gekeken wat de ruimte nog is binnen die grenzen. Maar we hebben ook gekeken hoe de boer kan opereren binnen het sociaal fundament. Met oog voor werkgelegenheid, recht op goed voedsel, maar ook dierenwelzijn.’ Op deze zes gebieden zijn volgens hen grootschalige systeemveranderingen mogelijk:
1. Milieu: voer alleen restproducten aan dieren
2. Economie: voer een maatschappelijk binnenlands product in
3. Technologie: gebruik het niet voor schaalvergroting, maar voor ecologische doelen
4. Dieet en gezondheid: we zullen nieuwe planten moeten leren eten
5. Cultuur: van consument naar prosument
6. Beleid: geef de boer de ruimte
Van der Hurk bespreekt ze alle zes in een uitgebreide redactionele VPROTegenlicht-reportage, waarbij De Boer en De Olde via een korte (drie minuten durende) video toelichting geven op hun gelauwerde visie.
Zo zou ons voedelsysteem eruit kunnen zien in 2050, Ineke Van der Hurk, VPRO Tegenlicht, 27 januari 2021.
De Maaltijd van Morgen; over een gezond en duurzaam voedselsysteem
Hoe creëren we een gezond en duurzaam voedselsysteem? Wie hebben we daarvoor nodig? Wat is nu al mogelijk en welke innovaties zijn nodig? Welke voorbeelden bestaan er op nationale en internationale schaal? Belangrijkste vraag: wat eten we morgen? Met die vragen lanceert Pakhuis de Zwijger op 9 februari 2021 een nieuwe serie: ‘De Maaltijd van Morgen; over een gezond en duurzaam voedselsysteem‘. Een serie die gemaakt wordt in samenwerking met het team–Re-Rooting The Dutch Food System en Food Hub. Die gaat Kunst en Landschap natuurlijk volgen.
Bekijk hieronder de eerste aflevering, gepresenteerd en gemodereerd door – voor Noorderlingen geen onbekende – Wilbert van de Kamp. Voor de volgende afleveringen kun je terecht op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap – er is een aparte playlist voor je aangemaakt. Handig? Veel plezier bij deze prachtige uitzending!
De Maaltijd van Morgen #1: Voedselvisie: terug naar de roots, Pakhuis de Zwijger, 10 februari 2021.
Principes, drijfveren en kansen van een circulaire bio-economie
Het is een wrede zomer geweest. De pandemie woedt voort, terwijl grote delen van de wereld in brand staan, schrijft David Vetter, senior onderzoeker klimaat, hernieuwbare energie en circulariteit in het toonaangevende tijdschrift Forbes op 18 augustus 2021. Vetter refereert – een maand na de heftige overstromingen in Limburg, België en Duitsland – aan het zesde IPCC-rapport, dat waarschuwt voor het feit dat de tijd dringt om de opwarming van de aarde binnen beheersbare (hoewel nog steeds crisisveroorzakende) grenzen te houden.
Het IPCC-rapport verscheen op dezelfde dag als het onderzoekspaper, gepubliceerd in Nature Food, waaraan Imke de Boer en Evelien de Olde bijdroegen, evenals mede-auteur Abigail Muscat. Het is die laatste die David Vetter voor Forbes interviewt en de vraag voorlegt of dit paper, waarin een circulaire, biogebaseerde economie beschreven wordt, de weg zou kunnen zijn naar een duurzame toekomst.
Ik zie mezelf als een redelijk verantwoordelijke consument als het om eten gaat, zegt fotograaf Saskia Wesseling op haar website. Toch heeft ze dagelijks het gevoel dat ze faalt. Ze maakte een prachtige artistieke verbeelding van de Re-Root Our Food-voedselvisie. Sterk staaltje Kunst én Landschap!
,,Hoe kan ik mijn koop- en eetgewoonten verbeteren om een gezondere consument te worden? Hoe kan ik mijn voedsel opnieuw wortelen in een samenleving die overladen is met verpakkingen en gemak?Welke stappen zijn nodig om mijn ecologische voetafdruk te verkleinen en de toekomst van onze kinderen te ondersteunen?”
Er zijn nogal wat visies, nota’s, plannen en ver-gezichten op, voor en over (natuur- en landschaps-inclusieve) kringlooplandbouw over ons uitgestort na het verschijnen van Carola Schouten’s Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’ sinds de herfst van 2018. De beweging naar kringlooplandbouw was vanaf dat moment met dit plan in gang gezet en ‘onomkeerbaar’, aldus ministerie LNV. In de zomer van 2020 – vele discussies, publicaties, bijeenkomsten en (door corona online) seminars later – kwamen Jan Willem Erisman, voormalig lid van de commissie-Hordijk en met ingang van1 september 2020 benoemd als hoogleraar Milieu en Duurzaamheid aan de Universiteit Leiden, en Frank Verhoeven, consultant bij Boerenverstand, met een rapport dat verscheen in opdracht van ministerie LNV:
,,De landbouw presteert weliswaar zeer goed als het gaat om de export, de efficiëntie in de keten en de milieudruk per kilogram product, maar is wel buiten haar grenzen getreden als het gaat om de leefomgevingkwaliteit, biodiversiteit en klimaat”, zo meldt de samenvatting van het rapport. Erisman en Verhoeven pleiten voor een kringlooplandbouw die (nieuw) perspectief biedt om tot een volhoudbare landbouw in Nederland te komen.
Zij bieden met het rapport handvatten om de prestaties van de kringlooplandbouw te toetsen aan een meetlat met negen criteria, zogeheten KPI’s – Kritische Prestatie Indicatoren – zoals het sluiten van de kringloop, beperken verliezen, bijdrage aan klimaat- en andere leefomgevingopgave, vitaliteit platteland, het leveren van een bijdrage aan de waarde van voedsel, het versterken van de relatie tussen boer en burger en van de Nederlandse positie als ontwikkelaar en exporteur van integrale oplossingen voor klimaatslimme en ecologisch duurzame voedselsystemen.
Verkennend onderzoek vanuit een integrale gebiedsgebonden benadering dus, waarbij de set van KPI’s (m.i.v. 2023, red.) kan dienen binnen het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) als optie voor een nog te ontwikkelen beloningsmodel richting de boer voor prestaties op klimaat, bodem, water en biodiversiteit.
Zowaar geen gemakkelijke opgave; na veel politiek gekrakeel en jarenlang traineren (of ‘pleisterplakken’) plus een hoop ingewikkelde termen die over en weer ge- en misbruikt werden om de aandacht af te leiden van het daadwerkelijke probleem, terugdringing van stikstofdepositie, probeert Jan Willem Erisman opheldering te verschaffen. Op 8 september 2020 werd hij geïnterviewd door de kennisbank Omgevingsweb over het ogenschijnlijk ‘ingewikkelde’ AERIUS, een rekeninstrument voor de leefomgeving: ‘AERIUS een nuttig instrument voor het stikstofbeleid?’.
Pilots KPI’s in experimenteergebieden kringlooplandbouw
Met ingang van januari 2020 ging het project ‘Kritische prestatie-indicatoren voor kringlooplandbouw‘ van start. Daarin werken Wageningen University en Research (WUR), het Louis Bolk Instituut en adviesbureau Boerenverstand samen met de praktijk aan een KPI-kringlooplandbouw-systeem om de voortgang in kringlooplandbouw op het boerenbedrijf te kunnen monitoren. Dit project ontwikkelt en test een basisset van indicatoren die inzetbaar is voor meerdere duurzaamheidsdoelen en sectoren in meerdere regio’s.
Er zijn al kritische prestatie-indicatoren in de zuivel en in de akkerbouw. Dit project bouwt voort op ervaringen in die sectoren en ontwikkelt en testen de indicatoren met de praktijk in de experimenteer-gebieden voor kringlooplandbouw. Deze gebieden – Drenthe is er een van – zijn aangewezen door de minister en bieden boeren de ruimte om tijdelijk af te wijken van regelgeving om te kunnen experimenteren met kringlooplandbouw. De pilots binnen het project lopen tot en met december 2022 en sluiten daarmee mooi aan bij de start van het nieuwe GLB, waarover ik je een eindje verderop in dit blogboek uit de doeken doe.
Eerst legt secretaris-generaal Jan-Kees Goet van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit je uit waarom het ministerie van LNV de ontwikkeling van kritische prestatie-indicatoren voor kringlooplandbouw steunt.
Waarom LNV de ontwikkeling van kritische prestatie-indicatoren voor kringlooplandbouw steunt, Wageningen Economic Research, 23 maart 2021.
Integraal sturen op doelen voor duurzame landbouw via KPI’s
Een gezamenlijke taal en kader is belangrijk om met gebieds- en keten partijen samen te werken. De samenwerkende instellingen publiceerden een white paper waarin deze gemeenschappelijke taal en kader worden gepresenteerd. Het biedt een overzicht van doelen, definities, randvoorwaarden en vervolgstappen voor de ontwikkeling van een landelijk kpi-systeem.
Een gezamenlijk kader is belangrijk doordat aan de vergader- en keukentafels verschillende beelden en verwachtingen ontstaan over de ontwikkeling van een KPI-systematiek voor kringlooplandbouw, wat de samenwerking in de weg kan staan. Deze notitie geeft daarom richting aan de verdere ontwikkeling en toepassing van een KPI-systematiek voor kringlooplandbouw.
Boer kan straks progressie naar kringlooplandbouw meten
Het ministerie van LNV gaat vanaf 1 juni 2021 samen met ketenpartijen, kennisinstellingen en verschillende experimenteergebieden een set van zogenoemde ‘kritische prestatie-indicatoren‘ (KPI’s) (verder) ontwikkelen waarmee agrarisch ondernemers aan de slag kunnen om hun bedrijf in te richten naar de principes van kringlooplandbouw. Dit staat in het tweede resultatenoverzicht van de Visie ‘Waardevol en verbonden’, dat minister Schouten (LNV) op die dag naar de Tweede Kamer stuurde. In het overzicht staat het verdienvermogen bij duurzaam ondernemen centraal, aldus de minister.
,,Voor ondernemers die de omslag willen maken naar een vorm van landbouw die meerdere generaties houdbaar is, telt uiteindelijk de vraag of en hoe zij dit in bedrijfseconomisch opzicht voor elkaar krijgen.”
Minister Carola Schouten
Ook geeft de minister aan dat er al grote stappen gezet zijn in de omslag naar kringlooplandbouw.
,,Het is echter een proces van jaren en daarom is het van belang om de lange termijn in het oog te houden en samen met de sector, overige partijen uit de voedselketen en de overheid vast te houden aan de ingezette koers.”
Minister Carola Schouten
De KPI’s kunnen aan een ondernemer laten zien in hoeverre zij op koers liggen voor bepaalde doelstellingen op het gebied van klimaat, stikstof, bodemkwaliteit, biodiversiteit en dierenwelzijn. Ondernemers kunnen op deze manier zelf bepalen op welke gebieden zij nog betere resultaten moeten realiseren. Bovendien is het voor de overheid dan ook makkelijker om bedrijven te belonen voor de prestaties die zij leveren. Eind 2021 moet er een eerste ‘basisset’ van KPI’s beschikbaar zijn.
Naast financiële ondersteuning via onder meer het eerder genoemde Omschakelfonds is er ook ruimte nodig om (verder) te experimenteren met kringlooplandbouw. Op het moment van het tweede resultatenoverzicht zijn 14 experimentovereenkomsten afgesloten. De komende 2 jaar kunnen daar nog 26 bij komen.
Drenthe zet als experimenteel gebied in op KPI’s ‘biodiversiteit’ en ‘landschap‘ voor verdere verduurzaming landbouw
Drenthe is een van die experimenteergebieden. Er is voor de provincie gekozen omdat ondernemers in de melkveesector, samenwerkend in het project ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘ (DMD), al beloond zijn voor verbeteringen in de bedrijfsvoering op het gebied van klimaat, stikstof, bodemkwaliteit, biodiversiteit en dierenwelzijn. Die ervaring kan bijdragen aan de nieuwe experimenten, die onder auspiciën van de Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw (Noord Nederland) en de Agenda Boer, Burger en Biodiversiteit plaats (zullen) vinden.
,,Dat Drenthe is aangewezen als experimenteergebied zie ik als blijk van waardering voor onze aanpak. Deze aanpak werkt voor Drenthe en kan een voorbeeld zijn voor de rest van Nederland.”
Henk Jumelet, gedeputeerde provincie Drenthe
Wat de provincie Drenthe doet op het gebied van KPI’s en belonen van bewezen prestaties, Wageningen Economic Research, 19 april 2021.
FarmHack organiseert ‘Online Café’ en ‘gebiedsgesprekken’ via een soort ‘langzame chat’
FarmHack verzorgt cursussen en begeleidt gebiedsprocessen in landbouw. Het platform faciliteert (online) gebiedsgesprekken om met boeren, agrobedrijfsleven en betrokkenen uit diverse (vak)gebieden na te denken over een basisset van indicatoren en kennis uit te wisselen.
Eind mei 2021 is het platform (ook in Drenthe) gestart met een online café en een plek waar deelnemers en geïnteresseerden ‘gebiedsgesprekken‘ met elkaar kunnen voeren. Farmhack biedt een soort ‘langzame chat’, bedoeld om op momenten dat het deelnemers uitkomt even te (kunnen) kijken naar informatie, discussies te volgen en om (eigen) ideeën te delen.
In onderstaande video spreekt kennismobilisator bij FarmHackJosien Kapma met projectleider en coördinator natuurinclusieve landbouw aan Wageningen University & ResearchAnne van Doorn over het belang van deze gebiedsgesprekken. Hoe passen deze gesprekken in het KPI-onderzoek en waar gaat dit onderzoek heen? Wordt de invoering van de KPI-systematiek straks algemeen (nieuw) beleid?
Interview met Anne van Doorn (WUR), FarmHack.NL, 10 juni 2021.
Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen
Het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid wordt vernieuwd per 2021. Het ministerie van LNV gaat er echter (om verschillende redenen) van uit dat het (‘volgroeide’) nieuwe GLB pas op 1 januari 2023 (‘officieel’) van start gaat. Er is daarom ruimte om meer pilots op te zetten in de aanloop daar naartoe.
Met de besluiten zoals die in oktober 2020 zijn genomen door de Raad van Landbouw-ministers en het Europees Parlement over het GLB 2023 – 2027 kan Nederland goed leven, zegt Ad Tabak in een bericht van GLB-Toekomst op 30 oktober: ‘GLB-NSP eind 2021 naar Brussel‘.
,,Er is weliswaar nog geen definitief akkoord, maar de contouren zijn nu wel zichtbaar. En die contouren bieden ruimte om in Nederland door te gaan op de ingeslagen weg. Daar ben ik blij mee.”
In de video hieronder leggen Tabak en melkveehouder Alex Datema, voorzitter bij BoerenNatuur, de koepel van agrarische collectieven in Nederland, uit, dat het nieuwe GLB moet bijdragen aan een verduurzaming van de landbouw. In verschillende pilots wordt daarbij getest met mogelijke nieuwe stimuleringsmaatregelen. Datema hoopt dat het nieuwe GLB inzet op een nieuwe landbouwontwikkeling ‘waar balans is tussen voedselproductie en de omgeving’.
Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen, RVO, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 22 juli 2020.
Webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘: 22 september 2020
We hebben in Nederland grote uitdagingen op het gebied van klimaat, biodiversiteit, landschap en water. Doelstelling van het nieuwe GLB is dat het toekomstbestendige landbouw stimuleert, waarbij steeds meer wordt ingezet op een beloning voor maatschappelijke diensten. Hoe dat in zijn werk gaat – kan gaan – wordt helder uitgelegd in het webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘, waarbij deelnemers (ook per telefoon) vragen konden stellen aan Aard Mulders, senior adviseur bij het ministerie van LNV, bovengenoemde melkveehouder Alex Datema en Ben Haarman, agrarisch ondernemer en bestuurder-LTO (Natuur- en Landschapsontwikkeling). Het webinar vond plaats op 22 september 2020.
Het nieuwe GLB: ecoregelingen en het puntensysteem, Toekomst GLB, 12 oktober 2020.
De landbouw kan groener!
Het programmateam van Ad Tabak zag kans twee dagen voor de te houden online conferentie (op 3 december 2020) een en ander over de plannen voor na 2022 in beeld te brengen. In samenwerking met twintig Agrarische Collectieven en LTO Nederland heeft het in zeven pilots uitgezocht hoe het nieuwe GLB-beleid er in de praktijk uit zou kunnen komen te zien.
De landbouw kan groener!, BoerenNatuur Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer, 1 december 2020.
Crossmediale GLB- campagne over duurzaamheid in de praktijk
Onderstaande video maakt onderdeel uit van een crossmediale GLB-campagne voor een aantal pilots gemaakt door het community marketingbedrijf Communiteers uit Helmond. Om bewustzijn te creëren onder de doelgroep heeft het bureau (onder andere) een drietal video’s gecreëerd waarin boeren en tuinders uitleggen wat zij doen op het gebied van duurzaamheid.
In onderstaande video zie je Leendert Jan Onnes die een akkerbouwbedrijf heeft in het Groningse Finsterwolde. De dronebeelden zijn van Blik van Boven.
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid – campagne Pilot, Communiteers, 2 juni 2020.
GLB-pilot Hoe? Zo!, vereniging Noardlike Fryske Wâlden, 31 maart 2020.
Drie Friese en Groninger boeren testen maatregelen voor meer natuurwaarde in kader van ‘Hoe? Zo!’
Drie boeren uit Noord Nederland, akkerbouwer Jan Wolthuis uit Den Andel, melkveehouder Ron Iwema uit Rasquert en – eveneens melkveehouder – Jappie Hooisma uit Kootstertille, voeren ‘de maatregel’ uit als onderdeel van de GLB–praktijkpilot ‘Hoe? Zo!‘. Hierin kijken ze naar welke maatregelen ze op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit kunnen uitvoeren zodat die passen binnen hun bedrijfsvoering en tegelijk een bijdrage leveren aan vergroening van het landschap.
Lees hieronder wat zij nu al doen op de website van het Toekomstig Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB). De foto’s van deze experimenterende boeren zijn gemaakt door Mark Schuurman van ‘Anderbeeld‘ uit Sauwerd, Groningen.
,,We moeten op een iets andere wijze gaan boeren. De laatste tientallen jaren is er een te grote aanslag geweest op onze gronden. Dat past niet bij goed rentmeesterschap. Onze GLB-pilot-maatregel ‘sabbatical year’ of ‘rustgewas’ sluit hier naadloos op aan.”
‘Deelnemers GLB-pilot Hoe? Zo!: Duurzame maatregelen goed inpasbaar in bedrijfsvoering’
De maatregelen die deze ‘Hoe? Zo!-boeren‘ op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit treffen, zijn goed inpasbaar in de bedrijfsvoering van de agrariërs, zo blijkt uit een enquête onder de deelnemers van de gezamenlijke praktijkpilot.
,,96 procent van de 71 uitvoerende deelnemers heeft het evaluatieformulier ingevuld. Dat levert waardevolle feedback op.”
Janneke van der Velde, projectleider bij Collectief Groningen West
De experimenterende boeren kunnen goed uit de voeten met het ‘veranderende Europese landbouwbeleid’. Dat blijkt uit het persbericht van 25 maart 2021 over de dan net afgeronde pilot van de gezamenlijke agrarische collectieven Noardlike Fryske Wâlden, Groningen West en Midden Groningen. Uit de GLB-praktijkproef komt naar voren dat agrariërs de gevraagde extra inspanningen die de natuur ten goede komen, kunnen leveren. Ook de begeleidende rol van de collectieven wordt gewaardeerd.
Binnen de pilot lag de focus op het ontwikkelen en testen van een zelfsturend puntensysteem. Boeren kunnen voor maatregelen uit de zogenoemde ecoregelingen punten verdienen met een bijbehorende vergoeding. Het puntensysteem werkt op basis van naburigheid. Maatregelen krijgen extra punten als ze ‘naast elkaar liggen’ en ook daadwerkelijk in de nabijheid van elkaar worden uitgevoerd.
In een aantal andere gebieden in Nederland zijn ook pilots uitgevoerd voor het ontwikkelen en testen van een praktisch en uitvoerbaar puntensysteem voor de ‘vergroening-GLB’. Vanuit de pilot Hoe? Zo! gaat Collectief Groningen West samen met Water Land & Dijken en Flevolands Agrarisch Collectief in 2021 en 2022 meedraaien in een vervolgpilot. Dit doen zij onder auspiciën van en samen met BoerenNatuur en LTO Nederland. Zo werkt men gezamenlijk aan één puntensysteem dat door elke boer in Nederland in 2023 – het jaar dat het Nieuwe GLB van start gaat – kan worden toegepast.
Een dag voor publieke bekendmaking werden de ‘aansprekende resultaten’ van de pilot online met alle gebiedspartners gedeeld. Het programma vind je hier, de videoregistratie van deze bijeenkomst kan ik om technische redenen helaas niet tonen. Wil je hem toch graag terugkijken? Stuur dan een mail naar info@noardlikefryskewalden.nl, je ontvangt dan een link om het bestand te downloaden. De samenvatting van het Eindrapport van de GLB-pilot-Hoe? Zo! heb ik hieronder wel alvast voor je opgenomen.
Toekomstbestendig boeren sterker belonen, dat is de focus van het nieuwe GLB. Grote maatschappelijke onderwerpen als klimaat, milieu en biodiversiteit krijgen daarin meer aandacht. Maar het GLB alleen is niet genoeg om de transitie in de landbouw voor elkaar te krijgen. Dat is de belangrijkste boodschap die Ad Tabak wil meegeven. Hij wordt per 1 maart opgevolgd door Annemiek Hautvast als programmadirecteur voor het opstellen van het Nationaal Strategisch Plan.
Ad Tabak: ,,GLB kan het niet alleen” Toekomst GLB (Interview met scheidend programmadirecteur-Nationaal Strategisch Plan, Ad Tabak), 1 maart 2021
25 WUR-adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid
Ook in Wageningen hebben ze niet stilgezeten. Op 5 januari 2021 werd door projectleider en coördinator Natuurinclusieve Landbouw aan de WUR, Anne van Doorn, ‘25 adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid‘ gepresenteerd. Het onderzoeksrapport is door Minister Schouten aangeboden aan de Tweede Kamer. Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft Wageningen Environmental Research gevraagd om te analyseren hoe en op welke wijze het NSP (Nationaal Strategisch Plan GLB 2021-2027) voor de groene doelen het beste ingevuld kan worden. Hieronder het WUR-bericht en onderzoeksrapport: ‘Interventielogica voor de groenblauwe architectuur van het GLB‘.
‘Strijd om Brusselse miljarden: gaat de Europese landbouw nu wél vergroenen?’
In mei 2021 wordt in Brussel opnieuw gestreden om de Europese landbouwsubsidies tot 2027, met ruim 400 miljard de op één na grootste hap uit de Europese begroting, schrijft Mac van Dinther in de Volkskrant. ‘Net als in de afgelopen periode is vergroening van de landbouw een speerpunt. Tot nu toe kwam daar niets van terecht. Waarvan hangt het af of het dit keer wel gaat lukken?’
Minister lanceert concept Nationaal Strategisch Plan: ‘Het nieuwe GLB: toekomstbestendig boeren’
Bijna 40 procent van de begroting van de Europese Unie wordt aan landbouw besteed. Dit geld gaat vooral naar subsidies. Het huidige GLB bestaat uit twee onderdelen: landbouwsubsidies en subsidies gericht op plattelandsontwikkeling. Deze onderdelen zijn voornamelijk gericht op drie zaken; inkomenssteun voor de boeren, marktregulering en plattelandsontwikkeling. Met dit landbouwbeleid wil de Commissie het beleid groener, eerlijker, efficiënter, en effectiever maken.
Nieuwe hervormingen van het GLB zullen naar verwachting pas vanaf januari 2023 worden doorgevoerd, afhankelijk van het definitieve akkoord tussen het Europees Parlement en de Raad. De voorgestelde plannen van de Commissie zijn gericht op het stimuleren van de ontwikkeling van een duurzame en competitieve landbouwsector die een aanzienlijke bijdrage kan leveren aan de Europese Green Deal.
Nadat op 28 mei 2021 bekend werd dat de onderhandelingen over de vergroening van het GLB waren mislukt, werd er in de week van 21 juni opnieuw onderhandeld. Op 25 juni 2021 werd bekend dat er een voorlopig informeel akkoord is bereikt over het GLB vanaf 2023. Daar is onder meer besloten dat de inkomenssteun voor boeren voor een deel afhankelijk wordt van de vergroening die zij in hun bedrijf doorvoeren. Op 28 juni 2021 gaven de Europese Ministers van Landbouw akkoord aan de informele overeenkomst. Alleen het Europees Parlement moet deze nu nog goedkeuren.
Nederlandse invulling van het nieuwe GLB: zes leidende principes
In de plannen die nu op tafel liggen, krijgen Europese lidstaten de opdracht zelf ‘strategische plannen’ op te stellen, waarin ze aangeven hoe ze de landbouw in hun land groener willen maken, dat wil zeggen natuur- en klimaatvriendelijker. Die plannen moeten worden ingediend bij de Commissie, die ze toetst aan de vergroeningsdoelstellingen.
Het (concept) Nationaal Strategisch Plan (NSP) is dus de Nederlandse invulling van het nieuwe GLB. De in maart 2021 begonnen programmadirecteur GLB-NSP Annemiek Hautvast laat aan de hand van zes leidende principes zien wat Nederland concreet wil gaan doen om te komen tot een duurzame, toekomstbestendige landbouwsector. Daarbij wordt rekening gehouden met het karakter van de landbouwsector in Nederland, maar ook met de uitdagingen waar we in ons land voor staan op het gebied van natuur, klimaat en biodiversiteit.
Webinar LTO Nederland: toekomst GLB in Europese Unie en in Nederland
In aanloop naar de (online) conferentie ‘Het GLB onderweg naar nieuw perspectief‘ (1 juli 2021) over de invulling van het NSP organiseerde LTO Nederland op 11 mei een webinar over de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid in de Europese Unie en in Nederland. Iris Bouwers, Brussels lobbyist bij LTO Nederland, spreekt met Jan Sevenster, manager GLB en woordvoerder in de onderhandelingen in ‘Brussel‘, en Arie van der Greft, NSP-programmamedewerker. Beide heren, werkzaam bij het ministerie van LNV, blikken vooruit.
Kijk terug! Webinar ‘Toekomst GLB in de EU en Nederland’, LTO Nederland, 17 mei 2021.
Concept Nationaal Strategisch Plan: ‘Het nieuwe GLB: toekomstbestendig boeren’
Klimaatverandering, het broeikaseffect, afname van biodiversiteit en een toename van extreem weer. Het is slechts een greep uit de uitdagingen op het gebied van klimaat, natuur en milieu waar Nederland voor staat. Deze vragen om aanpassingen van ons allemaal. Door schonere energie op te wekken, onze huizen anders te verwarmen, maar ook door duurzamer te boeren.
Met het nieuwe GLB wil men zich richten op het ondersteunen van boeren die hier werk van maken. De programmasamenstellers gaan uit van het idee dat agrariërs onderdeel zijn van de oplossing. Een groot deel van ons land is boerenland. Het zijn juist de agrariërs die kunnen helpen doelstellingen te halen. Het nieuwe GLB wil boeren helpen om die rol te gaan spelen, het beoogt ’toekomstbestendig boeren’.
GLB-Pilots publiceren gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen
Vanaf 2019 hebben agrarische ‘Collectieven‘ en LTO in zeven pilots gewerkt aan ideeën voor de invulling van het GLB vanaf 2023 in Nederland. Met grote betrokkenheid van boeren is verspreid over het land verkend hoe het GLB in ons land kan bijdragen aan bodem, water, klimaat, biodiversiteit en landschap op een manier die ‘aansluit bij de werkelijkheid van het agrarisch ondernemen’.
De resultaten van de pilots laten zien dat regionaal maatwerk, kennis, keuzevrijheid voor de boer en beloning naar prestatie het mogelijk maken om de landbouw verder te vergroenen, zo meldt BoerenNatuur op 1 juli 2021, de dag dat de GLB-Pilots hun gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen publiceren.
WUR-onderzoeker Jeroen Candel: ‘Nederlandse invulling GLB veel te vrijblijvend’
Met vrijwillige ecoregelingen alleen halen we wettelijk vastgestelde klimaat-, stikstof- en biodiversiteitsdoelen niet. Het Nationaal Strategisch Plan (NSP) moet voor het nieuwe GLB meer verplichtende maatregelen bevatten, stelt WUR-onderzoeker Jeroen Candel.
,,We komen niet meer verder met het voor ons uitschuiven van duidelijke keuzes over hoe we produceren en consumeren”, schrijven Caspar van den Berg, hoogleraar Global and Local Governance aan de RUG/CampusFryslân. Theunis Piersma, hoogleraar Trekvogelecologie aan de RUG en onderzoeker bij het NIOZ en Klaas Sietse Spoelstra, strategisch veranderaar bij Nij sicht, in een opiniestuk in de Leeuwarder Courant van 24 september 2020.
Hun betoog spitst zich (voornamelijk) toe op verduurzaming van de landbouw en herstel van biodiversiteit (stap 3). Ze stellen dat de landbouwtransitie een verandering vraagt van alle spelers in de keten (overheid, boer, bank, verwerker, retail, toeleveranciers en consumenten), en dat die alleen kan slagen als die verankerd is voor de lange termijn. Ze roepen op tot politiek en maatschappelijk leiderschap, van mensen uit de mainstream van het politieke landschap. En achten de overheid verantwoordelijk voor de regie van dat transformatie-proces. Twee keer klikken voor het beste (leesbare) resultaat.
Stappen naar natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland
Ik ga hieronder een poging doen je – op hoofdlijnen – op de hoogte te houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.
‘Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream’
Om die (over)gang goed te kunnen volgen en begrijpen is een blik op het (prille) verleden niet onbelangrijk. 2020 mag dan gezien worden als (wenselijk) kantelpunt, het is zeker niet zo dat er – met name in Noord Nederland – niet eerder al initiatieven genomen zijn om de weg naar kringlooplandbouw in te (willen) slaan.
Kringlooplandbouw in Noord-Nederland, de gemaakte stappen
Sinds 1990 wordt er in Noord-Nederland, waaronder de Noardlike Fryske Wâlden en de provincie Drenthe, door melkveehouders, wetenschappers en beleidsmakers geëxperimenteerd om de kringloop van mineralen op het boerenbedrijf zo goed mogelijk te sluiten. Steeds meer agrarisch ondernemers werden (en worden) zich bewust van het belang van het sluiten van de kringloop, ingegeven door aanscherping in mestwetgeving, schaarste van grondstoffen, hogere kosten van kunstmest en belasting van de omgeving. Efficiënt gebruik van grond- en hulpstoffen was daarbij de kerngedachte. Anno 2020 kunnen we daar de stikstofproblematiek (die natuurlijk toen ook al speelde) en discussie daarover aan toevoegen. Klik hier of op de foto om ‘Kringlooplandbouw in Noord Nederland, van marge naar mainstream‘ in te kijken of te downloaden.
Film: ‘Winst met kringlooplandbouw’
,,Winst met kringlooplandbouw, zowel economisch als voor de natuurlijke omgeving”, daarmee sluit the voice over van onderstaande film af. In een bijna uurlange reportage van Huib Schoonhoven wordt aan de hand van voormalig (kringloop)onderzoeker aan de WUR – in hart en ziel boer – Jaap van Bruchem, een positief beeld geschetst van het complexe vraagstuk hoe (gangbare) boeren aangezet kunnen worden om over te schakelen op kringlooplandbouw. Friese en Drentse boeren die dat al deden komen daarbij aan het woord. Kijken!
Winst met kringlooplandbouw, Huib Schoonhoven, 26 februari 2020.
‘Grutsk’, zes trotse boeren uit het Noorden over het ‘Nieuwe Boeren’
Nog meer film! Kunst en Landschap houdt van verbeelden. Voordat je je op de actuele artikelen hieronder stort, wijs ik je op een eerdere blogbijdrage over een educatief filmproject: ‘Grutsk‘, over het ‘Nieuwe Boeren‘. Het ging op 7 november 2019 in première op het Noordelijk Filmfestival. Kijk – (gratis) tachtig minuten lang – naar een zestal trotse boeren uit het Noorden.
Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in beeld
Dit blogboek is gestart op 14 januari 2020, de dag dat zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban ‘aandacht’ vroegen voor kringlooplandbouw door, met een tien-stappen-plan onder de arm, de KRING-LOOP van Delfgauw naar Den Haag te lopen, om het bij aankomst aldaar aan minister Schouten aan te bieden. Die dag was voor mij (mede) aanleiding om het ‘stappenproces’ voor Kunst en Landschap te gaan volgen en documenteren. In de zoektocht naar mogelijkheden voor een systemische verandering van ons landbouw- en voedselsysteem is (relevante) informatie en (doelgerichte) communicatie immers onontbeerlijk.
‘Kring-Loop’, Zonder natuur geen voedsel. 14 januari 2020. Beeld: Kening fan ‘e Greide.
Op dinsdag 14 januari 2020 liepen zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban van Delfgauw naar Den Haag om aandacht te vragen voor kringlooplandbouw. Aan het eind van de wandeling, ‘Kring-Loop‘ gedoopt, werd een tien-stappenplan aan Carola Schouten overhandigd. Je leest er alles over in de kringlooplandbouwspecial ‘STAPPEN NAAR een natuur- en landschapsinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW, hoe daartoe te komen?‘ van Kunst en Landschap:
,,In deze blogbijdrage doe ik verslag van deze memorabele dag. Ook heb ik reacties – op de dag zelf en de meer inhoudelijke reacties de dagen daarna in de media – voor je op een rijtje gezet.
,,Werk maken van de overgang naar kringlooplandbouw en een duurzame visserij. Dat staat voor het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit centraal in het begrotingsjaar 2020″, prijkt bovenaan het nieuwsbericht waarin het ministerie haar begroting toelicht, die dit jaar de 1 miljard euro overstijgt. LNV wil zich inzetten voor het in balans brengen van landbouw en natuur, een opdracht die, naar zij zegt, door de huidige stikstofdiscussie alleen maar urgenter wordt.
,,2020 wordt het jaar dat we vol energie de handen uit de mouwen gaan steken om de omslag naar kringlooplandbouw te maken. We gaan met de benodigde financiële middelen hard aan de slag voor een duurzamere landbouw en visserij, en een beter beschermde natuur.”
Carola Schouten
In tien stappen naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw
Beeld: screenshot K&L cover ’10 stappen’
Dat ‘handen uit de mouwen steken’ werd door de zestig ‘Kring-Loop’-ers aan het begin van het jaar meteen met de voeten onderstreept. Met een tienstappenplan hopen de wandelaars de minister van Landbouw te motiveren om – samen met haar, en stap voor stap – de transitie naar kringlooplandbouw te realiseren. .
Doel is niet alleen de natuur te herstellen maar ook te zorgen voor duurzame landbouw, een beter klimaat, schonere leefomgeving en een brede welvaart. De initiatiefnemers, waaronder het Friese Kening fan ‘e Greide, dat – zeg ik met gepaste noordelijke trots – een voortrekkersrol vervulde, ondersteunen hiermee de visie van de minister en deden een voorstel voor de lange termijn – met concrete eerste stappen die volgens hen vandaag al gezet kunnen worden richting 2040.
Hoeve Biesland, bakermat van een veelbelovende kringloopvisie
Natuurinclusieve landbouw: Jan Duijndam – Hoeve Biesland, Future Farmers Film Productions, 30 januari 2019.
De wandeltocht startte op Hoeve Biesland in Delfgauw waar Schouten in 2018 haar veelbelovende kringloopvisie lanceerde. Emiel Hakkenes en Bart Zuidervaart schreven er voor het Dagblad Trouw destijds een tweetalartikelen over.
Beeld: screenshot K&L cover
De initiatiefnemers ondersteunen deze visie, maar zien in haar aanpak vooralsnog geen vervanging voor of aanpassingen aan het door hen zo versmade intensieve landbouwsysteem. Ze adviseren ‘Den Haag’ om daarom vol in te zetten op een transitie naar kringlooplandbouw en een consistent beleid te voeren vanuit het Kabinet. Zij beroepen zich daarbij op het rapport ‘Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders‘, dat op 3 oktober 2019 verscheen namens een tiental natuur, milieu- en landschapsorganisaties.
.
,,Op dezelfde voet doorgaan heeft onvermijdelijk tot gevolg dat problemen de kop op blijven steken en telkens opnieuw ontaarden in crises. Met alle juridische, ecologische, economische en maatschappelijke gevolgen van dien.”
Bron: Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders, 3 oktober 2019.
Alleen echte transitie van intensieve landbouw lost crises op
Daarnaast voelen de organisatoren van de Kring-Loop zich gesterkt door een gezamenlijke brief die boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland op 27 november 2019 aan minister Schouten en minister-president Rutte stuurden. Die stellen daarin dat alleen een ‘echte transitie van de intensieve landbouw alle crises die we op dit moment ervaren, kan oplossen’.
,,De stikstofcrisis is een symptoom van hetzelfde probleem: een landbouwsysteem dat zodanig is geïntensiveerd dat het de draagkracht van onze ecosystemen ver overschrijdt.”
Bron: Brief boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland, 27 november 2019.
Vroege Vogels in gesprek met een koning(in) van de weide en een stikstofprofessor
Klik op de foto voor uitzending Vroege Vogels.
Zondagochtend 12 januari zaten twee initiatiefnemers van de Kring-Loop-wandeltocht, Marcia de Graaff, namens Kening fan ‘e Greide, en ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, aan tafel bij Menno Bentveld, presentator van het Radio-1-programma Vroege Vogels. Beluister hier de uitzending, of klik op Menno.
Kunst en Landschap ondersteunde dit initiatief van harte en nodigde haar likers en volgers op sociale media – net als alle andere organisaties – uit om met de tocht mee te lopen. Daarnaast bood het multimediale platform in oprichting een overzicht van voorbeschouwingen, achtergrond- en praktische (wandel)informatie.
Overhandiging 10-stappenplan en reactie ministerie LNV
Tientallen organisaties lopen voor Kringlooplandbouw, Nieuwe Oogst, 14 januari 2020.
Overhandiging 10-stappenplan aan Minister Carola Schouten, 14 januari 2020.Reactie Ministerie van Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit op Twitter
Noordelijke voortrekkersrol ‘Kring-Loop’ voor het Friese ‘Kening fan ‘e Greide’
Aftermovie ‘Kring-Loop’ 14 januari 2020, Kening fan é Greide.
Muzikant Florian Wolff wandelde op 14 januari mee met de Kring-Loop naar Den Haag. Na afloop schreef hij het lied ‘De Weg Vooruit‘, geïnspireerd op de wandeling en gesprekken die hij onderweg voerde met een aantal wandelaars. Beluister zijn song hieronder.
De Weg Vooruit. Singer-songwriter Florian Wolff liep mee en oogste verhalen van deelnemers die de basis vormden voor dit lied, 28 januari 2020.
Kring-Loop-delegatie bespreekt 10-Stappenplan in Den Haag; zo te zien is men eruit!
Kring-Loop-delegatie besprak op 12 februari 2020 het 10-Stappenplan op uitnodiging van Carola Schouten (LNV).
Voor- en nabeschouwingen Kring-Loop voor kringlooplandbouw
Met het mediageweld rondom de stikstofproblematiek en de boerenprotesten in dat verband is de aandacht voor de Kring-Loop wat ondergesneeuwd geraakt. Daarnaast is het de vraag of het gekozen moment voor een landelijke actie, met een vertrek op een vroege dinsdagochtend in januari, wel het juiste was. Hieronder heb ik de berichtgeving over de Kring-Loop van Delfgauw naar Den Haag van 14 januari 2020 op een rijtje gezet:
Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen
Het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid wordt vernieuwd per 2021. Het ministerie van LNV gaat er echter (om verschillende redenen) van uit dat het (‘volgroeide’) nieuwe GLB pas op 1 januari 2023 (‘officieel’) van start gaat. Er is daarom ruimte om meer pilots op te zetten in de aanloop daar naartoe.
Er wordt vanaf 2020 al gewerkt aan het zogeheten (concept) ‘Nationaal Strategisch Plan GLB 2021-2027‘. Dat vindt plaats in een ‘onrustige omgeving’, aldus Ad Tabak, programmamanager bij het ministerie van LNV voor de opstelling van dat plan. Hij wijst op de Coronacrisis, het debat in Brussel over het financiële budget voor de komende jaren en de recent afgekondigde stikstofmaatregelen: ,,De panelen verschuiven voortdurend, maar het proces staat zeker niet stil.“
Met de besluiten zoals die in oktober 2020 zijn genomen door de Raad van Landbouw-ministers en het Europees Parlement over het GLB 2023 – 2027 kan Nederland goed leven, zegt Ad Tabak in een bericht van GLB-Toekomst op 30 oktober 2020.
,,Er is weliswaar nog geen definitief akkoord, maar de contouren zijn nu wel zichtbaar. En die contouren bieden ruimte om in Nederland door te gaan op de ingeslagen weg. Daar ben ik blij mee.”
Ad Tabak
GLB-conferentie 2 en 3 december 2020: ‘I’m in’
Online GLB-conferentie ‘I’m in!’, 2 en 3 december 2020.
Het programmateam van Ad Tabak werkt op dit moment hard aan het concept-NSP. De bouwstenen hiervan werden met de stakeholders besproken op een online conferentie, ‘I’m in!‘, op 2 en 3 december. Tabak: ,,Wie invloed wil uitoefenen op de invulling van het nieuwe GLB nodig ik van harte uit om mee te doen met de conferentie.” Kijk hier naar het eerste onderdeel van I’m in!, het webinar ‘GLB in Vogelvlucht‘. De andere webinars (en verslagen daarvan) kun je allemaal hier (via YouTube) terugkijken.
In de video hieronder leggen Tabak en melkveehouder Alex Datema, voorzitter bij BoerenNatuur, de koepel van agrarische collectieven in Nederland, uit, dat het nieuwe GLB moet bijdragen aan een verduurzaming van de landbouw. In verschillende pilots wordt daarbij getest met mogelijke nieuwe stimuleringsmaatregelen. Datema hoopt dat het nieuwe GLB inzet op een nieuwe landbouwontwikkeling ‘waar balans is tussen voedselproductie en de omgeving’.
Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen, RVO, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 22 juli 2020.
Webinar ‘Puntensysteem & KPI’s’: 22 september 2020
We hebben in Nederland grote uitdagingen op het gebied van klimaat, biodiversiteit, landschap en water. Doelstelling van het nieuwe GLB is dat het toekomstbestendige landbouw stimuleert, waarbij steeds meer wordt ingezet op een beloning voor maatschappelijke diensten. Hoe dat in zijn werk gaat – kan gaan – wordt helder uitgelegd in het webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘, waarbij deelnemers (ook per telefoon) vragen konden stellen aan Aard Mulders, senior adviseur bij het ministerie van LNV, bovengenoemde melkveehouder Alex Datema en Ben Haarman, agrarisch ondernemer en bestuurder-LTO (Natuur- en Landschapsontwikkeling). Het webinar vond plaats op 22 september 2020.
Het nieuwe GLB: ecoregelingen en het puntensysteem, Toekomst GLB, 12 oktober 2020.
De landbouw kan groener!
Het programmateam van Ad Tabak zag kans twee dagen voor de te houden online conferentie (op 3 december 2020) een en ander over de plannen voor na 2022 in beeld te brengen. In samenwerking met twintig Agrarische Collectieven en LTO Nederland heeft het in zeven pilots uitgezocht hoe het nieuwe GLB-beleid er in de praktijk uit zou kunnen komen te zien.
De landbouw kan groener!, BoerenNatuur Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer, 1 december 2020.
Crossmediale GLB- campagne over duurzaamheid in de praktijk
Onderstaande video maakt onderdeel uit van een crossmediale GLB-campagne voor een aantal pilots gemaakt door het community marketingbedrijf Communiteers uit Helmond. Om bewustzijn te creëren onder de doelgroep heeft het bureau (onder andere) een drietal video’s gecreëerd waarin boeren en tuinders uitleggen wat zij doen op het gebied van duurzaamheid.
In onderstaande video zie je Leendert Jan Onnes die een akkerbouwbedrijf heeft in het Groningse Finsterwolde. De dronebeelden zijn van Blik van Boven.
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid – campagne Pilot, Communiteers, 2 juni 2020.
GLB-pilot Hoe? Zo!, vereniging Noardlike Fryske Wâlden, 31 maart 2020.
Drie Friese en Groninger boeren testen maatregelen voor meer natuurwaarde in kader van ‘Hoe? Zo!’
Drie boeren uit Noord Nederland, akkerbouwer Jan Wolthuis uit Den Andel, melkveehouder Ron Iwema uit Rasquert en – eveneens melkveehouder – Jappie Hooisma uit Kootstertille, voeren ‘de maatregel’ uit als onderdeel van de GLB–praktijkpilot ‘Hoe? Zo!‘. Hierin kijken ze naar welke maatregelen ze op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit kunnen uitvoeren zodat die passen binnen hun bedrijfsvoering en tegelijk een bijdrage leveren aan vergroening van het landschap.
Lees hieronder wat zij nu al doen op de website van het Toekomstig Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB). De foto’s van deze experimenterende boeren zijn gemaakt door Mark Schuurman van ‘Anderbeeld‘ uit Sauwerd, Groningen.
,,We moeten op een iets andere wijze gaan boeren. De laatste tientallen jaren is er een te grote aanslag geweest op onze gronden. Dat past niet bij goed rentmeesterschap. Onze GLB-pilot-maatregel ‘sabbatical year’ of ‘rustgewas’ sluit hier naadloos op aan.”
‘Deelnemers GLB-pilot Hoe? Zo!: Duurzame maatregelen goed inpasbaar in bedrijfsvoering’
De maatregelen die deze ‘Hoe? Zo!-boeren‘ op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit treffen, zijn goed inpasbaar in de bedrijfsvoering van de agrariërs, zo blijkt uit een enquête onder de deelnemers van de gezamenlijke praktijkpilot.
,,96 procent van de 71 uitvoerende deelnemers heeft het evaluatieformulier ingevuld. Dat levert waardevolle feedback op.”
Janneke van der Velde, projectleider bij Collectief Groningen West
De experimenterende boeren kunnen goed uit de voeten met het ‘veranderende Europese landbouwbeleid’. Dat blijkt uit het persbericht van 25 maart 2021 over de dan net afgeronde pilot van de gezamenlijke agrarische collectieven Noardlike Fryske Wâlden, Groningen West en Midden Groningen. Uit de GLB-praktijkproef komt naar voren dat agrariërs de gevraagde extra inspanningen die de natuur ten goede komen, kunnen leveren. Ook de begeleidende rol van de collectieven wordt gewaardeerd.
Binnen de pilot lag de focus op het ontwikkelen en testen van een zelfsturend puntensysteem. Boeren kunnen voor maatregelen uit de zogenoemde ecoregelingen punten verdienen met een bijbehorende vergoeding. Het puntensysteem werkt op basis van naburigheid. Maatregelen krijgen extra punten als ze ‘naast elkaar liggen’ en ook daadwerkelijk in de nabijheid van elkaar worden uitgevoerd.
In een aantal andere gebieden in Nederland zijn ook pilots uitgevoerd voor het ontwikkelen en testen van een praktisch en uitvoerbaar puntensysteem voor de ‘vergroening-GLB’. Vanuit de pilot Hoe? Zo! gaat Collectief Groningen West samen met Water Land & Dijken en Flevolands Agrarisch Collectief in 2021 en 2022 meedraaien in een vervolgpilot. Dit doen zij onder auspiciën van en samen met BoerenNatuur en LTO Nederland. Zo werkt men gezamenlijk aan één puntensysteem dat door elke boer in Nederland in 2023 – het jaar dat het Nieuwe GLB van start gaat – kan worden toegepast.
Een dag voor publieke bekendmaking werden de ‘aansprekende resultaten’ van de pilot online met alle gebiedspartners gedeeld. Het programma vind je hier, de videoregistratie van deze bijeenkomst kan ik om technische redenen helaas niet tonen. Wil je hem toch graag terugkijken? Stuur dan een mail naar info@noardlikefryskewalden.nl, je ontvangt dan een link om het bestand te downloaden. De samenvatting van het Eindrapport van de GLB-pilot-Hoe? Zo! heb ik hieronder wel alvast voor je opgenomen.
Toekomstbestendig boeren sterker belonen, dat is de focus van het nieuwe GLB. Grote maatschappelijke onderwerpen als klimaat, milieu en biodiversiteit krijgen daarin meer aandacht. Maar het GLB alleen is niet genoeg om de transitie in de landbouw voor elkaar te krijgen. Dat is de belangrijkste boodschap die Ad Tabak wil meegeven. Hij wordt per 1 maart opgevolgd door Annemiek Hautvast als programmadirecteur voor het opstellen van het Nationaal Strategisch Plan.
Ad Tabak: ,,GLB kan het niet alleen” Toekomst GLB (Interview met scheidend programmadirecteur-Nationaal Strategisch Plan, Ad Tabak), 1 maart 2021
25 WUR-adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid
Ook in Wageningen hebben ze niet stilgezeten. Op 5 januari 2021 werd door projectleider en coördinator Natuurinclusieve Landbouw aan de WUR, Anne van Doorn, ‘25 adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid‘ gepresenteerd. Het onderzoeksrapport is door Minister Schouten aangeboden aan de Tweede Kamer. Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft Wageningen Environmental Research gevraagd om te analyseren hoe en op welke wijze het NSP (Nationaal Strategisch Plan GLB 2021-2027) voor de groene doelen het beste ingevuld kan worden. Hieronder het WUR-bericht en onderzoeksrapport: ‘Interventielogica voor de groenblauwe architectuur van het GLB‘.
‘Strijd om Brusselse miljarden: gaat de Europese landbouw nu wél vergroenen?’
In mei 2021 wordt in Brussel opnieuw gestreden om de Europese landbouwsubsidies tot 2027, met ruim 400 miljard de op één na grootste hap uit de Europese begroting, schrijft Mac van Dinther in de Volkskrant. ‘Net als in de afgelopen periode is vergroening van de landbouw een speerpunt. Tot nu toe kwam daar niets van terecht. Waarvan hangt het af of het dit keer wel gaat lukken?’
Bijna 40 procent van de begroting van de Europese Unie wordt aan landbouw besteed. Dit geld gaat vooral naar subsidies. Het huidige GLB bestaat uit twee onderdelen: landbouwsubsidies en subsidies gericht op plattelandsontwikkeling. Deze onderdelen zijn voornamelijk gericht op drie zaken; inkomenssteun voor de boeren, marktregulering en plattelandsontwikkeling. Met dit landbouwbeleid wil de Commissie het beleid groener, eerlijker, efficiënter, en effectiever maken.
Nieuwe hervormingen van het GLB zullen naar verwachting pas vanaf januari 2023 worden doorgevoerd, afhankelijk van het definitieve akkoord tussen het Europees Parlement en de Raad. De voorgestelde plannen van de Commissie zijn gericht op het stimuleren van de ontwikkeling van een duurzame en competitieve landbouwsector die een aanzienlijke bijdrage kan leveren aan de Europese Green Deal.
Nadat op 28 mei 2021 bekend werd dat de onderhandelingen over de vergroening van het GLB waren mislukt, werd er in de week van 21 juni opnieuw onderhandeld. Op 25 juni 2021 werd bekend dat er een voorlopig informeel akkoord is bereikt over het GLB vanaf 2023. Daar is onder meer besloten dat de inkomenssteun voor boeren voor een deel afhankelijk wordt van de vergroening die zij in hun bedrijf doorvoeren. Op 28 juni 2021 gaven de Europese Ministers van Landbouw akkoord aan de informele overeenkomst. Alleen het Europees Parlement moet deze nu nog goedkeuren.
Nederlandse invulling van het nieuwe GLB: zes leidende principes
In de plannen die nu op tafel liggen, krijgen Europese lidstaten de opdracht zelf ‘strategische plannen’ op te stellen, waarin ze aangeven hoe ze de landbouw in hun land groener willen maken, dat wil zeggen natuur- en klimaatvriendelijker. Die plannen moeten worden ingediend bij de Commissie, die ze toetst aan de vergroeningsdoelstellingen.
Het (concept) Nationaal Strategisch Plan (NSP) is dus de Nederlandse invulling van het nieuwe GLB. De in maart 2021 begonnen programmadirecteur GLB-NSP Annemiek Hautvast laat aan de hand van zes leidende principes zien wat Nederland concreet wil gaan doen om te komen tot een duurzame, toekomstbestendige landbouwsector. Daarbij wordt rekening gehouden met het karakter van de landbouwsector in Nederland, maar ook met de uitdagingen waar we in ons land voor staan op het gebied van natuur, klimaat en biodiversiteit.
Webinar LTO Nederland: toekomst GLB in Europese Unie en in Nederland
In aanloop naar de (online) conferentie ‘Het GLB onderweg naar nieuw perspectief‘ (1 juli 2021) over de invulling van het NSP organiseerde LTO Nederland op 11 mei een webinar over de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid in de Europese Unie en in Nederland. Iris Bouwers, Brussels lobbyist bij LTO Nederland, spreekt met Jan Sevenster, manager GLB en woordvoerder in de onderhandelingen in ‘Brussel‘, en Arie van der Greft, NSP-programmamedewerker. Beide heren, werkzaam bij het ministerie van LNV, blikken vooruit.
Kijk terug! Webinar ‘Toekomst GLB in de EU en Nederland’, LTO Nederland, 17 mei 2021.
Concept Nationaal Strategisch Plan: ‘Het nieuwe GLB: toekomstbestendig boeren’
Klimaatverandering, het broeikaseffect, afname van biodiversiteit en een toename van extreem weer. Het is slechts een greep uit de uitdagingen op het gebied van klimaat, natuur en milieu waar Nederland voor staat. Deze vragen om aanpassingen van ons allemaal. Door schonere energie op te wekken, onze huizen anders te verwarmen, maar ook door duurzamer te boeren.
Met het nieuwe GLB wil men zich richten op het ondersteunen van boeren die hier werk van maken. De programmasamenstellers gaan uit van het idee dat agrariërs onderdeel zijn van de oplossing. Een groot deel van ons land is boerenland. Het zijn juist de agrariërs die kunnen helpen doelstellingen te halen. Het nieuwe GLB wil boeren helpen om die rol te gaan spelen, het beoogt ’toekomstbestendig boeren’.
GLB-Pilots publiceren gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen
Vanaf 2019 hebben agrarische ‘Collectieven‘ en LTO in zeven pilots gewerkt aan ideeën voor de invulling van het GLB vanaf 2023 in Nederland. Met grote betrokkenheid van boeren is verspreid over het land verkend hoe het GLB in ons land kan bijdragen aan bodem, water, klimaat, biodiversiteit en landschap op een manier die ‘aansluit bij de werkelijkheid van het agrarisch ondernemen’.
De resultaten van de pilots laten zien dat regionaal maatwerk, kennis, keuzevrijheid voor de boer en beloning naar prestatie het mogelijk maken om de landbouw verder te vergroenen, zo meldt BoerenNatuur op 1 juli 2021, de dag dat de GLB-Pilots hun gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen publiceren.
WUR-onderzoeker Jeroen Candel: ‘Nederlandse invulling GLB veel te vrijblijvend’
Met vrijwillige ecoregelingen alleen halen we wettelijk vastgestelde klimaat-, stikstof- en biodiversiteitsdoelen niet. Het Nationaal Strategisch Plan (NSP) moet voor het nieuwe GLB meer verplichtende maatregelen bevatten, stelt WUR-onderzoeker Jeroen Candel.
”Het ruikt naar mest hier…, dus stikstof is er ook waarschijnlijk – we zijn op de goede plek.” Met het (,,…kost niks“) statief op zijn rug betreedt NOS-verslaggever en Journaal-presentator Winfried Baijens het erf van boer Jaring Brunia voor zijn eerste reportage van ‘Achter de Headlines‘.
Still eerste aflevering NOS-YouTube-serie ‘Achter de Headlines’. Beeld: Robert Rosendal.
Baijens vraagt zich in deze eerste aflevering van Achter de Headlines af of de alternatieve manier van boeren van Boer Bruniarealistisch is en of zijn werkwijze op grote schaal toepasbaar is.
‘Het is bijna te mooi om waar te zijn’
Brunia investeert niet in een hypermoderne stal of maatregelen om zijn stikstofuitstoot te beperken. Hij steekt zijn geld liever in de aanschaf van grasland.
,,De essentie van mijn bedrijf is dat ik niet de koe centraal stel, maar eigenlijk het grasland. Dat leidt tot vijftig procent minder uitstoot van stikstof, zo schat ik in.”
Mestinspectie, still eerste aflevering NOS-YouTube-serie ‘Achter de Headlines’. Beeld: Robert Rosendal.
Brunia boert in Raerd, Friesland. Zijn koeien lopen zo’n 4200 uur per jaar buiten, ver boven het landelijke gemiddelde van 1500 uur. Gevolg: er komt minder ammoniak vrij. Dat ontstaat wanneer mest en urine bij elkaar komen. Op het land gebeurt dat minder snel dan in de stal.
,,Ik doe het zo anders dat het bijna niet te begrijpen is. Het is bijna te mooi om waar te zijn.”
Eerste aflevering ‘Achter de Headlines’
Brunia was niet bij de grote boerenprotesten op het Malieveld. ,,Actievoeren is een hele hoop negatieve energie. Ik geloof veel meer in laten zien dat het anders kan. Bezig zijn met je bedrijf en die verandering.” En dat is ie. Hij timmert behoorlijk aan de weg.
Boer Brunia te zien in twee filmprojecten: ‘Grutsk’ en ‘Bodemprijs’
Onlangs was hij te zien en te horen bij de première van ‘Grutsk‘, een educatief filmproject van Rob Busquet, op het Noordelijk Filmfestival, dat plaatsvond van 6 tot en met 10 november op acht verschillende locaties in Leeuwarden. Ook daarin toont hij zich een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren.
(Over)gang naar natuurinclusieve kringlooplandbouw
Het enthousiasme van Jaring Brunia, en velen met hem, heeft sinds het nieuwe decennium vele tongen losgemaakt. Voor Kunst en Landschap heb ik gemeend om dat ‘in beeld’ te brengen. Kijk op ‘STAPPEN NAAR een natuurinclusieve KRINGLOOPLANDBOUW, hoe daartoe te komen?‘ om te zien welke stappen er in Noord Nederland werden gemaakt.
In minder dan drie maanden tijd verzamelde ik meer dan honderd artikelen, opiniestukken, video’s en rapporten. Klik op de coverfoto hieronder om ze bekijken. Daarnaast tref je er een schat aan informatie aan over natuur- en landschapsinclusieve landbouw (in Noord Nederland).
Welmoed Deinum uit Sondel is een van de geïnterviewden in Grutsk. Ze boert biologisch-dynamisch.
Op 7 november ging ‘Grutsk‘, een educatief filmproject van Rob Busquet, in première op het Noordelijk Filmfestival, dat plaatsvond van 6 tot en met 10 november 2019 op acht verschillende locaties in Leeuwarden. De film portretteert zes melkveehouders met een uiteenlopende bedrijfsvoering. Zij vertellen over wat het voor hen betekent om boer te zijn, hoe ze omgaan met veranderingen in de bedrijfstak en welke consequenties dat heeft voor hun boerenbestaan.
De film concludeert niet, maar registreert slechts
Doel van de film is om boeren en burgers alternatieven te tonen voor de traditionele melkveehouderij. Wat houdt de melkveehouder van vandaag de dag echt bezig; wat zijn de dagelijkse beslommeringen, en hoe wordt er gedacht over en geworsteld met de veelbesproken transitie waar de melkveehouderij aan zou moeten voldoen?
De eerste transitie was tussen 1880 en 1914, een periode waarin een industrieel systeem ontstond en de handmatige verwerking plaats maakte voor een fabrieksmatige. De tweede omschakeling vond plaats in de periode van schaalvergroting en specialisatie tussen 1955 en 1980 op zowel boerderij als melkfabriek – een periode veelal gekenschetst als het tijdperk Mansholt.
“Niet langer zoveel mogelijk goedkoop produceren, maar produceren met zo min mogelijk grondstoffen, en een zorgvuldig beheer van bodem, water en natuur. Dat is de kern van kringlooplandbouw waar we met elkaar aan werken.”
In deze Visie beschrijft de minister hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Maar hoe vertaal je dat in de praktijk? Voordat je naar de (volledige, 1 uur en 20 minuten durende) film Grutsk gaat kijken, kun je hier alvast even – ter inleiding – naar de trailer kijken:
Sjoerd Hofstee van ‘Persbureau Langs de Melkweg‘, een journalistiek bureau gespecialiseerd in de agrarische sector, komt na het zien van Grutsk tot de conclusie dat filmmaker Busquet geenszins aanstuurt op een eenduidig antwoord op de vragen die hij zich bij aanvang stelt, dat de film een sterk registratief karakter heeft – iets dat hij juist prijzenswaardig vindt omdat de boeren op deze wijze goed ‘zichtbaar’ worden voor het grote publiek. Hofstee schreef zijn recensie voor het agrarisch vakblad Nieuwe Oogst, waarin hij tevens de filmmaker Busquet interviewde en portretteerde:
“Busquet heeft geen Friese roots en geen achtergrond in de agrarische sector, maar is vooral nieuwsgierig naar verhalen van inspirerende mensen.”
‘Grutsk’, de film; 1 uur en 20 minuten trotse boeren
Boer Brunia, natuur in bedrijf
Een van de boeren die in Grutsk aan het woord komt is Jaring Brunia. Zonder oordeel des persoons licht ik hem er – uit het gezelschap van geïnterviewden in de film – even uit. Niet zonder reden. Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.
Netwerk Duurzame Dorpen
Bijvoorbeeld op de meetings georganiseerd door het Netwerk Duurzame Dorpen, een landelijk netwerk van, voor en door dorpen die (samen)werken aan een duurzame toekomst. Om je daar een indruk van te geven kun je hieronder kijken naar een videoreportage, gemaakt door Peter van der Leij van Well Produced Media, waarin Jaring zijn visie duidelijk uiteenzet. In het Frysk!
Boer Brunia wilde en wil het dus anders doen! Ook al zeiden mensen dat het niet kon: geld verdienen met zijn boerenbedrijf, maar wel met de natuur als bondgenoot. Bekijk hieronder de eerste aflevering van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’.
In deze serie zien we persoonlijke verhalen van boeren en onderzoekers. Het gaat over de kansen die zij zien voor boer én natuur om samen te werken. Maar ook over hoe moeilijk het is om dit in het huidige systeem voor elkaar te krijgen. Bekijk zijn verhaal!
In ruim honderd jaar tijd zijn de woeste heide- en veengronden van Drenthe door turfwinning en chemie (kunstmest), maar vooral door ruilverkavelingen, omgezet naar productief agrarisch cultuurlandschap. Zeventig procent van de provincie is daarbij volledig op de schop gegaan. Tijden veranderen.
Energietransitie, natuurbeleid, klimaatverandering; hoe behoudt Drenthe haar uniek landschappelijk karakter?
De energietransitie, landbouwhervormingen, het natuurbeleid en klimaatverandering hebben de komende decennia veel gevolgen – ook voor het Drentse landschap. Hoe gaan ze deze uitdagingen aan, en hoe nemen ze tegelijkertijd het unieke karakter van het Drentse landschap mee in het toekomstige ontwerp? Daarvoor moeten we eerst meer weten van het ontstaan ervan.
‘Jonge heide-ontginningen’
Bij de invoering van het Kadaster, in 1832, bestond ruim twee derde van Drenthe uit ‘woeste grond’, in de vorm van heidevelden, zandverstuivingen, broekgronden en veen. Van de oppervlakte woeste grond in het begin van de 19e eeuw besloeg de heide 179.748 ha. Al in de 18e eeuw gingen er stemmen op dit ‘renteloze kapitaal’ te ontginnen.
Op de heidevelden, die op de meest schrale gronden te vinden waren, graasden de schapen en werden plaggen gestoken. De plaggen werden gebruikt om, al dan niet in combinatie met mest uit de potstallen, de vruchtbaarheid van de akkers te vergroten. Aan het eind van de negentiende eeuw was de boer door het gebruik van kunstmest niet langer aangewezen op mest en plaggen. Hierdoor werd het evenwicht tussen het oppervlak bouwland en het areaal heide verbroken. Dit leidde ertoe dat grote delen van de heidevelden werden ontgonnen en werden omgezet in landbouwgrond of bos.
De ontginningen aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw werden bevorderd door de opleving in de landbouw, die volgde op de diepe agrarische crisis van de jaren zeventig en tachtig van de negentiende eeuw. In de ‘Kop van Drenthe’ heeft de ontginning van de ‘velden’ vooral in de twintigste eeuw plaatsgehad.
‘Jonge heideontginningen tussen Pesse, Echten, Ruinen en Koekange (Zuidwest-Drenthe) van 1860 tot 1970′
De verdwijning van het merendeel van de Drentse heidevelden wekte al jarenlang de belangstelling van masterstudent Hans Kijk in de Vegte, die in het kader van zijn studie Landschapsgeschiedenis, onder begeleiding van prof. dr. ir. M. Theo Spek, onderzoek deed aan de Rijksuniversiteit Groningen. Die belangstelling ontstond toen hij de eerste oude topografische kaarten in handen kreeg. Vol verwondering aanschouwde hij hoe ‘zijn eigen dorpje’, Ansen, in vroegere tijden werd omgeven door uitgestrekte woeste gronden.
Zijn fascinatie voor het veranderende landschap in de twintigste eeuw heeft hij nooit los kunnen laten. Ondanks dat zijn onderzoek zich richtte op een voor hem reeds bekend gebied, het gebied ten zuiden van Ruinen, verwachtte hij niet dat zijn kijk erop in zo’n grote mate ging veranderen.
In het scriptieonderzoek van Kijk in de Vegte staan de jonge heideontginningen in de provincie Drenthe centraal. Hij hoopt er hoofdzakelijk bestaande kennislacunes met betrekking tot deze ontginningen mee weg te kunnen nemen, opdat overheden beter in staat zijn om passend ruimtelijk beleid te vormen over de landschappen die als gevolg van de jonge heideontginningen zijn ontstaan.
Het onderzoek geeft zicht op de jonge heideontginningen van Drenthe, van keuterontginningen vanaf halverwege de negentiende eeuw door particulieren, tot grootschalige ontginningen en bebossingen – ook die in het kader van de werkverschaffing – in beheer van Staatsbosbeheer, tot die van de N.V. Ontginningsmaatschappij Lantschap Drenthe en vanaf 1950 de fusiemaatschappij N.V. De Drie Provinciën.
Turfwinning in de jaren-30 en -50 van de vorige eeuw
Kijk hier naar een filmportret van turfwinning in Drenthe in de jaren-30 van de vorige eeuw:
Turfwinning jaren ’30, Drents Archief, 29 november 2010.
Hier nog eentje over turfwinning in Zuidoost Drenthe in de jaren ’50. In deze ‘stomme’ film onder meer aandacht voor het werken met de stoompersturfmachine en de productie van baggerturf.
In het veen, jaren ’50, Drents Archief, 30 november 2010.
Korte geschiedenis van de ruilverkaveling in Nederland
Met mankracht aanbrengen onderbouw stuw in de Wold Aa. Werken voor het waterschap de Wold Aa t.b.v. verbetering stroomgebied de Wold Aa. Beeld: Drents Archief.
Het idee van herverkaveling is afkomstig uit de Verenigde Staten en verspreidde zich daar in het begin van de twintigste eeuw. De eerste keer dat kavelruil ook in Nederland werd ingevoerd was in 1916, tijdens de Eerste Wereldoorlog, op Ameland. In de Ballumer Mieden op dat eiland verkleinden 119 eigenaren – die in 1913 het besluit hadden genomen tot actie – het aantal percelen van 3.659 naar 500 stuks. Een poging tot herverkaveling in de Oostpolder te Noordlarenin de provincie Groningen (1919) mislukte omdat niet alle grondeigenaren hun medewerking wilden verlenen. In oktober 1925 volgde Nieuwleusen (Salland, Overijssel) als tweede regio waar de ruilverkaveling op gang kwam. En in 1926 nam ook de verkaveling in Drenthe een aanvang.
Ruilverkaveling, het idee
Ruilverkaveling Het Idee, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 24 maart 2015.
In Nederland zijn meermalen wetten uitgevaardigd om de herverkaveling in goede banen te leiden. Drie bekende voorbeelden zijn de ‘Wet op de Ruilverkaveling‘ in 1924 – die boeren voor het eerst kon dwingen mee te werken – en de Ruilverkavelingswetten van respectievelijk 1938 en 1954. In die laatste werd ook rekening gehouden met de belangen van de natuur en het landschap. In 1958 kwam het ‘Meerjarenplan voor de ruilverkaveling’ tot stand, die de verkaveling urgent verklaarde en de vaart erin zette. De wet uit 1954 werd in 1985 vervangen door de zogeheten Landinrichtingswet. Op de site ‘Geheugen van Drenthe‘ lees je alles over deze nieuwe wet.
De ‘simpele administratieve wisseltruc, waarbij boeren onderling kleine stukken land ruilden voor grotere percelen, bleek de motor van een geheel nieuwe landbouwcultuur’, stelt schrijver en filosoof Tjesse Riemersma in Een boekhouding van het verleden in de januari-2025-uitgave van Tijdschrift Noorderbreedte, maar – zo vraagt hij zich af – is de welvaart die dat bracht de ecologische vernietiging waard geweest? “Misschien is dat niet de beste vraag.”
Modernisering en rationalisering van het landbouwbeleid
Ruilverkaveling had (en heeft vaak) ten doel om grotere landbouwkavels te creëren. Door de grote oppervlakten kunnen de kavels beter en makkelijker bewerkt worden met (steeds grotere en veelzijdiger) landbouwmachines. Door deze rationalisering kunnen boeren sneller en meer voedsel produceren. Een veelbesproken politicus in relatie tot ruilverkaveling verantwoordelijk voor het naoorlogse (WO II) landbouwbeleid van Nederland is natuurlijk Sicco Mansholt.
Zijn plan leidde tot radicale modernisering van de Europese landbouw. Groot protest van de boeren was het gevolg. Het beleid bleek echter desastreuze gevolgen te hebben voor milieu, dierwelzijn en gezondheid. Ook Mansholt besefte dat en bepleitte later een groenere aanpak.
MANSHOLT in reprise! Toneelgroep Jan Vos toont urgentie landbouwhervorming met terug- en vooruitblik op Sicco Mansholt
Vanaf 3 augustus 2021 was het Noorden aan de beurt. Toneelgroep Jan Vos opende haar (tent)deuren voor de reprise-voorstelling ‘MANSHOLT‘. Van 3 tot en met 14 augustus was het theatergezelschap met het hele team aanwezig op een prachtige (boeren)locatie: Kijkboerderij ’t Hoogeveld, bij het biologisch vleesveebedrijf van Sytze en Alma van der Goot aan de Helmerdijk 71 in Eelde. Uiteraard bezocht ik deze theaterproductie, voor Kunst en Landschap maakte ik er een special over. Je vind daarin alles over de voorstelling, Theatergroep Jan Vos en een schat aan achtergrondinformatie over (leven en werk) van Sicco Mansholt.
Beeld: Coverfoto special MANSHOLT (Toneelgroep Jan Vos), Kunst en Landschap, 3 augustus 2021.
Andere Tijden – het roer moet om!
(Ook) vandaag de dag moet het roer volgens velen opnieuw om. Bekijk hieronder een aflevering van het (helaas ter ziele gegane) televisieprogramma ‘Andere Tijden‘, dat een en ander in perspectief plaatst: ‘Een boer met een plan‘.
Andere Tijden, uitzending: woensdag 27 november 2019, 21:25 uur, NPO 2.
Ruilverkaveling van Nederlandse boerenland: grote negatieve gevolgen voor biodiversiteit en landschapsschoon
Het oude Nederlandse cultuurlandschap dat in de loop der millennia is ontstaan uit het samenspel van mens en natuur herbergde een geweldige rijkdom aan biodiversiteit en landschapsschoon. Maar in de laatste decennia is door onder meer ruilverkaveling, schaalvergroting en verstedelijking veel van ons oude cultuurlandschap verloren gegaan. Bestond er in 1900 nog zo’n 450.000 kilometer aan landschapselementen, ruim honderd jaar later is de helft daarvan verdwenen. Om daar een voorstelling van te maken: dat is meer dan vijf keer de omtrek van de aarde.
Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is er weliswaar meer natuur- en milieubewustzijn, maar dit heeft de trend van landschapsverval en biodiversiteitsverlies helaas niet weten te keren, zo stelt de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC) in een onlangs verschenen ‘Terugblik op 15 jaar Deltaplan voor het Landschap‘, waaruit de ‘weerbarstige praktijk’ onomstotelijk naar voren komt.
Sterker nog, na meer dan een halve eeuw Nederlands natuurbeschermingsbeleid zijn de natuur en het landschap van Nederland nog altijd bedreigd. Een ommekeer zou een radicale verandering in de wijze van beschermen vergen: het bestaande systeem van lapmiddelen zou plaats moeten maken voor structurele oplossingen. En dat is precies wat de VNC met het Deltaplan (al vanaf 2005!) voor het landschap heeft proberen te bereiken: een transitie van landschapsverval en biodiversiteitsverlies naar de aanleg en ontwikkeling van een rijk aaneengesloten natuurrijk cultuurlandschap.
Zorg voor ons landschap – Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, 20 december 2017.
Het Nederlandse landschap wordt aan zijn lot overgelaten
Twee eeuwen geleden was Nederland niet alleen leeg, maar een derde van het land was ook onproductief, zegt Syp Wynia in het tweewekelijks verschijnende ‘Wynia’s Week‘. ‘Wat er over is van de ongeliefde ‘woeste gronden’ van toen zijn ruwweg de liefdevol gekoesterde natuurgebieden van nu. Vanaf 1850 heeft de overheid gaandeweg heel Nederland omgespit om het land geschikt te maken voor een ultraproductieve landbouw. Maar nu dat meer dan uitstekend gelukt is, vragen natuur, milieu en klimaat en de uitdijende dorpen en steden om een land waarin er voor die productieve landbouw weinig plaats meer is’, daarmee doelend op de dan hevige, soms heftige gevoerde discussie over de stikstofcrisis.
Het Nederlandse landschap wordt aan zijn lot overgelaten is Wynia’s conclusie van een videogesprek dat hij in het najaar van 2022 had met Auke van der Woud, dé kenner van de Nederlandse landschapsgeschiedenis. Van der Woud was hoogleraar bouw- en stedenbouwgeschiedenis in Groningen en aan de VU in Amsterdam. Zijn bekendste en veel herdrukte boek is zijn proefschrift Het Lege Land uit 1987 dat in 2022 in een geheel herziene versie bij Prometheus verscheen: ‘De Nederlanden 1800-1850, Het Lege Land‘.
Dat het Nederlandse landschap sinds de tachtiger jaren van de vorige eeuw aan zijn lot wordt overgelaten stemt Van der Woud weinig hoopvol voor de volgens hem broodnodige inrichting van ons land, ondanks goede bedoelingen van een nieuwe Omgevingswet. Ga d’r maar eens goed voor zitten: een drie kwartieren durend interview met landschapsgeschiedeniskenner Auke van der Woud.
Auke van der Woud: ‘Landschap NL wordt aan lot overgelaten’, Wynia’s Week, 18 oktober 2022.
Kunst en Landschap brengt Noord Nederlandse transities in beeld
Beeld: K&L
Tijdens de (eerste) landelijke NOVI-Conferentie over de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) op 31 maart 2021 is de ‘Monitor Landschap‘ gepresenteerd. Hiermee worden de veranderingen van het Nederlandse landschap (buiten de bebouwde kommen) getoond aan de hand van zes indicatoren.
Voor ieder van deze zes indicatoren toont de landschapsmonitor een landsdekkend beeld van ontwikkelingen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van duurzaam beschikbare bronnen. De Monitor Landschap is gestart met de gegevens per 1 januari 2019 (nulmeting) en wordt jaarlijks bijgewerkt met nieuwe gegevens. De resultaten zijn beschikbaar als open data en voor iedereen vrij te (her-)gebruiken.
Kijk hieronder naar een introductiefilmpje, dat uiteraard bovenaan de hoofdpagina van Kunst en Landschap prijkt, dat als alles een beetje meezit – het Covid-19-virus waart nog rond – daarna de Noord Nederlandse transities op geheel eigen wijze, en op ‘eigenwijze’ in beeld gaat brengen. Hier krijg je alvast een voorproefje (een gedateerd Kunst en Landschap-bericht, maar actueler dan ooit, red.).
De Monitor Landschap, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 31 maart 2021.
Landbouw, maar ook versterking natuurlijk en landschappelijke waarden
“De nieuwe wet had niet alleen een optimale inrichting van het landelijk gebied ten behoeve van de landbouw tot doel, maar diende ook een versterking van natuurlijk en landschappelijke waarden mogelijk te maken, van zowel infrastructuur, de openluchtrecreatie als de cultuurhistorie.”
Simon van den Bergh
“Ruilverkaveling is veel toegepast. Ongeveer 70% van het landelijk gebied van Nederland is in de loop van de tijd ‘op de schop’ geweest, sommige gebieden zelfs meer dan eens. Het is niet overdreven om te stellen dat ruilverkaveling gedurende de twintigste eeuw één van de voornaamste instrumenten is geweest om veranderingen, landschappelijk, economisch en zelfs sociaal, in de agrarische samenleving te bewerkstelligen.”
Simon van den Bergh
,,De ruilverkaveling is als een soort mammoettanker over ons land heengevaren.”
Terug naar Drenthe, naar de eenentwintigste eeuw. Op 16 mei 2019 vond een druk bezocht symposium plaats over ‘Een eeuw Ruilverkavelen in Drenthe‘, georganiseerd door het Drents Archief.
De afgelopen decennia is in Drenthe door een flink aantal ruilverkavelingen, kavelruilprojecten en herinrichtingen het ‘olde landschap’ flink op de kop gezet. Gestimuleerd door maatschappelijke, economische en politieke veranderingen veranderden de visies op het gebruik en inrichting van het platteland continu. Dat proces is in beeld gebracht! Op tweeërlei wijze:
een korte documentaire ‘100 Jaar Ruilverkaveling in Drenthe, de maakbaarheid van een landschap‘, gemaakt door Saar Visser
een webpagina met duizenden bewaard gebleven foto’s
Bekijk hieronder de 20 minuten durende documentaire, hij is zeer de moeite waard. Met het online bekijken van de foto’s moet je net even wat meer tijd uittrekken, vermoed ik.
Documentaire ‘100 Jaar Ruilverkaveling in Drenthe’
100 Jaar ruilverkaveling, Saar Visser, 15 mei 2019.
Duizenden Drentse ruilverkavelingsfoto’s online
Gedeputeerde bij de Provincie DrentheHenk Jumelet en Evelien van Everdingen, directeur van Prolander, hebben die 16e mei de fotocollectie van de voormalige Dienst Landelijk Gebied (DLG) officieel online gezet. Zo’n zes jaar geleden startte, op initiatief van oud-medewerker van deze Dienst, Fré Strating, een project om de waardevolle foto’s van de Drentse ruilverkavelingen te bewaren.
Foto’s Ruilverkaveling online!, Drents Archief, 21 juni 2019.
Na jaren van selecteren, scannen en beschrijven, is er nu dus een collectie van ruim 4.000 foto’s beschikbaar: beelden van meer dan 75 uitgevoerde ruilverkavelingen en landinrichtingsprojecten in de provincie Drenthe van de afgelopen 100 jaar. Drenthe is hiermee de eerste én enige provincie in Nederland waarvan de collectie van de inrichting van het landelijk gebied is gedigitaliseerd, beschreven en ontsloten. Dagblad van het Noorden-journalist Bernd Otter deed nog diezelfde dag verslag.
De documentaire ging tijdens het symposium in première en werd op zaterdag 8 juni uitgezonden door RTV Drenthe. De film was daarna de hele maand september te zien in het Drents Archief. Ter ere van de fotocollectie is er een speciale editie van het kwartaalblad Waardeel, van de Drentse Historische Vereniging, uitgebracht. Deze is volledig gewijd aan de Drentse ruilverkavelingen in woord en beeld.
Het project kwam tot stand met financiële steun van Provincie Drenthe, Arcadis Nederland B.V, Avitec Infra & Milieu, Brands Bouw, Drents Archief, Kadaster, Prolander, Sweco Nederland B.V en Drentse Historische Vereniging.
‘Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap’
Op 6 november 2020 – het Coronavirus waart in alle hevigheid rond – kondigt journalist Josien Feitsma bij RTV Drenthenieuw onderzoek naar de oorsprong van het Drentse landschap aan. De onderzoekers Luuk Keunen en Henk van Blerck duiken in de veranderingen van het Drentse landschap van de afgelopen 150 jaar. Keunen neemt de periode 1850-1940, de periode waarin vele heideontginningen plaatsvonden, voor zijn rekening, Van Blerck richt zich op de ruilverkavelingen en verschuivingen in landschapsbeleving tussen 1945 en 1980.
,,Ik doe in heel Nederland onderzoek naar de landschapsplannen van de ruilverkaveling en Drenthe is erg bijzonder. Ik noem Drenthe ‘de Nachtwacht van het ontworpen landschap van de ruilverkavelingen’.”
Henk van Blerck
‘Hear, hear Landscape’
Beeld: tekst Linkedin: Hear, hear Landscape, K&L
Landschapsarchitect en curator Henk van Blerck werkt sinds de lente van 2016 als buitenpromovendus aan de Rijksuniversiteit Groningen aan een promotie-onderzoek naar het in het kader van ruilverkavelingen ontworpen Nederlandse cultuurlandschap. Het is een onderwerp dat hem al zo’n 30 jaar fascineert. Met name de beplantingsstructuren die in de ruilverkavelingen zijn aangebracht zijn volgens hem beeldbepalend geworden. In veel gebieden is daardoor het verhaal van het historische landschap ‘leesbaar’.
Als jonge landschapsarchitect was Van Blerck al geïnteresseerd in het werk en de opvattingen van de veel in Drenthe en Groningen actieve landschapsarchitect Harry de Vroome. Hij vindt het bijzonder dat hij nu ‘zijn werk’ naar het hedendaagse beleid van de Drentse gemeenten mag helpen vertalen, of zoals hij het op Linkedin verwoordde: ,,Verder kan werken aan de ontwerpopgave van de lange adem.”
‘Het groene maatpak‘, de beplantingen van de naoorlogse ruilverkavelingen
In de video hieronder, ‘Het groene maatpak‘, vertelt Henk Van Blerck alvast over de eerste resultaten van zijn (promotie-)onderzoek, dat voorlopig ‘Hear, hear Landscape‘ is gedoopt. Voor alle duidelijkheid: dit onderzoek richt zich op het Nederlandse cultuurlandschap, de delen uit het proefschrift die verwijzen naar Drenthe behandel ik in deze special, voor de overige delen, beschreven in het uit te geven boek (er komt hoogstwaarschijnlijk ook een publieksuitgave), maak ik een speciaal ‘blogboek’ aan. Daarin zullen relevante en interessante historische én toekomstige feiten over de drie noordelijke provincies extra worden belicht. Over beide onderzoeken houd ik je op de hoogte.
Het Groene Maatpak, Marjolein Hillege, 20 juni 2017.
‘Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap’
Kunst en Landschap gaat het nieuwe onderzoek naar de oorsprong van het Drentse landschap – gefinancierd door de Provincie Drenthe en (nagenoeg) alle Drentse gemeenten – op de voet volgen, niet in de laatste plaats omdat de uitkomsten van het onderzoek gebruikt gaan worden voor toekomstige ontwikkelingen in en van het Drentse landschap. Zo gauw als daar iets over te melden is laat ik het je weten. Om te beginnen kun je hieronder kijken naar een prachtige en uitgebreide (video)reportage van Josien Feitsma voor RTV Drenthe. Beide onderzoekers komen daarin aan het woord.
,,Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap.”
Henk van Blerck
Screenshot uitzending RTV Drenthe: Landschapsarchitect: ‘Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap’, 6 november 2020.
Bouwen aan de ‘digitale jonge landschappen’ van Drenthe
Na een tijdje niet van het onderzoekersduo gehoord te hebben, Henk van Blerck had zijn pijlen voor april-2021 ongetwijfeld gericht op (zijn bijdrage aan) de ‘Landschapstriënnale‘, die dat jaar van 1 tot en met 30 april plaatsvond in het Brabantse Van Gogh Nationaal Park, was het senior projectleider cultuurhistorie en historische geografie bij RAAP, Luuk Keunen die de mediastilte op 30 april op Linkedin verbrak:
,,Voor tien Drentse gemeenten en de provincie Drenthe werken we bij RAAP sinds eind 2020 aan een uitgebreid en gedetailleerd erfgoed-GIS van de jonge heideontginningen (ca. 1850-1968). Henk van Blerck en Máire van Blerck nemen de ruil-verkavelingen voor hun rekening; samen bouwen we aan de ‘digitale jonge landschappen’ van Drenthe. Het vordert goed! Langzaam ontstaat er een geweldige database die kan worden ingezet bij gebieds-opgaves zoals de energietransitie.”
Luuk Keunen, Linkedin, 30 april 2021
De landschapsbiografie: instrument voor de omgevingsvisie
Net als veel overheden bereidt ook RAAP zich voor op de komst van de nieuwe Omgevingswet (en -visie (NOVI, Nationale Omgevingsvisie), red.). Duizenden bestaande wetsartikelen en regels op gebied van de ruimtelijke ordening moeten plaatsmaken voor deze megawet. Bij de aankondiging van de Omgevingswet in 2014 sprak Melanie Schultz van Haegen (VVD), toen Minister van Infrastructuur, van „de grootste wetgevingsoperatie sinds de vernieuwing van de Grondwet in 1848”. Je leest er alles over op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.
De grote en veelal met elkaar verweven ‘maatschappelijke opgaven van deze tijd’ – de transities – dalen allemaal neer in ons landschap, of het nu gaat om de energietransitie, landbouwhervormingen, het te voeren natuurbeleid of aanpassing aan het klimaat.
Onderzoeker Luuk Keunen, die toen hij het schreef niet kon weten dat de invoering van de Omgevingswet anno nu (januari 2022, red.) nog steeds op losse schroeven staat, ziet de landschapsbiografie als de aangewezen onderzoeksmethode om de leefomgeving als geheel – en vanuit cultuurhistorisch perspectief – op een hoger abstractieniveau beter te kunnen begrijpen. Hij schreef er voor het themanummer ‘Cultuurhistorie’ (2019) van RAAP-Magazine een mooi artikel over:
“Een landschapsbiografie laat zien hoe een gebied zich heeft ontwikkeld. Je onderzoekt de samenhangende en opeenvolgende processen die dat landschap hebben gevormd. Het geeft als het ware een doorkijkje door het verleden en brengt identiteiten beter in beeld.”
Luuk Keunen
Datascapes: op zoek naar een ‘smart landscape’
Die grote ‘maatschappelijke opgaven’ hebben de komende decennia veel gevolgen – ook voor het Drentse landschap, schreef ik aan het begin van dit blogboek. Hoe gaat Drenthe de uitdaging van deze grote veranderopgaven aan, en hoe behoudt ze haar unieke karakteristieke landschap in het toekomstige ontwerp?
Daarvoor zijn tegenwoordig nieuwe technologieën beschikbaar: zogenaamde datascapes. Gebruikmaking van nieuwe technologische toepassingen kan landschapsgebruik en -beleving nieuwe dimensies geven. Maar hoe ontsluiten we die mogelijkheden? En wat betekent dit voor het landschap? Landschapsarchitect Marco Vermeulen, curator van de (Noord-Brabantse, red.) Landschapstriënnale 2021, gaat erover in gesprek met Henri Mulder, die elk vermeend stoffig imago van het Kadaster wegpoetst.
Datascapes, Landschapstriënnale 2021, 22 februari 2021.
‘Tien Drentse gemeenten ontdekken hun Groene Maatpak’
Vanaf mei 2021, de Landschapstriënnale zat er na een volle maand april op, kan Henk van Blerck zich richten op ‘Jong Erfgoed-Landschap van de Ruilverkaveling‘. Zo luidt de naam van het onderzoeksproject van de Culturele Alliantie Drenthe, waarin zijn bedrijf Schokland & Water, de provincie Drenthe en tien van de twaalf Drentse gemeenten participeren.
Voor de 10 deelnemende gemeenten zijn alle beplantingen van de landschapsplannen van de ruilverkavelingen in kaart gebracht. Alle elementen staan, gekoppeld aan het ontwerp-concept van toen, in GIS, een geografisch informatiesysteem. Dat biedt voor gemeenten een stevige houvast, niet alleen voor het groen- en erfgoedbeleid, maar voor het omgevings-beleid als geheel.
In de tweede helft van de twintigste eeuw zijn de landschapseenheden dorp, es, beekdal en veld via de landschapsplannen op een eigen karak-teristieke wijze beplant: voortbouwend op de historie, maar innovatief inspelend op de komende veranderingen. Ook voor de huidige opgaven biedt de ontwerpvisie van toen houvast.
.
In elke gemeente werd een excursie georganiseerd om ambtenaren in het veld zicht te geven op hoe actuele opgaven aan het oude ontwerpconcept gekoppeld kan worden. Uiteraard werd er nagepraat en nagedacht over de toekomst. ,,Het lijkt tijd voor een eigen GIS-Atlas die het verhaal van het jonge landschap van Drenthe vertelt”. Men wil van een vlammetje een kampvuur maken!
Hear, hear! Groen licht voor proefschrift ‘Landschapsplan Nederland’
Januari 2022 komt Henk van Blerck ‘met heuglijk nieuws‘. Anderhalf jaar gingen voorbij zonder een geluid over de vorderingen van zijn promotie-onderzoek. Van Blerck:
,,Het concept van mijn proefschrift ‘Landschaps-plan Nederland’ is klaar, ingeleverd en geaccep-teerd door de Rijksuniversiteit Groningen”.
.
Promotor Theo Spek en copromotor Michaël van Buuren hebben officieel aangegeven dat zij van oordeel zijn dat het manuscript ‘aan alle te stellen academische eisen voldoet en kan gelden als een toereikende proeve van bekwaamheid voor het zelfstandig beoefenen van de wetenschap’. Men kan dus op zoek naar een geschikte datum voor de openbare vergadering van de promotiecommissie waarop Van Blerck het proefschrift mag verdedigen.
Ondertussen werkt hij lekker door aan de vormgeving van een publieksuitgave van zijn dissertatie – het belooft een ‘kloek boek’ te worden. Voorintekenen (10% korting) op een exemplaar van ‘Landschapsplan Nederland‘ kan hier. Namens Kunst en Landschap wens ik Henk van Blerck, ook vanaf deze plek, heel veel succes bij de verdediging van zijn proefschrift. Over de datum wanneer die zal plaatsvinden houd ik je op de hoogte.
De datum voor de promotie staat vast: op 19 mei 2022 Hora Finita!
Dat wordt dus 19 mei 2022. Vanaf 16.15 uur mag Henk van Blerck zijn dissertatie verdedigen in de aula van de Rijksuniversiteit Groningen, zo meldt hij op 28 februari via LinkedIn. Klik op de illustratie voor meer info over Van Blerck’s promotie ‘Landschapsplan Nederland‘
Henk van Blerck brengt met ‘Landschapsplan Nederland’ ontstaan en kansen naoorlogse landschap Nederland in kaart
De beplantingen die als deel van de landschapsplannen bij ruilverkavelingen tussen 1946 en 1980 in 70 procent van Nederland zijn aangebracht bepalen in grote delen van het land het landschapsbeeld. Ze vormen samen een netwerk dat het hele cultuurlandschap dooradert. Daardoor kan het een belangrijke structurerende rol vervullen bij de combinatie van hedendaagse ruimtelijke opgaven als klimaatadaptatie, duurzame energieopwekking en het stimuleren van biodiversiteit, stelt promovendus Henk van Blerck tijdens zijn verdediging van zijn proefschrift op 19 mei 2022 in de aula van de Rijksuniversiteit Groningen.
Door deze opgaven te koppelen aan het proefschrift Landschapsplan Nederland kan de schoonheid en de unieke karakteristiek van het Nederlandse landschap volgens Van Blerck worden versterkt. Landschapsplan Nederland biedt inspiratie voor het bewust vormgeven aan ons hedendaagse dynamische landschap. Zorgen wij voor een vernieuwde synthese tussen de alomvattende natuur en creatief menselijk ingrijpen? Inspireert Landschapsplan Nederland ons om ook nu bewust vorm te geven aan de schoonheid van het land?
‘Het Drentse en Groningse landschap al eeuwenlang onveranderd? Welnee’
,,Veel mensen beseffen het niet als ze bijvoorbeeld naar die dikke bomen op de Drentse brinken kijken, maar ons land zag er voor en vlak na de oorlog heel anders uit”, zegt Henk van Blerck tegen Dagblad van het Noorden-journalist Frank von Hebel. ,,Men denkt dat het altijd zo geweest is, maar feit is dat 70 procent van het Nederlandse landschap tijdens de ruilverkavelingen na de oorlog is ontstaan. Er is ontzettend veel veranderd.’’
,,Donderdag gepromoveerd en zondag al op de radio bij ‘Vroege Vogels'”
,,Donderdag gepromoveerd en zondag al op de radio bij ‘Vroege Vogels‘”, zegt een opgetogen Van Blerck op maandag 23 mei 2022 op het sociale mediaplatform LinkedIn. Presentator van het BNNVARA-radioprogramma Menno Bentveld stelde volgens hem precies de goede vragen, waardoor hij uitgebreid kon vertellen over de miljoenen bomen en struiken die in de decennia na de oorlog in ons landschap zijn geplant. Twee radiofragmenten:
Vanaf mei 2022 verschijnt een prachtige handelsuitgave van Landschapsplan Nederland (het totale verslag van het onderzoek omvatte meer dan 500 pagina’s) met daarin onder andere een reeks luchtfoto’s van Peter van Bolhuis. Die zijn steeds groot over twee pagina’s gezet. Daarnaast hebben de samenstellers van het boek, Henk van Blerck en Máire van Blerck-van Jole, via de zonen van Roelof Jan Benthem permissie gekregen een aantal van Van Benthem’s foto’s uit de dertiger en veertiger jaren op te nemen. Een deel daarvan was op glasnegatief gemaakt. Bij het ontwikkelen bleken ze wondermooi in het boek te passen.
,,Landschapsplan Nederland is een boek over het grootste kunstwerk dat bestaat uit de miljoenen bomen en struiken die tussen 1946 en 1976 geplant zijn en nu het beeld van het cultuurlandschap bepalen.”
Henk van Blerck
Landschap Nederland is te bestellen door een mailtje naar info@schoklandenwater.nl met je naam en adres te sturen. Geef daarbij aan hoeveel exemplaren je wilt ontvangen (€ 65,00; verzendkosten € 6,75). Klik op onderstaande illustratie voor direct bestellen en een sneak preview van Landschap Nederland.
Jarenlang streed hij voor het behoud van de Hunzezone, het land rond zijn boerderij aan de rand van de stad Groningen. Thies Dijkhuis, de laatste boer van Euvelgunne, overleed op dinsdag 19 maart 2019 op bijna 73-jarige leeftijd.
“Het werk van de laatste boer van Euvelgunne voortzetten”, RTV OOG, 25 maart 2019.
Thies Dijkhuis woonde en werkte zijn leven lang op Euvelgunnerheem, aan de oostkant van de stad Groningen. Deze stad breidt steeds verder uit en komt in de expansiedrift dorpen en alleenstaande boerderijen tegen. Zo ook de plek waar Thies, zijn ouders en voorouders boerden. Dijkhuis is altijd vrijgezel geweest. Ook zijn broer en zus kregen geen kinderen. Hij wilde het levenswerk van hem en zijn voorouders laten voortbestaan. Hij streed ervoor dat het land om zijn boerderij land bleef, en dat het groen niet werd ingenomen door de stad.
Behoud Hunzezone
De oude Euvelgunne, YouTube-kanaal provincie Groningen, 7 september 2018.
In 1996 verkocht hij het grootste deel van zijn landerijen aan de gemeente Groningen waarbij hij bedong dat het bewaard zou blijven als natuurgebied de Hunzezone, in beheer bij Het Groninger Landschap. Marco Glastra, directeur van Het Groninger Landschap prees Dijkhuis (‘een goeie kerel’) vaak voor zijn ‘standvastigheid’:
,,Hij heeft zoveel bereikt. Zonder hem was de stad er gewoon overheen gedenderd. Samen met zijn broer, die jurist was, heeft hij het voor elkaar gekregen om de Hunzezone te redden. Hij had zich makkelijk kunnen laten uitkopen met een grote zak geld, want het was heel dure grond, maar daar ging het hem niet om. Het ging hem echt om die boerderij, die plek en de Hunze.“
Marco Glastra
“Groen kost ons geld en rood brengt ons geld op”, OOG Groningen. 16 januari 2017.
Trailer, documentaire en interview met regisseur Tom Tieman
Laatste boer Euvelgunne op film, RTV OOG, 5 januari 2017.
Over die strijd maakte Tom Tieman een prijswinnend portret. De documentaire werd op 5 januari 2017 uitgezonden door de VPRO/2Doc Makers van Morgen. Korte tijd daarna werd ‘De laatste boer van Euvelgunne’ vertoond in het Forum Groningen in het kader van De Verhalen van Groningen.
Trailer De Laatste Boer van Euvelgunne, YouTube-kanaal Tom Tieman, 22 april 2015.
Klik hieronder naar de meer dan een half uur durende documentaire over Thies en zijn Hunzezone. Stefan Kruszel interviewde regisseur Tom Tieman en maakte een prachtig beeldverslag.
“Hij vond alles eigenlijk wel best. Ik denk dat hij het stiekem wel mooi vond dat iemand een film wilde maken over zijn verhaal”
Tom Tieman
Documentaire van Tom Tieman (plus interview met Tom door Stefan Kruszel)
Over de oprukkende Stad – Beno Hofman over Bedrijvenpark Zuidoost en de geschiedenis van Groningse bedrijventerreinen
Beno Hofman (RIP, Workum, 16 juli 1954 – Groningen, 28 december 2023), de bekende Stadshistoricus en helaas veel te vroeg overleden (regionale) televisiepresentator en -verteller, deelde in zijn (serie) ‘Beno’s Stad‘ meer dan 400 verhalen over de geschiedenis van Groningen met de kijkers van Omroeporganisatie Groningen (OOG-TV). Talloze mensen, gebouwen en historische ontwikkelingen zijn door hem geduid.
Over de ‘afronding’ van de revitalisering van het grootste bedrijvenpark van Noord Nederland, Groningen Zuidoost, waar de door Thies beschermde Hunzezone inmiddels deel van uitmaakt, en waarover hij uitgebreid aan het woord komt, maakte Beno een film die op 25 november 2014 werd vertoond in de Wolff Bioscoop in de Euroborg en de daaropvolgende dag op OOG-TV te zien was. Dat was voor Hofman destijds een goede aanleiding om de geschiedenis van de Groningse bedrijventerreinen nader te belichten.
Bedrijvenpark Zuidoost. Jeendevosproducties, 25 november 2014.
Thies Dijkhuis vereeuwigd met beeld(je)
Thies Dijkhuis, de ‘laatste boer van Euvelgunnne’, zal worden vereeuwigd met een beeld. Dat besloot Bedrijvenvereniging Zuidoost tijdens een algemene ledenvergadering op 13 mei 2019. Volgens de vereniging, waar Thies zelf ook lid van was, verdient hij een standbeeld omdat hij zich jarenlang voor het bedrijventerrein in het zuid-oosten van Groningen heeft ingezet.
Met gepaste trots werd het proefbeeldje van Thies, vervaardigd door Cindy Sprokel, de beoogde maker van een tachtig centimeter hoog beeld, door voorzitter van de bedrijvenvereniging, Harry Marissen, gepresenteerd. Men vond een beeld voor Thies meer dan op zijn plaats.
.
,,Dan geven we het een mooi plekje, en dan kun je er straks langs fietsen met een glimlach.”
Harry Marissen
Broer en zus Thies Dijkhuis schenken eigendomsdeel aan Het Groninger Landschap
Thies liet zijn aandeel in de boerderij Euvelgunnerheem na aan Het Groninger Landschap. Teun en Fré Dijkhuis, broer en zus van Thies, hebben in december 2019 besloten om ook hun deel in het eigendom van de boerderij aan Het Groninger Landschap te schenken. Het was onder de indruk van het gebaar van de familie Dijkhuis en het vertrouwen in hun stichting.
,,We zullen ons inspannen om het levenswerk van de familie voort te zetten. Ook in de toekomst zal de Hunzezone beweid worden met Groninger blaarkoppen. Voor de boerderij zal een passende bestemming gezocht worden, waarbij er zo weinig mogelijk verandert aan de huidige uitstraling.”
Het Groninger Landschap
Thies Dijkhuisfonds
Ter nagedachtenis aan Thies Dijkhuis (1946-2019) en om zijn levenswerk voort te zetten, heeft Het Groninger Landschap besloten om een Thies Dijkhuisfonds in het leven te roepen. Alle bijdragen aan dit fonds zullen volledig gebruikt worden voor de instandhouding van de boerderij, het beheer van de Hunzezone en het verdere herstel van de Hunze in de stad Groningen. Je kunt hier rechtstreeks doneren!
Veilingactie Groninger Landschap ter ondersteuning van het Thies Dijkhuisfonds
In januari 2020 besloot Het Groninger Landschap tot een veilingactie om het fonds te spekken. Schrijver en schilder Annemarie van der Hoeven uit Ter Apel bood de stichting een door haar gemaakt schilderij om niet ter veiling aan.
.
,,De sfeer die de foto opriep, de grijstinten, de boer die echt ‘boer’ is en dan met die blaarkop in het echte Groninger licht…dat raakte me zo!”
Annemarie van der Hoeven
Reinder van der Veen hoogste bieder!
Thies Dijkhuis met Blaarkop
De hoogste bieder dong mee naar het schilderij, een portret gemaakt op basis van een foto van Corné Sparidaens, die namens het DvhN een fotoreportage van Dijkhuis maakte. Er kon tot en met 31 januari 2020, twaalf uur, geboden worden. De hoogste bieder was Reinder van der Veen. Zijn bod op het schilderij leverde het Thies Dijkhuisfonds maar liefst €1525 op. De volledige opbrengst komt ten goede aan de Hunzezone.
De overhandiging
De overhandiging van het schilderij door beheerder Jan Beekman aan de nieuwe eigenaar Reinder van der Veen vond plaats op 5 februari 2020.
Standbeeld Thies Dijkhuis onthuld
Standbeeld Thies Dijkhuis onthuld bij boerderij in Euvelgunne, OOG Groningen, 6 maart 2020.
Op 5 maart 2020, veertien dagen voor zijn eerste sterfjaardag, werd het standbeeld in de tuin van de Euvelgunnerheem onthuld door de Bedrijvenvereniging Zuidoost en het Groninger Landschap in het bijzijn van broer en zus Teun en Fré Dijkhuis.
,,Voor ons wordt er nu weer een tijdperk afgesloten. Wij gaan weg, maar Thies blijft hier. Mensen hebben Thies meegemaakt dat hij hier zat en iedereen groette. Nu staat hij hier. Hij wilde graag aandacht voor de Hunzezone en dat komt er nu door zijn beeld.”
Boerderij Euvelgunnerheem – van wijlen Thies Dijkhuis – ouder dan gedacht
Gewapend met stok, met een hand in de zak, waakt Thies nu over het erfgoed aan de bedding van de Hunzezone, waarvan een paar weken na zijn installatie bleek dat het ouder was dan vermoed. De nieuwe eigenaar, Het Groninger Landschap, liet voorafgaand aan de restauratie onderzoek doen naar de constructie van de boerderij. Daaruit bleek dat de achterste schuur opgetrokken is uit gebinten die afkomstig zijn uit Scandinavië – grenenhout als grove den gekapt in Zuid-Zweden in 1666. Lees hierover in een bijdrage van de Groninger Internet Courant van 24 april 2020: ‘Boerderij Euvelgunnerheem – van wijlen Thies Dijkhuis – ouder dan gedacht‘.
Fietstour du Klimaatboer: Een groene oase in Euvelgunne
Al enige jaren komt de Natuur en Milieufederatie Groningen onder de vlag ‘Tour du Boer’ over de vloer bij de boer, zo ook bij Thies in 2020. ,,Om pioniers in de spotlights te zetten, om met hen in gesprek gaan en om te kijken hoe zij werken aan natuurinclusieve landbouw en hoe ze omgaan met extreme weersomstandigheden door klimaatverandering: (korte) periodes met extreme neerslag (‘waterbommen’), of (lange) periodes van droogte. Met de Fietstour du Klimaatboer wordt dit in beeld gebracht.
Fietstour du Klimaatboer: Een groene oase in Euvelgunne, Natuur en Milieufederatie Groningen, 22 oktober 2020.
Eline Brontsema maakt houtsnedes van ‘Euvelgunnerheem’
Thies en de geschiedenis van de Euvel-gunnerheem spreekt letterlijk tot de verbeelding, ook tot een jongere generatie kunstenaars. Dit keer inspireerden ze de Groningse Eline Brontsema, die in 2020 kersvers afstudeerde aan de Klassieke Academie voor Beeldende Kunst in Groningen. Brontsema specialiseert zich in het maken van reductiehoutsnedes en schilderijen. Ditmaal stortte zij zich op zowel het in- als exterieur van de boer-derij waar Thies Dijkhuis zijn leven ‘sleet’.
,,Alles is daar heel mooi groen. En dat midden op een industrie-terrein. Dat contrast is zoiets geks eigenlijk. Ik zag de documentaire over Thies Dijkhuis en dacht: dit stamt uit een andere tijd, dit moet ik vastleggen.”
Eline Brontsema
Eline was op 9 september 2020 te gast in de televisiestudio van RTV Noord waar ze kon vertellen over een eindexamenexpositie, waar haar werk en dat van andere eindexamenstudenten van de Academie binnenkort te zien is. De tentoonstelling vindt plaats van 9 september tot en met 18 oktober (2020) in galerie Kunstlievend Genootschap Pictura te Groningen.
Beeld: Screenshot interview Eline Brontsema, RTV Noord, 9 september 2020.
De volgende dag was het raak in het Dagblad van het Noorden:
,,1.5 pagina in het Dagblad van het Noorden vandaag! Wat een leuk geschreven stuk, en zoveel plaatjes! Ik bof… Interview door Marijke Brouwer. Dank Marijke!”
Eline Brontsema (bijschrift bij artikel, Facebook)
‘Euvelgunnerheem uit hout gesneden’, interview Eline Brontsema, Marijke Brouwer, Dagblad van het Noorden, 10 september 2020 (compilatie Het Groninger Landschap).
‘Euvelgunnerheem’ te zien bij galerie Bonnard in Nuenen
Galerie Bonnard vertegenwoordigt sinds 2021 kunstenares Eline Brontsema. Al ruim 33 jaar is ‘Bonnard‘ een begrip in de Nederlandse kunstwereld, een trouw publiek, druk bezochte exposities. Al jaren een adres waar kunst en kwaliteit hand in hand gaan. De galeriehouders René Renders en David van der Linden organiseren iedere maand een nieuwe expositie.
Van 24 april tot en met 22 mei 2022 maakt werk van Brontsema deel uit van de tentoon-stelling ‘Grafiek‘, waaraan ook gerenommeerde kunstenaars als – haar leermeester – Siemen Dijkstra (die ook sfeervolle houtsnedes maakt, vooral van landschappen die verloren dreigen te gaan), Charles Donker, Grietje Postma en Reinder Homan bijdragen. Mooi dat de galerie-bezoeker in Nuenen, waar Galerie Bonnard gevestigd is, een groot aantal Euvelgunnerheem-houtsnedes kan bewonderen.
Eline Brontsema bij Galerie Bonnard, Galerie Bonnard, 14 mei 2022.
Door het Museumtijdschrift (nummer 7, 2020) werd aan Henk Helmantel gevraagd welk jong talent ‘we’ in de gaten moeten houden. Helmantel: ,,Ik weet al wie ik voordraag; Eline Brontsema, de manier waarop Brontsema de houtsnede aanpakt is fris en abstraherend. Ze heeft uitstekend les gehad van dé grootheid op dit gebied, Siemen Dijkstra (1968).
Galerie Bonnard Expositie Grafiek, Galerie Bonnard, 11 mei 2022.
‘Parel aan de Hunze’ – straks het afvalputje van Groningen?
Als we niet oppassen dreigt de omgeving van Roodehaan het karakter te krijgen van het afvalputje van Groningen. Dat stelt Marco Glastra in een opiniebijdrage in de GIC, de Groninger Internet Courant, als reactie op plannen van de gemeente Groningen om er zes windmolens te plaatsen. Van de zes windmolens is er eentje gepland in de Hunzezone.
Roodehaan ligt aan de rand van het Hunzedal, een Natura2000-gebied waar zich het gehele jaar grote concentraties vogels bevinden, en waarvan Thies Dijkhuis zijn levenswerk – de Hunze binnen de stad Groningen zichtbaar te houden – had gemaakt. Het Groninger Landschap heeft dit stokje als erfgenaam van Thies overgenomen en spant zich uiteraard in om de gemeenteplannen een andere wending te geven.
,,Een enorme molen aan de oever van de oude Hunze lijkt ons geen goed idee en Thies was het daar ongetwijfeld mee eens geweest.”
Zoals dat zo vaak het geval is, is nergens op de sokkel te lezen wie het beeld heeft gemaakt. Het bordje op de achterkant van de sokkel vermeldt alleen de naam van Thies Dijkhuis en die van de schenker/opdrachtgever, zegt schrijver, schilder en journalist Eric Bos op zijn Facebookpagina. Om dat enigszins goed te maken, en als eerbetoon aan Thies en de maker van het beeld(je), Cindy Sprokel, neem ik zijn Facebook-tekst (en de bijbehorende foto natuurlijk) integraal op in deze Kunst en Landschap-special. We hebben het hier immers en nadrukkelijk over kunst én landschap.
Op het pad langs de oude bedding van de Hunze in een groen gebied dat Euvelgunne heet – pal naast het industrieterrein Eemspoort in Groningen – komen we een bronzen beeldje tegen van een boer op een hoge sokkel. De boer heet Thies Dijkhuis en was bewoner van de aanpalende, 350 jaar oude boerderij. Hij overleed in 2019 op 72-jarige leeftijd. Boer Dijkhuis was de laatste boer in dat gebied en heeft er, samen met zijn broer Teun en zijn zus Fré, lange tijd, met succes, alles aan gedaan om dat oude stukje land te beschermen tegen de oprukkende bedrijven en de verstening van het historische landschap. Van gemeentes hoef je dat niet te verwachten.
.
De beeldhouwer van dit goed gelijkende beeldje is Cindy Sprokel (Maastricht, 1961) die nog tijdens haar beeldhouwopleiding in Groningen de werkopdracht kreeg om een beeldje van boer Dijkhuis te maken. Teun Dijkhuis vond het mooi en wilde dat als verjaardagscadeau aan zijn broer Thies schenken. Toen deze echter overleed, besloot de Bedrijvenvereniging Zuidoost om een standbeeld van Thies Dijkhuis te plaatsen ter herinnering aan zijn inspanningen voor het natuurgebied Hunzezone, dat wordt beheerd door de Stichting Groninger Landschap aan wie Dijkhuis ook zijn boerderij had verkocht. Cindy Sprokel werd gevraagd om haar beeldje uit te vergroten tot de 80 centimeter hoogte die het nu heeft. Vlak voordat de coronapandemie roet in het eten gooide, kon het worden onthuld. Zoals dat zo vaak het geval is, is nergens op de sokkel te lezen wie het beeld heeft gemaakt. Het bordje op de achterkant van de sokkel vermeldt alleen de naam van Thies Dijkhuis en die van de schenker/opdrachtgever.
Het beeldhouwwerk van Cindy Sprokel wordt in het algemeen gekenmerkt door een combinatie van mens en vogel. Ze begint met een menselijke vorm waaraan ze vervolgens allerlei dierlijke elementen toevoegt. Ook werkt ze met geprepareerde vogeldelen, hoofdzakelijk schedels, vleugels en poten.
‘Beelden in Groningen – Cindy Sprokel’
Cindy Sprokel: ‘Thies Dijkhuis‘ (2019) brons (ca 80cm hoog). Sokkel van natuursteen: 120 cm hoog. Tekst en foto via Facebookpagina Eric Bos: schrijver, schilder, journalist. Runt met Liesbeth HondersOnderneming Op Kunstgebied.
Wat doet die boerderij daar, tussen bedrijven, groothandels en allerlei wegen? En waarom valt ie bijna uit elkaar van ellende?
,,Kozijnen bladeren af, de achterste muur van de schuur staat gevaarlijk scheef, alle ramen zijn afgeschermd met luiken of dikke gordijnen om pottenkijkers het zicht te ontnemen en de sleutelgaten zijn afgeplakt met zwart tape. Hugo Dokter en Jan Harm Eppinga van Het Groninger Landschap proberen de deur te openen zodat we binnen een kijkje kunnen nemen. Maar dat gaat niet zonder slag of stoot”, stelt journalist Carleen de Jong in zowel Sikkom als het Dagblad van het Noorden:
Ruimtereis maakt micro-podcast over Euvelgunnerheem
‘De Provincie‘ is een micro-podcast over kleine, alledaagse observaties in de provincie Groningen. In elke aflevering vertelt ‘Ruimtereis‘-maker Tom Tieman een kort verhaal over bijzondere, maar toch onopvallende gebeurtenissen. Uiteraard ook over de Euvelgunnerheem-perikelen en over ‘het veranderende imago van de stugge en dwarsliggende boer naar een gevierde held van de groene oase in het Oosten van de stad’.
,,Het fascineert ons hoe de mens zich verhoudt tot de veranderende leefomgeving. Zo gaan in elke ruimte kleine, ongeziene en onderbelichte verhalen schuil die grote maatschappelijke thema’s omvatten. Die verhalen verdienen het verteld en gehoord te worden.”
Ruimtereis
De Provincie S01E02 � Euvelgunne, Ruimtereis – audio op locatie, 5 oktober 2024.
‘Ouder dan gedacht’ – Casco-restauratie Euvelgunnerheem begin 2025 van start
De boerderij en het land eromheen zijn nagelaten aan Het Groninger Landschap. Bouw-historisch onderzoek heeft aangetoond dat boerderij Euvelgunnerheem meer dan 350 jaar oud is. Dat is veel ouder dan in de eerste instantie werd vermoed. Bewijs voor de leeftijd is gevonden in de gebinten die bestaan uit 17e eeuws grenenhout uit Scandinavië. Euvelgun-nerheem wordt in 2025 gerestaureerd en krijgt in de toekomst een nieuwe bestemming.
Facebookbericht (radio-interview), Het Groninger Landschap, 11 december 2024.
Restauratie Euvelgunnerheem begonnen: ‘Over drie jaar klaar, met kantoor’
Broer en zus, Fré en Teun Dijkhuis, schenkers, provincie en restaurateurs zijn op 21 januari 2025 bij elkaar gekomen om met elkaar vooruit te kijken naar het aankomende restauratieproces van boerderij Euvelgunnerheem. Er is veel werk nodig om de boerderij weer in zijn kracht te zetten. Zo heeft het gebouw last van verzakkingen en is er restauratie nodig aan zowel het dak als de muur-constructies.
Het beeld van Thies werd uit voorzorg en als openingshandeling veilig opgeborgen. ‘Het is altijd heerlijk als we kunnen beginnen’, zegt directeur van Het Groninger LandschapMarco Glastra trots.
Het Groninger Landschap: ‘Wij zijn van de Hunze’
‘Het wordt een kantoor, dat past op deze plek aan de Hunze. En wij zijn van de Hunze, dus er is een kans dat wij hier zelf gaan zitten met ons kantoor. Maar dat gaan we de komende tijd verkennen.’ Niet het hele pand gaat op de schop, maakt Glastra duidelijk:
,,Het moet wel zijn uitstraling behouden, het moet echt de plek van Thies Dijkhuis blijven. Alsof hij de deur achter zich dicht heeft getrokken en de koeien er zo weer in kunnen.”
Facebookbericht Het Groninger Landschap. 5 februari 2025
Stuk historie van Stad in ere hersteld; herbestemming nog ongewis
In het voorjaar van 2026 moet de restauratie klaar zijn. „Dan is de buitenkant van de boerderij hersteld in zijn oude pracht en praal”, blikt Jan Harm Eppinga, projectleider erfgoed van Het Groninger Landschap vooruit in een gesprek met journalisten Wouter Hoving en Willem Groeneveld voor het Dagblad van het Noorden op 25 februari 2025. „Vervolgens gaan we bekijken welke invulling de boerderij krijgt.”
Dat kan nog alle kanten op. „Vermoedelijk wordt het een kantoorbestemming”, denkt Harm Jan hardop. „Maar hoe en wat precies, is onbekend. We denken ook na of Het Groninger Landschap hier een kantoor kan openen. De boerderij zou een geschikt startpunt zijn voor excursies in de Hunzezone. Maar dat moeten we overleggen met provincie Groningen.”
Ook Omroeporganisatie Groningen (Oog-TV) neemt een kijkje achter de schermen
‘Het is alsof de koeien er hier vanochtend zijn uitgehaald’, wordt de kop van een video-reportage van Oog-TV-verslaggever Johannes Rienks, die eind april 2025 samen met cameraman Lars Faber bij de restauratie-ontwikkelingen in en om boerderij Euvelgunner-heem poolshoogte komt nemen.
Ook zij worden door projectleider erfgoed bij Het Groninger LandschapJan Harm Eppinga rondgeleid. ‘Vooral de hoofdschuur heeft de meeste aandacht nodig’, zegt Eppinga. ‘Een complete demontage van het dak is nodig, omdat de grootste horizontale draagbalk aan vervanging toe is. Die is heel erg slecht’.
Boerderij Euvelgunnerheem ondergaat grote restauratie. OOG Groningen, 29 april 2025.
Het Groninger Landschap verhuist naar ‘een oase in de stad’ – ‘een droom die uitkomt’
De vooruitziende blik van projectleider Jan Harm Eppinga wordt in de herfst van 2025 bewaarheid: Het Groninger Landschap laat haar vertrouwde Villa in Haren achter en maakt via Omroep Oog melding van verhuizing naar de Euvelgunnerheem. Uiteraard wanneer de restauratiewerkzaamheden voltooid zijn, zo vertelt Petra van der Meer, die verwacht dat ze over zo’n twee à drie jaar aan de oever van de Hunze hun intrek kunnen nemen. ‘Een droom die uitkomt’, aldus Marco Glastra, directeur Het Groninger Landschap.
Het Groninger Landschap verkoopt villa de Vennen, Oog Groningen, 15 oktober 2025.
Het Groninger Landschap verlaat Villa de Vennen in Haren
Facebookbericht Het Groninger Landschap, 23 oktober 2025.
Drone-vlucht boven en door boerderij Euvelgunnerheem
Het Groninger Landschap heeft in 2019 de Euvelgunnerheem in slechte staat overgedragen gekregen. De fundering is verzakt, er zitten scheuren in de muren en het dak van de schuren is in slechte conditie. Het pand moet dus eerst casco-gerestaureerd worden. De werkzaamheden daartoe zijn inmiddels in volle gang. We geven je – terwijl het stormseizoen zijn intrede heeft gedaan – een in- en bovenkijkje in de voortgang ervan:
Boerderij Euvelgunnerheem in stad Groningen, Groninger Landschap, 22 oktober 2025.
‘De Hunze zoek je er tevergeefs. Toch kan ik het iedereen aanraden’
In het najaar van 2025 kijkt ‘wandelprofessor’ Zef Hemel ‘naar de documentaire die Tom Tieman in 2017 van ‘de laatste boer van Euvelgunne’ maakte’. ‘Eindelijk begrijp ik het’, schrijft hij in zijn blog, 16 oktober dat jaar:
‘Tieman maakte het portret van Thies Dijkhuis nadat hij op de veehouder was gestuit tijdens interviews met omwonenden van de nieuwe ringweg. De man bleek wars van vernieuwing. Slim was hij wel. In de strijd tegen de oprukkende stad wist hij als enige dapper stand te houden’. Hemel besluit zijn blog: ‘Vanaf station Groningen Europapark kun je naar het behouden gebied wandelen. De Hunze zoek je er tevergeefs. Toch kan ik het iedereen aanraden’.
Speciale afspeellijst voor Euvelgunnerheem op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap Noord Nederland
Alle in deze ‘special’ opgenomen video’s over Thies Dijkhuis, de Euvelgunnerheem en de restauratiewerkzaamheden door Het Groninger Landschap, vind je terug in een speciale afspeellijst op het YouTube-kanaal (abonneren mag) van Kunst en Landschap Noord Nederland: ‘Thies Dijkhuis, de laatste boer van Euvelgunne (Euvelgunnerheem)’. Have fun.
