MANSHOLT in reprise! Toneelgroep Jan Vos toont urgentie LANDBOUWHERVORMING met terug- en vooruitblik op SICCO MANSHOLT

‘MANSHOLT’ in reprise! Toneelgroep Jan Vos opent tentdeuren in EELDE: 3 t/m 14 augustus 2021

Vanaf 3 augustus 2021 is het Noorden aan de beurt. Toneelgroep Jan Vos opent dan haar (tent)deuren voor de reprise-voorstelling ‘MANSHOLT‘. Van 3 tot en met 14 augustus is het theatergezelschap met het hele team aanwezig op een prachtige (boeren)locatie: Kijkboerderij ’t Hoogeveld, bij het biologisch vleesveebedrijf van Sytze en Alma van der Goot aan de Helmerdijk 71 in Eelde.

MANSHOLT was de eerste (locatie)voorstelling van Toneelgroep Jan Vos. Ze speelden het stuk in de zomers van 2014 en 2015 op tal van boerenerven en in boerenschuren, als onderdeel van het Nederlands Theater Festival on Tour. De voorstelling ging in juni 2014 in première op landschapstheaterfestival Oerol op Terschelling. Het stuk werd door pers en publiek bejubeld en door het Nederlands Theater Festival (NTF) geselecteerd als een van de beste voorstellingen van 2015.

,,Documentair theater: goed geschreven, sterk geregisseerd en gespeeld. Maar bovenal een intrigerende inhoud. IJzersterk gespeeld door Helmert Woudenberg.”


Officiële Juryselectie 2015 (NTF)

Vier ervan waren in de provincie Groningen te zien. Ikzelf bezocht die bij 2Bunders in Ellerhuizen (Bedum) – een wel heel prettige kennismaking met een nieuwe theatergroep, om meer dan een reden. De voorstelling trok in totaal zo’n 25.000 bezoekers.

Mansholt komt naar Groningen, RTV Noord, 3 juni 2014.

‘We waren eigenlijk helemaal niet van plan een toneelgroep te beginnen’

Beeld: Jeroen van den Berg, regisseur, ©Roeltje Photography

MANSHOLT was onze eerste voorstelling en we waren toen we die gingen maken eigenlijk helemaal niet van plan om een groep te beginnen, zegt regisseur en oprichter van de ‘stichting Jan VosJeroen van den Berg in de gloednieuwe podcastserie (maker: Bente Janssen) van het gezelschap: ‘On the Road to Mansholt‘.


,,MANSHOLT was bedoeld als een eenmalige samenwerking, maar het beviel ons zo goed om op boerderijen te spelen – we trokken veel publiek, kregen veel enthousiaste reacties – we vonden het zelf ook eigenlijk allemaal leuk om op die manier toneel te maken.”


.

De theaters en schouwburgen ‘ontvluchtend’ besloten ze na MANSHOLT met elkaar verder te gaan (toeren): als groep. ‘On the Road’.

On the Road to Mansholt, Toneelgroep Jan Vos, 30 juli 2021.

Help Jan Vos vooruit: een grotere tent voor een groter bereik

Toneelgroep Jan Vos was geboren. Zaken werden voortaan wel grootser aangepakt. Niet meer (alleen) spelen in boerenschuren, maar op het erf of in het land van de boerderijen – in een heuse eigen tent. Een aantal ook nieuwe voorstellingen werden er in opgevoerd. Hieronder een impressie van de tent op locatie HofboerderijErve Kagelink‘ te Markvelde (Diepenheim) voor een MANSHOLT-voorstelling in 2015.

Locatie Mansholt theater Hofboerderij Kagelink Markvelde (Diepenheim), rwpkzl, 11 juli 2015.

Voor de (uitgestelde) editie MANSHOLT-2021 – corona was ook voor hen letterlijk en figuurlijk spelbreker – startte de toneelgroep in december 2020 een succesvolle ‘Voor-de-Kunst’-crowdfundingscampagne ‘voor een grotere tent en voor een groter bereik’.

Filmpje Voor de Kunst crowdfunding campagne dec 2020/jan 2021, Toneelgroep Jan Vos, 28 december 2020.

De speeltent, gemaakt van hout met een bruin, semi-transparant zeil, is ontworpen door Ellen Klever, vaste decor- en kostuumontwerper bij Toneelgroep Jan Vos. Zowel de oude als de nieuwe tent zijn door haar vormgegeven. In een kort filmpje hieronder schetst Klever het ontwerp van de nieuwe tent, dat een beeld geeft van alle voordelen en verbeteringen.

Ellen Klever legt de voordelen uit van onze nieuwe tent, Toneelgroep Jan Vos, 11 januari 2021.

De grotere tent biedt vanwege zijn open karakter fraai uitzicht op het (omliggende) landschap. Hij kan zo, de schuren en dichte tent verlatend, nog beter dienst doen de ‘boerenproblematiek’ bij een groter publiek voor het voetlicht te brengen. En dat lijkt (hard) nodig. De bouw van de nieuwe tent, een mobiel theater met een tribune die plek biedt aan 280 personen, was in handen van tenten- en tribunebouwer Karel Kolkman. Groot voordeel: hij staat in een mum van tijd!

Opbouw tent Toneelgroep Jan Vos, bericht Facebookpagina Toneelgroep Jan Vos, 28 juni 2021.

‘Er is in die zes jaar tussen de voorstelling MANSHOLT toen en nu heel veel gebeurd’

Er is in die zes jaar tussen de voorstelling MANSHOLT toen en nu heel veel gebeurd, zegt Van de Berg. Inhoudelijk verschillen ze niet zo zeer, maar omdat de tijdsgeest heel erg verandert – er is heel veel gebeurd in de wereld – zijn zaken als bijvoorbeeld klimaatverandering, maar zeker ook de landbouw(hervormingen) meer pregnant, prangender en meer breed gedragen maatschappelijke issues geworden. Het verhaal dat Sicco Mansholt in 1972 hield, is in die zin meer urgent geworden. Bovendien: actueler dan ooit!

Trailer Mansholt, Toneelgroep Jan Vos, 21 mei 2021.

MANSHOLT, het verhaal. ‘Verandering vergt moed!’

De voorstelling MANSHOLT beschrijft de persoonlijke en politieke crisis waarin Mansholt terechtkwam aan het begin van de zeventiger jaren van de vorige eeuw. Nu zo’n vijftig jaar later, confronteert het stuk je met dezelfde vragen die Mansholt in zijn tijd al stelde: heb (ook) jij de moed om je leven te veranderen? En hebben wij, als maatschappij, het elan om een nieuwe koers te gaan varen?

Het is 1972. De Apollo 16 reist naar de maan en de Vietnamoorlog is in volle gang. Ard Schenk wint 3 gouden medailles tijdens de Olympische Winterspelen. Euro-commissaris van Landbouw Sicco Mansholt staat aan de vooravond van zijn pensioen, zijn werk zit erop.

Dan komt de Club van Rome met het alarmerende rapport Grenzen aan de groei. Als Mansholt ziet wat de gevolgen zijn van het beleid van schaalvergroting, waarvoor hij zich zijn leven lang heeft ingezet, slaat de schrik hem om het hart. Hij breekt radicaal met zijn oude overtuigingen. En tot afgrijzen van de mensen om hem heen wordt hij een van de eerste pleitbezorgers van een kringloop-economie.

Beeld: ©Paul Hoes

Als hij daarnaast ook nog eens verliefd wordt op zijn 40 jaar jongere stagiaire Petra Kelly, de latere oprichtster van Die Grünen in Duitsland, ontpopt hij zich tot Profeet van de Nulgroei en is de chaos compleet. Voor het eerst in zijn leven kan Sicco niet kiezen. Moet hij met zijn vrouw na zijn pensioen in Drenthe gaan wonen? Of is het nog geen tijd om zich terug te trekken en gaat hij samen met Petra de wereld in om zijn nieuwe politieke boodschap te verkondigen?

Beeld: ©Paul Hoes

Parallel aan het verhaal van Mansholt loopt de geschiedenis van Wietje Nanninga, boerin, die samen met haar vader een onrendabele boerderij in Drenthe runt. Mede door het beleid van Mansholt zijn ze gedwongen hun bedrijf te verkopen. Als een potentiële koper Mansholt blijkt te zijn, die er na zijn pensioen samen met zijn vrouw wil gaan wonen, komt vader Tjerk in opstand en besluit hij zich te verzetten tegen het onontkoombare.

Mansholt is aangrijpend toneel over de moed die het kost om te veranderen.

(Tekst: Toneelgroep Jan Vos)

‘De moed om te veranderen, of juist niet’

Beeld: Tjeerd Bischoff , schrijver, ©Roeltje Photography

Zonder Mansholt had Toneelgroep Jan Vos niet eens bestaan, zegt de schrijver van het stuk, Tjeerd Bischoff tegen Frank Mulder, die hem in Haastrecht na de eerste voorstelling van MANSHOLT voor De Groene Amsterdammer interviewt.





,,Toen ik in 2013 een eerste versie had geschreven, liet ik het lezen aan regisseur Jeroen van den Berg, en hij wilde het meteen regisseren. Als het maar wel zou worden opgevoerd op boerderijen. Zo is onze toneelgroep begonnen.”


.

Bischoff was op Mansholt gestuit door het boek ‘De graanrepubliek‘ van Frank Westerman, over Oost-Groningen:

,,Ook de familie-Mansholt speelt daar een rol in. Daar las ik voor het eerst over de crisis waar de eurocommissaris in terechtkomt vlak voor zijn pensionering. Dat maakte Mansholt meteen al een fascinerende man.”


Tjeerd Bischoff

100 jaar Sicco Mansholt geëerd met onthulling standbeeld en symposium

Nu we met Westerman’s De graanrepubliek toch in Groningen zijn beland: op 13 september 2008 organiseerde de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen een symposium over Sicco Mansholt. Het was dan 100 jaar geleden dat de bekende landbouwer, minister en Euro-commissaris geboren werd. Om dat te gedenken waren er die dag verschillende festiviteiten, gecoördineerd door de Stichting 100 jaar Sicco Mansholt. Naast het symposium waren er ook andere activiteiten. Zo maakte kunstenaar Marten Grupstra een beeld van Mansholt, dat een plaats kreeg in de Blauwe Stad.

Symposium 100 jaar Mansholt, Rijksuniversiteit Groningen, 24 juni 2011.

De moed om te veranderen, of juist niet

Op de tribune zit geen typisch schouwburgpubliek. Het zijn vooral boeren en dorpelingen die zijn afgekomen op de voorstelling Mansholt, schrijft Frank Mulder in zijn inleiding van een prachtige recensie over MANSHOLT in De Groene Amsterdammer. Een must read!

Beeld: ©Paul Hoes

De moed om te veranderen, of juist niet
Frank Mulder, De Groene Amsterdammer, 25 augustus 2021

‘Als we zo door blijven groeien stort binnenkort onze beschaving in’

In de jaren zeventig van de vorige eeuw voorspelde het Massachusetts Institute of Technology (MIT) dat onze samenleving deze eeuw in zou storten. En we lijken keurig op schema te liggen, zo blijkt uit een nieuw empirisch onderzoek. Dat schrijft Nafeez Ahmed voor Vice Nederland op 11 augustus 2021.

Met het systeemdynamisch model van de Club van Rome – dat (ook) de ‘ommekeer’ van Sicco Mansholt bewerkstelligde – keken ze waar precies ‘de grenzen aan de groei’ lagen. Hun voorspelling: de industriële beschaving was hard op weg om ergens in de 21e eeuw in te storten, als gevolg van de overexploitatie van de grondstoffen op aarde.

Gezien het ‘onaantrekkelijke vooruitzicht’ van de ineenstorting van onze (industriële) beschaving was Gaya Herrington, hoofd van de afdeling Duurzaamheid en dynamische systeemanalyse bij KPMG in de Verenigde Staten, die het onderzoeksproject op persoonlijke titel heeft uitgevoerd, benieuwd welke scenario’s het meest overeenkwamen met de empirische gegevens van nu. Het is de eerste keer dat een topanalist bij een groot internationaal bedrijf het ‘Grenzen aan de groei’-model serieus neemt. Uitkomst?

Beeld: ©Getty

Als we zo door blijven groeien stort binnenkort onze beschaving in
Nafeez Ahmed, Vice Nederland, 11 augustus 2021




.

Ik werd gewezen op dit artikel door een bericht op de Facebookpagina van Toneelgroep Jan Vos. Ik neem het hieronder integraal op:

‘We hoeven het niet als zwaktebod te zien als we onze maatschappelijke prioriteiten aanpassen aan de grimmige werkelijkheid’

Facebookbericht Toneelgroep Jan Vos, 19 augustus 2021.

50 jaar op de planken! Helmert Woudenberg gelauwerd in de Orde van Oranje-Nassau

Behalve dat de geschiedenis waarop de voorstelling MANSHOLT gebaseerd is, zich vijftig jaar afspeelde, is het ook vijftig jaar geleden dat Helmert Woudenberg, zijn eerste schreden op het podium zette. Woudenberg was één van de oprichters en gezichtsbepalende acteurs van Het Werktheater. Een roemrucht gezelschap – opgericht in 1970 – dat van grote invloed zou worden op het Nederlandse toneel. Het heeft een plaats gekregen in de ‘Canon van het Theater in Nederland‘.

Dankzij ondersteuning van TIN/ Universiteit van Amsterdam Bijzondere Collecties, enthousiaste en geheel belangeloze medewerking van vele rechthebbenden, is er met behulp van een geslaagde crowdfundingsactie (ook via voordekunst.nl) een prachtige, goed gedocumenteerde website over dit legendarische theatergezelschap tot stand gekomen.

Na zijn vertrek bij Het Werktheater in 1982, bleef Helmert Woudenberg de geest van dit gezelschap trouw. Als regisseur, docent, toneelschrijver en acteur werkte hij onverdroten voort in alle geledingen van de maatschappij. Voor Toneelgroep Jan Vos zijn Het Werktheater en Woudenberg altijd inspirerende voorbeelden geweest, het ‘vervult het gezelschap dan ook met trots en blijdschap dat Helmert op zijn vijftig-jarig jubileum opnieuw bij hen op de planken staat’, zo lees ik in de prachtige MANSHOLT-Courant die ik bij binnenkomst aangereikt kreeg.

Beeld: ©Paul Hoes

Op 24 juli, na afloop van ‘een week MANSHOLT-optredens’ in Haastrecht, werd Helmert Woudenberg, ‘als klap op de vuurpijl‘ bij de laatste voorstelling aldaar, benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Burgemeester Roel Cazemier van de gemeente Krimpenerwaard kwam naar voren, sprak eerst wat lovende woorden over de voorstelling, maar roemde daarna omstandig de acteur en diens glansrijke carrière.

Hein Janssen was erbij en schreef voor de Volkskrant een dag later een prachtige recensie. Ook Pim Siegers van het Dagblad van het Noorden stond stil bij Woudenberg’s ‘versierselen’ en blikte op die dag vooruit op de voorstellingen in Eelde.

,,Helmert Woudenberg liet weer eens zien dat hij een geheel eigen soort van acteren heeft ontwikkeld: flegmatiek, bijna nadenkend tijdens het spelen, nooit ijdel, altijd ten dienste van het stuk en zijn medespelers.”


Hein Janssen, journalist (de Volkskrant)
Beeld: ©Paul Hoes

De voorstelling Mansholt is toegankelijk, documentair theater over de veeteelt en landbouw
Hein Janssen, de Volkskrant, 25 juli 2021





.

Beeld: ©Paul Hoes

Acteur Helmert Woudenberg geridderd. De man die in de huid van Mansholt kroop zit al vijftig jaar in het vak
Pim Siegers, Dagblad van het Noorden, 25 juli 2021

MANSHOLT-Courant

In DE MANSHOLT-Courant vind je uitgebreide beschrijvingen van en over de voorstelling(en), de makers, de cast en het (artistieke) team, de locaties en de tentoonstelling ‘Boeren in Beweging‘ (plus prachtige interviews en reportages). Ik beperk me hieronder tot een korte beschrijving van de toneelgroep en de acteurs.

Ik kon helaas geen digitale versie van deze Courant vinden, wel is er een rechtenvrij interview van Trouw-journalist Eric Brassem beschikbaar. Hij heeft de makers, regisseur Jeroen van de Berg en schrijver van en acteur bij MANSHOLT, Tjeerd Bischoff, geïnterviewd over de voorstelling. Onderaan deze blogbijdrage tref je een selectie uit de media aan… Oeps, wat komt daar nu via Twitter binnen?

Voorstellingen op locatie over mensen die zich staande proberen te houden in een sterk veranderende wereld

Toneelgroep Jan Vos maakt voorstellingen op locatie over mensen die zich staande proberen te houden in een sterk veranderende wereld. Ze tonen ‘de complexe werkelijkheid van individuele mensen die schuilgaat achter statistieken, rapporten, beleidsvoornemens en krantenkoppen’.

Hun stukken ontstaan niet op de beruchte zolderkamertjes – ze trekken er op uit, vinden inspiratie in de wereld om hen heen en gaan het gesprek aan met maatschappelijke organisaties, denkers, specialisten en ervaringsdeskundigen. Samen met hen brengen ze de krachten in kaart die er rondom een bepaald thema spelen en vertalen die naar persoonlijke verhalen.

De voorstellingen worden gespeeld op locaties die passen bij de gekozen thematiek. Ze plaatsen hun verhalen midden in de realiteit en bereiken daarmee de mensen waar het in hun werk om draait. Zo speelden ze ‘Koning van het Grasland‘ en MANSHOLT op boerderijen, voor een publiek van boeren en andere plattelandsbewoners. Met ‘GAS‘ stonden ze in het centrum van het Groningse aardbevingsgebied en gingen ze het land in, naar o.a. Den Haag, de stad waar er over de gaswinning wordt beslist.

De acteurs

Margriet Brandsma en Helmert Woudenberg in ‘Spraakmakers’ over MANSHOLT

Op 23 juli zijn ‘De Toekomst‘-talkshowhost voor MANSHOLT Margriet Brandsma en acteur Helmert Woudenberg te gast bij Ghislaine Plag in de NPO Radio 1-radiotalkshow ‘Spraakmakers‘, een dag voor de laatste voorstelling bij boerderij De Twee Hoeven in Haastrecht, waar de eerste zeven voorstellingen van de 2021-editie van MANSHOLT plaatsvonden. De try-outs werden daar ook gespeeld, op 16, 17 en 18 juli.

Plag blikt met haar gasten terug op het landbouwbeleid en idealisme van Sicco Mansholt, dat volgens haar nog steeds opvallend actueel is.

Margriet Brandsma en Helmert Woudenberg in ‘Spraakmakers’ over ‘MANSHOLT’, Kunst en Landschap (Bron: NPO1-Spraakmakers 23 juli 2021), 2 augustus 2021.

Randprogramma MANSHOLT: een reizende expositie, soep met brood én ‘Talkshow De Toekomst’

Rondom de voorstelling MANSHOLT biedt Toneelgroep Jan Vos de bezoekers naast een reizende expositie en de mogelijkheid om voorafgaand aan de voorstelling een eenvoudige maaltijd (soep met ‘slordig’ belegd broodje) te nuttigen ook een wekelijkse talkshow aan. (In Eelde vinden er daarom twee plaats, op 7 en 14 augustus.)

MANSHOLT: Talkshow de Toekomst, Toneelgroep Jan Vos, 8 juli 2021.

Hoe kunnen we als maatschappij een nieuwe koers varen? Met die vraag gaan ze aan de slag tijdens Talkshow De Toekomst. Onder leiding van journalist Margriet Brandsma laten ze mensen aan het woord die met creatieve oplossingen en onverwachte invalshoeken komen. Maar ook mensen die in de praktijk ervaren hoe lastig het is de bakens te verzetten. Boeren, bestuurders en wetenschappers. Zanger Jan Veldman zorgt voor de muzikale omlijsting. De talkshow is gratis te bezoeken – wel even van tevoren reserveren.

De eerste aflevering, die in Haastrecht op 24 juli, staat al online: met Harm Evert Waalkens (agrariër en politicus), bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling (en voormalig veehouder) Martijn van der Heijden en melkveehouder.Aad Straathof. Je kunt hem hieronder beluisteren. Zodra de andere afleveringen gereed zijn, kun je ze terugluisteren via de speciaal voor Kunst en Landschap aangemaakte MANSHOLT-podcast-afspeellijst.

Het lag in de bedoeling om de Talkshow af te trappen met demissionair minister van landbouw Carola Schouten, zij moest helaas om ‘agenda-technische’ redenen verstek laten gaan. Hopelijk ‘zet ze dat nog recht’ voor de laatste Talkshow De Toekomst in het Utrechtse Haarzuilens.

Talkshow De Toekomst, 24 juli in Haastrecht, Toneelgroep Jan Vos, 1 augustus 2021.

Twee keer een talkshow ‘De Toekomst’ in Eelde met prominente gasten

Op zaterdag 7 en 14 augustus – ik heb voor de 14e een plekje in de nieuwe tent gereserveerd – vind de talkshow ‘De Toekomst‘ in Eelde plaats met prominente Noord Nederlandse gasten:

Zaterdag 7 augustus, Eelde, 18:30 uur:

  • Harm Evert Waalkens had ooit samen met een groep andere boeren één van de grootste melkveebedrijven van Nederland. Dit in navolging van de ideeën van Mansholt. Later werd hij biologisch en nog weer later ging hij in navolging van Mansholt de politiek in, waar hij voor de PvdA in de Tweede Kamer kwam en woordvoerder werd op het gebied van landbouw.

Wat is zijn kijk op agrarische sector van dit moment? Waar staan we? Wat is de stip aan de horizon waar we wat hem betreft naar toe moeten? En wat vindt hij van het gedrag van de consument?

  • Dirk Strijker bekleedde van 2005 tot 2020 de Mansholt-leerstoel voor Plattelands-ontwikkeling. Hij publiceert onder meer over de economische aspecten van landbouw en landbouwpolitiek, niet alleen voor andere wetenschappers, maar ook als columnist van het Dagblad van het Noorden (tot 2009) en De Boerderij (sinds 2010) Strijker is de zoon van een boerengezin in Drenthe, waar ze meer op hadden met Boer Koekoek dan met Mansholt. Dirk Strijker heeft veel oog voor wat beleidsvoornemens in de praktijk betekenen.

Wordt er bij de verduurzaming van de landbouw voldoende rekening gehouden met de belangen van de boer? Zijn de verwachtingen van de maatschappij richting de agrarische sector realistisch?

  • Jan Reinier de Jong: Akkerbouwbedrijf de Jong is niet biologisch, maar doet wel aan agrarisch natuurbeheer en is lid van Agrarische Natuur Drenthe. Daarnaast levert het bedrijf zonne-energie aan zestig huishoudens en weet die energie ook op te slaan. En het bedrijf specialiseert zich in precisie-landbouw. Met hoogwaardige technologie wordt er voor gezorgd dat het verbouwen van gewassen zo efficiënt mogelijk verloopt. In 2019 was deze boerderij de ‘Winnaar publieksprijs Duurzaamste bedrijf Drenthe‘.

Wat kunnen we leren van Jan Reinier de Jong? En welke rol speelt technologie bij zijn streven naar duurzaamheid?

Voorstelling MANSHOLT van zaterdag 7 augustus (Eelde) vroegtijdig afgebroken vanwege onveilige weersomstandigheden

,,Helaas is de voorstelling MANSHOLT van zaterdag 7 augustus vroegtijdig afgebroken vanwege onveilige weersomstandighe-den. Hoe spijtig dat ook is: uw veiligheid gaat boven alles. Uiteraard willen we u wel graag de kans bieden om de afgelaste voorstelling in te halen. Daarom spelen we op 14 augustus om 13.00 uur een inhaalvoorstelling.”

Voor vragen en meer info klikt u hier:


Toneelgroep Jan Vos

Zaterdag 14 augustus, Eelde, 18:30 uur:

  • Theunis Piersma is hoogleraar Trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en als waddenbioloog verbonden aan het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ). Met een internationaal onderzoeksteam onderzoekt hij hoe klimaat, voedsel, roofvijanden, ziektekiemen en historisch-genetische achtergrond wad- en weidevogels beïnvloeden, met name de kanoet en de grutto. Hij won hiermee nationale en internationale prijzen, waaronder de Spinozapremie.

    Piersma was één van de initiatiefnemers van Kening fan e Greide, een burgerinitiatief dat zich inzette voor het behoud het weidelandschap en de daar levende dieren en planten.

Hoe is het gesteld met de biodiversiteit op het platteland en wat zou er moeten gebeuren om daar verandering in te brengen?

  • Peter Oosterhof Al vijf generaties lang is de boerderij van Peter Oosterhof, in Foxwolde (noord Drenthe) in zijn familie. Sinds een aantal jaar is Peter anders gaan boeren, met grote aandacht voor de bodem. Het gebruik van kunstmest en veel krachtvoer gingen hem tegenstaan. Hierdoor heeft hij het roer omgegooid waardoor hij nu biologisch boert en natuurlijke processen volgt. Dit resulteert in minder melk, maar zijn koeien zijn nu veel gezonder en hij heeft  minder uitgaven.

Wat is het geheim van zijn succes en wat houdt andere boeren tegen om op deze manier hun bedrijf te voeren?

  • Louise Vet is emeritus hoogleraar ecologie aan de Universiteit van Wageningen en ex-directeur van het Nioo, het Nederlands Instituut voor Ecologie. In 2019 nam ze het initiatief voor het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarin ze met zowel bedrijven als particulieren tot een biodiversere wereld wil komen. Tegelijkertijd werkte ze als lid van de Commissie-Remkes aan het Eindadvies van het Adviescollege Stikstofproblematiek (‘Niet Alles kan Overal‘) over een structurele aanpak van stikstof op lange termijn. Ze ziet een opeenstapeling van bewijzen dat het bergafwaarts gaat met de leefbaarheid van de wereld.

Wat moet er volgens haar gebeuren om tot een betere een duurzamere wereld te komen? 

In Eelde gaan publiek, politici en boeren met elkaar in gesprek

Beeld: ©Paul Hoes

Mansholt keert terug naar Drenthe. Voorstelling en talkshow op kijkboerderij Eelde. De jaren 70 zijn weer helemaal terug in de landbouw
Pim Siegers, Dagblad van het Noorden, 20 juli 2021

Laatste speeldag Eelde 14 augustus: extra capaciteit!

,,Wees er wel snel bij, want de kaarten gaan hard”, zo luidt het bericht op de Facebookpagina van de toneelgroep op 3 augustus. Goed dat de capaciteit vanaf de 14e augustus wordt opgeschroefd, want alle voorstellingen zijn tot die dag volgens de toenmalige RIVM-voorwaarden uitverkocht. Snelle beslissers kunnen voor de 14e nog reserveren, andere belangstellenden zijn aangewezen op een dagje Deventer, Zaandam of Haarzuilens – ook leuk.

Ik had voor de laatste MANSHOLT-dag in Eelde gelukkig vroegtijdig een kaartje bemachtigd. Hieronder een compilatie van mijn bezoek op en om het erf van de Kijkboerderij; uiteraard geen foto’s van de voorstelling zelf.

Met nog 16 voorstellingen te gaan is MANSHOLT uitverkocht!

Met nog 16 voorstellingen in respectievelijk Deventer, Zaandam en Haarzuilens maakt Toneelgroep Jan Vos op 23 augustus 2021 via Twitter bekend dat alle voorstellingen zijn volgeboekt. Een plaatsje op de wachtlijst is dan nog je enige hoop om van het stuk te kunnen genieten.

‘Dit stuk zouden veel meer jonge agrariërs moeten zien’

Ik parkeerde mijn camper tijdens een weekje vakantie in eigen land bij een natuurboerderij, ergens in de buurt van Deventer langs de Terwoldse Wetering, kwam in gesprek met een boerin, tevens beheerder van de camperplaats. Ze was net klaar met de laatste schud van het te hooien gras. De Deventer-voorstellingenreeks van MANSHOLT kwam op enig moment ter sprake. Ik beloofde haar (en haar man Albert) er een mailtje over te sturen. Ik kreeg antwoord:

Beeld: ©Robert Rosendal (K&L)

Talkshow De Toekomst mét Carola Schouten

,,Hopelijk ‘zet ze dat nog recht’ voor de laatste Talkshow De Toekomst in het Utrechtse Haarzuilens”, schreef ik eerder in dit blog naar aanleiding van het moeten afzeggen voor de eerste talkshow van demissionair minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Carola Schouten. En dat deed ze!

Op 9 september sprak de immer goed voorbereide talkshowhost Margriet Brandsma met Schouten, boer en filosoof Jan Huijgen, directeur Agrarische bedrijven (ABN-AMRO) Pierre Berntsen, directeur Duurzaamheid (Rabobank) Bas Rüter en melkveehouder, raadslid (CDA Woerden) en Agraaf-columniste Toos Soest. Hoe kunnen we als maatschappij een nieuwe (landbouw)koers varen?

Talkshow De Toekomst, Haarzuilens, 9 september, Toneelgroep Jan Vos, 20 september 2021.

(Nb. Je kunt deze en alle andere live-registraties van De Toekomst-talkshows ook beluisteren via podcast. Ik heb ze op Soundcloud voor je op een rijtje gezet.)

Korte sfeerimpressie van Mansholt – over de vertaalslag realiteit en fictie

De reprise van Mansholt ging acht weken op tournee langs zes boerenerven verspreid over Nederland.. Met de 41 voorstellingen hoopt Toneelgroep Jan Vos de kern van de realiteit (van de landbouwproblematiek) naar boven te halen, om er vervolgens weer fictie van te maken. Toneelschrijver Tjeerd Bischoff legt die vertaalslag helder uit tijdens een korte sfeerimpressie van MANSHOLT.

Een korte sfeerimpressie van de voorstelling Mansholt, Toneelgroep Jan Vos, 22 september 2021.

Het einde van een geslaagde tournee, een terugblik op MANSHOLT door schrijver Tjeerd Bischoff

Hoe was het voor ons, de medewerkers, om aan deze voorstelling mee te doen? Dat vraagt Tjeerd Bischoff aan zichzelf in een afscheidsbrief aan het publiek.

,,Ikzelf speelde twee kleine rolletjes, die weinig van mij vergden. Daardoor was het een ontspannen tijd. Maar dat gold eigenlijk voor alle acteurs. Het was soms ook vermoeiend, vooral voor de crew, maar zoals José Kuijpers, één van de actrices, het uitdrukte: we werden gedragen door het publiek. We ervoeren dat we iets brachten waar de mensen op hadden zitten wachten.”


Tjeerd Bischoff, schrijver MANSHOLT
Beeld: ©Toneelgroep Jan Vos

Het einde van een geslaagde tournee
Tjeerd Bischoff, Toneelgroep Jan Vos, 23 september 2021

MANSHOLT revisited – De oogst van talkshow De Toekomst

De afgelopen zomer hebben we bij de voorstelling MANSHOLT acht keer een talkshow gehouden waarin tal van gasten zich uitspraken over de problemen in de agrarische sector, zegt opnieuw Tjeerd Bischoff, ditmaal bijna een jaar na de voorstelling MANSHOLT en op het moment dat boerenprotesten oplaaiden naar aanleiding van de stikstofcrisis: 6 juli 2022.

Onder leiding van Margriet Brandsma gaven boeren, politici, wetenschappers, vertegen-woordigers van de retail en van de banken hun visie over wat er aan de hand is en wat er gedaan moet worden, schrijft Bischoff in zijn inleiding en stelt zichzelf vragen: ,,Wat kunnen we leren van deze bijeenkomsten? Welke conclusies laten zich trekken? Als schrijver van het toneelstuk MANSHOLT heb ik de opnames van de talkshows nog eens beluisterd. Hieronder heb ik geprobeerd een samenvatting te geven van de vele betogen en verhalen en de gedachtes die ik daarbij kreeg. Dit alles ondersteund met wat cijfers. Extra interessant misschien, nu de stikstofcrisis op scherp staat.”

Beeld: ©Paul Hoes

MANSHOLT revisited – De oogst van talkshow De Toekomst
Tjeerd Bischoff, Toneelgroep Jan Vos, 6 juli 2022

MANSHOLT in de zomer van 2021 gemist? Geen nood, vanaf april 2022 stream je hem vanuit huis!

Cultuurticket.nl is een nieuw streamingplatform voor de culturele sector. Ze zijn vanaf 2022 hard bezig om een zo divers en verrassend mogelijk aanbod samen te stellen. Cultuurticket.nl wil cultuur toegankelijk maken ‘voor iedereen, overal en altijd’.

Sinds april dat jaar biedt het nieuwe platform dat cultuur en publiek wil samenbrengen ook de voorstelling MANSHOLT aan. Voor nog geen vier Euro bekijk je de 114 minuten durende voorstelling vanuit je luie stoel. Klik op de illustratie om MANSHOLT via Cultuurticket.nl te bekijken.

Klik op de illustratie om MANSHOLT via Cultuurticket.nl te bekijken.

Gasten Talkshow De Toekomst geen onbekenden voor Kunst en Landschap

Nagenoeg alle gasten van de talkshow De Toekomst zijn bekende namen voor Kunst en Landschap. Ik maak(te) voor het multimediale platform voor ‘verbeelding van (en reflectie op) verandering‘ (in het Noorden) een aantal specials.

In één geval zelfs een special geheel gewijd aan een gast (en zijn onderzoek) zelf: trekvogelecoloog Theunis Piersma (en zijn team). Over de teloorgang van de grutto in relatie tot de verarming van het Nederlandse boerenland. Uiteraard kom je veel van de andere talkshowdeelnemers tegen in de specials over (natuur- en landschapsinclusieve) landbouw of in die over de ruilverkaveling in Drenthe. Je kunt bij alle vier even een kijkje nemen:

Beeld: ©Getty

De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND
Robert Rosendal voor Kunst en Landschap, v.a. 15 april 2020





.

Beeld: ©Kening fan ‘e Greide

STAPPEN NAAR een natuur- en landschapsinclusieve KRINGLOOP-LANDBOUW, hoe daartoe te komen?
Robert Rosendal voor Kunst en Landschap, v.a. 13 januari 2020



.

Beeld: ©SNN

Het nieuwe GLB, het GEMEENSCHAPPELIJKE LANDBOUWBELEID, gaat toekomst-bestendige landbouw sterker BELONEN
Robert Rosendal voor Kunst en Landschap, v.a. 3 januari 2020



.

Beeld: ©Drents Archief

100 jaar RUILVERKAVELING DRENTHE in beeld; over de maakbaarheid van een landschap
Robert Rosendal voor Kunst en Landschap, v.a. 7 november 2019

Kunst en Landschap graaft in het verleden, blikt 50 jaar terug, en kijkt 100 jaar vooruit – zin in de toekomst!

Beeld: ©Robert Rosendal voor Kunst en Landschap

In 1972, vijftig jaar geleden, brengt de Club van Rome het rapport ‘De grenzen aan de groei‘ uit. In het rapport wordt voorspeld – voor het eerst op grond van computer-modellen – dat de grondstofvoorraden binnen enkele decennia zullen zijn uitgeput. Het woord doemdenken bestaat nog niet. Dat woord komt pas in de jaren ’80 in de Dikke Van Dale met dank aan Van Kooten en De Bie. Maar het zijn wel degelijk doemdenkers, en de toon van het rapport is buitengewoon somber. Wat opmerkelijk is: de Club van Rome is geen actiegroep, het zijn politici, managers uit het bedrijfsleven en wetenschappers.

Toch komt het rapport niet uit de lucht vallen. Want wat ook opvalt, is het ontwakend milieubewustzijn van die jaren. Milieu wordt begin jaren ’70 van de vorige eeuw, misschien wel voor het eerst, een hot item. Er zijn zorgen over giftige afvalbergen, tonnen plastic in de zee en bedreigde walvissen. De introductie van plastic vuilniszakken, de eindeloze vuilnisbelten en ongekend smerige rivieren leiden tot veel discussies, waaronder kernenergie..

Voor Kunst en Landschap dook ik in archiefmateriaal over de strijd voor een beter milieu door de jaren heen en maakte een selectie. Te beginnen, uiteraard in deze MANSHOLT-special, met Sicco Mansholt, daarna: met terugblikkende reportages op 50 jaar na De grenzen aan de groei en bespiegelingen op de toekomst.

Vroege Vogels in gesprek met Mansholt-biograaf Johan van Merriënboer: hoe zou Mansholt de stikstofcrisis hebben opgelost?

De boeren en de stikstofcrisis: hoe zou Sicco Mansholt de crisis hebben opgelost? Dat vraagt programmamaker Menno Bentveld aan Johan van Merriënboer, historicus bij het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis, in een aflevering van het radioprogramma Vroege Vogels (tekst bij de uitzending, red.) op 19 januari 2020. Van Merriënboer promoveerde in 2006 met een biografie over Mansholt. In april 2019 is de biografie heruitgegeven.

Mansholt en de stikstofcrisis: hoe zou hij het hebben opgelost?, BNNVARA, Vroege Vogels, 19 januari 2020.

‘Sicco’

In de tijd dat RTV Noord het zichzelf nog permitteerde meer dan een half uur durende documentaires te maken, inmiddels 11 jaar geleden, kwam de regionale zender met een prachtig portret van Sicco Mansholt. Ik neem hieronder hun beschrijving van de video integraal op:

,,Mansholt is een van de wegbereiders van de Europese Unie. Als verzetsheld wordt hij na de Tweede Wereldoorlog minister van Landbouw en Voedselvoorziening en zorgt hij ervoor dat de Nederlanders genoeg te eten hebben. Mansholt stuwt de welvaart op met gegarandeerde graanprijzen. Een soortgelijk beleid voert hij als landbouwcommissaris van de EG. Hij wordt daarbij ook geconfronteerd met de schaduwkant van zo’n politiek: overschotten, boterbergen en melkplassen. Mansholt hoort thuis in het rijtje van mannen met macht, zoals John F. Kennedy en Charles de Gaulle.”


Sicco’, RTV Noord
Sicco, RTV Noord, 18 oktober 2010.

VPRO Tegenlicht duikt (in 2003) met tweeluik ‘Gesubsidieerde Aarde’ in de wereld van de Europese boer

14 januari 1965 is waarschijnlijk de duurste dag in het bestaan van de Europese Unie tot nu toe, schrijft VPRO Tegenlicht op 25 mei 2003. Op die dag werd in Brussel een akkoord gesloten tussen de zes toenmalige lidstaten over de toekomst van het Europese landbouwbeleid. De basis was gelegd voor het ingewikkelde systeem van regels en subsidies waarmee de Europese boeren sindsdien te maken hebben.

De ‘Methode Mansholt‘ is het tweede deel van het tweeluik ‘Gesubsidieerde Aarde‘, dat VPRO Tegenlicht op 25 mei 2003 uitzond. Zowel het eerste deel, ‘Berekenende Boeren‘, dat een week eerder op ‘hét future affairs-platform van Nederland’ werd uitgezonden, als dit tweede deel kunnen niet meer worden afgespeeld via hun website. De reden daarvan is mij niet bekend, wel heb ik na enig zoeken de Methode Mansholt voor je weten te achterhalen. Daarmee zijn we André van Hout van ‘De Aanpak‘ veel dank verschuldigd. Hij zette hem – weliswaar afgeschermd – op Vimeo.

Tegenlicht dook met deze twee uitzendingen in de wereld van de Europese boer. In Berekenende Boeren geven ze een beeld van de ingewikkelde afwegingen die boeren moeten maken om zich staande te houden binnen het Europese landbouwbeleid. In het tweede deel, dat je hieronder (dus wel, red.) kunt bekijken, doken ze in de geschiedenis van het gezamenlijke Europese beleid voor de agrarische sector. Daarin staat Sicco Mansholt, de belangrijkste man achter de gezamenlijke Europese aanpak, centraal.

Sicco Mansholt wordt de architect van de grootschaligheid

,,Sinds de lancering van het Europese landbeleid, ingevoerd door Eurocommissaris Sicco Mansholt in de jaren ’60, is er geen boer meer in Europa die op de een of andere manier niet te maken heeft met superheffingen, melkquota, het afhankelijk zijn van subsidies of de concurrentie van nieuwe Oost-Europese lidstaten.” Dat is de puntige samenvatting van Beeld en Geluid-Wiki. Pracht fly on the wall documentaire!

METHODE MANSHOLT, DE AANPAK, 10 oktober 2019. (Bron: Gesubsidieerde aarde (deel 2) – Methode Mansholt, VPRO Tegenlicht, 25 mei 2003. Beeld: K&L.

Tentoonstelling ‘Mansholt, Landschap in Perspectief’

Tentoonstelling ‘Mansholt, Landschap in Perspectief’, ©Bureau Europa, 2014.

De tentoonstelling ‘Mansholt, Landschap in Perspectief‘ van het platform voor architectuur en design Bureau Europa gaf (van 18 januari t/m 20 april 2014) een beeld van de wijze waarop landbouw de inrichting en vormgeving van het Nederlandse landschap na 1945 heeft bepaald – tegen de achtergrond van de toenmalige hervorming van het Europees Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Leidraad van de tentoonstelling was het werk van voormalig landbouwminister Sicco Mansholt.

Aan de hand van een aantal fases werd de ontwikkeling van de Nederlandse landbouw getoond plus de wijze waarop deze zich verhoudt tot het landschap. Onder andere: het herstel van geïnundeerd landschap na WO II; de Zuiderzeepolders als ideaal landbouwgebied; de modernisering van het platteland door middel van ruilverkavelingen en technologische innovatie; de toenemende invloed van recreatie en natuurbeheer, en ten slotte de hedendaagse opdeling in verbrede en industriële landbouw.

De tentoonstelling bood met het vele audiovisuele materiaal, een overzicht van de wijze waarop de landbouw in de loop der tijd is gerepresenteerd en tevens een interactieve kaart die is ontstaan vanuit een samenwerking tussen Bureau Europa en de Waag Society.

Interactieve kaart, ©Bureau Europa/Waag Society

Deze tentoonstelling was de eerste inhoudelijke uiting van de samenwerking tussen Bureau Europa en Het Nieuwe Instituut. Het onderzoek en de tentoonstelling kregen een vervolg in het najaar van 2014 in Het Nieuwe Instituut.

Tentoonstelling ‘Sicco Mansholt. Een goede Europeaan’

,,Sicco Mansholt was een boer en sociaaldemocraat die een invloedrijke Nederlandse naoorlogse landbouwminister werd. Na 14 jaar minister werd Mansholt de eerste landbouwcommissaris van de EEG. In die rol fungeerde hij als een van de architecten van de huidige Europese Unie. Het beleid van Mansholt had een krachtige invloed op de economische positie van boeren, de eenwording van Europa en de inrichting van het Nederlandse landschap. De installatie voor de tentoonstelling, zoals ontworpen door Studio PolyLester, volgt de opkomst, ondergang en radicale verandering van hart van deze emblematische figuur van de Europese landbouwpolitiek.”


Het Nieuwe Instituut
Sicco Mansholt. Over de tentoonstelling, Het Nieuwe Instituut, 2014.
Sicco Mansholt. Een act in vijf delen, Het Nieuwe Instituut, 2014.
Sicco Mansholt. Boer en Landschap, Het Nieuwe Instituut, 2014.

Televisiedebat tussen Sicco Mansholt en Constant Boon over het ‘Plan Mansholt’

Het speuren naar achtergrondinformatie over Mansholt – vaak via omwegen – bracht me onlangs bij het Centrum Agrarische Geschiedenis (Leuven, België). Ik stuitte op een televisiedebat, waarin Mansholt en Constant Boon het ‘Plan Mansholt’ bediscussiëren tijdens een Panorama-uitzending op 18 december 1968. Het werd gemodereerd door Guido Naets. Daarnaast kwam een tweetal erg leuke artikelen ‘boven water’, een over het Plan Mansholt zelf: ‘Sicco Mansholt, baanbreker of boerenbreker?‘ en een over de boerenbetoging van 23 maart 1971: ‘Geen boer op het veld! De boerenbetoging van 23 maart 1971‘.

Televisiedebat tussen Sicco Mansholt en Constant Boon over het ‘Plan Mansholt’, gemodereerd door Guido Naets | ©VRT-Beeldarchief, Centrum Agrarische Geschiedenis, 9 maart 2021.


Als je een kaartje hebt weten te bemachtigen: heel veel plezier bij MANSHOLT.

Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap.

Media-overzicht MANSHOLT

Beeld: ©Dirk Hol

Schouten: ‘Grote behoefte aan omschakelfonds voor verduurzaming’
Martijn van Rossum, Nieuwe Oogst, 10 september 2021



.

Beeld: ©Arie Kievit

Mansholts verhaal is na 50 jaar nog springlevend
Werner Schouten en Klaas van Egmond, AD, 28 augustus 2021




.

Beeld: ©Paul Hoes

De moed om te veranderen, of juist niet
Frank Mulder, De Groene Amsterdammer, 25 augustus 2021




.

Beeld: ©Corrine Ponssen

Toneelvoorstelling op boerenerf in Haarzuilens
RTV Stichtse Vecht, 23 augustus 2021




.

Beeld: ©Getty

Als we zo door blijven groeien stort binnenkort onze beschaving in
Nafeez Ahmed, Vice Nederland, 11 augustus 2021


.

Beeld: ©Paul Hoes

Recensie: de radicale bekering van Mansholt
Peter van Houweling, Nieuwe Oogst, 4 augustus 2021




.

Beeld: ©Misset

Al 70 jaar gaat het over sanering en krimp
Margreet Welink, Boerderij, 2 augustus 2021




.

Beeld: ©Paul Hoes

Politicus bekeert zich tot duurzaamheid en valt voor veertig jaar jongere activiste – ‘Mansholt’ is waargebeurd en actueel
Hanny Alkema, Trouw, 28 juli 2021


.

Beeld: ©Paul Hoes

De voorstelling Mansholt is toegankelijk, documentair theater over de veeteelt en landbouw
Hein Janssen, de Volkskrant, 25 juli 2021



.

Beeld: ©Paul Hoes

Acteur Helmert Woudenberg geridderd. De man die in de huid van Mansholt kroop zit al vijftig jaar in het vak
Pim Siegers, Dagblad van het Noorden, 25 juli 2021



.

Beeld: ©Paul Hoes

Mansholt keert terug naar Drenthe. Voorstelling en talkshow op kijkboerderij Eelde. De jaren 70 zijn weer helemaal terug in de landbouw
Pim Siegers, Dagblad van het Noorden, 20 juli 2021


.

Beeld: ©NRC

Landbouw moet deels plaatsmaken voor wonen en leven in drukbezet Nederland
NRC (Commentaar), 10 juli 2021



.

Beeld: ©Roeltje Photography

Aardse boerin, assertieve mevrouw Mansholt
Ingrid Bosman, 1 juli 2021




.

Beeld: ©Toneelgroep Jan Vos

“Mansholt”: toneelstuk over Groningens beroemdste politicus terug in theatertent
GIC, Groninger Internet Courant, 6 juni 2021

Extra! Mediaoverzicht ‘De Grenzen aan de Groei’

Overheid en boeren op gespannen voet, VPRO-OVT, 3 juli 2022.
Vijftig jaar na ‘Grenzen aan de Groei’, Kunst en Landschap (Bron: VPRO-OVT), 10 april 2022.
Beeld: ©Nationaal Foto-persureau

‘Het is een visieloze lobby geworden’
Simon Dequeker en Jaap Tielbeke, De Groene Amsterdammer, 13 april 2022




.

Getuigenissen Boerenbetoging 1971 over het plan Mansholt, ILVO, 23 maart 2022.
Beeld: ©William Keo

Een grimmig decor
Jaap Tielbeke, De Groene Amsterdammer, 23 maart 2022





.

Beeld: ©NTR/Andere Tijden

De voorspelling van 1972
NTR/Andere Tijden, uitzending 14 maart 2022 (NPO2)



.

Beeld: ©Patrick Post

Jaap Tielbeke herlas het Club van Rome-rapport. ‘Ik dacht, nu ga ik lezen hoe de wereld ten einde komt’
Frank Staver, Trouw, 12 maart 2022



.

Beeld: ©Dani Pujalte

‘Groene groei bestaat niet. Ik ken geen ander politiek verhaal dat zo gevaarlijk onwetenschappelijk is’
Ben van Raaij, de Volkskrant, 25 februari 2022



.

De Groene Live #27: Over de grenzen aan de groei, Pakhuis de Zwijger, 21 februari 2022.
Beeld: ©Yasser AL-Zayyat

Over de grenzen aan de groei
Jaap Tielbeke, De Groene Amsterdammer, 16 februari 2022



.

Beeld: ©Lyanne Tonk

Over een profetisch milieurapport en wat we er (niet) mee deden
Bowi, Das Mag Publishers, 18 januari 2022


.

Boerenopstand Tubbergen: hoe ruilverkaveling compleet uit de hand liep, RTV Oost, 18 december 2021.
Boeren in opstand, Andere Tijden, 25 november 2021.
Theatervoorstelling ‘Tot Tubbig en niet verder’ brengt kijkers terug naar de Boerenopstand van 1971, 1Twente Enschede, 5 oktober 2021.
Beeld: ©De Beeldunie

‘Kijk op Facebook, niet naar de NOS’
Gizelle Mijnlieff en Jaap Tielbeke, De Groene Amsterdammer, 25 augustus 2021



.

Boerenopstand nog niet vergeten, Twente TV, 11 mei 2021.
Beeld: ©DPA/ANP

Groenen-kopstuk Petra Kelly bleef juist weg uit het midden
Paul van der Steen, Trouw, 23 april 2021



.

Beeld: ©Nationaal Archief

Deze dag: Sicco Mansholt wordt de baas van Europa
Pieter de Hart, RTV Noord (Deze Dag), 20 maart 2021



.

Beeld: ©Nico Naeff / Nederlands Fotomuseum

Met de protesterende boeren had Sicco Mansholt wel raad geweten
Hans Marijnissen, Trouw, 12 december 2019




.

Andere Tijden, uitzending: woensdag 27 november 2019, 21:25 uur, NPO 2.
Opnieuw Boerenprotest – maar hebben ze gelijk?, DWDD, 16 oktober 2019.
100 Jaar ruilverkaveling, Saar Visser, 15 mei 2019.
The Shadow Of progress 1970, ang 958, 6 november 2017.
Akkerbouwers in actie 1990. Boeren Trekkeractie toen nog zonder Farmers Defence Force FDF, myraetube, 15 februari 2017.
Ruilverkaveling Het Idee, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 24 maart 2015.
Boerenbetoging Brussel 1971 manifestation des agriculteurs, Pas Europe, 18 januari 2014.
De Slag Bij Hollands Veld 1963 De laatste Boeren opstand in Nederland, OccupySchagen, 13 mei 2013.
15 mei – Drents Diep over Hendrik Koekoek, RTV Drenthe, 15 mei 2012.
De Opstand Der Braven, Hollandscheveld 1963, Beddus (Bertus ten Caat), 13 maart 2009.
Hendrik Koekoek en z’n vader in Hollandscheveld, Beddus (Bertus ten Caat), 13 juli 2008.
Drents Diep Boerenopstand Hollandscheveld, RTV Drenthe, 5 maart 2008.
Boerenopstand Hollandscheveld 1963, Beddus (Bertus ten Caat), 23 mei 2007.

‘GRUTSK’ in première op Noordelijk Filmfestival – full movie over ‘HET NIEUWE BOEREN’

Welmoed Deinum uit Sondel is een van de geïnterviewden in Grutsk. Ze boert biologisch-dynamisch.

Op 7 november ging ‘Grutsk‘, een educatief filmproject van Rob Busquet, in première op het Noordelijk Filmfestival, dat plaatsvond van 6 tot en met 10 november 2019 op acht verschillende locaties in Leeuwarden. De film portretteert zes melkveehouders met een uiteenlopende bedrijfsvoering. Zij vertellen over wat het voor hen betekent om boer te zijn, hoe ze omgaan met veranderingen in de bedrijfstak en welke consequenties dat heeft voor hun boerenbestaan.

De film concludeert niet, maar registreert slechts

Doel van de film is om boeren en burgers alternatieven te tonen voor de traditionele melkveehouderij. Wat houdt de melkveehouder van vandaag de dag echt bezig; wat zijn de dagelijkse beslommeringen, en hoe wordt er gedacht over en geworsteld met de veelbesproken transitie waar de melkveehouderij aan zou moeten voldoen?

De eerste transitie was tussen 1880 en 1914, een periode waarin een industrieel systeem ontstond en de handmatige verwerking plaats maakte voor een fabrieksmatige. De tweede omschakeling vond plaats in de periode van schaalvergroting en specialisatie tussen 1955 en 1980 op zowel boerderij als melkfabriek – een periode veelal gekenschetst als het tijdperk Mansholt.

Carola Schouten, Beeld VK, Oof Verschuren.

De huidige Minister, Carola Schouten, van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, schrijft in haar Realisatieplan van haar Visie op een duurzame en sterke landbouw in 2030:

“Niet langer zoveel mogelijk goedkoop produceren, maar produceren met zo min mogelijk grondstoffen, en een zorgvuldig beheer van bodem, water en natuur. Dat is de kern van kringlooplandbouw waar we met elkaar aan werken.”


In deze Visie beschrijft de minister hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Maar hoe vertaal je dat in de praktijk? Voordat je naar de (volledige, 1 uur en 20 minuten durende) film Grutsk gaat kijken, kun je hier alvast even – ter inleiding – naar de trailer kijken:

Sjoerd Hofstee van ‘Persbureau Langs de Melkweg‘, een journalistiek bureau gespecialiseerd in de agrarische sector, komt na het zien van Grutsk tot de conclusie dat filmmaker Busquet geenszins aanstuurt op een eenduidig antwoord op de vragen die hij zich bij aanvang stelt, dat de film een sterk registratief karakter heeft – iets dat hij juist prijzenswaardig vindt omdat de boeren op deze wijze goed ‘zichtbaar’ worden voor het grote publiek. Hofstee schreef zijn recensie voor het agrarisch vakblad Nieuwe Oogst, waarin hij tevens de filmmaker Busquet interviewde en portretteerde:

“Busquet heeft geen Friese roots en geen achtergrond in de agrarische sector, maar is vooral nieuwsgierig naar verhalen van inspirerende mensen.”

‘Grutsk’, de film; 1 uur en 20 minuten trotse boeren

Boer Brunia, natuur in bedrijf

Een van de boeren die in Grutsk aan het woord komt is Jaring Brunia. Zonder oordeel des persoons licht ik hem er – uit het gezelschap van geïnterviewden in de film – even uit. Niet zonder reden. Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.

Netwerk Duurzame Dorpen

Bijvoorbeeld op de meetings georganiseerd door het Netwerk Duurzame Dorpen, een landelijk netwerk van, voor en door dorpen die (samen)werken aan een duurzame toekomst. Om je daar een indruk van te geven kun je hieronder kijken naar een videoreportage, gemaakt door Peter van der Leij van Well Produced Media, waarin Jaring zijn visie duidelijk uiteenzet. In het Frysk!

Boer Brunia wilde en wil het dus anders doen! Ook al zeiden mensen dat het niet kon: geld verdienen met zijn boerenbedrijf, maar wel met de natuur als bondgenoot. Bekijk hieronder de eerste aflevering van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’.

In deze serie zien we persoonlijke verhalen van boeren en onderzoekers. Het gaat over de kansen die zij zien voor boer én natuur om samen te werken. Maar ook over hoe moeilijk het is om dit in het huidige systeem voor elkaar te krijgen. Bekijk zijn verhaal!

De serie Bodemprijs is gemaakt door Jasper Spanjaart, in samenwerking met het Wereld Natuur Fonds. Nu je ongetwijfeld geïnteresseerd bent geraakt in het ‘nieuwe boeren‘, bekijk je de delen 2 en 3 van deze miniserie ook nog even. Daarvoor klik je op YouTube-kanaal van Kunst en Landschap Noord Nederland. Abonneren mag!

100 jaar RUILVERKAVELING DRENTHE in beeld; over de maakbaarheid van een landschap

Beeld: Diepploegen met twee Caterpillars, ruilverkaveling Nijeveen-Kolderveen, 1958.
© Drents Archief (Collectie Dienst Landelijk Gebied).

In ruim honderd jaar tijd zijn de woeste heide- en veengronden van Drenthe door turfwinning en chemie (kunstmest), maar vooral door ruilverkavelingen, omgezet naar productief agrarisch cultuurlandschap. Zeventig procent van de provincie is daarbij volledig op de schop gegaan. Tijden veranderen.

Energietransitie, natuurbeleid, klimaatverandering; hoe behoudt Drenthe haar uniek landschappelijk karakter?

Beeld: © Stadszaken

De energietransitie, landbouwhervormingen, het natuurbeleid en klimaatverandering hebben de komende decennia veel gevolgen – ook voor het Drentse landschap. Hoe gaan ze deze uitdagingen aan, en hoe nemen ze tegelijkertijd het unieke karakter van het Drentse landschap mee in het toekomstige ontwerp? Daarvoor moeten we eerst meer weten van het ontstaan ervan.

‘Jonge heide-ontginningen’

Bij de invoering van het Kadaster, in 1832, bestond ruim twee derde van Drenthe uit ‘woeste grond’, in de vorm van heidevelden, zandverstuivingen, broekgronden en veen. Van de oppervlakte woeste grond in het begin van de 19e eeuw besloeg de heide 179.748 ha. Al in de 18e eeuw gingen er stemmen op dit ‘renteloze kapitaal’ te ontginnen.

Op de heidevelden, die op de meest schrale gronden te vinden waren, graasden de schapen en werden plaggen gestoken. De plaggen werden gebruikt om, al dan niet in combinatie met mest uit de potstallen, de vruchtbaarheid van de akkers te vergroten. Aan het eind van de negentiende eeuw was de boer door het gebruik van kunstmest niet langer aangewezen op mest en plaggen. Hierdoor werd het evenwicht tussen het oppervlak bouwland en het areaal heide verbroken. Dit leidde ertoe dat grote delen van de heidevelden werden ontgonnen en werden omgezet in landbouwgrond of bos.

De ontginningen aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw werden bevorderd door de opleving in de landbouw, die volgde op de diepe agrarische crisis van de jaren zeventig en tachtig van de negentiende eeuw. In de ‘Kop van Drenthe’ heeft de ontginning van de ‘velden’ vooral in de twintigste eeuw plaatsgehad.

‘Jonge heideontginningen tussen Pesse, Echten, Ruinen en
Koekange (Zuidwest-Drenthe) van 1860 tot 1970′

Beeld: Dennen en zandverstuivingen op een golvend heideveld nabij Echten, 1900/1920.
© Drents Archief (Collectie Van Weydom Claterbos).

De verdwijning van het merendeel van de Drentse heidevelden wekte al jarenlang de belangstelling van masterstudent Hans Kijk in de Vegte, die in het kader van zijn studie Landschapsgeschiedenis, onder begeleiding van prof. dr. ir. M. Theo Spek, onderzoek deed aan de Rijksuniversiteit Groningen. Die belangstelling ontstond toen hij de eerste oude topografische kaarten in handen kreeg. Vol verwondering aanschouwde hij hoe ‘zijn eigen dorpje’, Ansen, in vroegere tijden werd omgeven door uitgestrekte woeste gronden.

Zijn fascinatie voor het veranderende landschap in de twintigste eeuw heeft hij nooit los kunnen laten. Ondanks dat zijn onderzoek zich richtte op een voor hem reeds bekend gebied, het gebied ten zuiden van Ruinen, verwachtte hij niet dat zijn kijk erop in zo’n grote mate ging veranderen.

In het scriptieonderzoek van Kijk in de Vegte staan de jonge heideontginningen in de provincie Drenthe centraal. Hij hoopt er hoofdzakelijk bestaande kennislacunes met betrekking tot deze ontginningen mee weg te kunnen nemen, opdat overheden beter in staat zijn om passend ruimtelijk beleid te vormen over de landschappen die als gevolg van de jonge heideontginningen zijn ontstaan.

Het onderzoek geeft zicht op de jonge heideontginningen van Drenthe, van keuterontginningen vanaf halverwege de negentiende eeuw door particulieren, tot grootschalige ontginningen en bebossingen – ook die in het kader van de werkverschaffing – in beheer van Staatsbosbeheer, tot die van de N.V. Ontginningsmaatschappij Lantschap Drenthe en vanaf 1950 de fusiemaatschappij N.V. De Drie Provinciën.

© Drents Archief

Jonge heideontginningen tussen Pesse, Echten, Ruinen en Koekange (Zuidwest-Drenthe) van 1860 tot 1970
Een vergelijkend onderzoek van actoren, ontwerp, organisatie en uitvoering
Hans Kijk in de Vegte, Rijksuniversiteit Groningen (Scriptie master Landschapsgeschiedenis), Ansen, januari 2018

Turfwinning in de jaren-30 en -50 van de vorige eeuw

Kijk hier naar een filmportret van turfwinning in Drenthe in de jaren-30 van de vorige eeuw:

Turfwinning jaren ’30, Drents Archief, 29 november 2010.

Hier nog eentje over turfwinning in Zuidoost Drenthe in de jaren ’50. In deze ‘stomme’ film onder meer aandacht voor het werken met de stoompersturfmachine en de productie van baggerturf.

In het veen, jaren ’50, Drents Archief, 30 november 2010.

Korte geschiedenis van de ruilverkaveling in Nederland

Met mankracht aanbrengen onderbouw stuw in de Wold Aa. Werken voor het waterschap de Wold Aa t.b.v. verbetering stroomgebied de Wold Aa. Beeld: Drents Archief.

Het idee van herverkaveling is afkomstig uit de Verenigde Staten en verspreidde zich daar in het begin van de twintigste eeuw. De eerste keer dat kavelruil ook in Nederland werd ingevoerd was in 1916, tijdens de Eerste Wereldoorlog, op Ameland. In de Ballumer Mieden op dat eiland verkleinden 119 eigenaren – die in 1913 het besluit hadden genomen tot actie – het aantal percelen van 3.659 naar 500 stuks. Een poging tot herverkaveling in de Oostpolder te Noordlaren in de provincie Groningen (1919) mislukte omdat niet alle grondeigenaren hun medewerking wilden verlenen. In oktober 1925 volgde Nieuwleusen (Salland, Overijssel) als tweede regio waar de ruilverkaveling op gang kwam. En in 1926 nam ook de verkaveling in Drenthe een aanvang.

Ruilverkaveling, het idee

Ruilverkaveling Het Idee, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 24 maart 2015.

In Nederland zijn meermalen wetten uitgevaardigd om de herverkaveling in goede banen te leiden. Drie bekende voorbeelden zijn de ‘Wet op de Ruilverkaveling‘ in 1924 – die boeren voor het eerst kon dwingen mee te werken – en de Ruilverkavelingswetten van respectievelijk 1938 en 1954. In die laatste werd ook rekening gehouden met de belangen van de natuur en het landschap. In 1958 kwam het ‘Meerjarenplan voor de ruilverkaveling’ tot stand, die de verkaveling urgent verklaarde en de vaart erin zette. De wet uit 1954 werd in 1985 vervangen door de zogeheten Landinrichtingswet. Op de site ‘Geheugen van Drenthe‘ lees je alles over deze nieuwe wet.

Ruilverkaveling Grolloo-Schoonloo. Bezoek aan de eerste zandput in 1961. Beeld: Website Oldgrol.nl

Ruilverkaveling had en heeft vaak ten doel om grotere landbouwkavels te creëren. Door de grote oppervlakten kunnen de kavels beter en makkelijker bewerkt worden met (steeds grotere en veelzijdiger) landbouwmachines. Door deze rationalisering kunnen boeren sneller en meer voedsel produceren. Een veelbesproken politicus in relatie tot ruilverkaveling verantwoordelijk voor het naoorlogse (WO II) landbouwbeleid van Nederland is natuurlijk Sicco Mansholt.

Zijn plan leidde tot radicale modernisering van de Europese landbouw. Groot protest van de boeren was het gevolg. Het beleid bleek echter desastreuze gevolgen te hebben voor milieu, dierwelzijn en gezondheid. Ook Mansholt besefte dat en bepleitte later een groenere aanpak.

MANSHOLT in reprise! Toneelgroep Jan Vos toont urgentie landbouwhervorming met terug- en vooruitblik op Sicco Mansholt

Vanaf 3 augustus 2021 was het Noorden aan de beurt. Toneelgroep Jan Vos opende haar (tent)deuren voor de reprise-voorstelling ‘MANSHOLT‘. Van 3 tot en met 14 augustus was het theatergezelschap met het hele team aanwezig op een prachtige (boeren)locatie: Kijkboerderij ’t Hoogeveld, bij het biologisch vleesveebedrijf van Sytze en Alma van der Goot aan de Helmerdijk 71 in Eelde. Uiteraard bezocht ik deze theaterproductie, voor Kunst en Landschap maakte ik er een special over. Je vind daarin alles over de voorstelling, theatergroep Jan Vos en een schat aan achtergrondinformatie over (leven en werk) van Sicco Mansholt.

Beeld: Coverfoto special MANSHOLT (Toneelgroep Jan Vos), Kunst en Landschap, 3 augustus 2021.

Andere Tijden – het roer moet om!

Vandaag de dag moet het roer volgens velen opnieuw om. Bekijk hieronder een aflevering van het (helaas ter ziele gegane) televisieprogramma ‘Andere Tijden‘, dat een en ander in perspectief plaatst: ‘Een boer met een plan‘.

Andere Tijden, uitzending: woensdag 27 november 2019, 21:25 uur, NPO 2.

Ruilverkaveling van Nederlandse boerenland: grote negatieve gevolgen voor biodiversiteit en landschapsschoon

Beeld: Terugblik op 15 jaar Deltaplan voor het landschap, © VNC

Het oude Nederlandse cultuurlandschap dat in de loop der millennia is ontstaan uit het samenspel van mens en natuur herbergde een geweldige rijkdom aan biodiversiteit en landschapsschoon. Maar in de laatste decennia is door onder meer ruilverkaveling, schaalvergroting en verstedelijking veel van ons oude cultuurlandschap verloren gegaan. Bestond er in 1900 nog zo’n 450.000 kilometer aan landschapselementen, ruim honderd jaar later is de helft daarvan verdwenen. Om daar een voorstelling van te maken: dat is meer dan vijf keer de omtrek van de aarde.

Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is er weliswaar meer natuur- en milieubewustzijn, maar dit heeft de trend van landschapsverval en biodiversiteitsverlies helaas niet weten te keren, zo stelt de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap in een onlangs verschenen ‘Terugblik op 15 jaar Deltaplan voor het Landschap‘, waaruit de ‘weerbarstige praktijk’ onomstotelijk naar voren komt.

Sterker nog, na meer dan een halve eeuw Nederlands natuurbeschermingsbeleid zijn de natuur en het landschap van Nederland nog altijd bedreigd. Een ommekeer zou een radicale verandering in de wijze van beschermen vergen: het bestaande systeem van lapmiddelen zou plaats moeten maken voor structurele oplossingen. En dat is precies wat de VNC met het Deltaplan (al vanaf 2005!) voor het landschap heeft proberen te bereiken: een transitie van landschapsverval en biodiversiteitsverlies naar de aanleg en ontwikkeling van een rijk aaneengesloten natuurrijk cultuurlandschap.

Zorg voor ons landschap – Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, 20 december 2017.

Kunst en Landschap brengt Noord Nederlandse transities in beeld

Beeld: K&L

Tijdens de (eerste) landelijke NOVI-Conferentie over de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) op 31 maart 2021 is de ‘Monitor Landschap‘ gepresenteerd. Hiermee worden de veranderingen van het Nederlandse landschap (buiten de bebouwde kommen) getoond aan de hand van zes indicatoren. 

Voor ieder van deze zes indicatoren toont de landschapsmonitor een landsdekkend beeld van ontwikkelingen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van duurzaam beschikbare bronnen. De Monitor Landschap is gestart met de gegevens per 1 januari 2019 (nulmeting) en wordt jaarlijks bijgewerkt met nieuwe gegevens. De resultaten zijn beschikbaar als open data en voor iedereen vrij te (her-)gebruiken.

Kijk hieronder naar een introductiefilmpje, dat uiteraard bovenaan de hoofdpagina van Kunst en Landschap prijkt, dat als alles een beetje meezit – het Covid-19-virus waart nog rond – vanaf 2022 de Noord Nederlandse transities op geheel eigen wijze, en op ‘eigenwijze’ in beeld gaat brengen. Hier krijg je alvast een voorproefje (gedateerd Kunst en Landschap-bericht, maar actueler dan ooit, red.).

De Monitor Landschap, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 31 maart 2021.

Landbouw, maar ook versterking natuurlijk en landschappelijke waarden

Naast het bovengenoemde Geheugen van Drenthe heb ik voor dit ‘blogboek’ gebruik gemaakt van een proefschrift uit 2004 van Simon van den Bergh: ‘Verdeeld land, de geschiedenis van de ruilverkaveling In Nederland vanuit een lokaal perspectief, 1890-1985. Ik neem daaruit een tweetal citaten op waaruit blijkt dat er gaandeweg steeds meer aandacht ontstond voor landschappelijke waarden:

“De nieuwe wet had niet alleen een optimale inrichting van het landelijk gebied ten behoeve van de landbouw tot doel, maar diende ook een versterking van natuurlijk en landschappelijke waarden mogelijk te maken, van zowel infrastructuur, de openluchtrecreatie als de cultuurhistorie.”


Simon van den Bergh

“Ruilverkaveling is veel toegepast. Ongeveer 70% van het landelijk gebied van Nederland is in de loop van de tijd ‘op de schop’ geweest, sommige gebieden zelfs meer dan eens. Het is niet overdreven om te stellen dat ruilverkaveling gedurende de twintigste eeuw één van de voornaamste instrumenten is geweest om veranderingen, landschappelijk, economisch en zelfs sociaal, in de agrarische samenleving te bewerkstelligen.” 


Simon van den Bergh

,,De ruilverkaveling is als een soort mammoettanker over ons land heengevaren.”

Terug naar Drenthe, naar de eenentwintigste eeuw. Op 16 mei 2019 vond een druk bezocht symposium plaats over ‘Een eeuw Ruilverkavelen in Drenthe‘, georganiseerd door het Drents Archief.

De afgelopen decennia is in Drenthe door een flink aantal ruilverkavelingen, kavelruilprojecten en herinrichtingen het ‘olde landschap’ flink op de kop gezet. Gestimuleerd door maatschappelijke, economische en politieke veranderingen veranderden de visies op het gebruik en inrichting van het platteland continu. Dat proces is in beeld gebracht! Op tweeërlei wijze:

  • een korte documentaire ‘100 Jaar Ruilverkaveling in Drenthe, de maakbaarheid van een landschap‘, gemaakt door Saar Visser
  • een webpagina met duizenden bewaard gebleven foto’s

Bekijk hieronder de 20 minuten durende documentaire, hij is zeer de moeite waard. Met het online bekijken van de foto’s moet je net even wat meer tijd uittrekken, vermoed ik.

Documentaire ‘100 Jaar Ruilverkaveling in Drenthe’

100 Jaar ruilverkaveling, Saar Visser, 15 mei 2019.

Duizenden Drentse ruilverkavelingsfoto’s online

Gedeputeerde bij de Provincie Drenthe Henk Jumelet en Evelien van Everdingen, directeur van Prolander, hebben die 16e mei de fotocollectie van de voormalige Dienst Landelijk Gebied (DLG) officieel online gezet. Zo’n zes jaar geleden startte, op initiatief van oud-medewerker van deze Dienst, Fré Strating, een project om de waardevolle foto’s van de Drentse ruilverkavelingen te bewaren.

Na jaren van selecteren, scannen en beschrijven, is er nu dus een collectie van ruim 4.000 foto’s beschikbaar: beelden van meer dan 75 uitgevoerde ruilverkavelingen en landinrichtingsprojecten in de provincie Drenthe van de afgelopen 100 jaar. Drenthe is hiermee de eerste én enige provincie in Nederland waarvan de collectie van de inrichting van het landelijk gebied is gedigitaliseerd, beschreven en ontsloten. Dagblad van het Noorden-journalist Bernd Otter deed nog diezelfde dag verslag.

© Drents Archief

De Drentse ruilverkavelingen online
Bernd Otter, Dagblad van het Noorden, 16 mei 2019





.

De documentaire ging tijdens het symposium in première en werd op zaterdag 8 juni uitgezonden door RTV Drenthe. De film was daarna de hele maand september te zien in het Drents Archief. Ter ere van de fotocollectie is er een speciale editie van het kwartaalblad Waardeel, van de Drentse Historische Vereniging, uitgebracht. Deze is volledig gewijd aan de Drentse ruilverkavelingen in woord en beeld.

Het project kwam tot stand met financiële steun van Provincie Drenthe, Arcadis Nederland B.V, Avitec Infra & Milieu, Brands Bouw, Drents Archief, Kadaster, Prolander, Sweco Nederland B.V en Drentse Historische Vereniging.

‘Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap’

Op 6 november 2020 – het Coronavirus waart in alle hevigheid rond – kondigt journalist Josien Feitsma bij RTV Drenthe nieuw onderzoek naar de oorsprong van het Drentse landschap aan. De onderzoekers Luuk Keunen en Henk van Blerck duiken in de veranderingen van het Drentse landschap van de afgelopen 150 jaar. Keunen neemt de periode 1850-1940, de periode waarin vele heideontginningen plaatsvonden, voor zijn rekening, Van Blerck richt zich op de ruilverkavelingen en verschuivingen in landschapsbeleving tussen 1945 en 1980.

,,Ik doe in heel Nederland onderzoek naar de landschapsplannen van de ruilverkaveling en Drenthe is erg bijzonder. Ik noem Drenthe ‘de Nachtwacht van het ontworpen landschap van de ruilverkavelingen’.”


Henk van Blerck

‘Hear, hear Landscape’

Beeld: tekst Linkedin:
Hear, hear Landscape, K&L

Landschapsarchitect en curator Henk van Blerck werkt sinds de lente van 2016 als buitenpromovendus aan de Rijksuniversiteit Groningen aan een promotie-onderzoek naar het in het kader van ruilverkavelingen ontworpen Nederlandse cultuurlandschap. Het is een onderwerp dat hem al zo’n 30 jaar fascineert. Met name de beplantingsstructuren die in de ruilverkavelingen zijn aangebracht zijn volgens hem beeldbepalend geworden. In veel gebieden is daardoor het verhaal van het historische landschap ‘leesbaar’.

Als jonge landschapsarchitect was Van Blerck al geïnteresseerd in het werk en de opvattingen van de veel in Drenthe en Groningen actieve landschapsarchitect Harry de Vroome. Hij vindt het bijzonder dat hij nu ‘zijn werk’ naar het hedendaagse beleid van de Drentse gemeenten mag helpen vertalen, of zoals hij het op Linkedin verwoordde: ,,Verder kan werken aan de ontwerpopgave van de lange adem.”

‘Het groene maatpak‘, de beplantingen van de naoorlogse ruilverkavelingen

In de video hieronder, ‘Het groene maatpak‘, vertelt Henk Van Blerck alvast over de eerste resultaten van zijn (promotie-)onderzoek, dat voorlopig ‘Hear, hear Landscape‘ is gedoopt. Voor alle duidelijkheid: dit onderzoek richt zich op het Nederlandse cultuurlandschap, de delen uit het proefschrift die verwijzen naar Drenthe behandel ik in deze special, voor de overige delen, beschreven in het uit te geven boek (er komt hoogstwaarschijnlijk ook een publieksuitgave), maak ik een speciaal ‘blogboek’ aan. Daarin zullen relevante en interessante historische én toekomstige feiten over de drie noordelijke provincies extra worden belicht. Over beide onderzoeken houd ik je op de hoogte.

Het Groene Maatpak, Marjolein Hillege, 20 juni 2017.

‘Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap’

Kunst en Landschap gaat het nieuwe onderzoek naar de oorsprong van het Drentse landschap – gefinancierd door de Provincie Drenthe en (nagenoeg) alle Drentse gemeenten – op de voet volgen, niet in de laatste plaats omdat de uitkomsten van het onderzoek gebruikt gaan worden voor toekomstige ontwikkelingen in en van het Drentse landschap. Zo gauw als daar iets over te melden is laat ik het je weten. Om te beginnen kun je hieronder kijken naar een prachtige en uitgebreide (video)reportage van Josien Feitsma voor RTV Drenthe. Beide onderzoekers komen daarin aan het woord.

,,Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap.”


Henk van Blerck
Screenshot uitzending RTV Drenthe: Landschapsarchitect: ‘Drenthe is de nachtwacht van het gecreëerde landschap’, 6 november 2020.

Bouwen aan de ‘digitale jonge landschappen’ van Drenthe

Na een tijdje niet van het onderzoekersduo gehoord te hebben, Henk van Blerck had zijn pijlen voor april-2021 ongetwijfeld gericht op (zijn bijdrage aan) de ‘Landschapstriënnale‘, die dat jaar van 1 tot en met 30 april plaatsvond in het Brabantse Van Gogh Nationaal Park, was het senior projectleider cultuurhistorie en historische geografie bij RAAP, Luuk Keunen die de mediastilte op 30 april op Linkedin verbrak:

Beeld: © Luuk Keunen (RAAP)

,,Voor tien Drentse gemeenten en de provincie Drenthe werken we bij RAAP sinds eind 2020 aan een uitgebreid en gedetailleerd erfgoed-GIS van de jonge heideontginningen (ca. 1850-1968). Henk van Blerck en Máire van Blerck nemen de ruil-verkavelingen voor hun rekening; samen bouwen we aan de ‘digitale jonge landschappen’ van Drenthe. Het vordert goed! Langzaam ontstaat er een geweldige database die kan worden ingezet bij gebieds-opgaves zoals de energietransitie.”


Luuk Keunen, Linkedin, 30 april 2021

De landschapsbiografie: instrument voor de omgevingsvisie

Net als veel overheden bereidt ook RAAP zich voor op de komst van de nieuwe Omgevingswet (en -visie (NOVI, Nationale Omgevingsvisie), red.). Duizenden bestaande wetsartikelen en regels op gebied van de ruimtelijke ordening moeten plaatsmaken voor deze megawet. Bij de aankondiging van de Omgevingswet in 2014 sprak Melanie Schultz van Haegen (VVD), toen Minister van Infrastructuur, van „de grootste wetgevingsoperatie sinds de vernieuwing van de Grondwet in 1848”. Je leest er alles over op de hoofdpagina van Kunst en Landschap.

De grote en veelal met elkaar verweven ‘maatschappelijke opgaven van deze tijd’ – de transities – dalen allemaal neer in ons landschap, of het nu gaat om de energietransitie, landbouwhervormingen, het te voeren natuurbeleid of aanpassing aan het klimaat.

Onderzoeker Luuk Keunen, die toen hij het schreef niet kon weten dat de invoering van de Omgevingswet anno nu (januari 2022, red.) nog steeds op losse schroeven staat, ziet de landschapsbiografie als de aangewezen onderzoeksmethode om de leefomgeving als geheel – en vanuit cultuurhistorisch perspectief – op een hoger abstractieniveau beter te kunnen begrijpen. Hij schreef er voor het themanummer ‘Cultuurhistorie’ (2019) van RAAP-Magazine een mooi artikel over:

Beeld: © RAAP

De landschapsbiografie: een passend instrument voor de omgevingsvisie
Luuk Keunen, RAAP (Themanummer Cultuurhistorie), #2019-01


.

“Een landschapsbiografie laat zien hoe een gebied zich heeft ontwikkeld. Je onderzoekt de samenhangende en opeenvolgende processen die dat landschap hebben gevormd. Het geeft als het ware een doorkijkje door het verleden en brengt identiteiten beter in beeld.”


Luuk Keunen

Datascapes: op zoek naar een ‘smart landscape’

Die grote ‘maatschappelijke opgaven’ hebben de komende decennia veel gevolgen – ook voor het Drentse landschap, schreef ik aan het begin van dit blogboek. Hoe gaat Drenthe de uitdaging van deze grote veranderopgaven aan, en hoe behoudt ze haar unieke karakteristieke landschap in het toekomstige ontwerp?

Daarvoor zijn tegenwoordig nieuwe technologieën beschikbaar: zogenaamde datascapes. Gebruikmaking van nieuwe technologische toepassingen kan landschapsgebruik en -beleving nieuwe dimensies geven. Maar hoe ontsluiten we die mogelijkheden? En wat betekent dit voor het landschap? Landschapsarchitect Marco Vermeulen, curator van de (Noord-Brabantse, red.) Landschapstriënnale 2021, gaat erover in gesprek met Henri Mulder, die elk vermeend stoffig imago van het Kadaster wegpoetst.

Datascapes, Landschapstriënnale 2021, 22 februari 2021.

In de gebouwde omgeving kennen we het concept ‘smart city’, in de tweede ‘Trialoog’ gingen ze tijdens de Landschapstriënnale op 8 april op zoek naar de mogelijkheden van een ‘smart landscape’ in: ‘Datascapes‘. De virtuele omgeving die we inmiddels kennen voor bouwen, wonen, vervoer en landbouw is ook aan het ontstaan voor het landschap.

In het laatste kwartier (start: minuut 38:47, red.) van onderstaande video steekt Henk van Blerck de Brabanders in een ‘Groen Maatpak‘ bij de presentatie van een nieuw product; ,,Alles wordt transparanter, bruikbaarder en toegankelijker”, zegt Elisabeth van den Hoogen, presentator van de trialoog Datascapes.

TRIALOOG # 2: Datascapes – 8 april, Landschapstriënnale 2021, 8 april 2021.

‘Tien Drentse gemeenten ontdekken hun Groene Maatpak’

Beeld: screenshot webpagina, ©Schokland & water, RR/K&L

Vanaf mei 2021, de Landschapstriënnale zat er na een volle maand april op, kan Henk van Blerck zich richten op ‘Jong Erfgoed-Landschap van de Ruilverkaveling‘. Zo luidt de naam van het onderzoeksproject van de Culturele Alliantie Drenthe, waarin zijn bedrijf Schokland & Water, de provincie Drenthe en tien van de twaalf Drentse gemeenten participeren.

Voor de 10 deelnemende gemeenten zijn alle beplantingen van de landschapsplannen van de ruilverkavelingen in kaart gebracht. Alle elementen staan, gekoppeld aan het ontwerp-concept van toen, in GIS, een geografisch informatiesysteem. Dat biedt voor gemeenten een stevige houvast, niet alleen voor het groen- en erfgoedbeleid, maar voor het omgevings-beleid als geheel.

Beeld: ©Schokland & water

In de tweede helft van de twintigste eeuw zijn de landschapseenheden dorp, es, beekdal en veld via de landschapsplannen op een eigen karak-teristieke wijze beplant: voortbouwend op de historie, maar innovatief inspelend op de komende veranderingen. Ook voor de huidige opgaven biedt de ontwerpvisie van toen houvast.

.

In elke gemeente werd een excursie georganiseerd om ambtenaren in het veld zicht te geven op hoe actuele opgaven aan het oude ontwerpconcept gekoppeld kan worden. Uiteraard werd er nagepraat en nagedacht over de toekomst. ,,Het lijkt tijd voor een eigen GIS-Atlas die het verhaal van het jonge landschap van Drenthe vertelt”. Men wil van een vlammetje een kampvuur maken!

Hear, hear! Groen licht voor proefschrift ‘Landschapsplan Nederland’

Beeld: cover dissertatie, ©Schokland & water

Januari 2022 komt Henk van Blerck met heuglijk nieuws. Anderhalf jaar gingen voorbij zonder een geluid over de vorderingen van zijn promotie-onderzoek. Van Blerck:

,,Het concept van mijn proefschrift ‘Landschaps-plan Nederland’ is klaar, ingeleverd en geaccep-teerd door de Rijksuniversiteit Groningen”.


.

Promotor Theo Spek en copromotor Michaël van Buuren hebben officieel aangegeven dat zij van oordeel zijn dat het manuscript ‘aan alle te stellen academische eisen voldoet en kan gelden als een toereikende proeve van bekwaamheid voor het zelfstandig beoefenen van de wetenschap’. Men kan dus op zoek naar een geschikte datum voor de openbare vergadering van de promotiecommissie waarop Van Blerck het proefschrift mag verdedigen.

Ondertussen werkt hij lekker door aan de vormgeving van een publieksuitgave van zijn dissertatie – het belooft een ‘kloek boek’ te worden. Voorintekenen (10% korting) op een exemplaar van ‘Landschapsplan Nederlandkan hier. Namens Kunst en Landschap wens ik Henk van Blerck, ook vanaf deze plek, heel veel succes bij de verdediging van zijn proefschrift. Over de datum wanneer die zal plaatsvinden houd ik je op de hoogte.

De datum voor de promotie staat vast: op 19 mei 2022 Hora Finita!

Dat wordt dus 19 mei 2022. Vanaf 16.15 uur mag Henk van Blerck zijn dissertatie verdedigen in de aula van de Rijksuniversiteit Groningen, zo meldt hij op 28 februari via LinkedIn. Klik op de illustratie voor meer info over Van Blerck’s promotie ‘Landschapsplan Nederland

Henk van Blerck brengt met ‘Landschapsplan Nederland’ ontstaan en kansen naoorlogse landschap Nederland in kaart

De beplantingen die als deel van de landschapsplannen bij ruilverkavelingen tussen 1946 en 1980 in 70 procent van Nederland zijn aangebracht bepalen in grote delen van het land het landschapsbeeld. Ze vormen samen een netwerk dat het hele cultuurlandschap dooradert. Daardoor kan het een belangrijke structurerende rol vervullen bij de combinatie van hedendaagse ruimtelijke opgaven als klimaatadaptatie, duurzame energieopwekking en het stimuleren van biodiversiteit, stelt promovendus Henk van Blerck tijdens zijn verdediging van zijn proefschrift op 19 mei 2022 in de aula van de Rijksuniversiteit Groningen.

Door deze opgaven te koppelen aan het proefschrift Landschapsplan Nederland kan de schoonheid en de unieke karakteristiek van het Nederlandse landschap volgens Van Blerck worden versterkt. Landschapsplan Nederland biedt inspiratie voor het bewust vormgeven aan ons hedendaagse dynamische landschap. Zorgen wij voor een vernieuwde synthese tussen de alomvattende natuur en creatief menselijk ingrijpen? Inspireert Landschapsplan Nederland ons om ook nu bewust vorm te geven aan de schoonheid van het land?

‘Het Drentse en Groningse landschap al eeuwenlang onveranderd? Welnee’

,,Veel mensen beseffen het niet als ze bijvoorbeeld naar die dikke bomen op de Drentse brinken kijken, maar ons land zag er voor en vlak na de oorlog heel anders uit”, zegt Henk van Blerck tegen Dagblad van het Noorden-journalist Frank von Hebel. ,,Men denkt dat het altijd zo geweest is, maar feit is dat 70 procent van het Nederlandse landschap tijdens de ruilverkavelingen na de oorlog is ontstaan. Er is ontzettend veel veranderd.’’

Beeld: ©Jurian de Jong, DvhN

Het Drentse en Groningse landschap al eeuwenlang onveranderd? Welnee
Frank von Hebel, Dagblad van het Noorden, 19 mei 2022

,,Donderdag gepromoveerd en zondag al op de radio bij ‘Vroege Vogels'”

,,Donderdag gepromoveerd en zondag al op de radio bij ‘Vroege Vogels‘”, zegt een opgetogen Van Blerck op maandag 23 mei 2022 op het sociale mediaplatform LinkedIn. Presentator van het BNNVARA-radioprogramma Menno Bentveld stelde volgens hem precies de goede vragen, waardoor hij uitgebreid kon vertellen over de miljoenen bomen en struiken die in de decennia na de oorlog in ons landschap zijn geplant. Twee radiofragmenten:

Beeld: ©BNN/VARA, Vroege Vogels

Falend stikstofbeleid, Landschapsplan Nederland, tureluurs en alle overige onderwerpen
BNN/VARA, Vroege Vogels, 22 mei 2022 (2 radiofragmenten Landschapsplan Nederland)

Handelseditie ‘Landschapsplan Nederland’

Vanaf mei 2022 verschijnt een prachtige handelsuitgave van Landschapsplan Nederland (het totale verslag van het onderzoek omvatte meer dan 500 pagina’s) met daarin onder andere een reeks luchtfoto’s van Peter van Bolhuis. Die zijn steeds groot over twee pagina’s gezet. Daarnaast hebben de samenstellers van het boek, Henk van Blerck en Máire van Blerck-van Jole, via de zonen van Roelof Jan Benthem permissie gekregen een aantal van Van Benthem’s foto’s uit de dertiger en veertiger jaren op te nemen. Een deel daarvan was op glasnegatief gemaakt. Bij het ontwikkelen bleken ze wondermooi in het boek te passen.

,,Landschapsplan Nederland is een boek over het grootste kunstwerk dat bestaat uit de miljoenen bomen en struiken die tussen 1946 en 1976 geplant zijn en nu het beeld van het cultuurlandschap bepalen.”


Henk van Blerck

Landschap Nederland is te bestellen door een mailtje naar info@schoklandenwater.nl met je naam en adres te sturen. Geef daarbij aan hoeveel exemplaren je wilt ontvangen (€ 65,00; verzendkosten € 6,75). Klik op onderstaande illustratie voor direct bestellen en een sneak preview van Landschap Nederland.

Beeld: cover en achterflap Landschapsplan Nederland, ©Henk van Blerck