Op dinsdag 14 januari 2020 liepen zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban van Delfgauw naar Den Haag om aandacht te vragen voor kringlooplandbouw. Aan het eind van de wandeling, ‘Kring-Loop‘ gedoopt, werd een tien-stappenplan aan Carola Schouten overhandigd.

,,In deze blogbijdrage – hij is inmiddels uitgegroeid tot een soort blogboek – doe ik verslag van deze memorabele dag. Ook heb ik reacties – op die dag en de dagen daarna in de media – voor je op een rijtje gezet. Maar er is meer! Veel meer.

Ik ga je ook – op hoofdlijnen, vanaf deze dag, het hele jaar door en de jaren daarna – op de hoogte houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om deze pagina van Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.”

Robert Rosendal, initiatiefnemer Kunst en Landschap

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale, gebiedsgebonden landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”

Kunst en Landschap Noord Nederland

Handen uit de mouwen voor kringlooplandbouw

,,Werk maken van de overgang naar kringlooplandbouw en een duurzame visserij. Dat staat voor het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit centraal in het begrotingsjaar 2020″, prijkt bovenaan het nieuwsbericht waarin het ministerie haar begroting toelicht, die dit jaar de 1 miljard euro overstijgt. LNV wil zich inzetten voor het in balans brengen van landbouw en natuur, een opdracht die, naar zij zegt, door de huidige stikstofdiscussie alleen maar urgenter wordt.

,,2020 wordt het jaar dat we vol energie de handen uit de mouwen gaan steken om de omslag naar kringlooplandbouw te maken. We gaan met de benodigde financiële middelen hard aan de slag voor een duurzamere landbouw en visserij, en een beter beschermde natuur.”

Carola Schouten

In tien stappen naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw

Dat ‘handen uit de mouwen steken’ werd door de zestig ‘Kring-Loop’-ers aan het begin van het jaar meteen met de voeten onderstreept. Met een tienstappenplan hopen de wandelaars de minister van Landbouw te motiveren om – samen met haar, en stap voor stap – de transitie naar kringlooplandbouw te realiseren.
.

Doel is niet alleen de natuur te herstellen maar ook te zorgen voor duurzame landbouw, een beter klimaat, schonere leefomgeving en een brede welvaart. De initiatiefnemers, waaronder het Friese Kening fan ‘e Greide, dat – zeg ik met gepaste noordelijke trots – een voortrekkersrol vervulde, ondersteunen hiermee de visie van de minister en deden een voorstel voor de lange termijn – met concrete eerste stappen die volgens hen vandaag al gezet kunnen worden richting 2040.

Hoeve Biesland, bakermat van een veelbelovende kringloopvisie

De wandeltocht startte op Hoeve Biesland in Delfgauw waar Schouten in 2018 haar veelbelovende kringloopvisie lanceerde. Emiel Hakkenes en Bart Zuidervaart schreven er voor het Dagblad Trouw destijds een tweetal artikelen over.

De initiatiefnemers ondersteunen deze visie, maar zien in haar aanpak vooralsnog geen vervanging voor of aanpassingen aan het door hen zo versmade intensieve landbouwsysteem. Ze adviseren ‘Den Haag’ om daarom vol in te zetten op een transitie naar kringlooplandbouw en een consistent beleid te voeren vanuit het Kabinet. Zij beroepen zich daarbij op het rapport ‘Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders‘, dat op 3 oktober 2019 verscheen namens een tiental natuur, milieu- en landschapsorganisaties.





.

,,Op dezelfde voet doorgaan heeft onvermijdelijk tot gevolg dat problemen de kop op blijven steken en telkens opnieuw ontaarden in crises. Met alle juridische, ecologische, economische en maatschappelijke gevolgen van dien.”

Bron: Benut stikstofcrisis als kans voor natuur en álle Nederlanders, 3 oktober 2019.

Alleen echte transitie van intensieve landbouw lost crises op

Daarnaast voelen de organisatoren van de Kring-Loop zich gesterkt door een gezamenlijke brief die boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland op 27 november 2019 aan minister Schouten en minister-president Rutte stuurden. Die stellen daarin dat alleen een ‘echte transitie van de intensieve landbouw alle crises die we op dit moment ervaren, kan oplossen’.

,,De stikstofcrisis is een symptoom van hetzelfde probleem: een landbouwsysteem dat zodanig is geïntensiveerd dat het de draagkracht van onze ecosystemen ver overschrijdt.”

Bron: Brief boeren, wetenschappers en Vogelbescherming Nederland, 27 november 2019.

Vroege Vogels in gesprek met een koning(in) van de weide en een stikstofprofessor

Zondagochtend 12 januari zaten twee initiatiefnemers van de Kring-Loop-wandeltocht, Marcia de Graaff, namens Kening fan ‘e Greide, en ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, aan tafel bij Menno Bentveld, presentator van het Radio-1-programma Vroege Vogels. Beluister hier de uitzending, of klik op Menno. Kunst en Landschap ondersteunde dit initiatief van harte en nodigde haar likers en volgers op sociale media uit om met de tocht mee te lopen. Daarnaast bood het multimediale platform in oprichting een overzicht van voorbeschouwingen, achtergrond- en praktische (wandel) informatie.

Overhandiging 10-stappenplan en reactie ministerie LNV

Kring-Loop-delegatie bespreekt 10-Stappenplan in Den Haag; zo te zien is men eruit!

14 januari 2020: ‘KRING-LOOP’ van Delfgauw naar Den Haag; zonder NATUUR geen VOEDSEL

Klik hieronder voor een uitgebreide reportage van de Kring-Loop van Delfgauw naar Den Haag op 14 januari 2020. ‘Zonder natuur geen voedsel!‘

14 januari 2020: ‘KRING-LOOP’ van Delfgauw naar Den Haag; zonder NATUUR geen VOEDSEL
Robert Rosendal voor Kunst en Landschap Noord Nederland, 13 januari 2020

Kringlooplandbouw en hoe daartoe te komen

In 2050 is de wereldbevolking gegroeid tot zo’n 10 miljard mensen. Om de aarde niet uit te putten, moeten we anders gaan consumeren en produceren. Met kringlooplandbouw is het mogelijk voldoende voedsel te produceren binnen de grenzen van de planeet. Hoe komen we ertoe een kringlooplandbouw te realiseren waar mens, dier, natuur en klimaat bij gebaat zijn? Een, waarbij een zo groot mogelijke biodiversiteit in acht wordt genomen en wordt nagestreefd. Het kan. De vraag is hoe, in welk tempo, en (wat) moeten we veranderen?

Hoe moeten we straks 10 miljard monden voeden? Het kan, maar er moet wel wat veranderen

Het waren deze vragen die bestuurskundige Jeroen Candel en historica Ingrid de Zwarte, beiden verbonden aan Wageningen University, zichzelf stelden. Ze vroegen tachtig Wageningse collega’s, van bedrijfseconomen tot voedseltechnologen en van filosofen tot insectenexperts, om op te schrijven wat hun specifieke vakgebied kan bijdragen aan het oplossen van het voedselvraagstuk. Dat resulteerde in de bundel ‘10 miljard monden’, die door Trouw-journalist Emiel Hakkenes op 31 oktober 2020 prachtig gerecenseerd werd:




.

,,Voldoende voedsel voor tien miljard aardbewoners hoeft het probleem niet te zijn.”

Jeroen Candel en Ingrid de Zwarte

Hoe moeten we straks 10 miljard monden voeden? Het kan, maar er moet wel wat veranderen
Emiel Hakkenes, Trouw, 31 oktober

Toekomstvisie Carola Schouten

De (inmiddels demissionair) verantwoordelijk minister, Carola Schouten geeft hieronder – in grote lijnen – haar visie op een toekomst met kringlooplandbouw.

De veranderende wereld van voedsel en landbouw beter begrijpen

Joris Lohman is mede-oprichter van Food Hub (Nederland), een organisatie die opleidingen, trainingen en vernieuwende vormen van voedseleducatie maakt. Hij legt je in nog geen halfuur tijd – in ‘begrijpelijk Nederlands’ – uit wat er zoal speelt bij de huidige voedseltransitie. Om de veranderende wereld van voedsel en landbouw net wat beter te kunnen begrijpen.

Wat gaat er gebeuren met ons voedselsysteem? Wat kunnen we leren uit de geschiedenis van onze voedselproductie? En wat betekent dat voor jou als boer of als consument?

Kringlooplandbouw, wat is het nou eigenlijk en wat is het niet?

Kringlooplandbouw is dus de toekomstvisie voor ons toekomstige voedselsysteem. Maar wat is het nou eigenlijk en wat is het niet? Martin Scholten van Wageningen University en Research (WUR) vertelt je, opnieuw via het YouTube-kanaal van Food Hub, alles wat je moet weten over kringlooplandbouw. Als boer, ondernemer en als burger. Je kunt ook goed terecht op een speciaal op kringlooplandbouw gerichte afspeellijst van de WUR: ‘Kringlooplandbouw – De wetenschap en de boerderij‘.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”

Kunst en Landschap Noord Nederland

Via ‘small wins’ naar een toekomstbestendige kringlooplandbouw

Katrien Termeer, hoogleraar Bestuurskunde aan de WUR, Wageningen University & Research, zet in op small wins en taboes doorbreken. Op verzoek van de Tweede Kamercommissie van LNV stelde Termeer een expertpaper op. Onderstaande video is gemaakt in de zomer van 2019, kort voordat de minister haar plannen voor 2020 uiteenzette.

‘Leuk fimpje’ over John Arink’s kwartjesmoment

Van de Kamer naar de praktijk, in dit geval naar die van ekoboer John Arink, van de gelijknamige boerderij in de Achterhoek. Het ‘kwartje viel’ voor hem, nadat hij in contact was gekomen met collega-boeren elders in het land tijdens een excursie ‘Biologisch Boeren‘, en nadat hij daarvoor zo’n dertig jaar (niet al te intensief) gangbaar geboerd had.

Ik stuitte op Twitter op een videopresentatie van zijn bedrijf die hij introduceerde met: ‘Leuk filmpje met tekst en uitleg over onze werkwijze.‘. ‘Leuk filmpje’ is in dit geval een understatement! Zelden stuit ik op YouTube op zo’n mooie promotievideo voor kringlooplandbouw. Kijk en oordeel zelf.

Samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap

Nog zo’n voorvechter van landschapsinclusieve kringlooplandbouw. Peter Oosterhof, biologisch melkveehouder uit Foxwolde, Drenthe. Hij ging samenwerking aan met Het Drentse Landschap, een stichting die momenteel zelf ook drie biologische kringloopboerderijen in beheer heeft.

Rayonbeheerder van de stichting Jantinus Dokter: ,,De samenwerking met Peter is ideaal. Peter is een biologische boer en we willen als Drentse Landschap meer met dit soort bedrijven gaan samenwerken; samenwerking tussen boeren, natuur, gebieden en landschap.”

Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’

In het ‘Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief‘ dat in nauwe samenwerking met boeren en andere partijen tot stand is gekomen, beschrijft minister Carola Schouten hoe de beweging naar kringlooplandbouw in gang is gezet en onomkeerbaar is. Je kunt het hier downloaden. Daarnaast vind je op dit adres uitgebreide relevante informatie, waaronder deze infographic – een verkorte weergave van het plan. Je kunt er op klikken voor een betere weergave.

Animatie over de toekomstvisie van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Nieuw platform kringlooplandbouw: ‘Groeien naar morgen’

Na eerst een platform met informatie, nieuws en initiatieven tot inspiratie voor kringlooplandbouw ingericht te hebben waar (toekomstige) boeren terecht konden met vragen, komt het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit in mei 2021 met een nieuw klankbord: ‘Groeien naar morgen‘.

Als agrariër en ondernemer wil je vooruit, luidt de wervende tekst van het ministerie, die vervolgt wordt met: ,,Maar vaak heb je gevoel klem te zitten tussen bijvoorbeeld markt en overheid, of tussen bank en burger. Perspectief is nodig. Op Groeien naar morgen lees je verhalen van agrariërs die kringlooplandbouw handen en voeten geven. Wil je ook de volgende stap voor je bedrijf zetten? Er is een uitgebreid aanbod aan regelingen en ondersteuning. Zo werken we samen aan een toekomstbestendige landbouw.” De hopelijk steeds uitdijende verzameling verhalen kun je hier bekijken.

Joke Brinkman en haar man Jans uit het Drentse Amen boeren met oog voor biodiversiteit en bodemkwaliteit

In bovenstaande compilatievideo komt ook Joke Brinkman aan het woord. Brinkman en haar man Jans, runnen een melkveehouderij in het Drentse Amen. Het bedrijf draait om de koeien en de gras- en maisproductie. Joke boert met oog voor biodiversiteit en bodemkwaliteit.

,,We zijn vrijwel zelfvoorzienend met het voer. En ruilen onze grond uit met andere boeren. De ene keer staan er aardappels op, dan weer uien, of maïs. Dat is goed voor de bodemkwaliteit en dat levert ons uiteindelijk een eiwitrijk top-product op. Goed voor de koe, de melk en het milieu. En goed voor onze portemonnee!.”

Joke Brinkman, melkveehouder

Akkerbouwer Anco van der Bos uit het Friese Holwerd: ,,Op een gegeven moment is de rek uit de grond”

Anco van der Bos is akkerbouwer in het Friese Holwerd. Samen met zijn vader Kees richt hij zich op het telen van pootaardappelen. ,,De grond is hier erg goed, dus we richten ons op kwaliteit. Op hoogwaardig pootgoed.” Volgens Van der Bos klinkt dat eenvoudiger dan het is. ,,De productie is enorm gegroeid, we gaan de komende jaren tegen de grenzen aanlopen van wat de grond kan hebben. Daarom zijn we erg bezig met de bodem- en waterkwaliteit.” Om de grond gezond te houden, zoekt Anco de samenwerking met boeren uit de buurt.

,,In de toekomst wil ik van een 1-op-3-rotatie naar een 1-op-4-rotatie. Dat je iets vaker een rustgewas inbouwt, waardoor je een optimale bodem krijgt. Zodat we goeie pootaardappelen kunnen blijven leveren. En een goeie boterham blijven verdienen. Daar draait het natuurlijk allemaal om.”

Anco van der Bos, akkerbouwer

‘Breng optimisme in de transitie, boeren moeten ernaar gaan verlangen’

Op 17 september 2021 interviewt Esther de Snoo voor boerenvakblad Nieuwe Oogst de (voormalige) Rijksbouwmeester Floris Alkemade, die na zes jaar het stokje doorgeeft aan Francesco Veenstra. Tijdens zijn ambt, op 6 december 2018, werd Panorama Nederland, een toekomstperspectief voor de ruimtelijke inrichting van Nederland, gelanceerd. Het laat zien hoe de grote maatschappelijke vraagstukken van nu de sleutel kunnen zijn voor welkome, structurele verbeteringen in de toekomst.

Nederland staat voor een aantal complexe vraagstukken. De klimaatverandering, de vergrijzende samenleving, de overstap naar hernieuwbare energie, het nijpende tekort aan woningen en de verduurzaming van de landbouw. Stuk voor stuk opgaven waarvan we allemaal de gevolgen zullen ervaren, in ons landschap en in onze levensstijl. Een rijk boerenland is voor de Rijksbouwmeester en zijn twee Rijksadviseurs (samen vormen ze het College van Rijksadviseurs) een heel belangrijk thema. Hieronder legt hij uit waarom.

Floris Alkemade: ‘We hebben eerder meer boeren nodig dan minder’

Alkemade heeft een zwak voor boeren, hun cultuur en bijdrage aan het landschap, schrijft De Snoo. Stoppende boeren zijn een verlies. Hij roept boeren op het voortouw te nemen in de transitie. Op naar een ‘New Deal‘. Wat dat inhoudt, lees je verderop in dit blogboek.

,,Wees radicaal en verzet je niet tegen verandering. Nieuwe boerentrots is nodig.´´

Floris Alkemade, (voormalig) Rijksbouwmeester

Floris Alkemade: ‘We hebben eerder meer boeren nodig dan minder’
Esther de Snoo, Nieuwe Oogst, 17 september 2021


.

(Nb. De reizende tentoonstelling Panorama Nederland was in 2019 en 2020 op verschillende plekken in Nederland te bekijken, ook in Noord Nederland – Kunst en Landschap was er bij!.)

Regio Deals voor ‘brede welvaart’

Via Regio Deals werken diverse overheden en partijen samen om de ‘brede welvaart‘ in verschillende regio’s in Nederland te verbeteren. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is binnen het kabinet verantwoordelijk voor de Regio Deal-aanpak. Het ministerie van LNV heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gevraagd kennis te ontwikkelen en (inter)nationale kennis te ontsluiten ten behoeve van het Regiodealbeleid. Dit moet leiden tot nader inzicht in wát wáar werkt om de opgaven in de verschillende regio’s effectief te kunnen aanpakken.

Op Regio Deals voor brede welvaart, een speciale plek op de website van het Planbureau (PBL), wordt alle kennis die uit dit onderzoeksprogramma voortkomt verzameld. Daarnaast kun je er terecht voor aankondigingen van bijeenkomsten.

Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw

Tijdens de Natuurtop in Groningen op woensdag 2 oktober 2019 zetten de provincies Friesland, Groningen en Drenthe en het Ministerie van LNV hun handtekening onder de ‘Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

,,Zowel de drie provincies als het Rijk investeren 10 miljoen in de Regio Deal. Het doel van deze deal is een economisch sterke landbouwsector te creëren, ‘die bijdraagt aan de biodiversiteit, een gezonde bodem en een gevarieerd en (be)leefbaar platteland’. De drie noordelijke provincies gaan zich hiervoor, samen met het Rijk, inzetten. Dit doen zij samen met onder andere boeren, landbouwpartners, grondeigenaren en natuurorganisaties”, aldus ‘hét onafhankelijke regionale landbouwvakblad voor Noord-Nederland’, Veldpost. Kunst en Landschap voegt burgers gemakshalve aan dit rijtje toe!

Een korte samenvatting van de Regio Deal en de Natuurtop kun je lezen in: ‘Noordelijke provincies ondertekenen Regio Deal Natuurinclusieve landbouw‘.

Regiodeal natuurinclusieve landbouw: Noord-Nederland als koploper voor een duurzaam platteland

Natuurinclusieve landbouw: van gedeelde urgentie naar een wenkend perspectief

De eerste ambities en aanpak van de Regiodeal werden op 31 mei 2018 gepresenteerd tijdens een discussiebijeenkomst van de partners van de Agro Agenda Noord Nederland. Hij kwam in gezamenlijkheid tot stand met inbreng van vertegenwoordigers uit de landbouw- en natuursector, de wetenschap en de overheid. Men verkoos met de Regiodeal destijds een aanpak langs een drietal routes richting 2030 waarlangs de omslag naar een natuurinclusieve landbouw plaats moest hebben. De Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw moest als voorbeeld dienen – men had zelfs de ambitie om koploper te zijn – voor toekomstige (inter)nationale ontwikkelingen op het gebied van natuurinclusieve landbouw.

‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’: samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland

,,De tijd is rijp voor een nieuwe aanpak waarin economie, ecologie en landschap meer in balans zijn”, aldus de ondertekenaars van de Regio Deal. Er gebeurt overigens al veel op dit gebied in het noorden, maar de komende jaren willen de drie noordelijke provincies met de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw bestaande initiatieven ondersteunen en nieuwe mogelijk maken. Zo wordt er toegewerkt naar een gezonde landbouw die in 2030:

• winstgevend en trendsettend is;
• gezond kwaliteitsvoedsel produceert;
• bijdraagt aan de biodiversiteit, de bodemvruchtbaarheid en de natuurlijke kringloop;
• zorgt voor een (be)leefbaar platteland.

uit: ‘Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw’

Gebiedsgerichte aanpak

De Regio Deal gaat uit van een gebiedsgerichte aanpak, omstandigheden zijn immers (veelal) gebiedsgebonden. Denk daarbij aan de verschillen in grondsoort, grondgebruik, natuur- en landschapswaarden. Per gebied stellen deelnemers aan de Regio Deal een streefbeeld op met de insteek: ‘waar willen we met onze streek over tien jaar staan? Hoe staan landbouw, biodiversiteit, natuur en het landschap er dan voor en hoe verhouden ze zich tot hun lokale gemeenschap?’

Acht gebieden met een gemeenschappelijk doel

In de Regio Deal is de keus gemaakt voor acht gebieden die sterk van elkaar verschillen en representatief zijn voor bodemsoort, waterhuishouding en grondgebruik in (Noord) Nederland. Deze gebieden worden een proeftuin voor nieuwe vormen van natuurinclusieve en duurzame landbouw.

Hieronder een voorbeeld: het Groningse Westeresch, waar kleinschalige akkerbouw en meer aandacht voor bodem en landschap het insectenleven en de vogelstand verbetert.

Doel is dat partijen uit die gebieden, die belang hebben bij een goede balans tussen landbouw, natuur en bodemleven, (gebiedsgericht) gaan samenwerken met – op hun beurt – een gemeenschappelijk doel: het ontwikkelen en testen van instrumenten die natuurinclusief boeren aantrekkelijk en rendabel maken.

Elke groep boeren die in een gebied aan de slag wil, stelt dus eerst een streefbeeld op van hoe het gebied er in 2030 bij moet liggen. In een actieplan wordt vastgelegd hoe ze dat willen bereiken. Eind 2023 loopt de regiodeal af. Voor die tijd wordt een eindmeting gedaan om te zien in hoeverre de doelen bereikt zijn. Deze drie boeren: Jan Reinier de Jong uit Drenthe, Detmer Wage uit Groningen en Hans Kroodsma uit Fryslân, vertellen en laten zien wat hen aanspreekt in natuurinclusieve landbouw. Programmamanager Frank Mennega licht de Regio Deal toe.

Friese boeren lopen warm voor regiodeal

Dat de belangstelling (in Friesland) om deel te nemen aan de Regio Deal groot is mag blijken uit een artikel van Jan Ybema, journalist bij het Friesch Dagblad, dat op 8 juli 2019 verscheen – drie maanden voor ondertekening van de Regio Deal door de provincies in oktober van dat jaar: ‘Friese boeren lopen warm voor regiodeal‘. Zo’n honderd Friese boeren waren toen al in beeld om deel te nemen aan Regio Deal-projecten:

Voorbeeldprojecten

Ruim voor de Regio Deal gesloten werd kende het Noorden ook al tal van initiatieven die op natuurinclusieve leest geschoeid zijn (zie illustratie hieronder). Daar wil men nu op voortbouwen. Klik hier om nogmaals de Regio Deal te openen en om (de voorlopige) voorbeeldprojecten uitgebreid toegelicht te bekijken (even scrollen). Klik op de illustratie hieronder voor de korte maar beter leesbare weergave.

Kunst en Landschap licht, als je verder leest, alvast wat tips van de sluier op van van deze voorbeeldprojecten, bijvoorbeeld die van de boeren op Schiermonnikoog. De andere zeven Regiodeal-projecten, en natuurlijk alle spontane nieuwe initiatieven, zullen op de voet worden gevolgd, en mogelijkerwijs in aparte blogbijdrages worden behandeld. Om te informeren, inspireren, en om potentiële deelnemers (aan de Regio Deal) een duwtje in de rug te geven om om te schakelen naar natuurinclusieve landbouw (in Noord Nederland).

Landschapsinclusieve landbouw-pilot De Marne

Een van de projecten – uitgevoerd onder auspiciën van het College van Rijksadviseurs in het kader van ‘Naar een rijk boerenland‘- licht ik er voor je uit, met name omdat het uitgaat van landschapsinclusiviteit: het Noord Nederlandse project ‘De Marne‘. Het College onderzocht in drie regio’s hoe landbouw ‘landschapsinclusief’ kan zijn: de Krimpenerwaard, Salland en dus De Marne. De vruchtbare zeeklei in combinatie met het milde klimaat maken van de Marne een van de beste landbouwgebieden ter wereld. De afgelopen decennia heeft het gebied zich echter steeds meer gespecialiseerd in een beperkt aantal gewassen. De intensieve landbouw van vandaag de dag leidt tot opgaves op het gebied van bodemkwaliteit, gesloten kringlopen, biodiversiteit, waterkwaliteit en waterkwantiteit.

De pilot, die op 9 juli 2020 werd gepubliceerd, bevat een voorstel voor een mogelijk toekomstperspectief en een aantal concrete stappen en adviezen naar de overheid. Je kunt hem hier downloaden: ‘op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij: De Marne‘. De directeur van Het Groninger Landschap, Marco Glastra, was op die dag, blijkens onderstaande tweet over het project, met het verschijnen van deze publicatie wel zeer in zijn nopjes:

,,Dit is wat we nodig hebben: goede en praktische ideeën hoe ontwikkeling van de landbouw hand in hand kan gaan met landschap en biodiversiteit! ‘Landschapsinclusieve landbouw pilot De Marne’ van @rijks_adviseurs met inbreng van betrokken boeren.”

Marco Glastra

Pilot De Marne voorpaginanieuws Dagblad van het Noorden

Ook bij de (hoofd)redactie van Het Dagblad van het Noorden viel de publicatie van de Rijksadviseurs klaarblijkelijk in goede aarde: onderstaand artikel van Gerdt van Hofslot werd paginagroot – ik heb het logo van de krant in verband met de leesbaarheid verwijderd – op 15 juli 2020 gepubliceerd. Klik op de illustratie voor een betere (leesbare) weergave.

Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij

De Marne-pilot maakt deel uit van het ‘totaaladvies‘ ‘Op weg naar een New Deal tussen boer en maatschappij‘ van het College van Rijksadviseurs, dat op 9 september 2020 werd aangeboden aan Minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
.

,,De landbouwtransitie is wellicht de grootste transitie voor de maatschappij”, schrijft Rijksadviseur Berno Strootman in het nieuwsbericht waarmee het Advies werd aangekondigd. En:

,,We moeten toe naar een landschapsinclusieve landbouw, waarin boeren een eerlijk inkomen ontvangen voor het produceren van gezond voedsel en een aantrekkelijk, toegankelijk, biodivers landschap en waarbij het zorgen voor schoon water, schone lucht en een vitale bodem vanzelfsprekend zijn.”

Berno Strootman, Rijksadviseur

Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’

Die omslag gaan we maken, de vraag is in welk tempo en wat er allemaal nog fout moet gaan, zegt Strootman in een interview met Onno Havermans in dagblad Trouw (29 oktober 2020). ‘Bijna alle Nederlandse landschappen zijn gemaakt door boeren en dat ging goed tot na de Tweede Wereldoorlog. Over honderd jaar kijken we terug en zien we dat we tussen 1950 en 2040 niet wisten hoezeer we de weg kwijt waren’. Lees hier:

‘Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’‘

,,Dit land is van ons allemaal, het behoort tot ons maatschappelijk kapitaal, net als schone lucht, een vitale bodem en biodiversiteit. Alle Nederlanders samen stellen het ter beschikking aan de boeren, en daar moeten we veel meer eisen aan stellen.”

Berno Strootman

De economie van de landbouw en de mogelijkheden voor regio’s om te verduurzamen

Jan Willem Erisman, tot 1 september 2020 directeur-bestuurder (na een periode van acht jaar) van het Louis Bolk instituut (een kennisinstituut op het gebied van duurzame landbouw voeding en gezondheid) schreef in het kader van deze landbouw-pilots op 20 augustus 2020, vlak voor de benoeming tot zijn nieuwe functie als hoogleraar Environmental Sustainability bij het CML, het Centrum voor Milieuwetenschappen aan de Universiteit Leiden, een essay:


‘De economie van de landbouw en de mogelijkheden voor regio’s om te verduurzamen‘.

Hij stelt in dit essay dat de boeren en stakeholders in deze gebieden het er uitdrukkelijk over eens zijn dat de marktprijs voor voedsel en wet- en regelgeving belemmerend zijn voor de verduurzaming van de landbouw en het behoud van het landschap. Hij beschrijft (ook) dat veel boeren zich ondergewaardeerd voelen voor het werk dat zij doen, de kwaliteit die zij leveren ten aanzien van de voedselproductie en het landschapsonderhoud, en de stappen die zij al in verduurzaming hebben gezet. De vraag is welke belemmeringen er precies leven en hoe deze aangepakt kunnen worden om tot potentiële oplossingen te komen.

In dit essay schetst hij eerst de economische krachten en belemmeringen rond de landbouw in de gebieden. Vervolgens duidt hij de bottlenecks in het verduurzamen voor de regio’s en tot slot beschrijft hij potentiele oplossingen en bijbehorende instrumenten met verantwoordelijke partijen.

Koplopers als breekijzer voor maatschappelijke vraagstukken

De vraag die Jan Willem Erisman hierboven stelt, kwam (ook) aan de orde in de eerste uitzending van een nieuwe serie van debatcentrum De Balie: De Koplopers. Op 2 november ging journalist, columnist en programmamaker Teun van der Keuken op zoek naar de belemmeringen voor transitie in de (kringloop)landbouw.

Hij ging in gesprek met Laura Bromet, GroenLinks Kamerlid met de portefeuille Landbouw en oud wethouder van de gemeente Waterland, Alex Datema (voorzitter BoerenNatuur), Marleen Janssen Groesbeek, lector Sustainable Finance and Accounting Avans Hogeschool en lector Omgevingsinclusief Ondernemen Ron Methorst. Carel de Vries deelde de lessen die hij leerde tijdens het opzetten van Vruchtbare Kringloop Achterhoek en Proefboerderij De Marke. Drie jonge agrariërs van Hogeschool Aeres die de uitzending (live) bijwoonden deelden hun visie op het, c.q. hun agrarische bedrijf van de toekomst.

Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland en het coronavirus

Aan het credo ‘Samen werk maken van een vitaal platteland in Noord-Nederland‘ zal in verband met het Coronavirus de komende tijd op een andere manier dan voorzien invulling (moeten) worden gegeven. Om je enigszins tegemoet te komen neem ik (voorlopig) de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland–Nieuwsbrief-april 2020 op.

(De Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland maakt deel uit van de Agro Agenda Noord Nederland.)

Doe mee met Vruchtbare Kringloop Noord Nederland!

Vruchtbare Kringloop Noord Nederland (VKNN), een initiatief van LTO Noord, maakt deel uit van een landelijk project dat kringlooplandbouw en het duurzaam bodem- en waterbeheer wil stimuleren. Het project wil agrarische ondernemers inspireren en faciliteren in het creëren en benutten van kansen om hun bedrijven verder te verduurzamen en ‘toekomstproof’ te maken.

Sluiten van kringlopen raakt vrijwel alle aspecten van bedrijfsvoering

Het sluiten van kringlopen, dat is het doel van Vruchtbare Kringloop Noord Nederland. Dat raakt vrijwel alle aspecten van de bedrijfsvoering: veevoeding, bemesting, bodembeheer, gewasteelt en diergezondheid. Samen met deskundigen organiseren ze verdiepingsbijeenkomsten, pilots, demo’s en praktijkexperimenten. Ze roepen daartoe alle boeren en belangstellenden in Noord Nederland op om met hen mee te doen. Geïnteresseerd? Klik op de foto hieronder!

Kringlooplandbouw.nl: meer winst voor boer en milieu met kringlooplandbouw

,,Het sluiten van bodem-plant-dier-mest-kringlopen is van groot belang voor de verduurzaming van de landbouw. Kringloopboeren bieden oplossingen om bodemvruchtbaarheid te verbeteren, efficiënties te verhogen, verliezen te beperken, succesvol natuurinclusief en grondgebonden te boeren, maar vooral ook om economisch beter te presteren. Een goede kwaliteit mest, een optimaal functionerend bodemleven en integraal werken en denken worden daarbij gezien als sleutels tot succes”, zo presenteert een grote groep enthousiaste kringloopboeren zich op hun website. What’s in a name!

De website Kringlooplandbouw.nl biedt een schat aan kennis en verhalen van en over kringloopboeren, laat zien wat zoal bereikt is en waar kringlooplandbouw invulling krijgt. Er is een film, ‘Winst met kringlooplandbouw’, beschikbaar voor vertoning en bespreking – in een korte en een lange versie. Ook is er een onderwijsleerpakket samengesteld. Je leest er hier alles over.

Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren doen het gewoon

Caring Farmers is een nieuwe (sinds 2019, red.) boerenbelangenbehartiger voor alle boeren die op weg zijn naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw. Voor boeren die al kringlooplandbouw bedrijven, of die de eerste stappen in die richting (willen) maken. En dat dragen ze uit!
.

In de eerste week van mei 2020 kreeg de prille organisatie het via een crowdfundactie voor elkaar om zo’n 10.000 euro bij elkaar te sprokkelen – nodig voor de eerste uitzending van een reclamespot voor natuurinclusieve kringlooplandbouw op de landelijke televisie – als tegenwicht tegen de rijk gesubsidieerde spots van onder andere Farmers Defence Force, Agractie en LTO.

Dat trok de aandacht van Trouw-journalist Emiel Hakkenes, die op 8 mei aandacht besteedde aan deze verhitte en ongelijke strijd om aandacht voor de ‘boerenproblematiek’ in: ‘Boeren ontdekken de tv-commercial (en de Reclame Code Commissie)’.

In ‘Gelukt! Vanavond is onze kringloop-commercial te zien op tv!‘ lees je hun verhaal: Caring Farmers! Ik vermoed dat we van deze club meer gaan horen de komende jaren.

De ledenorganisatie Caring Farmers streeft naar verbinding met de vereniging van dierenartsen die zich uitspreekt over structurele schendingen van dierenwelzijn, ‘Caring Vets‘, consumenten, wetenschappers en ngo’s, en met elkaar.

Caring Farmers is ontstaan uit een afsplitsing van een drietal leden van de Klankbordgroep Landbouw LNV-visie (2019), die zich niet kon vinden in het ‘Realisatieplan Visie LNV, Op weg met nieuw perspectief’.

Hoewel de organisatie het lovenswaardig vindt dat de minister met haar realisatieplan een nieuwe visie neerzet en een poging doet om het huidige systeem te veranderen, ziet Caring Farmers echter ook dat ze ‘vast zit in het politieke systeem’ en dus goed steun kan gebruiken van een brede groep van maatschappelijk betrokken boeren, burgers en buitenlui buiten dat systeem. En dat dragen ze met de nieuwe commercial graag uit! Ruth van Schriek van Veldpost hielp ze een handje; klik op het spandoek voor haar artikel ‘Caring Farmers timmert aan de weg met commercial‘ (12 mei 2020).

22 juli: ‘Dag van de Kringlooplandbouw’

Twee maanden en vele steunbetuigingen en sympathisanten later – de commercial had zijn werk gedaan – liet Caring Farmers opnieuw nadrukkelijk van zich horen: op 17 juli riep de organisatie op tot een (landelijke) ‘Dag van de Kringlooplandbouw‘ (22 juli 2020), als tegenwicht tegen.de actie van Farmers Defence Force, die juist opriep om die dag een dagje thuis te blijven, om ‘zo stikstofuitstoot te besparen’.

Caring Farmers komt met 10-puntenplan voor gemeenten

Nog in datzelfde jaar kwam Caring Farmers, samen met de Natuur- en Milieufederatie Utrecht, met een ambitieus plan dat bij en in gemeenten kringlooplandbouw moet stimuleren: het ‘10-Puntenplan‘. Ze doen daarin suggesties die alle gemeenten in Nederland op kunnen pikken, en pleiten voor (integrale) samenwerking op regionaal niveau met ‘korte ketens’. Lees hier hun bericht van 2 december 2020: ‘Kringloop-10-puntenplan voor gemeenten‘.



.

,,We horen vaak wat de minister moet doen, of de provincie. Maar ook gemeenten kunnen bijdragen aan het verwezenlijken van onze (kringlooplandbouw, red.) ambitie.”

Caring Farmers

Als je meer wilt weten over hoe het allemaal begon, of als je je wilt aansluiten bij deze organisatie, dan kun je (met zorg) klikken op het neusje van het varkentje hieronder. Daarnaast wil ik je een artikel uit Trouw van diezelfde journalist Emiel Hakkenes (van 19 juli 2019) niet onthouden: ‘Kringlooplandbouw? Deze duurzame boeren gaan het gewoon doen‘.

Boerderij Kloosterplaats pleit voor onafhankelijk advies en belangeloze sparring partners

Bij Caring Farmers zijn 270 boeren aangesloten, van groot en gangbaar tot kleinschalig en met lokale afzet, maar ze hebben één overeenkomst: ze willen een landbouwtransitie en zijn daar zelf vast mee aan de slag. Dat is vaak niet zo makkelijk als het lijkt, gaat niet zonder tegenslag en hulp komt soms uit onverwachte hoek. Van Urgenda bijvoorbeeld, een organisatie die in eerste instantie geassocieerd wordt met klimaat, maar de actiegroep, een initiatief van Marjan Minnesma en hoogleraar Transitiekunde Jan Rotmans, richt zich vooral ook op het sneller duurzaam maken van ons land.

Peter Harry Mulder en Eline Ringelberg, twee gangbare akkerbouwers van Boerderij Kloosterplaats in Groningen, zijn veranderaars van het eerste uur. Al jaren zijn ze bezig met het stimuleren van natuur op en rondom hun boerderij in Muntendam. Niet in de laatste plaats omdat het volgens hen gewoon nuttig is voor hun (akkerbouw)bedrijf. Ze worden in hun transitie bijgestaan door het samenwerkingsverband van onafhankelijke adviseurs Caring Ketenpartner CO2L Farming. Deze hulp wordt mede mogelijk gemaakt door het gelieerde Caring NGO Urgenda.

Wat we nodig hebben, zegt Mulder op de website van Caring Farmers, is onafhankelijk advies en een sparring partner met ervaring. ,,Die krijgen we met het project CO2lfarming (spreek uit cool farming). Het allerbelangrijkst vindt hij hun onafhankelijkheid. ,,Kom daar maar eens om in de landbouw.”

,,Elke andere erfbetreder komt primair om je iets te verkopen, waarbij zijn advies hoofdzakelijk is gebaseerd op onderzoeks-resultaten van proeven op proefboerderijen, gefinancierd door de grote chemieconcerns. Die concerns houden daarmee voor hun eigenbelang het controlemodel in stand.”

Peter Harry Mulder, akkerbouwer (in transitie)

Waar Mulder zich daarnaast zorgen (lees: boos) over maakt is de verdeling van het geld gemoeid met de transitie in de landbouw. ,,Er is momenteel aardig wat overheidsgeld beschikbaar, maar helaas komt dat niet op de boerenerven terecht. Waarom verdwijnen zoveel subsidies bij projectorganisaties en komen ze niet terecht bij de transitie-adviseur of nog beter: bij de pionierende boer?”

Akkerbouwbedrijf in transitie
Caring Farmers, 4 januari 2022

– voorBoeren – : boeren op weg naar duurzaamheid door van elkaar te leren

-voorBoeren- is een nieuw Drents-Gronings initiatief waarmee boeren elkaar (kunnen) helpen duurzame uitdagingen aan te gaan. ,,Kom in contact en leer van elkaar!, zo luidt de slogan op de homepage van hun website, die wil inspireren en een steeds groeiend pakket aan praktische (contact)informatie biedt.


.

Uitgebreide interviews met boeren zul je er niet vinden. Wel beknopte boer-bedrijf-profielen met daarbij korte toelichtingen op maatregelen, systeemwijzigingen of vernieuwingen. Verder biedt de site verwijzingen naar specialisten, adviseurs en subsidiemogelijkheden.

,,We kunnen de maatschappij laten zien dat landbouwers zelf het beste kunnen uitzoeken hoe duurzaamheid in de landbouw eruit moet zien. Ook leerzaam voor beleidsmakers!”

-voorBoeren-

Ze zijn klein begonnen, maar groeien snel, zoals ze zelf zeggen. Leuke no-nonsense-houding. Ik ben benieuwd of dit initiatief ook Friese boeren zal doen opveren, c.q. aanhaken. Als je ‘Niet luisteren, maar sparren‘, van freelance redacteur Aart van Cooten in de ‘Boerderij‘ van 5 juli (2020) leest, kom je denk ik snel tot de conclusie dat dat wel goed zal komen, gezien de inspanningen die Eline Ringelberg zich (ook na corona weer) getroost.

Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw

In ‘Kringlooplandbouw: een nieuw perspectief voor de Nederlandse landbouw‘, een longread van WUR-Wageningen University & Research, wordt in het kort een perspectief voor circulaire landbouw in Nederland geschetst. Aanrader! Deze longread maakt onderdeel uit van en prijkt (nagenoeg) bovenaan het ‘Dossier Kringlooplandbouw‘ van de WUR, waar je nog veel meer info over (natuurinclusieve) kringlooplandbouw kunt vergaren.

In onderstaande video onderstreept Martin Scholten, strategisch adviseur van de Raad van Bestuur (WUR), te midden van de blaarkoppen van de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert van Maurits Tepper en Jessica Tepper-Kuiper, het belang van samenwerking tussen wetenschap en de kringlooplandbouwpraktijk. De wisselwerking tussen de universiteit en de onderzoeksboerderij zorgt voor een prima leerschool voor studenten en onderzoekers (van de WUR), en de resultaten kunnen op basis daarvan (overal) in de praktijk worden toegepast.

Maurits en Jessica Tepper: ‘Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan‘

Maurits en Jessica Tepper runnen sinds 2015 de Eytemaheert – kleinschalig begonnen in Sandebuur (Roderwolde). Zo’n drie jaar geleden zijn ze met de agrarische activiteiten verhuisd naar een pachtlocatie in Leutingewolde. Ze zijn onderzoeksboerderij in samenwerking met WUR en één van de pilotbedrijven in het project ‘Natuurinclusieve Landbouw‘ van Staatsbosbeheer.

,,Met onze boerderij, en met name met de functie als onderzoeks- en kennisplek, hopen wij niet alleen binnen ons eigen bedrijf, maar juist ook daarbuiten een positief effect te hebben. Wij willen niet vertellen hoe het moet, maar tonen hoe het kan.”

Maurits en Jessica Tepper, Eytemaheert

In de rubriek ‘Farmers aan het woord‘ op de website van Caring Farmers vertellen ze je alles over hoe ze dat doen. Klik op de foto hieronder voor een uitgebreid interview met Maurits en Jessica.

De Groene Amsterdammer bezoekt ‘De veranderaars’ van de Eytemaheert tijdens Coronacrisis

Terwijl het Kabinet in de nazomer van 2020 de Corona-voorschriften (nogmaals) aanscherpt, bezoekt journalist bij De Groene Amsterdammer Marieke Rotman een groep vooraanstaande landbouw- en voedselspecialisten om van gedachten te wisselen over de impact van het virus (en het klimaat) op ons landbouw- en voedselsysteem in relatie tot kringlooplandbouw. Ze nam de bedrijfsvoering van de Eytemaheert van Maurits en Jessica Tepper daarbij als uitgangspunt. Fijn en diepgravend artikel met hoop op een ‘gezonde’ toekomst.

De veranderaars
Marieke Rotman, De Groene Amsterdammer, 30 september 2020 





,

Wageningen University & Research maakt werk van kringlooplandbouw

Het belang van samenwerking tussen wetenschap en de boerenpraktijk wordt vanaf eind oktober 2020 door de Wageningse universiteit kracht bijgezet met de lancering van een nieuw digitaal Kringlooplandbouw-platform.

Het biedt handvatten, wetenschappelijke inzichten en inspiratie voor boeren die overwegen stappen te zetten richting kringlooplandbouw. Ook boeren die de beweging richting een meer duurzame en toekomstbestendige landbouw al gemaakt hebben, kunnen er terecht om tegemoet te komen aan wat de samenleving, de natuur, de bodem, het water en het ecosysteem van hen vraagt. Zo kunnen starters en ingewijden van elkaar leren, verhalen en ervaringen met elkaar delen, en bevindingen en onderzoeksresultaten van een breed pallet aan wetenschappers en experts raadplegen. Het platform is daarmee ‘dynamisch’ van opzet. Nieuwe(re) inzichten en ervaringen op het gebied van (natuurinclusieve) kringlooplandbouw zullen er de komende jaren op worden gedeeld. Je boft maar.

Op het platform komen verschillende aspecten van kringlooplandbouw aan de orde. Denk aan de rol van bodem, biodiversiteit, robuuste teeltsystemen en mest. Maar ook: hoe maak je als boer kringlooplandbouw financieel rendabel en hoe kan kringlooplandbouw bijdragen aan een versterking van de band tussen boer en burger? En waar moet je bijvoorbeeld beginnen als je van een gangbaar bedrijf wilt omschakelen naar een kringloopbedrijf? Treed binnen:

Wetenschap en boeren verkennen samen mogelijkheden kringlooplandbouw

Kringlooplandbouw is een vorm van landbouw die minder gericht is op productie-maximalisatie, maar waarbij de productie onderdeel is van een ecologisch systeem, waar zo min mogelijk inputs in gaan, waar reststromen het systeem niet verlaten en waar biodiversiteit wordt ingezet voor voedselproductie. Dat vraagt om een grote omschakeling voor boeren, maar ook voor de samenleving, die bereid moet zijn om meer te betalen voor haar landbouwvoedsel.

Anne van Doorn, ecoloog en projectleider/coördinator Natuurinclusieve Landbouw bij de WUR, neemt je mee in een videoreportage, waarin boeren en wetenschappers samen de mogelijkheden, kansen en stappen verkennen, die ze kunnen nemen richting een meer toekomstbestendige landbouw.

Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel

De landelijke overheid en een groeiende groep boeren, bedrijven en burgers hebben dus een meer circulaire en duurzamere landbouw voor ogen. De leidende vraag daarbij is: hoe bereiken we die? En hoe krijgen we – in goede samenspraak – de consument zover om de op die wijze gerealiseerde producten af te nemen?

In het noordoosten van Fryslân buigt men zich al langer over dit vraagstuk. Onder de paraplu van Fjildlab, de naam zegt het al – een veldlaboratorium voor het versterken van de circulaire economie en een duurzame landbouwsector in Noordoost-Fryslân – denkt men daarop een antwoord te hebben, en hebben ze zich doelen gesteld om een en ander de komende jaren vorm te geven.

Simon Talsma, journalist van het Friesch Dagblad, deed op 16 februari jongstleden uit de doeken hoe daar over wordt gedacht in: ‘Noordoost-Friese boeren kijken naar ander verdienmodel‘. Talsma sprak met Durk Durksz, projectleider van Fjildlab, eerder onder meer werkzaam bij de Dairy Campus, een proefboerderij voor innovatieve melkveehouderij in Leeuwarden.

In het RTL-7-programma ‘Ondernemen doen we zo‘ van 29 oktober 2017 kun je kijken naar een uitgebreid interview met directeur Wendy Zuidema-Haans over ‘Smart Farming‘, bij het Food Application Center for Technology (FACT). Er is een aparte playlist ‘Dairy Campus Leeuwarden‘ aangemaakt op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag!

Klik op de foto hieronder om naar de website van Fjildlab te gaan. Opnieuw Friesland in een voortrekkersrol!

Kening (fan ‘e Greide) aan de basis van het ‘Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân’

De ‘eigenlijke’ voortrekkersrol bij de gang naar een (meer) natuurinclusieve landbouw in Fryslân ligt bij het burgerinitiatief Kening fan ‘e Greide, dat overigens met ingang van 2020 aan de weg timmert onder de naam ‘Kening‘. Zij kwam in 2016 met een plan dat Friese agrariërs aan moest zetten natuurdoelen in hun bedrijfsvoering op te nemen, om met name de biodiversiteit te versterken.

Op 24 augustus 2016 werd het startsein gegeven voor het ‘Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân‘. Kening (ver)kreeg dat jaar opdracht van de provincie Fryslân om hun ideeën voor een soort ‘levend laboratorium’ (verder) uit te werken. Doel: praktische gereedschappen ontwikkelen voor boeren om met een meer natuurinclusieve landbouw aan de slag te gaan. Daartoe werd een werkgroep in het leven geroepen. Deze bestond uit leden van Kening fan ‘e Greide, de Agrarische Collectieven, natuurorganisaties, LTO en de Versnellingsagenda Melkveehouderij Noord-Nederland. Ook het ministerie van Economische Zaken was betrokken; in het kader van het EZ-programma ‘Natuurvisies/Tweede Natuur’ werd het Living Lab opgenomen als landelijk voorbeeldproject.

120 natuurinclusieve landbouwprojecten, meer dan 200 biodiversiteit- en ruim 300 voedselinitiatieven

In vier jaar tijd vonden er in Friesland behoorlijk wat experimentele landbouwprojecten plaats. Voor de provincie Fryslân was dit aanleiding om met gepaste trots een tussenbalans op te maken: 120 natuurinclusieve landbouwprojecten, meer dan 200 biodiversiteit- en ruim 300 voedselinitiatieven. De projecten richten zich op bodemverbetering, grazen, weidevogels, milieuvriendelijke stallen, waterkwaliteit, verzilting, kringlooplandbouw of kennis en onderwijs.

Actuele projectenlijst Living Lab Fryslân





.

De lijst, mede opgesteld door Living Lab Fryslân, werd op 23 oktober 2020 openbaar gemaakt, zodat de kennis die met deze projecten wordt opgedaan makkelijker gedeeld kan worden tussen boeren en andere agrarische bedrijven. In een interview met Omrop Fryslân steekt gedeputeerde Klaas Fokkinga de ambities van de provincie Fryslân niet onder stoelen of banken: ze wil natuurinclusieve landbouw stimuleren en ermee voorop blijven lopen. Klik op onderstaande foto voor de reportage.

“Onze landbouw is traditioneel een wereldwijde koploper. In de transitie naar de natuurinclusieve landbouw willen en kunnen we ook weer de koploper zijn.”

Klaas Fokkinga

Staatsbosbeheer Friesland zoekt boeren voor samenwerking natuurinclusieve landbouw

Om zo’n koppositie te kunnen innemen is ook Staatsbosbeheer Friesland ‘aangeschoven’ bij Living Lab Fryslân. Zij gaat binnen de provincie Friesland actief op zoek naar boeren met wie kan worden samengewerkt op het gebied van natuurinclusieve landbouw. De focus ligt daarbij op bedrijven in de directe omgeving van de eigen natuurterreinen van de beheerder.

Op 11 november 2020 organiseerde FMF, de Friese Milieufederatie, en Living Lab Fryslân het webinar: ‘Grond; hét instrument voor landbouw in balans met de natuur‘ vanaf het erf van boer Van der Bij in Aldeboarn. Jelle de Boer, adviseur natuurinclusieve landbouw bij Staatsbosbeheer, was een van de genodigden en maakte binnen dit kader (grond) de actieve zoektocht van de natuurbeheerder bekend. Vanaf het beginbeeld moet je even een kwartiertje doorscrollen. Moderator Hans van der Werf, directeur FMF, loodst je er daarna verder doorheen. Klik hier om naar de video te gaan (start op 14:31 min.)

Een dag na het webinar ging Ida Hylkema in Nieuwe Oogst wat dieper in op de plannen van Staatsbosbeheer: ‘Staatsbosbeheer Friesland zoekt boeren voor samenwerking‘.

Grond vaak knelpunt bij extensivering en overstap naar natuurinclusieve landbouw

Grond is in de praktijk vaak een knelpunt als het gaat om extensivering en de overstap naar een natuurinclusieve landbouw.

,,Grond is schaars. Wil je een goed verdienmodel hebben, dan moet de grond worden afgewaardeerd en het verschil worden gecompenseerd.”

Harmen van der Bij

Samen met enkele collega’s heeft gastheer van het webinar en biologisch melkveehouder Harmen van der Bij plannen voor de vorming van een weidevogelkerngebied van circa 1.000 hectare. Daarvoor is volgens hem wel compensatie nodig voor de waardedaling van de grond en een grondbank om via kavelruil een aaneengesloten extensief weidevogelgebied te krijgen.

De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND

Als je meer wilt weten over het burgerinitiatief Kening (en de weidevogelproblematiek), verwijs ik je graag naar het blogboek ‘De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND‘, een special van Kunst en Landschap, waarin het onderzoek van trekvogelecoloog Theunis Piersma centraal staat en waarin de benarde positie van onze nationale vogel beschreven wordt in relatie tot het Nederlandse boerenland.

De grutto dient – als iconische weidevogel – natuurlijk als voorbeeld, maar ook de aanwezigheid van huiszwaluwen vertellen ons veel over de stand van het boerenlandschap. Kijk maar eens naar deze korte Zembla-reportage, waarin Theunis Piersma op bezoek ging bij een bio-dynamische boerderij in het Friese Gaasterland.

Was Living Lab Fryslân in de aanvangsfase druk bezig met het laden van het begrip ‘natuurinclusieve landbouw’, inmiddels zit het in de fase van ‘concretisering’ en wordt er gewerkt aan de missie voor de komende jaren: men gaat zich ‘in samenwerking met de Landbouwadviespool (LAP) nog meer op kennisontwikkeling en -deling concentreren’, zo blijkt uit hun jaarlijkse terugblik en een bericht van Blik op Nieuws: ‘Friese boeren krijgen advies op eigen erf (4 februari 2021).

Klik op de illustratie hieronder om naar hun website te gaan.

Drentse melkveehouders pakken samen verduurzaming op

Ook in Drenthe heeft men op het gebied van (natuurinclusieve) landbouw de afgelopen jaren niet stilgezeten. Vanaf 2017 voert de provincie Drenthe een beleid waarbij geld beschikbaar gesteld wordt aan boeren die hun bedrijfsvoering (willen) verduurzamen en maatregelen (willen) nemen op het gebied van sociaal-economische bedrijfsvoering, kringloop, biodiversiteit, watermanagement, bodem en energie. Na drie jaren pionieren, waarbij zo’n vijftig boerenbedrijven betrokken waren, gaat het vanaf nu om het ‘echie’, zo lijkt het.

De provincie Drenthe heeft samen met de landbouwsector en een groot aantal belangenorganisaties een programma samengesteld voor het stimuleren en versterken van een toekomstgerichte landbouw en agribusiness (in Drenthe). Het richt zich op de melkveehouderij en opereert onder de naam ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘ (DMD). Een kwart van alle melkveehouders in Drenthe – welgeteld 230 in het najaar van 2020 – heeft zich er bij aangesloten.

Omdat met name de melkveehouderij de komende jaren voor forse uitdagingen staat (o.a. stikstof), wordt de sector ondersteund door, en gaan de melkveehouders samenwerken met, een ‘uniek samenwerkingsverband’: LTO Noord, Drents Agrarisch Jongenkontakt (DAJK), Natuur en Milieufederatie Drenthe, Het Drentse Landschap, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer. De regie is in handen van de provincie Drenthe.

‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe’ gaat met acht gebiedscontactpersonen de boer op

Vanaf 22 oktober 2020 werkt Duurzame Melkveehouderij Drenthe – een van de acht eerder genoemde Regio Deal-projecten – met acht gebiedscontactpersonen. Doel: duurzaamheid behapbaar en realistisch maken voor de melkveehouder – perspectief bieden. Deze gebiedscontactpersonen – zelf boer en deelnemer aan het project – zien in duurzame (kringloop)landbouw nadrukkelijk een toekomst voor de Nederlandse melkveehouderij. Zij vormen een laagdrempelige vraagbaak en willen inspirerende gesprekspartners zijn voor de (nieuwe) deelnemers aan DMD. Ze stellen zichzelf – na een korte introductie van het project door gedeputeerde Henk Jumelet – één voor één aan je voor:

,,De kennis en het vakmanschap die bij de boeren aanwezig is, moet je als overheid juist gebruiken. Wij vinden het belangrijk om weg te blijven van een dit-mag-niet-dat-mag-niet-beleid. En het principe van belonen wordt heel goed ontvangen.’’

Henk Jumelet

Sparren met een collega over Duurzame Melkveehouderij Drenthe?

Drentse melkveehouders die wel eens willen sparren met een van deze gebieds-contactpersonen kunnen contact met hen opnemen! Zelf gaan de gebiedscontactpersonen dit najaar ook aan de slag om de interesse te polsen onder de (nog) niet aangesloten boeren. Elke contactpersoon is, en wordt, gekoppeld aan een aantal deelnemers uit zijn of haar eigen gebied. Via de website van de duurzame melkveeboeren kun je contact opnemen met (een van) deze acht gebiedscontactpersonen. Je vindt er alle info die je nodig hebt.

Op de dag van hun installatie en presentatie (aan de pers) maakte journalist Arnoud Bodde een prachtige reportage voor het Dagblad van het Noorden:

Duurzame Drentse boeren lopen voorop. ‘We willen wel verduurzamen, maar op onze eigen manier’
Arnoud Bodde, Dagblad van het Noorden, 22 oktober 2020

Boeren belonen voor het herstel van biodiversiteit

Boeren zijn een belangrijk onderdeel van de oplossing om de achteruitgang van de biodiversiteit in Nederland te keren. Maar maatregelen om biodiversiteit te herstellen vragen vaak om grote investeringen zonder dat daar een beloning voor boeren tegenover staat. Daarom slaan Provincie Drenthe, FrieslandCampina en Rabobank in samenwerking met de Nederlandse tak van het Wereld Natuur Fonds de handen ineen.

Melkveehouders die verbeteringen laten zien op duurzaamheidaspecten waaronder biodiversiteit, kunnen rekenen op subsidie vanuit de provincie, een premium prijs van FrieslandCampina en rentekorting op leningen van de Rabobank. Boeren worden op deze wijze beloond voor hun inspanningen om biodiversiteit te herstellen. Ook melkveehouder (en gebiedscontactpersoon) Jappie Riedstra uit Veenhuizen doet mee.

Deze video maakt deel uit van de afspeellijst ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘ (die wordt bijgehouden door de Provincie Drenthe), die je kunt bezoeken via het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.

De boer op met verduurzaming

Gebiedscontactpersoon Tijmen Nagel ging de laatste maanden van 2020 meteen aan de slag, hij ging op bezoek bij een aantal Drentse boeren die hun boerenbedrijf willen verduurzamen en daar graag over van gedachten willen wisselen met iemand uit de praktijk. Voor zijn eerste cliënt hoefde hij niet ver te reizen: hij schoof aan aan de keukentafel van zijn buren, Arjan en Wenda Bolhuis, die net als hem een melkveehouderij runnen. Nagel doet verslag in ‘Drenthe Dichtbij‘ in ‘De boer op met verduurzaming‘ op 7 januari 2021.

‘Midwolder Bouwten’: akkernatuur waarbij boer én natuur profiteren

Bij landgoed Ennemaborg in Midwolda, Groningen, wordt met het (Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw)-project Midwolder Bouwten op een unieke manier samengewerkt om natuurinclusieve landbouw mogelijk te maken, aldus de website van Het Groninger Landschap, waar je een beschrijving van het project vindt. In de komende vijf jaar wordt er op een akkergebied van 60 hectare, beheerd door een natuurbeheerder van de stichting, Silvan Puijman, een aantal natuurinclusieve maatregelen genomen. Al deze maatregelen zijn gericht op een gezonde bodem en herstel van biodiversiteit.

Het Groninger Landschap stelt de grond beschikbaar om te onderzoeken hoe akkerbouw ontwikkeld kan worden met een rijke natuur waar boeren een goede boterham aan kunnen verdienen. Het onderzoek is een initiatief van provincie Groningen, Rijksuniversiteit Groningen, LTO, Agrarisch Collectief ANOG, Grauwe Kiekendief – Kenniscentrum Akkervogels, Maatschap Boonman en Het Groninger Landschap, allen Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw-partners. Hieronder een introductie van het project, dat in 2019 officieel van start ging.

Groene toekomst voor jonge boeren

,,Tot voor kort lag de focus van het agrarische onderwijs op gewaskennis, schaalvergroting en techniek. Het werken met natuur kreeg niet veel aandacht. Maar dat gaat veranderen, want op die voet doorgaan is geen optie meer in een wereld in biodiversiteitscrisis”, aldus ‘Greener future for young farmers’. ,,Om natuurinclusieve landbouw verder te ontwikkelen, zijn boeren nodig die daadwerkelijk met natuur gaan werken op hun bedrijf. Die jonge boeren moeten dan wel weten wat hun kansen en mogelijkheden zijn, dus dat vraagt om aangepast onderwijs en doeltreffende lespakketten.”

Greener future for young farmers

Vanuit de Europese Unie is subsidie toegekend voor het project ‘Greener future for young farmers’. Dit initiatief van Vogelbescherming Nederland maakt het mogelijk voor docenten om samen met het Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving en Hogeschool Van Hall Larenstein onderwijsondersteunend materiaal over natuurinclusieve landbouw te verzamelen en te ontwikkelen voor alle niveaus in het groene mbo en hbo.

Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs

Het groene onderwijs, van mbo tot wo, is voor de ontwikkeling van de landbouw altijd belangrijk geweest en heeft – zeker nu, in tijden van biodiversiteitscrisis – een belangrijke rol te vervullen.

Deze rol is bevestigd in de ‘Green Deal Natuurinclusieve Landbouw in het Onderwijs’, die door alle groene onderwijsinstellingen, de universiteiten van Groningen en Utrecht, de provincies, BoerenNatuur, Het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) en drie ministeries is ondertekend. Vanuit deze Green Deal wordt onderwijsmateriaal op het gebied van natuurinclusieve landbouw ontwikkeld, gedeeld, ontsloten en vooral – hopelijk – gebruikt.

Men heeft niet stilgezeten; het mede door de Europese Unie gefinancierde project ‘Greener future for young farmers’ werd medio juni 2020 afgerond. Dat heeft heeft nu al tot prachtige resultaten geleid, waaronder een portaal natuurinclusieve landbouw, waarbij speciaal voor dit project ontworpen onderwijsmateriaal geschikt en toegankelijk gemaakt is. Lees er alles over in onderstaand bericht van Vogelbescherming Nederland.

Jonge boeren leren werken met de natuur
Vogelbescherming Nederland, 25 juni 2020




.

Stimulering van het natuurinclusieve groene onderwijs wordt en is een van de speerpunten van Kunst en Landschap waar het de landbouwtransitie betreft. Kunst en Landschap zal als ‘verzamelpunt’ van expertise middels ambassadeurs nadrukkelijk en actief bijdragen en meewerken aan de omschakeling naar ‘echt’ groen onderwijs.

Het groene onderwijs van de toekomst

Klik op onderstaande foto om op de site van initiatiefnemer Vogelbescherming Nederland terecht te komen. Je vindt er uitgebreide informatie (plus adressen) die je wegwijs maken in het groene onderwijs van de toekomst.

‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw’ met de ‘Online Kringloop Coach’

Met ingang van 1 mei 2020 start, op initiatief van FarmHack.nl, een online ‘Expert-Leertraject Kringlooplandbouw‘.

Te meer in tijden van het coronavirus neemt het online delen van kennis en ervaringen een steeds belangrijkere plek in. In nauwe samenwerking met professionals en inhoudsdeskundigen heeft FarmHack.nl een inspirerende en praktijkgerichte cursus samengesteld voor bedrijven, overheden, scholen, agrarische natuurverenigingen (ANV’s) en belangstellenden. Het delen van kennis met medecursisten staat daarbij centraal.

Doel van deze ’trekker van deze cursus’ is digitalisering in de landbouw om te zetten in innovatiekansen voor de boer. Boerenverstand ondersteunt de cursus met vakkennis over kringlooplandbouw en contacten met koplopers. Naast het verzorgen van de crossovers tussen de projectonderdelen vervult LTO Noord een rol als kennis- en netwerkorganisatie. Bekijk de trailer hierboven (als je dat niet al gedaan hebt).

Geïnspireerd geraakt? Klik dan op de de ‘Online Kringloop Coach’ hieronder. Wellicht dat ook jij je binnen vier weken tijd na het volgen van deze cursus ‘kringlooplandbouwexpert’ kunt noemen!

Groen Kennisnet: meer dan 300.000 digitale vrij toegankelijke kennisbronnen voor het domein voedsel en groen

Met meer dan 300.000 digitale vrij toegankelijke kennisbronnen is Groen Kennisnet de grootste Nederlandstalige verzameling actuele en betrouwbare kennis­bronnen voor het domein voedsel en groen.

Groen Kennisnet faciliteert bedrijven, onderzoekers, docenten en studenten bij het ontsluiten, zoeken en vinden van kennisbronnen, leermateriaal en onderzoeksresultaten op het gebied van voedsel en groen en maakt daarvoor gebruik van de nieuwste technologie.

De beoogde gebruikers zijn agrarsich ondernemers, docenten en studenten in het groen onderwijs (AOC’s, het groene HBO en WUR) en ook iedereen die op zoek is naar groene kennis. Om gebruikers wegwijs te maken in de mogelijkheden verzorgt Groen Kennisnet workshops.

Nieuw lespakket Groen Kennisnet: melkveehouderij-docenten op AOC’s kunnen het van eind april tot begin juni 2021 testen!

Biodiversiteit, kringlooplandbouw en natuurinclusieve melkveehouderij staan de laatste tijd sterk in de belangstelling. Wat kun je er aan doen en hoe kan het bijdragen aan het verdienmodel van de melkveehouder, zijn belangrijke vragen. Niet alleen voor boeren, maar ook voor studenten die mbo-onderwijs voor de opleiding melkveehouderij volgen.

Er is via Groen Kennisnet vanaf het voorjaar van 2021 voor het MBO een lespakket beschikbaar over de toepassing van biodiversiteit en kringlooplandbouw op melkveebedrijven.

Van eind april tot begin juni 2021 kunnen melkveehouderij-docenten op AOC’s het testen! Ze kunnen dan beoordelen of ze het willen inzetten in hun onderwijs. Ook melkveehouders en bedrijfsadviseurs worden uitgenodigt om een kijkje te nemen. Het lespakket is ontwikkeld door samenwerking tussen WUR en bijna alle Nederlandse groene MBO-scholen.
.

Studenten actief betrekken bij deze thema’s en leren om doelgericht te werken aan een meer natuurinclusieve melkveehouderij zijn de belangrijkste doelen van het pakket. De ontwikkelaars gebruiken de testervaringen om in de zomermaanden nog kleine aanpassingen te doen. Begin september 2021 komt dan de definitieve versie beschikbaar die in het nieuwe schooljaar gebruikt kan worden. Meer info vind je hier.

Wereld Natuur Fonds financiert nieuwe leerstoel ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’

Voor een toekomstbestendige landbouw voor natuur én boer is er op wetenschappelijk niveau ook aardig nieuws te melden. Om in de behoefte te voorzien meer inzicht en kennis te krijgen over hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken komt er een nieuwe leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het Wereld Natuur Fonds financiert deze leerstoel met ingang van 2020: ‘Veerkrachtige agrarische landschappen voor natuur en mens’, van Prof. dr. Pablo Tittonell.

Een belangrijk doel van deze leerstoel binnen het GELIFES, het Groningen Institute for Evolutionary Life Sciences, is het onderzoeken hoe natuur en landbouw dichter bij elkaar gebracht kunnen worden. Bijvoorbeeld door onderzoek te doen naar de rol van landbouwgebieden als leefgebied voor wilde dieren. Deze kennis draagt bij aan de ontwikkeling van een landbouwsysteem dat winstgevend is voor boeren, voorziet in behoeften vanuit de samenleving én meerwaarde biedt voor natuur.

‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler’

,,50% van de wereldbevolking wordt nog steeds gevoed door kleine, vaak traditioneel en biologisch werkende boeren, op 20% van de beschikbare landbouwgrond.”

Pablo Tittonell

,,De reislustige hoogleraar zoekt de oplossing voor de mondiale agrarische problemen in ‘natuurgedreven landbouw’, de agro-ecologie. Boerenbedrijven van alle soorten en maten op de hele wereld onderzocht hebbende, laat hij zich vooral inspireren door de methoden van de kleine boer”, zo luidt de inleiding van een prachtig interview in het ‘juli ’20-alumnimagazine’ van de Rijksuniversiteit Groningen, van Jurgen Tiekstra met Pablo Tittonell: ‘Afkijken van de kleine boer – Agro-ecologie is op den duur rendabeler‘
.

Hoe agro-ecologie kan zorgen voor meer waardering voor de boer

,,De landbouwsector moet hervormen, zo luidt het devies (ook, red.) uit ‘Den Haag’. Het moet milieuvriendelijker, richting de kringlooplandbouw. De coronacrisis heeft de roep om kleinschalige lokale landbouw versterkt“, schrijft VPRO Tegenlicht-redacteur Jelle Baars op 31 juli 2020 in ‘Hoe agro-ecologie kan zorgen voor meer waardering voor de boer‘.

Maar kan het wel kleinschaliger, vraagt ook hij zich af. Nederland produceert toch voedsel voor de hele wereld? Het lijkt een onmogelijke taak: de landbouw milieuvriendelijker maken, meer waardering voor de boer creëren met eerlijker agrarisch werk én de wereld voeden. Pablo Tittonell doet hieronder haarfijn uit de doeken hoe hij daar over denkt en komt met een oplossing: overstappen op de ‘agro-ecologie’! Klik op de illustratie hieronder om er kennis van te nemen.

Met de drietrapsraket ‘science-practice-movement’ zet Pablo Tittonell de samenleving in beweging

Agro-ecologie is een ecologische benadering van de landbouw waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van de natuurlijke hulpbronnen en diensten, zonder deze te beschadigen. Naast de ecologische aspecten worden ook de sociale aspecten van het landbouwsysteem integraal meegenomen.

,,Ecologische boeren zijn juist pioniers, niet mensen die in het verleden blijven hangen.”

Pablo Tittonell

De term wordt gebruikt voor de wetenschappelijke discipline, de landbouwpraktijk, en de sociale en politieke beweging die zich voor deze benadering inzet. Agro-ecologie is niet gekoppeld aan één bepaalde landbouwmethode, maar sluit aan bij diverse benaderingen in de duurzame landbouw die een alternatief bieden voor de gangbare industriële landbouw. Kijk hieronder naar de TedEx-Ede-presentatie (uit 2014) hieronder, waarin Tittonell aan de hand van zijn ‘gebruikelijke’ drietrapsraket ‘science-practice-movement‘ agro-ecologie uitlegt.

,,Boeren zijn als artsen”

Het zijn ideeën die hij al zo’n vijftien jaar in Nederland verspreidt, zegt Marieke Rotman, die Pablo Tittonell voor De Groene Amsterdammer interviewde in het voorjaar van 2021. Die ideeën laten zich scharen onder de noemer ‘agro-ecologie’. Dat betekent natuurgedreven boeren met oog voor ‘de ecologie van het hele landbouwsysteem’: niet gericht op monocultuur en een zo hoog mogelijke opbrengst, maar op een veerkrachtig systeem.

De stroming wordt in de landbouwdiscussie gezien als tegenhanger van het ‘ecomodernisme’, waarvan de aanhangers pleiten voor verdere intensivering en modernisering van de landbouw, inclusief gentech en chemische bestrijdingsmiddelen. De twee visies zijn een voortdurende basis voor debat. Lees hier Rotman’s hele artikel, waarin Tittonell een vurig pleidooi richting informateur Herman Tjeenk Willink houdt voor meer ruimte voor samenwerking tussen boeren én tussen landbouw en natuur.

‘Boeren zijn als artsen’
Marieke Rotman, De Groene Amsterdammer, 14 april 2021





.

Voor meer informatie over de nieuwe leerstoel kun je op de foto hieronder klikken.

Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling

Een dag na de Opening van het Academisch Jaar, 1 september 2020, maakte de Rijksuniversiteit Groningen de benoeming tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling van Martijn van der Heide bekend. Met deze nieuwe – bij de faculteit Ruimtelijke Wetenschappen ondergebrachte – bijzondere leerstoel richt de universiteit zich (vanuit een integrale landschapsinclusieve benaderingswijze, red.) op een wetenschappelijke onderbouwing van natuurinclusieve maatregelen in de landbouw vanuit ruimtelijk en sociaaleconomisch perspectief. De leerstoel wordt voor een periode van vijf jaar door de provincie Groningen gefinancierd (200.000 euro). Lees hier over de annonce in het Dagblad van het Noorden: ‘Rijksuniversiteit Groningen benoemt Martijn van der Heide tot bijzonder hoogleraar Natuurinclusieve Plattelandsontwikkeling. Provincie financiert leerstoel‘.

In december 2020 had Johan Boonen voor Nieuwe Oogst een gesprek met Martijn van der Heide. Alle aspecten van natuurinclusieve plattelandsontwikkeling passeren de revue, incluis de rol van de verschillende actoren die de transitie ‘gangbaar-natuurinclusief’ moeten vormgeven. Plus het ‘prijskaartje’ dat daar aan hangt.

,,Ik zie de boer in dit alles niet als de kwade genius, hij vormt zich naar het systeem. Wil je naar een natuurinclusief platteland, dan zal iedere schakel een bijdrage moeten leveren. Ook overheid, onderwijs, banken, consumenten en supermarkten.”

Martijn van der Heide

RUG-hoogleraar: ‘Inkomen van boer is sleutel tot landbouwtransitie’
Johan Boonen, Nieuwe Oogst, 17 december 2020

Hogeschool Van Hall Larenstein start met nieuw lectoraat ‘Gebiedsgerichte transities naar kringlooplandbouw’

Bij de Hogeschool Van Hall Larenstein, een instituut dat ‘professionals opleidt die bijdragen aan een duurzame en betere wereld’, met vestigingen in Velp en Leeuwarden, heeft men in haar onderwijs- en onderzoeksinrichting – om de transitie naar natuurinclusieve kringlooplandbouw (beter) vorm te geven – ook volop aandacht voor de sociaal economische, ecologische, ruimtelijke en landschappelijke implicaties van de (landbouw)veranderingen, die moeten leiden tot een maatschappelijk verantwoord voedselsysteem. In januari 2021 start men een nieuw lectoraat: ‘Gebiedsgerichte transities naar kringlooplandbouw‘.

Lector Rik Eweg gaat namens de hogeschool praktijkgericht onderzoek doen naar een belangrijke systeemverandering in de landbouw die aansluit op de circulaire economie. In Living Labs (veldlaboratoria die constant in ontwikkeling zijn) worden projecten opgezet waarbinnen studenten, onderzoekers, (agrarische) ondernemers en andere belanghebbenden gebiedsgericht samenwerken om vorm te geven aan kringlooplandbouw.

Friesland heeft al zo’n labaratorium sinds augustus 2016, zoals je hierboven hebt kunnen lezen: het Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân. De kennis, kunde en ervaring die daar aanwezig is, is mijns inziens van onschatbare waarde voor Noord Nederland – ze kan uitstekend ‘ingezet’ worden als ‘gangmaker’ voor de drie noordelijke provincies. Niet in de laatste plaats omdat het lectoraat dat nu van start gaat, zich verbindt aan de door het ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij (LNV) aangewezen experimenteerruimtes in de Achterhoek, Twente en Noord Nederland. Biojournaal besteedde er uitgebreid aandacht aan:

Nieuw lectoraat kringlooplandbouw bij Hogeschool Van Hall Larenstein
Biojournaal, 17 december 2020

Jaring Brunia: ‘De logica die ik miste in de gangbare landbouw vond ik in de natuur’

,,De natuur heeft overal een oplossing voor”. zegt de Friese Boer Brunia in onderstaande video, waar Pablo Tittonell overigens ook in ‘figureert’. Hij maakt onderdeel uit van de mini docu-serie ‘Bodemprijs’, gemaakt door Jasper Spanjaart, in samenwerking met het Wereld Natuur Fonds.

Brunia is een gepassioneerd boer die, naast een uitgesproken visie op het boerenbedrijf, een ontegenzeggelijke voorkeur aan de dag legt voor ecologisch en natuurlijk boeren – letterlijk en figuurlijk, hij treedt ook veelvuldig op als keynote spreker om andere boeren te inspireren met zijn gedachtegoed.

Journaal-presentator Winfried Baijens betreedt het erf van boer Jaring Brunia

Brunia timmert aardig aan de weg. Zo kreeg hij eind november 2019 bezoek van NOS-verslaggever Winfried Baijens, die toen startte met een nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’.

Baijens vraagt zich in de eerste aflevering daarvan af of de alternatieve manier van boeren van Jaring Brunia realistisch is en of zijn werkwijze op grote schaal toepasbaar is. Kunst en Landschap maakte daarvan een korte reportage. Klik op: ‘NOS-verslaggever Winfried Baijens start nieuwe YouTube-serie: ‘Achter de Headlines’, of op de illustratie hieronder om hem te bekijken.

Stichting BD Grondbeheer geeft impuls aan kringlooplandbouw in Friesland

,,Medio mei gaf de stichting BD Grondbeheer een impuls aan de kringlooplandbouw in Friesland door een koopakte te tekenen van 28 hectare en deze in erfpacht uit te geven aan biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia in het Friese dorp Raerd”, zo meldt ons BioJournaal op 26 mei 2020.

Eind 2014 heeft Jaring 40 hectare familiegrond plus 15 hectare pachtgrond van It Fryske Gea omgeschakeld naar biologisch. In 2018 is hij doorgeschakeld naar de biodynamische landbouwmethode. Hij had echter nog te weinig land voor zijn droombedrijf. Nu dus wel. Klik op de foto hieronder voor zijn relaas.

,,Dankzij de grondaankoop van Stichting BD Grondbeheer heb ik nu betaalbare hectares tot mijn beschikking waarop ik mijn missie verder kan gaan ontwikkelen.”

Jaring Brunia

‘Nieuw boeren’: tien (ook gangbare) boeren schakelen om naar kringlooplandbouw

In zijn boek ‘Nieuw Boeren, je leent het land van je kinderen‘ beschrijft Kees Kooman – zonder bekeringsdrang en met boerenverstand – tien boerenfamilies, van Schiermonnikoog tot Zeeland en Limburg, die de transitie naar een nieuwe landbouw hebben ingezet. ,,De sector staat onder grote druk: regelgeving vanuit de overheid, klimaatverandering, een uitgeputte bodem, dierenwelzijn, te lage prijzen. Wat doen deze boeren om zich van de toekomst te verzekeren?, vraagt Kooman zich af. ,,Ze wachten niet op de overheid, en spelen op verschillende manieren in op de behoefte van de consument. Johan Jansen bijvoorbeeld stapt over naar een onverwacht gewas – thee –, Styn Claessens ontwikkelt een kippenschuur die duurzaam en diervriendelijk is, en een groep boeren op Schiermonnikoog keert terug naar een kleinschalig en traditioneel werkende coöperatie.”

Nieuw Boeren, ‘Je leent het land van je kinderen’, Kees Kooman, uitgeverij Noordboek, juni 2019 (inclusief recensie Jannie Trouwborst.)

‘Nieuw Boeren’, radiointerview Kees Kooman en Corneel van Rijn bij Vroege Vogels

Naar aanleiding van alle boerenprotesten rondom de stikstofdiscussie vond de redactie van het BNN/VARA-radioprogramma Vroege Vogels het tijd om ook een ander geluid te laten horen. Zij nodigde schrijver van Nieuw Boeren, Kees Kooman, en een van de tien boeren die het roer om durfde te gooien, Corneel van Rijn, uit voor een boekbespreking. Kijk en beluister hieronder de uitzending van zondag 27 oktober 2019. Voor meer informatie over ook de andere boeren klik je hier.

Nieuw Boeren in NPO Radio 1 Boekenpodcast ‘De Beste Boeken’

Op vrijdag 20 december 2019 deden Jellie Brouwer (Kunststof) en Menno Bentveld (Vroege Vogels) in het radioprogramma ‘De Beste Boeken‘, een NPO Radio 1-boekenpodcast, het nog eens dunnetjes over. Het boek Nieuw Boeren, maar met name de rol die de consument speelt in de transitie naar kringlooplandbouw worden daarin uitgebreid besproken. De uitzending start bij minuut 7.44.

Boeren op Schier: zeven ’toekomstboeren’ op weg naar hun eigen zuivelcoöperatie

Vanaf 2014, het moment dat de provincie Friesland alerteerde voor een te hoge stikstofuitstoot op het Nationaal Park Schiermonnikoog (schakel in het Natura 2000-netwerk), zijn (alle) zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog (noodgedwongen) meer en meer met elkaar gaan samenwerken. Er moest op instigatie van landelijke wetgeving een buffer van zo’n 30 hectare gecreëerd worden tussen polder en natuurgebied. ‘Tom Poes, bedenk een list’, want de mogelijkheid kon bestaan dat één van de zeven boeren het veld moest ruimen. Toenmalig directeur van het Louis Bolk Instituut, Jan Willem Erisman, werd ‘ingevlogen’.

Gaandeweg ontwikkelde zich het idee om gezamenlijk een zuivelonderneming op te zetten, die ervoor moest zorgen dat er een ‘boeren’-toekomst blijft voor de zeven melkveehouders op het eiland. Melkveehouder Ludie van der Bijl laat zijn licht over zo’n coöperatieve opzet schijnen.

Op een andere manier boeren: meer ruimte voor vee, kringlooplandbouw en geen bestrijdingsmiddelen

‘Deze boeren op Schier zijn de weg van verduurzaming en extensieve landbouw al ingeslagen. Omdat ze denken dat dat de beste weg is, de weg die ze moeten inslaan om ons land te behouden’, schrijft Vroege Vogels. ‘Ze bleven geloven in hun dromen ondanks financiële tegenslagen en collega-boeren die vinden dat ze onverantwoorde beslissingen nemen. Het zevental wil op een andere manier boeren: meer ruimte voor hun vee, kringlooplandbouw, en geen gebruik maken van bestrijdingsmiddelen.’ In een radio-uitzending van het BNN/VARA-programma (28 feb 2020) komen twee van hen aan het woord.

(Klik op de illustratie hieronder voor een vijftal (!) radioreportages, waarvan de eerste over de Friese boeren gaat. Ook de andere vier reportages gaan over ’toekomstboeren’.)

De eilanderboeren zijn al ruim 80 jaar verenigd in de Vereniging Boerenbelang Schiermonnikoog, maar nog nooit werkten zij zó breed en intensief samen als tijdens dit unieke biodiversiteitsproject. Allen delen zij de passie voor het eiland, de schone lucht, het vee, de bodem en zijn zij blij met de gezelligheid die de toeristen op het eiland met zich meebrengt.

Alle Schiermonnikoger boeren zijn tevens recreatieondernemer. Ieder op zijn eigen manier, en met een grote verscheidenheid. Zo ook Peter Visser van de Duinhoeve. Omrop Fryslân maakte op 26 november 2019 voor het programma De Oertocht een beeldverslag van Peter’s overtocht naar het vaste land. Wat hij daar ging doen, zie je in deze uitzending.

Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema

‘De zeven boeren op Schier die hun bedrijf met 30 procent in willen krimpen en natuurinclusief willen boeren, lopen flink achter op schema’, meldt Omrop Fryslân op 6 maart 2020. Maar de boeren die meedoen aan het project, houden er vertrouwen in dat het goedkomt. Dat zegt Ludie van der Bijl, een van de zeven boeren in: ‘Project voor duurzaam boeren op Schiermonnikoog loopt achter op schema‘.

Dat goede moed en doorzettingsvermogen zijn vruchten af kan werpen, lees je in: ‘Steun voor eigen zuivellijn Schiermonnikoog‘, een nieuwsbericht van de Provincie Friesland, en in Tienke Wouda’s ‘Boeren Schier kiezen locatie zuivelboerderij‘ (Nieuwe Oogst, 21 april 2020). Gedeputeerde Klaas Fokkinga is blij met de plannen van de eilander boeren. Volgens hem is het een voorbeeld voor de toekomstige landbouw in Friesland:

,,Sa as de plannen oppakt wurde op Skiermûntseach is foar my in moai foarbyld foar de takomstige lânbou yn Fryslân. In lânbou yn balâns mei de natuer mei in oanpak dy’t betocht is troch de eilanners sels.”

Klaas Fokkinga, Gedeputeerde Provinsje Fryslân

De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog van start!

Het gaat lukken. Het project dat landbouw en natuur op Schiermonnikoog voor eens en, als het goed is, voor altijd moet verenigen, komt van de grond. Dat schreef Anne Roel van der Meer op 14 november 2020 in een uitgebreide reportage over de ‘Schierboeren’ in ‘De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat‘, in zowel het Dagblad van het Noorden als de Leeuwarder Courant. De contracten zijn getekend. Met ingang van januari 2021 kan de Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog officieel van start!

Voor het project van de Schiermonnikoger zuivelboeren hoopt men ergens in januari een ‘bestuurlijk moment’ te vinden om alle intenties vast te leggen met onder anderen landbouwminister Carola Schouten. Het zal dan onder auspiciën van de Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord Nederland als pilot van het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) officieel voor vijf jaar worden vastgelegd.

(Over (pilots van) het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) kun je verderop in dit blogboek lezen)

De zeven boeren van Schiermonnikoog willen samen de toekomst van het eiland en zichzelf veilig stellen: zo doen ze dat
Anne Roel van der Meer, Dagblad van het Noorden, 14 november 2020



.

Met de eigen stroom mee
Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant (Open Publicatie), 14 november 2020
(geen foto’s ingesloten, enigszins gemankeerde tekst)




.

Kunst en Landschap gaat GLB-pilot ‘Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog’ op de voet volgen

Vanaf januari 2021 gaat het dus om het ‘echie’. Alle ogen zullen de komende vijf jaar gericht zijn op de inspanningen van de ‘Boeren op Schier’ – op Zuivelcoöperatie Schiermonnikoog. Met veel belangstelling gaat Kunst en Landschap ‘meekijken’ om belangstellenden te informeren, maar zeker ook te enthousiasmeren om dit mooie voorbeeld te volgen. Ik heb alvast een een een blogboek voor je klaarstaan: ‘ZUIVELCOÖPERATIE SCHIERMONNIKOOG: de ‘BOEREN OP SCHIER’ gaan vanaf 2021 als GLB-pilot officieel van start‘.

Provinciebestuur geeft Groninger boeren stof tot nadenken

Van het Friese Schiermonnikoog naar de provincie Groningen, waar het biologisch boeren wel een duwtje in de rug kan gebruiken: ,,van alle landbouwgrond is nog geen drie procent (2016) in het bezit van biologische boeren”, zo meldt de voiceover van onderstaande video. ‘Daar lag (en ligt) dus een mooie uitdaging’, volgens het Groninger provinciebestuur.

Crossbaan omgetoverd tot sociaal ecologisch energielandschap, gedragen door de omgeving

We blijven in de provincie Groningen, gemeente Midden-Groningen. Daar is met ingang van april 2020 het innovatieve Zonne-energiepark Meeden aan het Servicepunt Lokale Energie Voorwaarts, dat lokale energie-initiatieven in die provincie ondersteunt, toegevoegd. Een mooie combinatie van duurzame energie, ecologische tuinbouw, kunst, educatie en recreatie. Bovenal een ontmoetingsplaats voor jong en oud.

,,Wat we willen is bewijzen dat je op lokaal niveau een sociaal energielandschap kunt maken, dat wordt gedragen door de omgeving. De opbrengst blijft hier en investeren we volledig in het project.’’

Jaap Keuning

Met het coöperatieve zonne-energiepark ‘De Zonne Akkers’ hopen de initiatiefnemers Jaap Keuning en partner Henriëtte Hartgers uit Meeden, en medebestuurslid Lylian Dwarkasing uit Groningen, een sociaal energielandschap te creëren dat de inwoners van Meeden en omgeving meer dan (groene) zonne-energie alleen biedt.

Onder en om de 6768 zonnepanelen – op ‘bokken’ – gaat nogal wat bedrijvigheid plaatsvinden – er komen ateliers, een biologisch tuin(bouw)- en ecologisch recreatieproject en er verrijst binnenkort een gezellige oogstkantine waar ,,we op kleine schaal onze spullen aan de man brengen en waar we met z’n allen van ons landje kunnen eten en drinken.’’

,,Toen we drie jaar geleden ons plan bespraken in het dorp merkten we dat er behoefte was om een soort tuin- en recreatieproject met scholen te doen. We geloven dat we via de kinderen ook ingang krijgen bij de ouders.’’

Jaap Keuning

Klik op ‘Crowdfunding maakt nieuw sociaal energielandschap Zonne Akkers van Meedenaren bij Zuidbroek mogelijk‘, een artikel van Johan de Veer (Dagblad van het Noorden 7 april 2020), voor meer informatie over dit sympathieke project.

De stichting heeft Econnetic betrokken bij de ontwikkeling van het project. Econnettic ondersteunt bij het aanvragen van SDE+subsidie, de onderhandelingen met de installatiepartij en aanvraag voor de omgevingsvergunning. Ook na realisatie blijft de organisatie betrokken als beheerder van het zonne-energiepark.

De website van De Zonne Akkers komt eraan, zo beloofde het drietal. Kunst en Landschap gaat die en de ontwikkelingen van dit energie-tuin- en recreatieproject op de voet volgen. Ik houd je op de hoogte.

Het gaat goed met de kleinschalige landbouw in Groningen

Het gaat goed met de kleinschalige landbouw in Groningen. In de afgelopen zeven jaar kwamen er maar liefst zeven tuinderijen bij. Deze kleinschalige initiatieven telen groenten voor lokale afzet in de vorm van zelfoogst, pakketten of losse verkoop. De Groningse tuinders zien elkaar meer als collega dan als concurrent. Het werkt versterkend om samen hetzelfde ideaal na te streven.

Binnenkort zal de provincie weer een tuinderij rijker zijn, als het aan Esther Kuipers ligt. In het dorp Kiel Windeweer (gemeente Midden-Groningen) hoopt ze na een crowdfundactie met Tuinderij Het Groeipunt van start te kunnen gaan. Om de tuinderij op te kunnen zetten is een startinvestering nodig van twintigduizend euro – meer dan de helft van dit bedrag is op het moment van schrijven al binnen. Ze legt hieronder uit wat haar plannen zijn. Bio Journaal besteedde (op 24 augustus 2020) aandacht aan dit project. Daarover kun je lezen in het artikel ‘Groningen krijgt nieuwe kleinschalige tuinderij‘.

Gaan ‘Herenboeren’ (Noord) Nederland veroveren?

Vanaf 1 november 2020 hoopt Herenboeren Assen, ‘Herenboerderij Hof van Rhee‘, van start te gaan. In Groningen zijn plannen om onder de vlag van ‘Herenboeren‘ het concept ‘uit te rollen’ en een coöperatie Herenboeren Groningen in het leven te roepen. Ik ga beide initiatieven volgen en kom er binnenkort bij je op terug in een aparte blogbijdrage ‘Herenboeren in Noord Nederland‘, waarbij ik natuurlijk ook oog blijf houden voor eventuele nieuwe initiatieven in die richting (in onze regio). Om je alvast een indruk te geven van wat het is om Herenboer te zijn, of te worden, kun je kijken naar de twee video’s hieronder.

Herenboerderijen bevrijden de landbouw van de supermarkt: ‘Van akker naar bord’

In ‘Herenboerderijen‘ vormen boeren en burgers samen een groep buitenlui die eten van wat het land opbrengt, zegt Evert de Vos op 14 juli 2021 in De Groene Amsterdammer. Direct van de grond naar de mond. Een ideaal, circulair model, zou je zeggen. ‘Voor heel Nederland kan het voedsel verbouwd worden op een derde van het huidige landbouwarsenaal.’ De Vos maakte een prachtige reportage over de collectieve boerderij De Groote Modderkolk aan de rand van het bos midden in de idyllische omgeving van het Gelderse Loenen (Veluwe). In 2015 startte in Boxtel de eerste Herenboerderij, in 2019 volgde De Groote Modderkolk in Loenen

De Vos legt het concept van een Herenboerderij uit: een beweging van inmiddels tien collectieve boerderijen waar burgers lid van worden, eenmalig tweeduizend euro investeren, eventueel vrijwillig op werken – ‘mag, hoeft niet’ – en vervolgens hun groenten, fruit en vlees van betrekken. Direct van het land op het bord, zonder tussenkomst van veiling, groothandel of supermarkt.

Van akker naar bord
Evert de Vos, De Groene Amsterdammer, 14 juli 2021

‘Herenboeren laat zien hoe het ook kan’

Kan de productie van ons voedsel anders, beter en duurzamer? Herenboeren denkt van wel. Namelijk door mensen te betrekken bij hun voedselproductie. En door landbouw en natuurherstel hand in hand te laten gaan. Wat dit oplevert? Blije mensen, een betere leefomgeving voor mens en dier en eerlijk eten. Jeannine Brand van ‘Atlas Natuurlijk Kapitaal‘, een initiatief van de Rijksoverheid om onze natuurlijke omgeving beter en duurzamer te gebruiken, ging in gesprek met twee herenboeren en oprichter van Herenboeren Geert van der Veer.

Herenboeren laat zien hoe het ook kan
De Atlas Natuurlijk Kapitaal, Rijksoverheid (RIVM e.a.), 29 juli 2021

Nog een stap; van natuurinclusieve naar landschapsinclusieve landbouw

Bovenstaande voorbeelden van ‘nieuw boeren’ – de Drentse natuurboerderij de Eytemaheert, biodynamisch melkveehouder Jaring Brunia, een boek, een groep boeren op Schiermonnikoog, de biologische (recreatie)boeren in de provincie Groningen en de Herenboeren – zijn slechts een greep uit de talrijke initiatieven die overal in het land genomen worden om (gezamenlijk) tot een natuurinclusieve – nogmaals, ik spreek liever van een landschapsinclusieve – landbouw te komen.

Landschapsinclusieve landbouw: duurzame landbouw landschappelijk op z’n plaats middels participatief werken

Waarom mijn voorkeur uitgaat naar de term ‘landschapsinclusieve landbouw’ illustreer ik graag aan de hand van een artikel van Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, dat mij op 19 maart 2020 (via een nieuwsbericht van het College van Rijksadviseurs, red.) onder ogen kwam. Erisman onderstreept daarin het belang van het vertrekpunt natuurinclusieve landbouw en pleit voor een landschappelijke benadering (binnen kaders en middels participatief werken) van het toekomstig landbouwbeleid.

Van het erf naar een heel gebied
Jan Willem Erisman, interview College van Rijksadviseurs, 20 maart 2020



.

,,Er is een veel stringenter beleid nodig op het gebied van ruimtelijke ordening om goede keuzes te maken over welke gebieden je waarvoor gebruikt. Er wordt nog te weinig in kaders gedacht.”

Jan Willem Erisman

Dat Erisman’s bericht mij bereikte via de Rijksadviseurs is geen toeval. Een nadrukkelijk pleitbezorger van landschapsinclusieve kringlooplandbouw is – landschapsarchitect en een van die adviseurs – Berno Strootman. Hij publiceerde op 9 juli 2020 een prachtig essay, waarin hij een vurig pleidooi houdt voor een landschapsinclusieve landbouw met een New Deal voor boer en maatschappij. Je kunt het hier downloaden: ‘Essay Landschap is alles‘.

,,Het Nederlands cultuurlandschap is voor het grootste deel ontstaan door boeren, laat het nu weer opbloeien samen met de boeren.”

Berno Strootman, Rijksadviseur

Tweedaags congres ‘Natuurinclusieve landbouw’ – 27/28 november 2019

Op 27 en 28 november 2019, de hoogtijdagen van de stikstofdiscussie in Nederland, boden (diezelfde) ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, business developer bij Kenniscentrum Natuur en Leefomgeving, hun boek ‘Biodivers boeren – De meerwaarde van de natuur voor het boerenbedrijf‘, aan, aan minister Carola Schouten (LNV), tijdens een tweedaags congres ‘Natuurinclusieve landbouw‘ in Kamerik.

Kunst en Landschap beveelt dit boek graag aan, ‘Biodivers boeren‘ biedt voor tal van doelgroepen uitstekende handvatten om te komen tot een veerkrachtiger, natuurlijker landbouwsysteem.

,,Biologisch, natuurinclusief, kringlooplandbouw, circulair, agro-ecologie – welk label er ook aangehangen wordt, een integrale landschapsinclusieve aanpak is nodig om de omslag in de (Noord) Nederlandse landbouw te kunnen realiseren.”

Kunst en Landschap Noord Nederland

Biodivers boeren – De meerwaarde van natuur voor het boerenbedrijf
Jan Willem Erisman en Rosemarie Slobbe, uitgeverij Groene Boeken Jan van Arkel, paperback, ISBN 9789062240487, € 29.95








.

Zij gaf er een reactie op, verbond haar betoog aan haar ‘Visie‘ en kwam met een welluidend slotwoord om te kunnen boeren in ‘balans met de natuur, met een goed verdienmodel’. Zij dichtte daarbij een belangrijke rol toe aan het ‘groene onderwijs’, waarbij zij hoopt dat het boek via diverse ‘relevante’ kanalen ingezet gaat worden. Schouten in een glansrol in ‘bange dagen’.

Natuurinclusieve landbouw: laat de natuur voor je werken

Precies een week voor zijn afscheid, Jan Willem Erisman verruilde per 1 september 2020 zijn functie als directeur-bestuurder van het Louis Bolk Instituut voor een hoogleraarschap ‘Environmental Sustainability’ bij het CML, het Centrum voor Milieuwetenschappen aan de Universiteit Leiden, lanceerde het Louis Bolk Instituut een hagelnieuwe website, specifiek gericht op natuurinclusieve landbouw (met een nadrukkelijke landschappelijke component; what’s in a name?), als kroon op Erisman’s achtjarige loopbaan bij het instituut.

In heldere bewoordingen geeft de website antwoord op de vraag hoe je er voor kunt zorgen dat je agrarische bedrijf goed samenwerkt met de natuur en (ook nog) rendabel voedsel produceert. Je zult daarbij beseffen dat jouw bedrijf niet geïsoleerd staat, maar afhankelijk is van zijn omgeving. Aan de hand van een viertal gezichtspunten en onderling samenhangende maatregelen die je kunt nemen, zal je zien dat natuurinclusieve landbouw een robuuste vorm van landbouw is, waarbij de natuur je partner wordt en geen kostenpost, aldus de website. Kijk hier naar een video waarin het conceptuele kader van natuurinclusieve landbouw wordt uitgelegd:

De informatie op de website is (voornamelijk) ontleend aan het hierboven beschreven boek ‘Biodivers boeren, de meerwaarde van natuur voor het boerenbedrijf‘. Klik op: ‘Natuurinclusieve landbouw: laat de natuur voor je werken‘ of op de illustratie hieronder om naar de website te gaan:

De boer van de toekomst bestaat al!

Net voor de feestmaand, de maand waarin opnieuw verscherpte maatregelen werden afgekondigd in verband met het Coronavirus, verscheen op 27 november 2020 bij uitgeverij Lecturis ‘Boer doet leven. Portretten van landschapsboeren‘, van Berno Strootman, Caspar Janssen en Jantien de Boer. In dit boek staan twintig ‘landschapsboeren’ in de schijnwerpers: boeren die duurzamer werken, met meer aandacht voor biodiversiteit, dierenwelzijn en het landschap. Toekomstboeren die al bestaan, en die zorgvuldig omgaan met de kwaliteit van water, bodem en lucht. Ze zijn geportretteerd in de landschappen die ze produ-ceren. Een uitgebreide aankondiging van een van de auteurs op Facebook, Caspar Janssen, wil ik je niet onthouden; ik neem hem hieronder integraal op. Zie het als een geste om de komende donkere dagen toch een beetje hoopvol door te komen. Fantastisch geschenk voor onder de kerstboom! Je kunt het hier bestellen.

Aankondiging ‘Boer doet leven’ door Caspar Janssen

Veranderen vergt moed. Toneelgroep Jan Vos neemt voorstelling MANSHOLT in reprise

De portretten van de landschapsboeren van het drietal schrijvers-journalisten hierboven tonen dat het dus kan: boeren die duurzamer werken, met meer aandacht voor biodiversiteit, dierenwelzijn en het landschap. Toekomstboeren die al bestaan, en die zorgvuldig omgaan met de kwaliteit van water, bodem en lucht.

Dat vergt moed, zo meldt het affiche van de theatervoorstelling MANSHOLT, die in de zomer van 2021 rondtoerde langs zes boerenerven, verspreid door heel Nederland. Toneelgroep Jan Vos bracht met deze voorstelling (over landbouwhervormer Sicco Mansholt), een expositie en een talkshow, een grote groep boeren en niet-boeren met elkaar in contact.

Met de 41 voorstellingen hoopt Toneelgroep Jan Vos de kern van de realiteit (van de landbouwproblematiek) naar boven te halen, er fictie van te maken, om vervolgens weer terug te keren naar de realiteit. Toneelschrijver Tjeerd Bischoff legt die vertaalslag helder uit tijdens een korte sfeerimpressie van MANSHOLT.

Special Kunst en Landschap over toneelvoorstelling MANSHOLT en over Sicco Mansholt zelf natuurlijk

Schrijvers, journalisten, theatermakers, wetenschappers en andere creatieve geesten storten zich met veel passie op de hervorming van ons landbouw- en voedselsysteem. De transitie waarvan velen voelen dat ie moet gaat plaatsvinden, maar hoe dan? Kunst en Landschap gelooft (daarbij) in de kracht van verbeelding. Theater in een setting en opzet zoals verkozen door Toneelgroep Jan Vos leent zich daar wat mij betreft bij uitstek voor.

Klik op de illustratie hieronder voor een uitgebreide reportage van Kunst en Landschap over de voorstelling MANSHOLT, en over Sicco Mansholt zelf natuurlijk.

Samen biodiversiteitsverlies ombuigen naar biodiversiteitsherstel

Van verlies naar herstel van biodiversiteit: hoofddoel van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Wat is biodiversiteit eigenlijk? En waarom is het zo belangrijk? Aan de hand van prachtige beelden uit de serie ‘Our Planet’ van het Wereld Natuur Fonds legt Sir David Attenborough het je uit!

Deltaplan Biodiversiteitsherstel

De overheid, publieke- en private partijen hebben zich op 19 december 2018 verenigd in (de landelijk opererende) stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. Biodiversiteit in Nederland herstelt zich immers niet vanzelf. Het vraagt om een systeemverandering die samen moet worden aangepakt.

Met boeren, terreinbeheerders, particulieren, onderzoekers en overheden zet Deltaplan Biodiversiteitsherstel zich in voor een Nederland waar mensen én natuur zich kunnen ontplooien. Zodat Nederland een voorbeeld kan worden van een dichtbevolkte delta waar biodiversiteit en economische ontwikkeling samengaan. De ambitie daarbij is biodiversiteitsverlies in Nederland om te buigen naar biodiversiteitsherstel.
Klik voor een korte samenvatting van het Deltaplan op de illustratie links. Om alles te weten te komen over hun ambities en dromen voor 2030 klik je op de banner hieronder. Kijk hoe ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel in (het Noorden van) ons land. Je kunt zelfs partner of supporter worden!

Deltaplan publiceert leidraad voor gebiedsgerichte aanpak biodiversiteitsherstel

Op 2 september 2020 publiceerde de stichting ‘Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘ de ‘Leidraad voor een gebiedsgerichte aanpak‘. Deze leidraad is opgesteld door de werkgroep ‘Gebiedsgerichte aanpak van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel‘. De leidraad is ontwikkeld om organisaties en instanties op weg te helpen die via een gebiedsgerichte
aanpak een regionale opgave op het gebied van biodiversiteit willen oplossen. Men gaat daarbij Eerst in op wat volgens de werkgroep de voorwaarden voor een succesvolle gebiedsgerichte aanpak is. Vervolgens wordt toegelicht welke processtappen nodig zijn voor een succesvol gebiedsproces.

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied’ één van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs’

Project ‘It Heidenskip-Duurzaam Vogelgebied‘ is een van de winnaars van de ‘Samen voor Biodiversiteitsprijs‘. Deze prijs waardeert projecten waarin boeren en particulieren samenwerken aan het herstel van biodiversiteit. Op 5 maart 2020, tijdens de ‘Partner- en Supporterdag‘ van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, ontvingen de twee prijswinnaars elk een cheque van €25.000 om hun projectideeën te realiseren. Klik hieronder op de gelukkige winnaars van het Friese It Heidenskip, Jitske Draijer en Ysbrand Galama, om alles te weten te komen over dit prachtige project.

Het Deltaplan blijft It Heidenskip natuurlijk op de voet volgen. Op 10 juli 2020 maakten Ysbrand en Jitske de balans op van de eerste vier maanden biodiversiteitsherstel(werkzaamheden) via de website samenvoorbiodiversiteit.nl.

Samen voor Biodiversiteitsprijs voor ‘It Heidenskip’

De eerste Partnervlog van het Deltaplan is een feit!

Het aantal partners en supporters neemt gestaag toe; en dat willen ze weten bij het Deltaplan. Om dat kracht bij te zetten introduceerde de stichting op 11 mei 2020 haar eerste ‘Partnervlog‘. De eerste beurt viel toe aan partner Cruydt-Hoeck Wildebloemenzaden uit Nijeberkoop, Friesland. Jasper Helmantel neemt je in deze vlog mee in een rondje om zijn kwekerij:

‘Naar een rijk platteland’: manifest voor Groningse uitwerking van Deltaplan Biodiversiteit

Een landelijk gebied met een fraai cultuurlandschap en een rijke biodiversiteit, versterking van het toekomstperspectief voor boerenbedrijven én een actieve betrokkenheid van de Groningers hierbij, dat is het streefbeeld van 14 natuur- en landbouworganisaties en kennisinstellingen. Gezamenlijk overhandigden zij op 26 mei 2020, op ludieke wijze, op een trekker met een groot boeket wilde bloemen, het manifest ‘Naar een rijk platteland‘ aan gedeputeerde Henk Staghouwer. Het manifest is de Groningse uitwerking van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel: een brede landelijke coalitie om natuurverlies om te buigen naar herstel van biodiversiteit.

.

Boer krijgt bieten ‘niet aan de gang’ en verpacht akker aan biodiversiteitsduo

Wat een dikke bult met bieten had moeten worden, wordt waarschijnlijk een iets minder dikke bult met bieten, schrijft Bram Koster voor het Groningse Oog TV. De Thesinger bietenvelden van boer Menko Oosterhuis stonden er in het voorjaar van 2021 ondermaats bij. Oosterhuis: ‘Het was een natte periode. We hebben het gewas niet goed aan de gang gekregen.’ Hij staat echter open voor ‘iets nieuws’ en laat twee ‘idealisten’, Bas Hoorn en Thekla de Jong, los op één van zijn akkers.

Lees hieronder Bram Koster’s reportage van 16 augustus 2021.

Boer krijgt bieten ‘niet aan de gang’ en verpacht akker aan biodiversiteitsduo
Bram Koster, Oog TV, 16 augustus 2021

Ook de provincie Drenthe participeert in het Deltaplan Biodiversiteitsherstel

Ook de provincie Drenthe doet mee met het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Gedeputeerde Henk Jumelet, hij heeft onder andere ‘Natuur en Landschap’ in zijn portefuille, legt aan de hand van drie woorden uit waarom en hoe ze in de provincie Drenthe werken aan natuur- en biodiversiteitsherstel: ‘beschermen, beleven en benutten’. Dat doen ze samen met een aantal landbouw- en natuurpartners, zoals bijvoorbeeld het project Duurzame Melkveehouderij Drenthe dat eerder in dit blogboek al voorbij kwam.

Partnerwebinar Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel – 19 juni 2020

De bovengenoemde Partnerdag was amper een week voorbij of het coronavirus sloeg (in ons land) toe. Dat noodzaakte tot andere manieren van communiceren en doelen nastreven. Op 19 juni 2020 werd er derhalve een webinar georganiseerd voor partners en supporters. Tegelijkertijd werd de balans (tot en op die dag) opgemaakt: 59 partners en 48 supporters. Doel voor eind 2021: zo’n 100 partners en 200 supporters. Vol goede moed leggen voorzitter Louise Vet en bestuurslid Alex Datema je uit hoe – en de wijze waarop – ze dat willen bereiken:

Schat aan informatie over een van de meest prangende problemen van deze tijd

Op 24 april stond de presentatie van het boek ‘Bescherming van Biodiversiteit, een weerbarstige uitdaging’, van Jan van der Straaten, Willem van Kruijsbergen en Henk Sierdsema, in het Natuur-museum in Tilburg geprogrammeerd. Het eerste exemplaar zou worden overhandigd aan Alex Brenninkmeijer, voormalig Ombudsman van Nederland. Dit evenement is vanwege de coronacrisis geannuleerd. Zoeken naar publiciteit via de (kwaliteits)kranten is dan wellicht een slimme optie – vooral als je aanleiding hebt om – op basis van ‘onderzoek’ – ze te prijzen voor de aandacht die ze met eerdere berichtgeving over biodiversiteit gegenereerd hebben.

Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boeken

Die eer valt, ook wat mij betreft, zeker ook Trouw-redacteuren Joop Bouma, Frank Straver en Jeroen den Blijker ten deel, ongeacht de volgorde waarin ze bovenaan het artikel ‘Het gaat slecht met de natuur in Friesland, blijkt uit deze vier boeken‘ prijken, waarin ze de deplorabele toestand van de Nederlandse natuur en biodiversiteit aan de hand van een viertal boeken bespreken, die van Friesland in het bijzonder. Klik hier voor de vier boekrecensies.

,,Hoe kan het toch dat al die honderdduizenden kleine boeren zo makkelijk meegingen in die plotselinge maalstroom van vernieuwingen, met onzekere gevolgen”, vroeg Correspondent-journalist Thomas Oudman zich af in een prachtige recensie van het boek ‘De geur van hooi‘ van journalist en schrijver Tialda Hoogeveen. ,,Zij die vaak zo hielden van hun vak en van hun land dat ze het harde bestaan al generaties lang voor lief namen?” Het antwoord op die vraag krijg je van Oudman door ‘De biodiversiteitscrisis én het stikstofprobleem ontstonden bij de boer aan de keukentafel‘ te lezen (Thomas Oudman, De Correspondent, 26 augustus 2020).

Waterland, land van toekomst / Wetterlân, lân fan takomst

De hier bovengenoemde (en biodiversiteitsprijswinnende) Ysbrand Galama van It Heidenskip is ook op een ander vlak actief om aandacht te vragen voor een landschap waar boeren toekomst kunnen hebben met ruimte voor water en biodiversiteit: hij verzorgde de illustraties bij het in september 2020 verschenen ‘Waterland, land van toekomst‘, geschreven door Eddy Wymenga, vertaald door Jantien de Boer – uit het Fries: ‘Wetterlân, lân fan takomst‘. Het wordt uitgegeven door Bornmeer Noordboek.

Op 11 oktober waren Eddy Wymenga en Ysbrand Galama te gast bij het radioprogramma Buro de Vries van Omrop Fryslân. Verslaggever René Koster ging met beide ‘veldmannen’ het boezemland bij It Heidenskip in.

Wetterlân: pleidooi voor het belang van biodiversiteit en meer ruimte voor water
NOS Nieuws (Bron: Omrop Fryslân, René Koster), 11 oktober 2020


.

Waar het debat over landbouw en natuur nogal gepolariseerd is geraakt, hoopt Eddy Wymenga dat het boek helpt om mensen met elkaar in gesprek te laten gaan. Journalist Jan Sybma had een gesprek met de makers en levert voor dat gesprek de munitie met een recensie van In Wetterlân. Lân fan takomst: ‘Hoe de veenweide was, werd en moet worden‘ (Friesch Dagblad, 14 oktober 2020).

„Want wy moatte de transysje mei ús allen meitsje. It giet wol oer de grûn en it ynkommen fan boeren, dat sy fertsjinje stipe om dy omslach meitsje te kinnen. Konsuminten sille ree wêze moatte om dêr in passende priis foar te beteljen.”

Eddy Wymenga

Tienke Wouda schreef op 24 december 2020 ook een recensie over Wetterlân, Lân fan takomst – voor Nieuwe Oogst. Voor haar bleef de grote vraag of de burger wel bereid is (wat) meer voor zijn voedsel te betalen en ‘of het boek hiermee niet te optimistisch is ingestoken’. En, ‘worden de melkveehouders niet alsnog het kind van de rekening in het veenweidegebied, zolang er geen goed verdienmodel ligt voor de veenweideboer?’

Prentenboek moet gesprek over veenweide op gang brengen
Tienke Wouda, Nieuwe Oogst, 24 december 2020

Natuurdoelen opnemen in de bedrijfsvoering van agrariërs om de biodiversiteit te versterken

Natuurdoelen opnemen in de bedrijfsvoering van agrariërs om de biodiversiteit te versterken, dat is het uitgangspunt van Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân. Een plan van Kening fan ‘e Greide (Kening) waarvoor op 24 augustus 2016 het startsein werd gegeven in Oudega. Hiermee wordt gezocht naar oplossingen om de afnemende biodiversiteit in het Friese boerenland een flinke impuls te geven. Bijvoorbeeld door melk te produceren met oog voor insecten, bloemen en weidevogels.

,,We zien de afgelopen jaren steeds meer initiatieven en ervaren steeds meer energie rond de verduurzaming van onze Noordelijke agrofood-opgave. De balans tussen economie en natuur vraagt een lange termijnvisie waar gefaseerd veranderingen doorgevoerd moeten worden.” Dat meldt Living Lab Fryslân op 27 september 2020 op haar website.

Inmiddels zijn er in Fryslân meer dan 115 organisaties met de transitie naar natuurinclusieve landbouw, meer dan 300 initiatieven met duurzame voeding en zo’n 120 lopende projecten op het gebied van natuurinclusieve landbouw actief. Daar wil het Lab iets aan doen: ze roept op tot samenwerking om de versnippering van activiteiten tegen te gaan – om er meer structuur in aan te brengen. Nog dezelfde dag werd er een enquête ‘Agrarisch Brûsplak‘ gelanceerd.

Het bericht en de enquête vind je hieronder. ,,Vul hem in, de agrofoodtransitie is immers een opgave van ons allemaal”, zo spoort het Living Lab aan.

Hoe denkt u over een ‘Brûsplak’?
Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân, 27 september 2020



.

Enquête Agrarisch Brûsplak
Living Lab Natuurinclusieve Landbouw Fryslân, 27 september 2020



.

Winter ’20-’21: online Agro-food Brûsplak-bijeenkomsten

In december 2020 en de eerste twee maanden van 2021 vinden er een aantal online Agro-food Brûsplak-bijeenkomsten plaats. Doel is om informatie om te zetten in inspiratie, die aanzet tot ‘vrij en mogelijk anders denken’, waarbij de deelnemers elkaar ontmoeten en los kunnen komen van de (belangen van de) waan van de dag. Bijeenkomsten, die tot nieuwe ideeën kunnen leiden, wellicht zelfs tot kansrijke acties, aldus de website. De eerste online meeting die moet leiden tot input voor de nieuwe Friese Landbouwagenda 2021 – 2025 vond plaats op 7 december: ‘Veranderend Beleid. Hoe ziet de Agro-food sector eruit in 2030?‘

(Ook) voor de andere sessies laat men zich inspireren door een aantal prominente (gast) sprekers. Daarvoor ga je naar het speciaal daarvoor ingerichte en ‘bruisende’ YouTube-kanaal ‘Brûsplak’.

Bijna twee derde van Nederland weet niet waarvoor het begrip biodiversiteit precies staat

In opdracht van stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel deed marktonderzoeksbureau Motivaction onderzoek naar de kennis van het begrip ‘biodiversiteit’ onder ruim 1.200 Nederlanders. Uit dit onderzoek blijkt dat veel mensen biodiversiteit belangrijk vinden, maar toch weet bijna twee derde van Nederland niet waar het voor staat. Laat staan hoe we biodiversiteit kunnen beschermen en herstellen.

Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel start publiekscampagne ‘Maak Grijs Groener’

Het onderzoek was de aanloop naar de publiekscampagne ‘Maak Grijs Groener’ die dinsdag 13 oktober 2020 op tv (en andere media) van start ging. Ook jij kunt bijdragen aan biodiversiteitsherstel:

De ambitie van het Deltaplan is om in 2030 biodiversiteitsverlies in Nederland omgebogen te hebben naar biodiversiteitsherstel. Het herstel van biodiversiteit richt zich op drie focusgebieden: openbare ruimte, landbouw en natuur, omdat dit de drie belangrijkste vormen van grondgebruik in Nederland zijn én omdat daar volgens de stichting de meeste winst behaald kan worden. Ook de stad speelt een belangrijke rol en biedt kansen voor biodiversiteitsherstel.

Indrukwekkende lijst van partners van ‘Samen voor Biodiversiteit’

Op 4 maart 2020 werd het Nationaal Groenfonds partner van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Het sloot zich aan bij de inmiddels indrukwekkende lijst van publieke en private partners. Sinds september 2019 kwamen er maar liefst 25 bij. (Ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen vallen in de categorie publieke partners, bedrijven, organisaties, kennisinstellingen en ‘initiatieven’ zitten in de categorie private partners.)

Nationaal Groenfonds, financieel verbinder voor veelzijdig groen

Om met elkaar tot een natuurinclusieve landbouw te komen is het hebben van een imposante lijst van gelijkgestemden alleen natuurlijk niet genoeg, invulling van plannen en omschakeling vergt immers ook ‘doelmatige’ financiering. Het ‘binnenhalen’ van het Nationaal Groenfonds als (nieuwe en belangrijke) partner biedt uitstekende kansen voor een ruimhartige en deugdelijke op de problematiek afgestemde financiële ondersteuning.

Het Groenfonds is in 1994 op initiatief van Pieter van Vollenhoven door Rijk en provincies opgericht om met (voorheen lastig te verkrijgen) leningen projecten te financieren die de kwaliteit van onze groene leefomgeving moest verbeteren. Daarbij werd het accent gelegd op natuur en landschap, maar ook lucht en water, biodiversiteit en beleving.

Daar is in de loop van tijd en met de transities die – ook volgens het ministerie van LNV – gemaakt dienen te worden enige verandering in gekomen. Omschakeling in de landbouw vergt natuurlijk grote sommen geld, die ‘in samenhang’ besteed moeten worden. Kijk hieronder, in vogelvlucht, naar een animatievideo van het huidige Nationaal Groeifonds.

Wat betekent natuurinclusieve kringlooplandbouw voor ondernemers in de praktijk?

,,De uitdaging is om meer ondernemers, met name jongeren, financieel te ondersteunen om over te schakelen naar natuurinclusieve bedrijfsvoering. Het ontbreekt namelijk niet aan ideeën en enthousiasme onder – in dit geval – Noord Hollandse boeren”, aldus de voiceover van LTO Noord in onderstaande video. Kijk naar een korte documentaire van Nieuwe Oogst over natuurinclusieve kringlooplandbouw, waarbij ook wordt ingegaan op de financierings’problematiek’.

Resultaat: niet minder, wel minder kosten!

Wat dichter bij huis: de 33-jarige Doeko van ’t Westeinde, heeft een akkerbouwbedrijf in Oost-Groningen, in Nieuweschans op de zware klei. Hij teelt voornamelijk witte tarwe en daarnaast suikerbieten, koolzaad en luzerne voor de grasdrogerij. Hij doet aan agrarisch natuurbeheer. Zijn financieel resultaat is daardoor niet minder, wel maakt hij minder kosten.

Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten

,,Hoe kun je ecologische diensten verwaarden, zodat het een economische factor van je bedrijf wordt? Die vraag was het uitgangspunt van het studietraject dat de Friese melkveehouder en innovatiemanager Pieter van der Valk vorig jaar (2019) in het kader van de Nuffield Scholarships doorliep. Die zoektocht gaat door in de vorm van projecten op zijn bedrijf”, schrijft freelance journalist Ida Hylkema op 18 maart 2020 in agrarisch vakblad Nieuwe Oogst.

In een interview in ‘Friese boer zoekt verdienmodel voor ecologische diensten‘ laat Hylkema de melkveehouder uit Ferwoude oplossingen aandragen voor een (radicale) omschakeling naar natuurinclusieve kringlooplandbouw.

,,We moeten een oplossing zoeken om de input in de kringloop te verwaarden”

Pieter van der Valk

Kunst en Landschap is bekend met het werk en onderzoek van Pieter van der Valk en gaat zijn innovatieve plannen en projecten de komende tijd op de voet volgen. Natuurlijk bericht ik je over de voortgang daarvan – hoogstwaarschijnlijk in een aparte blogbijdrage. Hij stelt zichzelf even aan je voor:

Hieronder alvast een indruk van zijn visie op hoe de innovatie van ons landbouwsysteem via de weg van wetenschap vanuit een kaderstellende integrale benaderingswijze – met vallen en opstaan – plaats zou moeten vinden. Ik neem zijn opiniestuk, ‘Mist aan de horizon hindert vooruitgang‘ (Leeuwarder Courant, 16 mei 2020; zonder foto), waarin hij de polarisatie in de landbouwdiscussie hekelt, integraal op:

Op naar het húsketontsje 2.0

Melkveehouder Pieter van der Valk en ondernemer Evert Schoneveld uit het Friese Ferwoude werken aan een agrarisch, coöperatief recyclingbedrijf dat uiteindelijk ook de nutriënten uit de menselijke ontlasting weer terug brengt op boerengrond, meldt Dirk van der Meulen op 5 december 2021 in Leeuwarder Courant. Alleen op die manier, zeggen ze, kan de landbouw echt verduurzamen en ontstaat er voor boeren bovendien een echt rendabel verdienmodel.

,,Recyclen van mineralen kan alleen op een landbouwbodem. Een unieke uitgangspositie voor een circulair verdienmodel. Door als boeren een ketenpositie te organiseren via de collectieve toegang tot die bodem kan dit! Hier is eigenaarschap voor nodig!“

Pieter van der Valk, melkveehouder

Erfsessie – Een natuurinclusieve melkveehouderij: lit sjen dat it kin!

In Fryslân wordt door boeren, ketenpartijen en de omgeving al hard gewerkt aan een duurzame en natuurinclusieve landbouw, zeggen ze bij de Friese Milieufederatie (FMF): een landbouw die grondgebonden en circulair is, bijdraagt aan herstel van biodiversiteit, maatschappelijk draagvlak heeft en duurzaam economisch renderend is. De ambitie en eerste voorbeelden zijn er. Maar hoe realiseren we dit op veel meer boerenerven in Fryslân, op zo’n manier dat het ecologisch bijdraagt maar ook economisch haalbaar is?

Over die vragen gingen gedeputeerde Klaas Fokkinga, landschapsarchitect Peter de Ruyter en melkveehouder Pieter van der Valk op 26 november 2021 in gesprek tijdens het FMF-webinar ‘Erfsessie: Een natuurinclusieve melkveehouderij, lit sjen dat it kin!‘. Toehoorders konden via deze fysieke en online bijeenkomst vragen stellen.

De derde spreker is boer Pieter van der Valk. Zijn bijdrage gaat in het derde deel van het webinar van start op minuut 1:00:47. Van der Valk’s ideeën – hij riep daartoe de stichting Agricycling in het leven – krijgen inmiddels vorm via een pilot van Agrarisch Natuurbeheer Zuidoost-Friesland.

‘Natuerlik Fryslân 2050, natuur en landschap als basis voor onze toekomst‘

Zonder gedeputeerde Klaas Fokkinga tekort te willen doen, sta ik in deze kringlooplandbouwspecial even stil bij de tweede spreker: landschapsarchitect Peter de Ruyter:

Op dinsdagmiddag 1 juni 2021 namelijk lanceerden vier Friese natuur- landschaps- en milieuorganisaties – ook tijdens een webinar, je kent de oorzaak inmiddels – de visie ‘Natuerlik Fryslân 2050, natuur en landschap als basis voor onze toekomst‘. Bijna driekwart jaar heeft een team van ecologisch onderzoeks- en adviesbureau Altenburg & Wymenga en Bureau Peter de Ruyter landschapsarchitectuur (in samenwerking met Atelier des Hollants) aan het perspectief gewerkt.

In opdracht van It Fryske Gea, de Friese Milieu Federatie, Staatsbosbeheer en Natuur-monumenten is een integrale denkwijze geschetst, gebaseerd op de unieke bodemopbouw van Fryslân en een weerbaar, toekomstbestendig watersysteem. De visie is geen blauwdruk, wel een uitnodiging om met elkaar in gesprek te gaan over de vraag hoe de provincie Fryslân zich de komende decennia zou kunnen ontwikkelen in het licht van de grote maatschappelijke opgaven.

Special Kunst en Landschap

Een kolfje naar de hand van Kunst en Landschap, het multimediale platform in oprichting maakt(e) er uiteraard een special over:

‘NATUERLIK FRYSLÂN 2050’: NATUUR en LANDSCHAP als basis voor onze TOEKOMST
Robert Rosendal, voor Kunst en Landschap, vanaf 2 juni 2021

Elke boer moet voldoende geld verdienen, dat geldt ook natuurinclusieve boeren

,,Elke boer moet voldoende geld verdienen, dat geldt ook voor natuurinclusieve boeren”, kun je lezen op de geheel aan natuurinclusieve landbouw gewijde (nieuwe) website van het Louis Bolk Instituut, waar je ook deze video kunt vinden. In deze korte film vertelt landbouweconoom Krijn Poppe (Wageningen UR) welke verdienmodellen er zijn voor natuurinclusieve (kringloop)landbouw. Ook laat de film enkele concrete voorbeelden zien, zoals boer John Arink, hij kwam al eens eerder voorbij, die een inkomen haalt uit verschillende bronnen.

‘Omschakelprogramma duurzame landbouw’: nieuw financieringssysteem moet overstap naar kringlooplandbouw aantrekkelijker maken

Voor boeren en tuinders die willen omschakelen naar een stikstofarme(re) en meer duurzame manier van produceren is financiering vaak een belemmering. Om hierin tegemoet te komen, heeft minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) 175 miljoen euro uitgetrokken voor het ‘Omschakelprogramma duurzame landbouw’ (voorheen: ‘Omschakelfonds’).

Het Omschakelprogramma duurzame landbouw bestaat uit:

• een investeringsfonds van 70 miljoen euro
• een subsidieregeling voor ondersteuning bij het maken van een bedrijfsplan voor omschakeling
• een subsidieregeling voor het opstarten van demonstratiebedrijven en een borgstellingsregeling voor werkkapitaal.

De Minister stuurde de contouren van het Omschakelprogramma op 18 november 2020 naar de Tweede Kamer. Het is de bedoeling om met het het Omschakelprogramma in 2021 van start te gaan. Je kunt de Kamerbrief en de Contouren van het programma hier inzien en downloaden: Contouren van het Omschakelprogramma duurzame landbouw (Omschakel-fonds)

Pilot-Investeringsfonds Duurzame Landbouw van start

Voor boeren en tuinders die willen omschakelen naar een stikstofarmere, meer extensieve en meer duurzame bedrijfsvoering is het vanaf 13 juli 2021 mogelijk financiering aan te vragen bij het Pilot-Investeringsfonds Duurzame Landbouw. Minister Schouten (LNV) maakte op die dag bekend te starten met een  pilot van het Investeringsfonds van 9 miljoen euro, uitgevoerd door het hierboven beschreven Nationaal Groenfonds. Het Investeringsfonds is de kern van het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw. 

Met deze pilot wil Schouten ervaring opdoen en kijken of het fonds aan de verwachtingen voldoet om de gewenste omschakeling naar bijvoorbeeld biologische of natuurinclusieve landbouw op gang te brengen.

,,Voor veel boeren is de keuze om duurzamer te ondernemen afhankelijk van de financiële mogelijkheden om te kunnen investeren. Ik ben blij dat we nu een start maken met het Investeringsfonds als onderdeel van het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw. Deze steun helpt het boerenbedrijf toekomstbestendig te maken. Het is een pilotfase dus we gebruiken alle inzichten die we opdoen ook voor de toekomstige vormgeving van het fonds.”

Carola Schouten, minister LNV

LTO Nederland positief over Pilot Investeringsfonds Duurzame Landbouw

LTO Nederland voorzitter Sjaak van der Tak is positief over het Investeringsfonds en de lange termijnsteun die dit boeren en tuinders gaat geven. Van der Tak heeft ook een paar kritische kanttekeningen. Want alleen het Investeringsfonds is volgens hem niet genoeg.

Hoe de (complexe) voedselketen te kraken?

De boer maakt onderdeel uit van een complexe voedselketen. De positie van de boer hierin is een ‘lastige’. Ook minister Schouten wil oneerlijke handelspraktijken tegengaan. Met haar Kamerbrief van 29 juni 2018 geeft ze hieraan haar invulling. Kort samengevat stelt ze vier maatregelen voor:

• een wettelijk verbod op oneerlijke handelspraktijken in de land- en tuinbouwsector,
• publiek toezicht en geschilbeslechting,
• stimulering van samenwerking in de land- en tuinbouwsector door aanpassing van mededingingsregelgeving en het wetsvoorstel ‘Ruimte voor Duurzaamheidsinitiatieven‘,
• inzicht in misstanden te verkrijgen door regulier onderzoek van de ACM naar verhoudingen in de sector.

De onderhandelingsmacht tussen de verschillende partijen in de keten zijn ‘onevenwichtig’ verdeeld en ‘prijs’ is bij consumenten een belangrijk aankoopcriterium. Dat zorgt voor een continue druk om verkoopprijzen te verlagen. Minister Schouten wil in het kader van het (nieuwe) GLB, het (Europese) Gemeenschappelijk Landbouwbeleid de positie van de boer in de keten versterken.

,,Bij de herziening van het GLB sta ik een aanpak voor ogen waarbij de kosten van maatschappelijke eisen in principe in de marktprijs worden verdisconteerd. En waar dat niet mogelijk is, is gericht financiële steun vanuit het GLB gerechtvaardigd.”

Carola Scouten, Minister LNV (Kamerbrief, 15 maart 2018)

Boeren claimen omzet van supermarkten: hebben ze een punt?

Op 11 december 2020 blokkeerden boeren de vrachtwagens van supermarkt Jumbo. Actiegroep Farmers Defense Force legt een eis neer: ze willen dat de supermarkten 3 procent van hun omzet afdragen aan de boeren. Hoe reëel is dat? Ik denk dat ze zeker een punt hebben, maar deze instructieve video van RTL Z laat uitstekend zien hoe complex het is om de voedselketen te kraken en het verdienvermogen van agrariërs te verbeteren.

Nog te veel barrières bij financiering landbouwtransitie

,,Boeren en tuinders die de omslag naar een duurzamer bedrijfsmodel willen maken, krijgen de financiering daarvan moeilijk rond. Banken zien een dergelijke omschakeling vaak nog als te risicovol.” Dat schrijft Peter Smit op 23 december 2020 in Nieuwe Oogst. Hij had (o.a., red.) ‘Financiering transitie naar duurzame landbouw‘ doorgespit, een rapport dat in opdracht van Carola Schouten is opgesteld door Wageningen Economic Research. De landbouwminister had gevraagd het financieringslandschap van de land- en tuinbouwsector in kaart te brengen om daarmee de financieringsbehoefte bloot te leggen die gepaard gaat met de verduurzaming van de landbouw. Prima artikel met uitstekende verwijzingen (links). Het WUR-rapport neem ik hieronder ook even voor je op.

Nog te veel barrières bij financiering landbouwtransitie
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 23 december 2020




.

Financiering transitie naar duurzame landbouw
Inzicht in het huidige financieringslandschap en ontwikkelingen
Harold van der Meulen, Ruud van der Meer en Marcel van Asseldonk, Wageningen Economic Research, Wageningen, oktober 2020

Nog een voordeel: (regionale) kringlooplandbouw speelt in op klimaatverandering

Er zijn dus – ook in het noorden – in toenemende mate akkerbouwers en veetelers die initiatieven nemen om (regionaal) samen te werken aan kringlooplandbouw. Pieter de Wolf, senior onderzoeker bij Wageningen University & Research, geeft in de video hieronder een voorbeeld van die samenwerking, legt uit hoe onderzoek kan helpen om dit nog verder te ontwikkelen en wijst op een ander voordeel: je speelt in op klimaatverandering.

Verdienmodellen slim koppelen aan bodemproblematiek: integrale aanpak veenweidegebieden

,,De grondwaterstand in de veenweidegebieden moet omhoog. Dat helpt om CO2-uitstoot uit het veen en bodemdaling tegen te gaan. Dat advies bracht de Raad voor Leefomgeving en Infrastructuur op donderdag 3 september 2020 uit.” Als reactie daarop, en om aan te geven wat Wageningen University & Research (WUR) momenteel doet om bij te dragen aan het onderzoek naar vernatting van de veengebieden, stuitte ik op een aardig filmpje dat ik tegenkwam in een artikel van ‘WUR Nieuws‘ van 4 september: ‘De polder wordt nat, houdt de boer het droog?’

In dit artikel komen zowel het Zegveldse project Boeren bij hoog water als de Groene Cirkel Kaas en Bodemdaling uit de Alblasserwaard naar voren, waarin diverse partners samenwerken om – met een integrale aanpak – bodemdaling tegen te gaan, biodiversiteit te verbeteren en – last but not least – nieuwe verdienmodellen voor boeren te ontwikkelen. Het betreft hier weliswaar oplossingen voor Het Groene Hart, maar die kunnen natuurlijk ook gebruikt worden voor de veenweidegebieden in bijvoorbeeld Noord Nederland.

Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt

De bodem in het veenweidegebied van groten delen van West– en Noord-Nederland daalt in rap tempo. Stad en land op veengrond zakken langzaam weg, in een hoger tempo dan de zeespiegel stijgt. Dat heeft gevolgen voor de bewoners en gebruikers én voor de overheden die hiermee te maken hebben. Als er nu niks gedaan wordt tegen het vertragen van de bodemdaling, kunnen maatschappelijke kosten oplopen tot ruim 20 miljard in 2050 en gaat een typisch Nederlands cultuurlandschap langzaam ten onder. Aldus het Platform Slappe Bodem.

Kijk hier naar ‘Het zinkende land‘, een film van Manfred van Eijk (56:29 min.). Je kunt deze film ook bekijken bij De Kennis van Nu, een NTR-programma dat verdieping biedt op het gebied van wetenschap. Ze gaan met deze reportage letterlijk de diepte in.

‘Waterman’: Menno Bentveld onderzoekt de complexe strijd om iedere druppel water

‘Water, we komen eruit voort, en we leven ervan’. In de vierdelige BNNVARA-documentaire-serie ‘Waterman‘ onderzoekt presentator Menno Bentveld onze wonderlijke verhouding tot water. Hij volgt de loop van het water in Nederland en belandt in een wereld van botsende belangen en tegenstrijdige inzichten.

Uiteraard behandelt Bentveld de problematiek van grondwaterstanden in relatie tot de landbouw, evenals de gevolgen van klimaatverandering (verzilting, droogte en extreme regelval) voor het boerenbedrijf.

Dit persoonlijke vierluik, dat hij samen met regisseur Geertjan Lassche maakte, neemt je mee in een wereld vol uitersten, die je blik op het water voorgoed zal veranderen, zo luidt het persbericht.

Vanaf 11 april 2021 kun je Waterman bekijken via de mini-special ‘‘WATERMAN’: Menno Bentveld onderzoekt de complexe strijd om iedere druppel WATER‘ van Kunst en Landschap:

Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw

,,Voor een transitie naar natuurinclusieve landbouw maakt het veel uit of boeren zelf deze vorm van landbouw kunnen zien als een mogelijke en gewenste koers voor hun bedrijf. Begrip van de rol van culturele normen in de landbouw is dan ook van groot belang voor partijen die beslissingen van boeren zouden willen beïnvloeden”, schrijft Judith Westerink in een Nieuwsbericht van Wageningen University & Research op 17 maart 2020: ‘Culturele normen onder boeren kunnen belangrijke rol spelen in transitie naar natuurinclusieve landbouw‘. Deze bijdrage maakt onderdeel uit van, en verwijst naar het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?

Wat is een goede boer? En wat is een goed landschap? Boeren zien andere dingen in het landschap dan niet-boeren. Kan een ‘goede boer’ natuurinclusief zijn, als een ‘net landschap’ voor boeren belangrijk is om aan elkaar en zichzelf te laten zien dat ze een goede boer zijn? Het rapport wijst uit dat boeren zelf een cultuurverandering zien – dat geeft hoop voor een bredere toepassing van natuurinclusieve praktijken.

Kan een goede boer natuurinclusief zijn?
‘De rol van culturele normen in een beweging richting natuurinclusieve landbouw’, J. Westerink, T.A. de Boer, M. Pleijte & R.A.M. Schrijver, WOt-technical report 161, WUR Wageningen

.

Het wetenschappelijk artikel over de rol van culturele normen in de landbouw is in december 2021 ook gepubliceerd in Journal of Rural Studies:

Can a ‘good farmer’ be nature-inclusive? Shifting cultural norms in farming in The Netherlands
Judith Westerink , Marcel Pleijte, Raymond Schrijver, Rosalie van Dam Michielde Krom, Tinekede Boer, Volume 88, December 2021, Pages 60-70

Alex Datema over het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Alex Datema is voorzitter van BoerenNatuur, een landelijke vereniging van boeren die zich verenigd hebben met collectieven op het gebied van agrarisch natuurbeheer. Hij runt een regulier melkveebedrijf met 110 melkkoeien in Briltil in de provincie Groningen. Zijn bedrijf heeft 70 hectare grasland waarvan 15 hectare bestemd is voor weide- en akkervogelbeheer met onder andere kruidenrijk grasland, bloemenranden, heggen en hagen, en zogeheten ‘plas-dras’-land. Wat is en doet BoerenNatuur? Alex legt het je hieronder uit:

Nadat individuele boeren zich vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw schoorvoetend meer gingen bezighouden met natuur en landschap op en rond hun bedrijf, ontstond gaandeweg een beweging onder groepen boeren, die zich – op hun beurt – verenigden in collectieven – samen met agrarisch natuurbeheerders.

Dit resulteerde uiteindelijk in 2016 in de oprichting van BoerenNatuur, een vereniging die zich – in goed overleg met de (provinciale en landelijke) overheid – in ging zetten voor beheer van het agrarisch landschap en stimulering van biodiversiteit.

,,Ons beeld van de toekomst is een natuurinclusieve landbouw waarin landschap, biodiversiteit, klimaat, bodem en waterkwaliteit en -kwantiteit structureel onderdeel is van een gezonde bedrijfsvoering.”

Alex Datema, voorzitter BoerenNatuur

‘Samen voor Biodiversiteit’ in gesprek met Alex Datema van ‘BoerenNatuur’

Je zag Datema al eerder voorbijkomen in een video hierboven over de stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel, waarvan (ook) BoerenNatuur ‘partner‘ is. Op welke wijze hij denkt een goede partner te zijn voor dit plan doet hij uitvoerig uit de doeken in een interview dat deze stichting met hem had in ‘In gesprek met Alex Datema – BoerenNatuur‘.

Dat deed hij op 14 september 2020 nog een keer dunnetjes over in het kader van de reeks partnervlogs van het Biodiversiteitsherstelplan:

Alex Datema: Het herdefiniëren van ‘de goede boer’

Is Alex Datema een ‘goede boer’? Die vraag stelt hij zichzelf in een blogbijdrage op BoerenNatuur op 6 april 2020, daarmee refererend aan het rapport ‘Kan een goede boer natuurinclusief zijn?‘ van eerdergenoemde Judith Westerink. Zichzelf beantwoordend stuurt Datema aan op een herdefiniëring van het begrip. Je leest het in ‘Het herdefiniëren van ‘de goede boer’.

,,Wat betreft het agrarisch natuur- en landschapsbeheer weten we wel zo’n beetje wat we moeten doen, maar wat betreft het klimaat, de waterkwaliteit en stikstof is er nog een lange weg te gaan en moeten we snel aan de slag. Daarvoor hoeven we niet te wachten op de politiek, we kunnen en moeten gewoon beginnen!”

Alex Datema

Alex Datema pleit voor verbeeldingskracht ‘voor het oplossen van de grote problemen waarmee we te maken hebben’

Natuur, landschap en biodiversiteit zijn een beetje onderbelicht in de visie, zegt Datema in zijn eerste column voor het tijdschrift Veldpost op 26 december 2018. Hij doelt daarbij op de in september van dat jaar door Carola Schouten gelanceerde toekomstvisie Realisatieplan Visie LNV Op weg met nieuw perspectief | Landbouw, Natuur en Voedsel: Waardevol en Verbonden.

Eigenlijk zou de minister moeten spreken van een natuurinclusieve kringlooplandbouw, zo besluit hij zijn (eerste) column (De blinde vlek, Kringlooplandbouw volgens Alex Datema, Veldpost, 26 december 2018):

,,Dan heeft ze pas echt alle aspecten te pakken die we nodig hebben voor de landbouw van 2030. Maar nu ben ik, wil ik, alleen maar even tevreden zijn met een minister die een trendbreuk met het verleden durft aan te kondigen en daarbij een helder beeld heeft van de toekomst.”

Alex Datema (december 2018)

In de nazomer van 2021, het Corona-virus heeft de wereld inmiddels zo’n anderhalf jaar in zijn greep, blikt Datema terug op wat de ruim tweeënhalve jaar kringlooplandbouw- en biodiversiteitsvergaderingen hem (en ons, red.) nu eigenlijk opgeleverd hebben. Soms stemt het hem moedeloos, maar uit de aflevering van het tv-programma Zomergasten met Floris Alkemade put hij hoop.

De ‘optimistische’ Alkemade weet hem te inspireren, blaast hem moed voor de toekomst in – ‘mits we lef, visie en daadkracht tonen‘. En als we er maar in slagen een beeld te schetsen van hoe de toekomst er uit kan zien. Wat wij nodig hebben is – hoofdpijler van Kunst en Landschap – verbeeldingskracht! Alex Datema kruipt in de pen en wijdt er twee ‘stukjes’ aan, respectievelijk op 10 augustus en 7 september 2021:

De ‘Overheid van Nu’-zomertour op bezoek bij Alex Datema

Hoe komen we tot een duurzame landbouw? En wat is daarbij nodig in de samenwerking tussen boeren en overheden. Voor antwoord op die vragen ging ‘De Overheid van Nu‘ in de zomer van 2021 op bezoek bij Alex Datema, melkveehouder en ‘vergaderboer’. Datema zit vol met concrete ideeën over hoe het anders kan.

,,Het moet een reële keuze worden om meer voor de natuur te doen, in plaats van twintig extra koeien te melken.”

Alex Datema, melkveehouder en ‘vergaderboer’

Overheid van Nu sprak Alex Datema op zijn boerderij in Groningen, over hoe boeren bij kunnen dragen aan de (integrale) ‘strijd’ tegen klimaatverandering, biodiversiteit, een mooi landschap en waterbeheer. En wat daar volgens hem voor nodig is.

Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer van de 21ste eeuw: vijf jaar landbouw die natuur en landschap versterkt

Ter viering van het 5-jarig bestaan van BoerenNatuur (en dus ook dat van het ANLb) brengen de ‘collec-tieven’ op 11 oktober 2021 het BoerenNatuur-Magazine uit, in druk en digitaal. Vol trots laten ze zien waar ze zich met hart en ziel voor inzetten: een landbouw die natuur en landschap versterkt. In dit magazine nemen ze je mee in het Agrarisch Natuur- en Landschaps-beheer van de 21ste eeuw. Boeren, medewerkers van collectieven en betrokken over-heden komen aan het woord, laten zien wat dit beheer inhoudt, hoe er wordt gemonitord en hoe er wordt samengewerkt. Men blikt terug, maar kijkt zeker ook vooruit: wat gaan de 40 collectieven betekenen voor de landbouw van de toekomst in Nederland? Wat BoerenNatuur betreft gaat die er heel anders uitzien dan nu.

Het gedrukte magazine kun je via info@boerennatuur.nl aanvragen, de digitale versie lees je via deze link. (Tip: lees het online magazine in internetbrowser Microsoft Edge, die toont het in een optimale indeling.)

Vogelbescherming Nederland: ‘Tijd voor een groene Mansholt’

,,Nederland moet afstappen van een landbouw gebaseerd op maximale productie voor de wereldmarkt waarbij vele tonnen veevoer worden geïmporteerd en de mest hier achterblijft. We moeten de weg inslaan naar een grondgebonden landbouw met ruimte voor natuur”, zegt Kees de Pater, hoofd Communicatie Vogelbescherming Nederland.

,,Boeren wegzetten als dé oorzaak van de grote achteruitgang van biodiversiteit en vernietiging van natuurrijke landschappen lost niets op. Maar dat geldt net zo hard voor het ontkennen of bagatelliseren van de negatieve invloed van ons landbouwsysteem op natuur en landschap.”

Kees de Pater

In zijn artikel ‘Tijd voor een groene Mansholt‘ (Vogelbescherming Nederland, 29 april 2020) prijst hij de initiatieven van boeren, burgers en natuurorganisaties die laten zien dat het anders kan en duidt hij de voortrekkersrol die Vogelbescherming hierin graag speelt – in verschillende samenwerkingsverbanden, samen met het netwerk van boerenland-vogelboeren en dankzij steun van leden en vele andere partijen.

De grutto is de waakvogel van ons landschap

Een van die partijen is de Rijksuniversiteit Groningen. Vogelbescherming Nederland is sinds april 2020 medefinancier van het nieuwe onderzoek van het team van hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, dat met ingang van die datum – en na jarenlange inspanningen daarvoor – nieuwe wegen inslaat. De financiering van het integrale onderzoeksproject voor de komende jaren is nog niet geheel rond, maar Team Piersma kan de toekomst hoopvol tegemoet zien, want er is goedkeuring vanuit Den Haag (LNV) vanwege landelijke representativiteit van de onderzoeksgegevens.

De komende vijf jaar willen de onderzoekers gefundeerde kennis en inspiratie leveren aan alle partijen die toewerken naar een melkveehouderij met een bedrijfsmodel dat is gebaseerd op natuurlijke processen in bodem, water en lucht.

,,De grutto is als boerenlandvogel in staat ons te laten zien of het met deze transitie de goede kant op gaat. De aanwezigheid en een toenemend broedsucces van grutto’s indiceren namelijk een hoge biodiversiteit, een gebalanceerd voedselweb en bodems die horen bij een duurzame melkveehouderij, kortom het aantrekkelijke landschap waar we met z’n allen naar toe willen.’’

Theunis Piersma

Lees alles over dit (nieuwe) onderzoek en kijk, zie, luister en beleef wat de grutto, de Koning van de Weide, ons vertelt over de natuurwaarden van het Nederlandse boerenland in de uitgebreide Kunst en Landschap-special ‘De TELOORGANG van de GRUTTO, de ‘Kening fan ‘e Greide’ op een VERARMD BOERENLAND‘.

‘DE ONTSNAPPING VAN DE NATUUR’: kunnen we wel beschermen wat we niet kennen?

In 2018 verscheen ‘De ontsnapping van de natuur‘: een boek waarin de getalenteerde jonge ecoloog en journalist voor De Correspondent Thomas Oudman en zijn succesvolle leermeester, hoogleraar trekvogelecologie Theunis Piersma, een hartstochtelijk pleidooi houden voor een werkelijk duurzame omgang met onze aarde. Het staat vol met mooie verhalen die dat onderstrepen. Op de website van Vogelbescherming Nederland, Piersma’s leerstoel aan de Rijksuniversiteit Groningen wordt mede gefinancierd door Vogelbescherming, publiceert Piersma (in zeven delen) een blog naar aanleiding van dit boek.

Drijfmest: het gif van de grutto-weide

Op 11 januari 2021 kwam het zesde deel online: ‘Het gif van de grutto-weide‘. In deze blogbijdrage toont Piersma vijf ‘gezichten’ van de ‘killer’ van ons (boeren)weidelandschap: drijfmest, het moderne mengsel van koeienpis en koeienpoep. Het gebruik van drijfmest, volgens hem de verwoestende kracht achter de teloorgang van onze nationale grasmat, is de voornaamste reden waarom alle investeringen aan goedwillende menskracht, en miljoenen euro’s voor deeloplossingen in het weidevogelbeheer, welhaast weggegooid geld zijn. Hij pleit dan ook voor een meer structurelere aanpak en verwijst naar het ‘Aanvalsplan Grutto‘ in de hoop de vrije val van grutto’s te keren.

November 2020: noodklok luidt voor bescherming weidevogels

In november 2020 ging een nieuw Kunst en Landschap–blogboek van start: ”AANVALSPLAN GRUTTO’ als laatste verdediging; de NOODKLOK luidt ter bescherming van WEIDEVOGELS‘. In dit Aanvalsplan luiden het CDA, Vogelbescherming Nederland, natuur-, milieu- en boerenorganisaties, (ex-) politici en wetenschappers – ook het ‘Team Piersma‘ – de noodklok ter bescherming van weidevogels.

‘AANVALSPLAN GRUTTO’ als laatste verdediging; de NOODKLOK luidt ter bescherming van WEIDEVOGELS
Robert Rosendal, Kunst en Landschap Noord Nederland, (vanaf) 21 november 2020.

‘Valuta voor Veen’ is een prettig hulpmiddel, een goed verdienmodel

Uit liefde voor de grutto koos Sjoerd Miedema uit Haskerdijken, net voorbij Heerenveen, er al voor om tijdens het broedseizoen het waterpeil op zijn land te verhogen (en later te maaien). Maar door het programma ‘Valuta voor Veen‘, dat tot doel heeft om met een verhoogd waterpeil in agrarische (veenweide)gebieden de CO2-uitstoot te verminderen en bedrijven en particulieren de mogelijkheid te bieden certificaten te kopen om hun CO2-uitstoot te ‘compenseren’, kan hij dat nu – zo’n twintig centimeter hoger, en betaald voor zijn ecologische dienst – jaarrond doen: een integrale aanpak waarbij (kringloop)boer, natuur, milieu, klimaat en weidevogels baat hebben, bodemdaling en biodiversiteitsverlies wordt tegengegaan.

Trouw-redacteur Onno Havermans sprak met Miedema en zijn kersverse echtgenote Janna van der Meer op de boerderij in het Friese veenweidegebied De Lytse Deelen en beschrijft het nieuwe spannende avontuur dat het duo is aangegaan in:

Boer Sjoerd compenseert onze uitstoot
Onno Havermans, Trouw, 8 augustus 2020

‘Foarút mei de Fryske Feangreiden’: ambitieus ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 vraagt om ‘dynamisch programmeren’

‘Foarút mei de Fryske Feangreiden‘ heet het Ontwerp-Veenweideprogramma voor de jaren 2021-2030 dat de provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en acht gemeenten op 4 november 2020 presenteerden. Zij willen een weg inslaan die in 2050 leidt naar een blijvend evenwicht in de feangreiden (veenweiden), zonder veenafbraak, bodemdaling, CO2-uitstoot en funderingsleed, in een landschap waarin natuur en recreatie gedijen en de landbouw zichzelf opnieuw heeft uitgevonden. Zo vat Cor de Boer de ambities voor het vernatten van het Friese veenweidegebied samen in de Leeuwarder Courant van 4 november 2020. Die ambities zijn groot. ‘Er gaapt echter een flink gat tussen de kosten (549 miljoen euro) en het beschikbare budget (66,5 miljoen euro). Dat vraagt om ‘dynamisch programmeren’.’ Wat dat inhoudt lees je hier:

Dit is het programma voor de veenweide: grote ambities, krap budget
Cor de Boer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen

Opvallend is dat er wordt ingezet op het behoud van de landbouwfunctie van Friese veenweidegebieden. Dat meldt de nieuwsredactie van de NOS op de dag van de presentatie van het ontwerpprogramma Foarút mei de Fryske Feangreiden. Daarnaast benadrukt zij de integrale benaderingswijze van de plannen van de Friese provincie om de veenweideproblematiek het hoofd te bieden.

Grote inzet op behoud landbouw in nieuwe provinciale veenweideplannen
NOS Nieuws (Bron: Omrop Fryslân), 4 november 2020

Boeren en natuurorganisaties nemen op de dag van presentatie al afstand van Veenweideplan

,,Het Friese veenweideprogramma voor de komende tien jaar was nog maar net gepresenteerd, of boeren en natuurorganisaties namen er nog dezelfde dag al afstand van”, schrijft Anne Roel van der Meer ’s avonds na tienen in de Leeuwarder Courant. Van der Meer: ,,Agrarische organisaties en natuurclubs nemen elkaar geregeld op de korrel, maar nu richt hun kritiek zich op de overheden die in Koufurderrige het langverwachte conceptplan lanceerden: de provincie, Wetterskip Fryslân en de acht veenweidegemeenten.”

Veenweideplan koel onthaald: ‘It plan sa’t it der no leit, is net goed genôch. It is tiid om echte keuzes te meitsjen’
Anne Roel van der Meer, Leeuwarder Courant, 4 november 2020

Kunst en Landschap volgt ontwikkeling Veenweideprogramma op de voet in apart blogboek

Het Ontwerp-Veenweideprogramma 2021-2030 ligt ter inzage op de website Veenweidefryslan.frl. Tot 30 december 2020 kunnen mensen zienswijzen indienen. Omdat inspraakavonden en inloopsessies nu niet mogelijk zijn, worden de plannen in de weken daar naartoe toegelicht in klankbordgroepen en via webinars. In mei 2021 hakken de besturen van provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de acht betrokken gemeenten Dantumadiel, De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Westststellingwerf knopen door.

Kunst en Landschap gaat dit meerjarige proces natuurlijk op de voet volgen. Ik houd je via een apart blogboek van verdere ontwikkelingen omtrent het Veenweideprogramma op de hoogte.

Manifest tot herleving van het landbouwdebat; over de toekomst van de Nederlandse landbouw

,,Het debat over de toekomst van de Nederlandse landbouw is de afgelopen jaren sterk in intensiteit toegenomen. Dat is ook nodig; er zijn veel uitdagingen en onzekerheden – rond boereninkomens, milieu, klimaat, en gezondheid – die vragen om een uitwisseling van ideeën en visies”, schrijven Joris Lohman en Jeroen Candel op 9 mei in hun ‘Manifest’ dat – in eerste instantie – door 42 medestanders is ondertekend.

Zij roepen daarin op met hen mee te doen. Na jaren van polarisatie vinden zij het tijd, en noodzakelijk, samen het publieke debat te koesteren en te beschermen – om de landbouw, het landschap, en de toekomst van ons voedsel ‘veilig te stellen’. Lees hier hun Manifest tot herleving van het landbouwdebat‘.

Een gezond leven op een gezonde planeet

De Transitiecoalitie Voedsel is een coalitie van Nederlandse koplopers in de wereld van landbouw, voedsel, natuur en gezondheid. Ze werken aan nieuwe oplossingen voor het huidige landbouw- en voedselsysteem dat ecologisch, sociaal en economisch volgens hen steeds meer vastloopt. Ze noemen de situatie waarin dat systeem verkeert ‘urgent’ en vinden ‘het spel groener spelen’ niet de oplossing. Wat wel, lees je in: ‘Op weg naar een nieuw voedselsysteem‘.

‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw’

Op 12 mei zou in De Rode Hoed in Amsterdam een groot debat plaatsvinden over de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem. Vanwege het coronavirus werd (en wordt!) het ‘debat’ online gevoerd, in twee episodes.



.

Tijdens het eerste viergesprek voerden gespreksleider en moderator Felix Rottenberg en Foodfriend-ridders van het eerste uur Bert van Ruitenbeek en Wouter van der Weijden een diepgaand gesprek met Herman Wijffels, boerenzoon, voorheen voorzitter Rabobank en SER en hoogleraar ‘Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering’, bovenal revolutionair denker en begenadigd spreker.

Mediapartner van en deelnemer aan de interview-gesprekkenserie, Foodlog, registreerde de eerste online bijeenkomst integraal en zette hem op 10 mei online. Hij duurt ongeveer een uur, maar je mag hem niet missen; compacte wijsheid uit de mond van een (herboren en ‘groene’) Mansholt 2.0. Je kunt hem hieronder bekijken, of – als je nu even geen tijd hebt – terugkijken op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap. Abonneren mag.

In ‘Interview Herman Wijffels: ‘Het tijdperk van het individu is voorbij, ook in de landbouw‘, een bijdrage van Foodlog van 11 mei, wordt uitgebreid teruggeblikt op het viergesprek dat medio mei 2020 plaatsvond.

‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’

Deze interviewsessie kreeg aan het eind van de derde coronacrisismaand een vervolg. Daarbij ging het in de (uitgebreide) paneldiscussie wederom over ‘de speelruimte voor veranderingen in ons voedselsysteem’. Ditmaal ‘schoven’ Melanie Peters, directeur Rathenau Instituut, Dick Veerman, initiator en moderator Foodlog, Alex Datema, melkveehouder en voorzitter BoerenNatuur en Lianne de Bie, directeur van het Slow Food Youth Network ‘aan’.

Een boer, wetenschapper, journalist en een jongerenvertegenwoordiger plaatsten dus hun observaties bij gezondheid als landbouwparadigma van de toekomst. Waar zit de speelruimte voor verandering? Gaat het om landbouw of om ruimtelijke ordening? Hoe gaan we de schuldenlast van de landbouw oplossen? Hebben we niet een heel andere grondpolitiek nodig? Allemaal vragen die in bovenstaande online paneldiscussie aan bod kwamen. Alexis de Roode deed opnieuw namens Foodlog (op 27 mei 2020) verslag in: ‘Het grote gesprek moet gevoerd worden, anders blijven we rommelen’.

Ons landbouw-model raakt sleets

De coronacrisis laat de kwetsbaarheid zien van de voedselvoorziening. Het is echt ernst. Dat zegt Emeritus hoogleraar, oud-minister van LNV en oud-voorzitter van Natuurmonumenten Cees Veerman op 29 oktober 2020 in het economenvakblad ESB in: ‘Ons landbouw-model raakt sleets‘. ‘De hier en daar te beluisteren opvatting dat het na een bepaalde tijd weer business as usual zal zijn’, is volgens Veerman ‘wensdenken’. Hij vindt dat het de valse hoop wekt dat men de noodzakelijke veranderingen zou kunnen ontlopen – vindt het zelfs ‘gevaarlijk’. Sommigen lieten zich in het publieke debat (op sociale media) ‘verheugd’ uit over deze publicatie: ,,Soms kunnen dingen op één A-4tje.” Klik op de illustratie hiernaast voor een leesbare weergave.

‘We have broken the cycle of life. And the missing link is biodiversity in our fields’

Grote gesprekken worden jaarlijks gevoerd in de Alemene Vergadering van de Verenigde Naties: ,,We have broken the cycle of life. And the missing link is biodiversity in our fields”, zegt Emmanuel Faber, Voorzitter en CEO van het multinationale Franse voedingsmiddelbedrijf Danone, tijdens de 74e editie van deze Vergadering, die plaatsvond in september 2019. Faber was daar onder andere voor de lancering van ‘op2b‘, een ‘WBCSD-coalitie‘ van toen 19 bedrijven die biodiversiteit wil beschermen en herstellen.

Wellicht niet direct de hoek van waaruit je dit soort uitspraken verwacht, maar toch, ze zijn gedaan. De vergadering van 2020 is in verband met het coronavirus tot nader order uitgesteld. Over de ambities de coalitie uit te breiden en in hoeverre het Covid-19-virus daar ‘spelbreker’ is, blijven we nog even in het ongewisse, zo vermoed ik.

Lees hier het volledige persbericht:

‘NINETEEN LEADING COMPANIES JOIN FORCES TO STEP UP’ALTERNATIVE FARMING PRACTICES AND PROTECT BIODIVERSITY, FOR THE BENEFIT OF PLANET AND PEOPLE‘.

De toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem

In het kader van Brede Maatschappelijke Heroverwegingen (BMH) is het rapport ‘Tenminste houdbaar tot: bewegen naar een duurzaam voedselsysteem’ gepubliceerd. Hiermee worden belangrijke aanbevelingen gedaan voor beleidskeuzes voor de toekomst van Nederland op de lange termijn. De aanbevelingen zijn samengesteld door een interdepartementale werkgroep, zijn tot stand gekomen na brede maatschappelijke consultatie, en dienen ter input voor de politiek en het komende kabinet.

Er wordt daarin onder andere gepleit voor een stevigere (regie)rol voor de overheid, een meer regionale (gebiedsgerichte) aanpak en het beprijzen van maatschappelijke kosten.

In het voorwoord van het rapport wordt melding gemaakt van het feit ‘dat het aannemelijk is dat de coronacrisis ook gevolgen zal hebben voor het functioneren van het voedselsysteem. Tegelijk, ‘dat er onverminderd een beleidsopgave ligt om het voedselsysteem te verduurzamen’ en dat ‘het belangrijk is om de lessen die ze uit de crisis trekken met de beleidsopgave moeten verbinden.’ Een toekomst met (grote) onzekerheden en waarbij stippen op de horizon lastig te zetten zijn.

De transitie naar een duurzaam voedselsysteem is daarmee een grote omslag. Een dergelijke omslag brengt kansen met zich mee, maar vraagt ook van alle betrokkenen aanpassingen. Boeren, banken, supermarkten, en consumenten zullen op een nieuwe, meer duurzame manier invulling moeten geven aan hun rol in het systeem.

Geen laaghangend fruit binnen landbouw- en voedselbeleid

Het PBL, het Planbureau voor de Leefomgeving, heeft in het rapport Kansrijk landbouw- en voedselbeleid op basis van het politieke en maatschappelijke debat een breed spectrum aan mogelijke beleidsmaatregelen geïnventariseerd en geanalyseerd op effectiviteit, uitvoerbaarheid en juridische legitimiteit. Het rapport is een analyse van beleidsopties voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 vanuit verschillende perspectieven. Uiteindelijk zijn 27 beleidsmaatregelen beschouwd in de kernthema’s: gezond en duurzaam voedsel, het sluiten van kringlopen, de balans tussen landbouw en natuur en het duurzaam verdienvermogen in de landbouw.

Uit het rapport blijkt dat er geen laaghangend fruit is, dat wil zeggen dat geen van de maatregelen positief werkt voor alle beschouwde opgaven op het gebied van de leefomgeving, de economie en sociale aspecten, en tegelijkertijd gemakkelijk te nemen is. Welke maatregelen met welke effecten het meest relevant zijn om problemen binnen het landbouw- en voedselsysteem op te lossen is volgens het Planbureau dan ook een politieke keuze.

(Noord) Nederland proeftuin voor onszelf, voor Europa, voor de wereld?

‘Geen laaghangend fruit’ is wellicht een wat eufemistische duiding, bezien vanuit de huidige sterk gepolariseerde blik op de toekomst van ons landbouw- en voedselsysteem van de ‘uitvoerenden’: politiek, overheid, ngo’s, boeren, burgers en buitenlui. Wij allemaal dus!

Ik denk dat dáárin de grootste uitdaging besloten ligt voor het multimediale platform Kunst en Landschap: het ‘in beeld’ brengen en (hopelijk ook daardoor) het enthousiasmeren van de totstandkoming van een ‘reële’ dialoog over het proces van aftasten, de mogelijke wegen die (met vallen en opstaan) ingeslagen (kunnen) worden, en de (missiegedreven) innovaties die kunnen leiden tot een voor alle belanghebbenden ‘aanvaardbaar’ land(bouw)- en voedselsysteem op weg naar – in eerste instantie – 2030. Landschapsinclusief, ‘aan de hand’ van regiodeals en met een doordacht verdienmodel waarmee (Noord) Nederland een voorbeeld – een proeftuin – kan zijn – voor onszelf, voor Europa, voor de wereld!

Hoe de boerenwereld zich splitst

Dat ook in de boerenwereld zelf de meningen verdeeld zijn zal niemand zijn ontgaan. Sjoerd Hofstee, journalist Melk van het Noorden, sprak met Henk Schoonvelde, melkveehouder in Koekange en voorzitter van de Nederlandse afdeling van de European Dairy Farmers (EDF), en Alex Datema, voorzitter van BoerenNatuur, over de huidige tegenstelling in opvattingen hoe de landbouw- en voedseltransitie (al of niet) in te gaan. Hij ‘signaleert’ een splitsing onder boeren en neemt de laatste (ook Europese) ontwikkelingen aan de hand van een aantal prominenten uit de agri- en foodwereld onder de loep in: ‘Hoe de boerenwereld zich splitst‘.

Re-Rooting the Dutch Food System; From More to Better

Voor wat betreft visieontwikkeling op de inrichting van ons landbouw- en voedselsysteem heeft de naoorlogse politiek zijn oor veelal te luisteren gelegd bij onderzoek verricht aan de Wageningse universiteit, die – mede vanwege een voortreffelijke internationale reputatie – heden ten dage onder de naam Wageningen University & Research opereert. Ook daar vindt momenteel een omslag in het denken plaats – meer gericht op regeneratie, her- of terugwinnen.

Regeneratieve landbouw is een systeem van landbouwprincipes dat de bodem verrijkt, biodiversiteit verhoogt, waterhuishouding verbetert, koolstof vastlegt en de ecosysteemdiensten verbetert. Daarmee heeft het de belofte in zich dat het weerbaarheid tegen klimaatuitdagingen vergroot, landschappen verrijkt en de verdiencapaciteit van het boerenbedrijf vergroot.

Hoogleraar Dierlijke Productiesystemen en hoofdaanvrager van het onderzoeksteam ‘Re-Rooting the Dutch Food System – From More to Better‘, Imke de Boer, neemt je mee op een reis langs zes unieke regio’s in Nederland, die sterk verschillen in agro-ecologische en sociaal-economische omstandigheden, en beschrijft hoe hun ideale voedselsysteem er in 2050 in die regio’s uit kan zien.

“A transition to a healthy and regenerative food system requires collective knowledge and action. I am honoured to be surrounded by so many inspiring thinkers with whom we have built this food future.”

Imke de Boer

‘Je kunt heel erg dromen, maar ik vind het ook realistisch; het zou zo maar waarheid kunnen worden’

Om een en ander wat meer concreet te maken bezoekt De Boer een tweetal prachtige (en ook prijswinnende, ik kom daar op terug) Nederlandse ‘voorbeeldbedrijven’: Kipster en Herenboeren (Boxtel). Ze spreekt met respectievelijk oprichters Ruud Zanders en Geert van der Veer.

‘Terug naar de roots van het Nederlandse voedselsysteem: van meer naar beter’

Om te zien hoe zo’n regeneratief en gezond voedselsysteem er in 2050 uit kan zien, kun je op de kipjes hieronder klikken – je komt dan op de website van de WUR, waar het onderzoeks-team van boeren, vertegenwoordigers van milieu- en landbouworganisaties en weten-schappers van de WUR, geleid door hoogleraar Imke de Boer en onderzoeker Evelien de Olde hun voedselvisie voor Nederland in 2050, evenals de veranderingen die nodig zijn om daar te komen, (in een longread) presenteren.

Een radicaal andere landbouw zou de boeren kunnen redden

,,Het is mogelijk: een duurzaam voedselsysteem. Twee Wageningse wetenschappers laten het zien”, schrijven Marcel aan de Brugh en Martine Kamsma in NRC op 24 juli 2020. Zij spraken met Imke De Boer en onderzoeker Evelien de Olde over het Nederlandse voedselsysteem van de toekomst, zoals zij dat met een groep boeren, burgers, weten-schappers en landbouwvertegenwoordigers voor ogen hebben. Ik raad je aan, voordat je aan het ‘interactieve’ ‘Re-Rooting the Dutch Food System‘ (hieronder) begint, eerst zijn prachtige artikel te lezen. Datzelfde geldt overigens voor de longread van Tim Luimes, die hij schreef voor Vrij Nederland:

Een radicaal andere landbouw zou de boeren kunnen redden
Marcel aan de Brugh en Martine Kamsma, NRC, 24 juli 2020



.

Een duurzaam voedselsysteem is mogelijk, maar dan moet het roer wel helemaal om
Tim Luimes, Vrij Nederland, 3 augustus 2020



.

,,Proud and excited to share that we are one of 10 Finalist Visionaries in the #FoodVision2050 Prize! Next step: a virtual 3-month Accelerator starting in September. Check out our submission and the rest of the amazing Visions from around the world!”

Evelien de Olde (Tweet)

‘Re-Rooting The Dutch Food System’ – ,,De impact van deze prijs is enorm.”

10 finalisten dingen mee naar de ‘Food System Vision Prize’

De Rockefeller Foundation, een vooraanstaande filantropische instelling, organiseert sinds oktober 2019 in samenwerking met SecondMuse en OpenIDEO de ‘Food System Vision Prize‘, en nodigde organisaties over de hele wereld uit om een ​​visie te ontwikkelen op een regeneratief en voedend voedselsysteem dat de deelnemers tegen het jaar 2050 willen creëren. Team Imke de Boer dingt mee naar de hoofdprijs – het behoort tot een groep van 10 finalisten die na een uitgebreide selectieprocedure uitgenodigd is om deel te nemen aan een drie maanden durende virtuele Accelerator waarin ze doorgaat met het bouwen en verfijnen van haar Vision. Een korte samenvatting van de visie vind je hier.

Dit heugelijke feit werd bekend gemaakt in de eerste week van augustus 2020. Over het verdere verloop van deze competitie houd ik je vanzelfsprekend op de hoogte. De winnaars worden – als de bestrijding van het Coronavirus dat toestaat – op 14 december bekendgemaakt.

‘Re-rooting the Dutch Food System; van meer naar beter’ ontvangt titel ‘Top Visionary’

Volgens de Wageningse wetenschappers Imke de Boer en Evelien de Olde van de Groep Dierlijke Productiesystemen is het voedselsysteem aan een grondige herziening toe, lees ik in het Jaarverslag Universiteitsfonds Wageningen 2020. ,,Samen met hun team kwamen ze tot een holistische visie op een gezond en circulair voedselsysteem in Nederland in 2050, getiteld ‘Re-rooting the Dutch Food System; van meer naar beter‘. De visie leverde hen een plaats op als een van de tien finalisten van de prestigieuze Food System Vision Prize, waar ze de titel ‘Top Visionary’ ontvingen en 200.000 dollar ontvingen. Rerooting the Dutch Food Systems schetst een getransformeerd, circulair Nederlands voedselsysteem dat natuurlijke hulpbronnen beschermt, gezondere en duurzamere plantaardige voeding bevordert en onvermijdelijke verliezen en verspilling recyclet.” Klik op de illustratie hieronder om daar kennis van te nemen.

,,We zitten nu op een spannend moment, want terwijl de Food System Vision Prize formeel is afgelopen, begint het werk nog maar net en ondersteunen we het team en het belangrijke werk dat voor ons ligt.”

Sara Farley, Managing Director, Food Initiative, The Rockefeller Foundation

Imke de Boer: ‘Noord-Nederland als demonstratieregio van kringlooplandbouw: dat zou een geweldig eindresultaat zijn’

Op 3 september 2020 kreeg ik een persbericht van Wageningen University & Research onder ogen: ,,Wetenschappers van Wageningen University & Research (WUR), de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) en belanghebbenden in Noord-Nederland gaan de komende vier jaar samen aan het werk om de principes van kringlooplandbouw te vertalen naar uitdagende toekomstbeelden en concrete handelingsperspectieven voor de regio.

,,Noord-Nederland als demonstratieregio van kringloop-landbouw: dat zou een geweldig eindresultaat zijn.”

Imke de Boer

Kringlooplandbouw als duurzame toekomst voor het voedselsysteem in (Noord) Nederland

,,Veel partijen in Nederland omarmen het  principe van de kringlooplandbouw. Maar wat betekent dit in de praktijk, bijvoorbeeld voor een regio als Noord-Nederland? Kunnen we een gedeelde kringlooplandbouwvisie ontwikkelen die voortbouwt op de vele bestaande initiatieven en deze vertalen naar concrete handelingsperspectieven voor iedereen in het voedselsysteem? Dat zijn de centrale vragen in het ‘CAN-DO-IT’-project (Circular Agriculture in North-Netherlands: Daring scenarios and Interlinked Transformation).” Het volledige perbericht lees je hier:

Samen op weg naar kringlooplandbouw in Noord-Nederland
Wageningen University & Research (Persbericht), 3 september 2020

Webinar Agro Agenda-Noord Nederland: Wat zijn de sleutels voor succesvol veranderen?

Op 22 oktober 2020 vond het door Agro Agenda-Noord Nederland georganiseerde webinar ‘Wat zijn de sleutels voor succesvol veranderen?‘ plaats. Daarin werd aandacht besteed aan drie uitvoeringslijnen van  het ‘Kwaliteitsbeeld voor Noord-Nederland‘: Transitie, Ketenaanpak en Gebiedsaanpak.

In het kader van de eerste uitvoeringslijn lichtte Imke de Boer toe wat het project CAN-DO-IT (Circular Agriculture in North-Netherlands: Daring scenarios and Interlinked Transformation) van WUR en RUG inhoudt en hoe dit project initiatieven in Noord-Nederland kan ondersteunen bij de zoektocht naar kringlooplandbouw. Het hele webinar kun je hier terugkijken, De Boer’s toelichting op het CAN-DO-IT-project start op 1 uur en 4:52 minuten. Niet te missen!

Fryslân DOK ‘Beklimmers van het vlakke land’ (deel 3): over de toekomst van de landbouw

In het weekend voor de geplande bekendmaking van de Food System Vision Prize (14 december 2020, ik heb vernomen dat dat nu voor januari 2021 op de rol staat, red.) waren Imke de Boer en Evelien de Olde te zien in een Fryslân DOK-documentaire van Omrop Fryslân. In de derde aflevering van ‘Beklimmers van het vlakke land‘, een prachtige serie gemaakt door Albert Jensma, Bart Kingma en cameraman Jan Bensliman, staat de ’toekomst van de landbouw’ centraal en gingen De Boer en De Olde uitgebreid in op hun ‘voedselvisie’, hun inzending voor de Rockefeller Food System Vision Prize. Het idee achter hun visie: de boer is naast efficiënte producent ‘steward’ van het landschap en wordt daarvoor ook betaald.

De programmamakers brachten daarnaast een bezoek aan foeragehandelaar Theo Mulder uit Kollumerzwaag en ze gingen langs bij zelfoogsttuin ‘Us Hôf‘ in het dorpje Sibrandabuorren. De eigenaren daarvan, Bregje Hamelynck en Michel Paulius, werken er op basis van permacultuur. Klik hieronder voor een hoopvolle blik op een toekomstig landbouw- en voedselsysteem, met – hopelijk – Noord Nederland als voorbeeld.

‘Wageningen team awarded Top Visionary title for their vision for the Dutch Food System 2050’

Op 11 januari 2021 kwam het goede nieuws uit Amerika: Team Imke de Boer heeft de Accelerator-fase met succes doorlopen. Het nog drie maanden sleutelen aan hun visie maakt dat ze zich nu officieel ‘Top Visionaries‘ mogen noemen. Daar waren ze in ‘Wageningen’ maar wat blij mee: ‘Wageningen team awarded Top Visionary title for their vision for the Dutch Food System 2050‘ ronkte het persbericht. Ook het prille Twitter-account ‘Reroot Our Food‘ kon vele volgers bijtekenen.

‘Zo zou ons voedelsysteem eruit kunnen zien in 2050’

‘We lopen tegen die grenzen van onze planeet aan,’ zegt Evelien de Olde tegen Ineke van der Hurk, die haar en Imke de Boer voor VPRO Tegenlicht interviewde. ‘Daarom hebben we gekeken wat de ruimte nog is binnen die grenzen. Maar we hebben ook gekeken hoe de boer kan opereren binnen het sociaal fundament. Met oog voor werkgelegenheid, recht op goed voedsel, maar ook dierenwelzijn.’ Op deze zes gebieden zijn volgens hen grootschalige systeemveranderingen mogelijk:

• 1. Milieu: voer alleen restproducten aan dieren
• 2. Economie: voer een maatschappelijk binnenlands product in
• 3. Technologie: gebruik het niet voor schaalvergroting, maar voor ecologische doelen
• 4. Dieet en gezondheid: we zullen nieuwe planten moeten leren eten
• 5. Cultuur: van consument naar prosument
• 6. Beleid: geef de boer de ruimte

Van der Hurk bespreekt ze alle zes in een uitgebreide redactionele VPRO Tegenlicht-reportage, waarbij De Boer en De Olde via een korte (drie minuten durende) video toelichting geven op hun gelauwerde visie.

De Maaltijd van Morgen; over een gezond en duurzaam voedselsysteem

Hoe creëren we een gezond en duurzaam voedselsysteem? Wie hebben we daarvoor nodig? Wat is nu al mogelijk en welke innovaties zijn nodig? Welke voorbeelden bestaan er op nationale en internationale schaal? Belangrijkste vraag: wat eten we morgen? Met die vragen lanceert Pakhuis de Zwijger op 9 februari 2021 een nieuwe serie: ‘De Maaltijd van Morgen; over een gezond en duurzaam voedselsysteem‘. Een serie die gemaakt wordt in samenwerking met het team–Re-Rooting The Dutch Food System en Food Hub. Die gaat Kunst en Landschap natuurlijk volgen.

Bekijk hieronder de eerste aflevering, gepresenteerd en gemodereerd door – voor Noorderlingen geen onbekende – Wilbert van de Kamp. Voor de volgende afleveringen kun je terecht op het YouTube-kanaal van Kunst en Landschap – er is een aparte playlist voor je aangemaakt. Handig? Veel plezier bij deze prachtige uitzending!

Principes, drijfveren en kansen van een circulaire bio-economie

Het is een wrede zomer geweest. De pandemie woedt voort, terwijl grote delen van de wereld in brand staan, schrijft David Vetter, senior onderzoeker klimaat, hernieuwbare energie en circulariteit in het toonaangevende tijdschrift Forbes op 18 augustus 2021. Vetter refereert – een maand na de heftige overstromingen in Limburg, België en Duitsland – aan het zesde IPCC-rapport, dat waarschuwt voor het feit dat de tijd dringt om de opwarming van de aarde binnen beheersbare (hoewel nog steeds crisisveroorzakende) grenzen te houden.

Het IPCC-rapport verscheen op dezelfde dag als het onderzoekspaper, gepubliceerd in Nature Food, waaraan Imke de Boer en Evelien de Olde bijdroegen, evenals mede-auteur Abigail Muscat. Het is die laatste die David Vetter voor Forbes interviewt en de vraag voorlegt of dit paper, waarin een circulaire, biogebaseerde economie beschreven wordt, de weg zou kunnen zijn naar een duurzame toekomst.

From Smart Toilets To Vertical Farms, A New Vision Of How A Circular Bioeconomy Can Combat The Climate Crisis
David Vetter, Forbes, 18 augustus 2021

Saskia Wesseling: ‘Re-root my food’

Ik zie mezelf als een redelijk verantwoordelijke consument als het om eten gaat, zegt fotograaf Saskia Wesseling op haar website. Toch heeft ze dagelijks het gevoel dat ze faalt. Ze maakte een prachtige artistieke verbeelding van de Re-Root Our Food-voedselvisie. Sterk staaltje Kunst én Landschap!

,,Hoe kan ik mijn koop- en eetgewoonten verbeteren om een ​​gezondere consument te worden? Hoe kan ik mijn voedsel opnieuw wortelen in een samenleving die overladen is met verpakkingen en gemak?Welke stappen zijn nodig om mijn ecologische voetafdruk te verkleinen en de toekomst van onze kinderen te ondersteunen?”

Saskia Wesseling, fotograaf

Integraal op weg naar kringlooplandbouw 2030

Er zijn nogal wat visies, nota’s, plannen en ver-gezichten op, voor en over (natuur- en landschaps-inclusieve) kringlooplandbouw over ons uitgestort na het verschijnen van Carola Schouten’s Realisatieplan Visie LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’ sinds de herfst van 2018. De beweging naar kringlooplandbouw was vanaf dat moment met dit plan in gang gezet en ‘onomkeerbaar’, aldus ministerie LNV. In de zomer van 2020 – vele discussies, publicaties, bijeenkomsten en (door corona online) seminars later – kwamen Jan Willem Erisman, voormalig lid van de commissie-Hordijk en met ingang van 1 september 2020 benoemd als hoogleraar Milieu en Duurzaamheid aan de Universiteit Leiden, en Frank Verhoeven, consultant bij Boerenverstand, met een rapport dat verscheen in opdracht van ministerie LNV:

‘Integraal op weg naar kringlooplandbouw 2030 – Een voorstel voor kritische prestatie indicatoren systematiek‘

,,De landbouw presteert weliswaar zeer goed als het gaat om de export, de efficiëntie in de keten en de milieudruk per kilogram product, maar is wel buiten haar grenzen getreden als het gaat om de leefomgevingkwaliteit, biodiversiteit en klimaat”, zo meldt de samenvatting van het rapport. Erisman en Verhoeven pleiten voor een kringlooplandbouw die (nieuw) perspectief biedt om tot een volhoudbare landbouw in Nederland te komen.

Zij bieden met het rapport handvatten om de prestaties van de kringlooplandbouw te toetsen aan een meetlat met negen criteria, zogeheten KPI’s – Kritische Prestatie Indicatoren – zoals het sluiten van de kringloop, beperken verliezen, bijdrage aan klimaat- en andere leefomgevingopgave, vitaliteit platteland, het leveren van een bijdrage aan de waarde van voedsel, het versterken van de relatie tussen boer en burger en van de Nederlandse positie als ontwikkelaar en exporteur van integrale oplossingen voor klimaatslimme en ecologisch duurzame voedselsystemen.

Verkennend onderzoek vanuit een integrale gebiedsgebonden benadering dus, waarbij de set van KPI’s (m.i.v. 2023, red.) kan dienen binnen het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) als optie voor een nog te ontwikkelen beloningsmodel richting de boer voor prestaties op klimaat, bodem, water en biodiversiteit.

Zowaar geen gemakkelijke opgave; na veel politiek gekrakeel en jarenlang traineren (of ‘pleisterplakken’) plus een hoop ingewikkelde termen die over en weer ge- en misbruikt werden om de aandacht af te leiden van het daadwerkelijke probleem, terugdringing van stikstofdepositie, probeert Jan Willem Erisman opheldering te verschaffen. Op 8 september 2020 werd hij geïnterviewd door de kennisbank Omgevingsweb over het ogenschijnlijk ‘ingewikkelde’ AERIUS, een rekeninstrument voor de leefomgeving: ‘AERIUS een nuttig instrument voor het stikstofbeleid?’.

Pilots KPI’s in experimenteergebieden kringlooplandbouw

Met ingang van januari 2020 ging het project ‘Kritische prestatie-indicatoren voor kringlooplandbouw‘ van start. Daarin werken Wageningen University en Research (WUR), het Louis Bolk Instituut en adviesbureau Boerenverstand samen met de praktijk aan een KPI-kringlooplandbouw-systeem om de voortgang in kringlooplandbouw op het boerenbedrijf te kunnen monitoren. Dit project ontwikkelt en test een basisset van indicatoren die inzetbaar is voor meerdere duurzaamheidsdoelen en sectoren in meerdere regio’s.

Er zijn al kritische prestatie-indicatoren in de zuivel en in de akkerbouw. Dit project bouwt voort op ervaringen in die sectoren en ontwikkelt en testen de indicatoren met de praktijk in de experimenteer-gebieden voor kringlooplandbouw. Deze gebieden – Drenthe is er een van – zijn aangewezen door de minister en bieden boeren de ruimte om tijdelijk af te wijken van regelgeving om te kunnen experimenteren met kringlooplandbouw. De pilots binnen het project lopen tot en met december 2022 en sluiten daarmee mooi aan bij de start van het nieuwe GLB, waarover ik je een eindje verderop in dit blogboek uit de doeken doe.

Eerst legt secretaris-generaal Jan-Kees Goet van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit je uit waarom het ministerie van LNV de ontwikkeling van kritische prestatie-indicatoren voor kringlooplandbouw steunt.

Integraal sturen op doelen voor duurzame landbouw via KPI’s

Een gezamenlijke taal en kader is belangrijk om met gebieds- en keten partijen samen te werken. De samenwerkende instellingen publiceerden een white paper waarin deze gemeenschappelijke taal en kader worden gepresenteerd. Het biedt een overzicht van doelen, definities, randvoorwaarden en vervolgstappen voor de ontwikkeling van een landelijk kpi-systeem.

Een gezamenlijk kader is belangrijk doordat aan de vergader- en keukentafels verschillende beelden en verwachtingen ontstaan over de ontwikkeling van een KPI-systematiek voor kringlooplandbouw, wat de samenwerking in de weg kan staan. Deze notitie geeft daarom richting aan de verdere ontwikkeling en toepassing van een KPI-systematiek voor kringlooplandbouw.

Boer kan straks progressie naar kringlooplandbouw meten

Het ministerie van LNV gaat vanaf 1 juni 2021 samen met ketenpartijen, kennisinstellingen en verschillende experimenteergebieden een set van zogenoemde ‘kritische prestatie-indicatoren‘ (KPI’s) (verder) ontwikkelen waarmee agrarisch ondernemers aan de slag kunnen om hun bedrijf in te richten naar de principes van kringlooplandbouw. Dit staat in het tweede resultatenoverzicht van de Visie ‘Waardevol en verbonden’, dat minister Schouten (LNV) op die dag naar de Tweede Kamer stuurde. In het overzicht staat het verdienvermogen bij duurzaam ondernemen centraal, aldus de minister.

,,Voor ondernemers die de omslag willen maken naar een vorm van landbouw die meerdere generaties houdbaar is, telt uiteindelijk de vraag of en hoe zij dit in bedrijfseconomisch opzicht voor elkaar krijgen.”

Minister Carola Schouten

Ook geeft de minister aan dat er al grote stappen gezet zijn in de omslag naar kringlooplandbouw.

,,Het is echter een proces van jaren en daarom is het van belang om de lange termijn in het oog te houden en samen met de sector, overige partijen uit de voedselketen en de overheid vast te houden aan de ingezette koers.”

Minister Carola Schouten

De KPI’s kunnen aan een ondernemer laten zien in hoeverre zij op koers liggen voor bepaalde doelstellingen op het gebied van klimaat, stikstof, bodemkwaliteit, biodiversiteit en dierenwelzijn. Ondernemers kunnen op deze manier zelf bepalen op welke gebieden zij nog betere resultaten moeten realiseren. Bovendien is het voor de overheid dan ook makkelijker om bedrijven te belonen voor de prestaties die zij leveren. Eind 2021 moet er een eerste ‘basisset’ van KPI’s beschikbaar zijn.

Naast financiële ondersteuning via onder meer het eerder genoemde Omschakelfonds is er ook ruimte nodig om (verder) te experimenteren met kringlooplandbouw. Op het moment van het tweede resultatenoverzicht zijn 14 experimentovereenkomsten afgesloten. De komende 2 jaar kunnen daar nog 26 bij komen.

Drenthe zet als experimenteel gebied in op KPI’s ‘biodiversiteit’ en ‘landschap‘ voor verdere verduurzaming landbouw

Drenthe is een van die experimenteergebieden. Er is voor de provincie gekozen omdat ondernemers in de melkveesector, samenwerkend in het project ‘Duurzame Melkveehouderij Drenthe‘ (DMD), al beloond zijn voor verbeteringen in de bedrijfsvoering op het gebied van klimaat, stikstof, bodemkwaliteit, biodiversiteit en dierenwelzijn. Die ervaring kan bijdragen aan de nieuwe experimenten, die onder auspiciën van de Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw (Noord Nederland) en de Agenda Boer, Burger en Biodiversiteit plaats (zullen) vinden.

,,Dat Drenthe is aangewezen als experimenteergebied zie ik als blijk van waardering voor onze aanpak. Deze aanpak werkt voor Drenthe en kan een voorbeeld zijn voor de rest van Nederland.”

Henk Jumelet, gedeputeerde provincie Drenthe

FarmHack organiseert ‘Online Café’ en ‘gebiedsgesprekken’ via een soort ‘langzame chat’

FarmHack verzorgt cursussen en begeleidt gebiedsprocessen in landbouw. Het platform faciliteert (online) gebiedsgesprekken om met boeren, agrobedrijfsleven en betrokkenen uit diverse (vak)gebieden na te denken over een basisset van indicatoren en kennis uit te wisselen.

Eind mei 2021 is het platform (ook in Drenthe) gestart met een online café en een plek waar deelnemers en geïnteresseerden ‘gebiedsgesprekken‘ met elkaar kunnen voeren. Farmhack biedt een soort ‘langzame chat’, bedoeld om op momenten dat het deelnemers uitkomt even te (kunnen) kijken naar informatie, discussies te volgen en om (eigen) ideeën te delen.

In onderstaande video spreekt kennismobilisator bij FarmHack Josien Kapma met projectleider en coördinator natuurinclusieve landbouw aan Wageningen University & Research Anne van Doorn over het belang van deze gebiedsgesprekken. Hoe passen deze gesprekken in het KPI-onderzoek en waar gaat dit onderzoek heen? Wordt de invoering van de KPI-systematiek straks algemeen (nieuw) beleid?

Het nieuwe GLB gaat toekomstbestendige landbouw sterker belonen

Het GLB, het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid wordt vernieuwd per 2021. Het ministerie van LNV gaat er echter (om verschillende redenen) van uit dat het (‘volgroeide’) nieuwe GLB pas op 1 januari 2023 (‘officieel’) van start gaat. Er is daarom ruimte om meer pilots op te zetten in de aanloop daar naartoe.

Er wordt momenteel gewerkt aan het zogeheten ‘Nationaal Strategisch Plan GLB 2021-2027‘. Dat vindt plaats in een ‘onrustige omgeving’, aldus Ad Tabak, programmamanager bij het ministerie van LNV voor de opstelling van dat plan. Hij wijst op de Coronacrisis, het debat in Brussel over het financiële budget voor de komende jaren en de recent afgekondigde stikstofmaatregelen: ,,De panelen verschuiven voortdurend, maar het proces staat zeker niet stil.“

Met de besluiten zoals die in oktober 2020 zijn genomen door de Raad van Landbouw-ministers en het Europees Parlement over het GLB 2023 – 2027 kan Nederland goed leven, zegt Ad Tabak in een bericht van GLB-Toekomst op 30 oktober: ‘GLB-NSP eind 2021 naar Brussel‘.

,,Er is weliswaar nog geen definitief akkoord, maar de contouren zijn nu wel zichtbaar. En die contouren bieden ruimte om in Nederland door te gaan op de ingeslagen weg. Daar ben ik blij mee.”

Ad Tabak

GLB-conferentie ‘I’m in’: 2 en 3 december 2020

Het programmateam van Ad Tabak werkt op dit moment hard aan het concept-NSP. De bouwstenen hiervan werden met de stakeholders besproken op een online conferentie, ‘I’m in!‘, op 2 en 3 december. Tabak: ,,Wie invloed wil uitoefenen op de invulling van het nieuwe GLB nodig ik van harte uit om mee te doen met de conferentie.” Kijk hier naar het eerste onderdeel van I’m in!, het webinar ‘GLB in Vogelvlucht‘. De andere webinars (en verslagen daarvan) kun je allemaal hier (via YouTube) terugkijken.

In de video hieronder leggen Tabak en melkveehouder Alex Datema, voorzitter bij BoerenNatuur, de koepel van agrarische collectieven in Nederland, uit, dat het nieuwe GLB moet bijdragen aan een verduurzaming van de landbouw. In verschillende pilots wordt daarbij getest met mogelijke nieuwe stimuleringsmaatregelen. Datema hoopt dat het nieuwe GLB inzet op een nieuwe landbouwontwikkeling ‘waar balans is tussen voedselproductie en de omgeving’.

Webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘: 22 september 2020

We hebben in Nederland grote uitdagingen op het gebied van klimaat, biodiversiteit, landschap en water. Doelstelling van het nieuwe GLB is dat het toekomstbestendige landbouw stimuleert, waarbij steeds meer wordt ingezet op een beloning voor maatschappelijke diensten. Hoe dat in zijn werk gaat – kan gaan – wordt helder uitgelegd in het webinar ‘Puntensysteem & KPI’s‘, waarbij deelnemers (ook per telefoon) vragen konden stellen aan Aard Mulders, senior adviseur bij het ministerie van LNV, bovengenoemde melkveehouder Alex Datema en Ben Haarman, agrarisch ondernemer en bestuurder-LTO (Natuur- en Landschapsontwikkeling). Het webinar vond plaats op 22 september 2020.

De landbouw kan groener!

Het programmateam van Ad Tabak zag kans twee dagen voor de te houden online conferentie (op 3 december 2020) een en ander over de plannen voor na 2022 in beeld te brengen. In samenwerking met twintig Agrarische Collectieven en LTO Nederland heeft het in zeven pilots uitgezocht hoe het nieuwe GLB-beleid er in de praktijk uit zou kunnen komen te zien.

Crossmediale GLB- campagne over duurzaamheid in de praktijk

Onderstaande video maakt onderdeel uit van een crossmediale GLB-campagne voor een aantal pilots gemaakt door het community marketingbedrijf Communiteers uit Helmond. Om bewustzijn te creëren onder de doelgroep heeft het bureau (onder andere) een drietal video’s gecreëerd waarin boeren en tuinders uitleggen wat zij doen op het gebied van duurzaamheid.

In onderstaande video zie je Leendert Jan Onnes die een akkerbouwbedrijf heeft in het Groningse Finsterwolde. De dronebeelden zijn van Blik van Boven.

GLB-pilot Hoe? Zo!

Het Europese landbouwbeleid verandert dus vanaf 2023. De agrarische collectieven Noardlike Fryske Wâlden, Groningen West en Midden Groningen zijn er al vanaf 2019 mee aan aan de slag gegaan. Ze voeren gezamenlijk de pilot ‘Hoe? Zo!’ uit.

Drie Friese en Groninger boeren testen maatregelen voor meer natuurwaarde in kader van ‘Hoe? Zo!’

Drie boeren uit Noord Nederland, akkerbouwer Jan Wolthuis uit Den Andel, melkveehouder Ron Iwema uit Rasquert en – eveneens melkveehouder – Jappie Hooisma uit Kootstertille, voeren ‘de maatregel’ uit als onderdeel van de GLB–praktijkpilot ‘Hoe? Zo!‘. Hierin kijken ze naar welke maatregelen ze op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit kunnen uitvoeren zodat die passen binnen hun bedrijfsvoering en tegelijk een bijdrage leveren aan vergroening van het landschap.

Lees hieronder wat zij nu al doen op de website van het Toekomstig Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB). De foto’s van deze experimenterende boeren zijn gemaakt door Mark Schuurman van ‘Anderbeeld‘ uit Sauwerd, Groningen.

,,We moeten op een iets andere wijze gaan boeren. De laatste tientallen jaren is er een te grote aanslag geweest op onze gronden. Dat past niet bij goed rentmeesterschap. Onze GLB-pilot-maatregel ‘sabbatical year’ of ‘rustgewas’ sluit hier naadloos op aan.”

Jan Wolthuis, akkerbouwer

Boeren testen maatregelen voor meer natuurwaarde
Paul Loonstra, website GLB (Toekomst), 1 september 2020

‘Deelnemers GLB-pilot Hoe? Zo!: Duurzame maatregelen goed inpasbaar in bedrijfsvoering’

De maatregelen die deze ‘Hoe? Zo!-boeren‘ op het gebied van milieu, klimaat en biodiversiteit treffen, zijn goed inpasbaar in de bedrijfsvoering van de agrariërs, zo blijkt uit een enquête onder de deelnemers van de gezamenlijke praktijkpilot.

,,96 procent van de 71 uitvoerende deelnemers heeft het evaluatieformulier ingevuld. Dat levert waardevolle feedback op.”

Janneke van der Velde, projectleider bij Collectief Groningen West

Deelnemers GLB-pilot Hoe? Zo!: Duurzame maatregelen goed inpasbaar in bedrijfsvoering
GLB Toekomst, 23 februari 2021

‘GLB-pilot Hoe? Zo! levert aansprekende resultaten op’

De experimenterende boeren kunnen goed uit de voeten met het ‘veranderende Europese landbouwbeleid’. Dat blijkt uit het persbericht van 25 maart 2021 over de dan net afgeronde pilot van de gezamenlijke agrarische collectieven Noardlike Fryske Wâlden, Groningen West en Midden Groningen. Uit de GLB-praktijkproef komt naar voren dat agrariërs de gevraagde extra inspanningen die de natuur ten goede komen, kunnen leveren. Ook de begeleidende rol van de collectieven wordt gewaardeerd.

Binnen de pilot lag de focus op het ontwikkelen en testen van een zelfsturend puntensysteem. Boeren kunnen voor maatregelen uit de zogenoemde ecoregelingen punten verdienen met een bijbehorende vergoeding. Het puntensysteem werkt op basis van naburigheid. Maatregelen krijgen extra punten als ze ‘naast elkaar liggen’ en ook daadwerkelijk in de nabijheid van elkaar worden uitgevoerd.

In een aantal andere gebieden in Nederland zijn ook pilots uitgevoerd voor het ontwikkelen en testen van een praktisch en uitvoerbaar puntensysteem voor de ‘vergroening-GLB’. Vanuit de pilot Hoe? Zo! gaat Collectief Groningen West samen met Water Land & Dijken en Flevolands Agrarisch Collectief in 2021 en 2022 meedraaien in een vervolgpilot. Dit doen zij onder auspiciën van en samen met BoerenNatuur en LTO Nederland. Zo werkt men gezamenlijk aan één puntensysteem dat door elke boer in Nederland in 2023 – het jaar dat het Nieuwe GLB van start gaat – kan worden toegepast.

Een dag voor publieke bekendmaking werden de ‘aansprekende resultaten’ van de pilot online met alle gebiedspartners gedeeld. Het programma vind je hier, de videoregistratie van deze bijeenkomst kan ik om technische redenen helaas niet tonen. Wil je hem toch graag terugkijken? Stuur dan een mail naar info@noardlikefryskewalden.nl, je ontvangt dan een link om het bestand te downloaden. De samenvatting van het Eindrapport van de GLB-pilot-Hoe? Zo! heb ik hieronder wel alvast voor je opgenomen.

GLB-Pilot levert aansprekende resultaten op
Samenvatting Eindrapport GLB-pilot-Hoe? Zo!, Noardlike Fryske Wâlden, Groningen West en Midden Groningen, maart 2021

Ad Tabak: ,,GLB kan het niet alleen”

Toekomstbestendig boeren sterker belonen, dat is de focus van het nieuwe GLB. Grote maatschappelijke onderwerpen als klimaat, milieu en biodiversiteit krijgen daarin meer aandacht. Maar het GLB alleen is niet genoeg om de transitie in de landbouw voor elkaar te krijgen. Dat is de belangrijkste boodschap die Ad Tabak wil meegeven. Hij wordt per 1 maart opgevolgd door Annemiek Hautvast als programmadirecteur voor het opstellen van het Nationaal Strategisch Plan.

Ad Tabak: ,,GLB kan het niet alleen”
Toekomst GLB (Interview met scheidend programmadirecteur-Nationaal Strategisch Plan, Ad Tabak), 1 maart 2021

25 WUR-adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid

Ook in Wageningen hebben ze niet stilgezeten. Op 5 januari 2021 werd door projectleider en coördinator Natuurinclusieve Landbouw aan de WUR, Anne van Doorn, ‘25 adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid‘ gepresenteerd. Het onderzoeksrapport is door Minister Schouten aangeboden aan de Tweede Kamer. Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft Wageningen Environmental Research gevraagd om te analyseren hoe en op welke wijze het NSP (Nationaal Strategisch Plan GLB 2021-2027) voor de groene doelen het beste ingevuld kan worden. Hieronder het WUR-bericht en onderzoeksrapport: ‘Interventielogica voor de groenblauwe architectuur van het GLB‘.

25 adviezen voor een groener Europees Landbouwbeleid
WUR Nieuws (Anne van Doorn), 7 januari 2021



.

Interventielogica voor de groenblauwe architectuur van het GLB. Borging van samenhang tussen doelen, maatregelen en monitoring
Robert Baayen, Anne van Doorn, Wageningen Environmental Research (Wageningen), november 2020

‘Strijd om Brusselse miljarden: gaat de Europese landbouw nu wél vergroenen?’

In mei 2021 wordt in Brussel opnieuw gestreden om de Europese landbouwsubsidies tot 2027, met ruim 400 miljard de op één na grootste hap uit de Europese begroting, schrijft Mac van Dinther in de Volkskrant. ‘Net als in de afgelopen periode is vergroening van de landbouw een speerpunt. Tot nu toe kwam daar niets van terecht. Waarvan hangt het af of het dit keer wel gaat lukken?’

Strijd om Brusselse miljarden: gaat de Europese landbouw nu wél vergroenen?
Mac van Dinther, de Volkskrant, 26 mei 2021

Minister lanceert concept Nationaal Strategisch Plan: ‘Het nieuwe GLB: toekomstbestendig boeren’

Bijna 40 procent van de begroting van de Europese Unie wordt aan landbouw besteed. Dit geld gaat vooral naar subsidies. Het huidige GLB bestaat uit twee onderdelen: landbouwsubsidies en subsidies gericht op plattelandsontwikkeling. Deze onderdelen zijn voornamelijk gericht op drie zaken; inkomenssteun voor de boeren, marktregulering en plattelandsontwikkeling. Met dit landbouwbeleid wil de Commissie het beleid groener, eerlijker, efficiënter, en effectiever maken.

Nieuwe hervormingen van het GLB zullen naar verwachting pas vanaf januari 2023 worden doorgevoerd, afhankelijk van het definitieve akkoord tussen het Europees Parlement en de Raad. De voorgestelde plannen van de Commissie zijn gericht op het stimuleren van de ontwikkeling van een duurzame en competitieve landbouwsector die een aanzienlijke bijdrage kan leveren aan de Europese Green Deal.

Nadat op 28 mei 2021 bekend werd dat de onderhandelingen over de vergroening van het GLB waren mislukt, werd er in de week van 21 juni opnieuw onderhandeld. Op 25 juni 2021 werd bekend dat er een voorlopig informeel akkoord is bereikt over het GLB vanaf 2023. Daar is onder meer besloten dat de inkomenssteun voor boeren voor een deel afhankelijk wordt van de vergroening die zij in hun bedrijf doorvoeren. Op 28 juni 2021 gaven de Europese Ministers van Landbouw akkoord aan de informele overeenkomst. Alleen het Europees Parlement moet deze nu nog goedkeuren.

Nederlandse invulling van het nieuwe GLB: zes leidende principes

In de plannen die nu op tafel liggen, krijgen Europese lidstaten de opdracht zelf ‘strategische plannen’ op te stellen, waarin ze aangeven hoe ze de landbouw in hun land groener willen maken, dat wil zeggen natuur- en klimaatvriendelijker. Die plannen moeten worden ingediend bij de Commissie, die ze toetst aan de vergroeningsdoelstellingen.

Het (concept) Nationaal Strategisch Plan (NSP) is dus de Nederlandse invulling van het nieuwe GLB. De in maart 2021 begonnen programmadirecteur GLB-NSP Annemiek Hautvast laat aan de hand van zes leidende principes zien wat Nederland concreet wil gaan doen om te komen tot een duurzame, toekomstbestendige landbouwsector. Daarbij wordt rekening gehouden met het karakter van de landbouwsector in Nederland, maar ook met de uitdagingen waar we in ons land voor staan op het gebied van natuur, klimaat en biodiversiteit.

Zes leidende principes in het NSP

Webinar LTO Nederland: toekomst GLB in Europese Unie en in Nederland

In aanloop naar de (online) conferentie ‘Het GLB onderweg naar nieuw perspectief‘ (1 juli 2021) over de invulling van het NSP organiseerde LTO Nederland op 11 mei een webinar over de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid in de Europese Unie en in Nederland. Iris Bouwers, Brussels lobbyist bij LTO Nederland, spreekt met Jan Sevenster, manager GLB en woordvoerder in de onderhandelingen in ‘Brussel‘, en Arie van der Greft, NSP-programmamedewerker. Beide heren, werkzaam bij het ministerie van LNV, blikken vooruit.

Concept Nationaal Strategisch Plan: ‘Het nieuwe GLB: toekomstbestendig boeren’

Klimaatverandering, het broeikaseffect, afname van biodiversiteit en een toename van extreem weer. Het is slechts een greep uit de uitdagingen op het gebied van klimaat, natuur en milieu waar Nederland voor staat. Deze vragen om aanpassingen van ons allemaal. Door schonere energie op te wekken, onze huizen anders te verwarmen, maar ook door duurzamer te boeren.

Met het nieuwe GLB wil men zich richten op het ondersteunen van boeren die hier werk van maken. De programmasamenstellers gaan uit van het idee dat agrariërs onderdeel zijn van de oplossing. Een groot deel van ons land is boerenland. Het zijn juist de agrariërs die kunnen helpen doelstellingen te halen. Het nieuwe GLB wil boeren helpen om die rol te gaan spelen, het beoogt ’toekomstbestendig boeren’.

Het nieuwe GLB: toekomstbestendig boeren
Concept Nationaal Strategisch Plan
Minister Schouten (ministerie LNV) en gedeputeerde Staghouwer (IPO, Provincie Groningen), 29 juni 2021

GLB-Pilots publiceren gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen

Vanaf 2019 hebben agrarische ‘Collectieven‘ en LTO in zeven pilots gewerkt aan ideeën voor de invulling van het GLB vanaf 2023 in Nederland. Met grote betrokkenheid van boeren is verspreid over het land verkend hoe het GLB in ons land kan bijdragen aan bodem, water, klimaat, biodiversiteit en landschap op een manier die ‘aansluit bij de werkelijkheid van het agrarisch ondernemen’.

De resultaten van de pilots laten zien dat regionaal maatwerk, kennis, keuzevrijheid voor de boer en beloning naar prestatie het mogelijk maken om de landbouw verder te vergroenen, zo meldt BoerenNatuur op 1 juli 2021, de dag dat de GLB-Pilots hun gezamenlijke eindrapport met ervaringen en geleerde lessen publiceren.

GLB-pilots laten zien: de landbouw kan groener
BoerenNatuur (Alex Datema), 1 juli 2021






.

PILOTS Toekomstbestendige landbouw nieuwe GLB – Landelijke eindrapportage GLB-pilots 2019-2021
BoerenNatuur en LTO Nederland (koepelproject), 1 juli 2021

WUR-onderzoeker Jeroen Candel: ‘Nederlandse invulling GLB veel te vrijblijvend’

Met vrijwillige ecoregelingen alleen halen we wettelijk vastgestelde klimaat-, stikstof- en biodiversiteitsdoelen niet. Het Nationaal Strategisch Plan (NSP) moet voor het nieuwe GLB meer verplichtende maatregelen bevatten, stelt WUR-onderzoeker Jeroen Candel.

WUR-onderzoeker Jeroen Candel: ‘Nederlandse invulling GLB veel te vrijblijvend’
Peter Smit, Nieuwe Oogst, 28 augustus 2021

Golven van onheil of verandering?

,,We komen niet meer verder met het voor ons uitschuiven van duidelijke keuzes over hoe we produceren en consumeren”, schrijven Caspar van den Berg, hoogleraar Global and Local Governance aan de RUG/CampusFryslân. Theunis Piersma, hoogleraar Trekvogelecologie aan de RUG en onderzoeker bij het NIOZ en Klaas Sietse Spoelstra, strategisch veranderaar bij Nij sicht, in een opiniestuk in de Leeuwarder Courant van 24 september 2020.

Hun betoog spitst zich (voornamelijk) toe op verduurzaming van de landbouw en herstel van biodiversiteit (stap 3). Ze stellen dat de landbouwtransitie een verandering vraagt van alle spelers in de keten (overheid, boer, bank, verwerker, retail, toeleveranciers en consumenten), en dat die alleen kan slagen als die verankerd is voor de lange termijn. Ze roepen op tot politiek en maatschappelijk leiderschap, van mensen uit de mainstream van het politieke landschap. En achten de overheid verantwoordelijk voor de regie van dat transformatie-proces. Twee keer klikken voor het beste (leesbare) resultaat.

Stappen naar natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland

Ik ga hieronder een poging doen je – op hoofdlijnen – op de hoogte te houden van de ontwikkeling en (over)gang naar een natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in Noord Nederland. Landelijk gevoerde discussies, belangwekkende rapporten, initiatieven en resultaten neem ik daarbij mee. Hopelijk is dat voor jou een reden om Kunst en Landschap regelmatig te bezoeken. Bookmarken mag.

‘Kringlooplandbouw in Noord-Nederland: van marge naar mainstream’

Om die (over)gang goed te kunnen volgen en begrijpen is een blik op het (prille) verleden niet onbelangrijk. 2020 mag dan gezien worden als (wenselijk) kantelpunt, het is zeker niet zo dat er – met name in Noord Nederland – niet eerder al initiatieven genomen zijn om de weg naar kringlooplandbouw in te (willen) slaan.

Kringlooplandbouw in Noord-Nederland, de gemaakte stappen

Sinds 1990 wordt er in Noord-Nederland, waaronder de Noardlike Fryske Wâlden en de provincie Drenthe, door melkveehouders, wetenschappers en beleidsmakers geëxperimenteerd om de kringloop van mineralen op het boerenbedrijf zo goed mogelijk te sluiten. Steeds meer agrarisch ondernemers werden (en worden) zich bewust van het belang van het sluiten van de kringloop, ingegeven door aanscherping in mestwetgeving, schaarste van grondstoffen, hogere kosten van kunstmest en belasting van de omgeving. Efficiënt gebruik van grond- en hulpstoffen was daarbij de kerngedachte. Anno 2020 kunnen we daar de stikstofproblematiek (die natuurlijk toen ook al speelde) en discussie daarover aan toevoegen. Klik hier of op de foto om ‘Kringlooplandbouw in Noord Nederland, van marge naar mainstream‘ in te kijken of te downloaden.

Film: ‘Winst met kringlooplandbouw’

,,Winst met kringlooplandbouw, zowel economisch als voor de natuurlijke omgeving”, daarmee sluit the voice over van onderstaande film af. In een bijna uurlange reportage van Huib Schoonhoven wordt aan de hand van voormalig (kringloop)onderzoeker aan de WUR – in hart en ziel boer – Jaap van Bruchem, een positief beeld geschetst van het complexe vraagstuk hoe (gangbare) boeren aangezet kunnen worden om over te schakelen op kringlooplandbouw. Friese en Drentse boeren die dat al deden komen daarbij aan het woord. Kijken!

‘Grutsk’, zes trotse boeren uit het Noorden over het ‘Nieuwe Boeren’

Nog meer film! Kunst en Landschap houdt van verbeelden. Voordat je je op de actuele artikelen hieronder stort, wijs ik je op een eerdere blogbijdrage over een educatief filmproject: ‘Grutsk‘, over het ‘Nieuwe Boeren‘. Het ging op 7 november 2019 in première op het Noordelijk Filmfestival. Kijk – (gratis) tachtig minuten lang – naar een zestal trotse boeren uit het Noorden.

Hop on in: ‘Grutsk’ op het Noordelijk Filmfestival in première; over het ‘Nieuwe Boeren’. Wel weer terugkomen!

Natuur- en landschapsinclusieve kringlooplandbouw in beeld

Dit blogboek is gestart op 14 januari 2020, de dag dat zo’n zestig natuur-, milieu-, landbouw- en landschaps-organisaties met hun achterban ‘aandacht’ vroegen voor kringlooplandbouw door, met een tien-stappen-plan onder de arm, de KRING-LOOP van Delfgauw naar Den Haag te lopen, om het bij aankomst aldaar aan minister Schouten aan te bieden. Die dag was voor mij (mede) aanleiding om het ‘stappenproces’ voor Kunst en Landschap te gaan volgen en documenteren. In de zoektocht naar mogelijkheden voor een systemische verandering van ons landbouw- en voedselsysteem is (relevante) informatie en (doelgerichte) communicatie immers onontbeerlijk.